Адам темпераменті

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І тарау.Адам темпераменті мен мінезінің зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1 Адам темпераменті мен мінезі жайлы жалпы ұғым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Адам темпераменті мен мінезін теориялық тұрғыдан негіздеу ... ... ... ... ..11
ІІ тарау. Адам темпераменті мен мінезінің психологиялық сипаты ... ... ... ...17
2.1 Темперамент пен мінездің түрлері мен типтері және олардың
қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
2.2 Адам өмірінде темперамент пен мінездің алатын орны ... ... ... ... ... ... ... .23
2.3 Темперамент пен мінезді тәрбиелеу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 25
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Бүгінгі таңда психолог ғылымдар темперамент пен мінездің байланысын, соның ішінде үйлесімділік пен аралық үйлесімсіздік жөнінде көп зерттеген. Сол зерттеулердің бүгінгі күнде де өзекті екенін көрсету.
Темперамент – 25 ғасырдан бері ғылыми ойды қызықтырған мәселелердің бірі. Оған деген қызығушылықтың төркіні – адамдар бойында болатын дара өзгешеліктер. Әр адамның, баланың жан дүниесі өз алдына бір болмыс. Оның қайталанбастығы, бір жағынан, адам тәнінің биологиялық және физиологиялық құрылымы мен дамуына байланысты болса, екіншіден - әлеуметтік ерекше байланыстар мен қатынастарға негіз бола алуында. Темперамент адамның биологиялық сипатынан көрінеді. Адамдар арасындағы көптеген психикалық айырмашылықтар: эмоция тереңдігі, қарқындылығы, тұрақтылығы, ауыспалы – қозғалғыштығы – бәрі осы темперамент табиғатымен түсіндіріледі. Дегенмен, осы күнге дейін темперамент мәселесінің шешілмеген, талас – тартысты қырлары баршылық. Бірақ проблемаға байланысты көзқарастардың көпшілігіне қарамай, ғалымдардың бәрінің мойындайтыны: темперамент – жеке адамның әлеуметтік тұлға ретінде қалыптасуының биологиялық, яғни табиғи ірге тасы. Темперамент көбіне адамға тума берілген әрекет – қылығының ұдайы қозғалыстағы сипатын белгілейді. Сондықтан, темпераменттік қасиеттер басқа психикалық құбылыстарға қарағанда тұрақтанған, өзгеріске келе бермейді.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Анастази А. Дифференциальная психология.Индувидуальные и групповые различия в пщведении.М.:Апрель Пресс, Изд-во “ЭКСМО Пресс”, 2001. - 752 с. (Серия “Кафедра психологии”)
2. Анастази А. Дифференциальная психология- М.: Апрель-Пресс, 2001-745с.
3. Ананьев Б.Г. Избранные психологические произведение. В2 – х т. М.:Педагогика, 1980.
4. Ахвердова О.А., Волоскова Н.Н., Белых Т.В. Дифференциальная психология- СП., 2004-168с.
5.Алдамұратов А. Жалпы психология,Алматы,1996. – 300 бет
6. Годвруа Ж. Что такое психология? В 2-т. М.,1999
7.Гиппенрейтер Ю.Б. Введение в общую психологию. Москва, 2002..
8.Ж..Б. Қоянбаев, Р. М. Қоянбаев. Педагогика. – Алматы, 2002. - 369 бет
9.Жарықбаев Қ. Жантану негіздері. Алматы -2002.-250 бет
10.Зимняя И.А. Педагогикалық психология. Оқулық.Алматы-2005.- 359 бет
11.Илина Т. А. Педагогика:- Алматы, 1977.- 488 бет.
12. Лазурский А.Ф. Классификация личности // Психология индивидуальных различий. Тексты.- М., 1982
13.Леонгард К. Акцентуированные личности. Киев: Высшая школа 1981. 7.
14.Личко А.Е. Психопатии и акцентуации характера у подросков. Л.: Медицина, 1983.
15. Мерлин В.С.Очерк интергального исследования индивидуальности. М.:Педагогика, 1986.
16. Мерлин В.С. Отличительные признаки темперамента // Психология индивидуальных различий.Тексты.-М.,1982.
17 Намазбаева Ж.И. Психология, оқулық Алматы-2005.- 430 бет
18.Нартова-Бочавер С.К. Дифференциальная психология- М., 2003-280с.
19.Немов Р.С. Психология. Книга 1. Москва, 2003.
20.Небылицын В.Д. Психофизиологическое исследование индивидуальных различий. М.:Наука, 1976.
21.Психология индивидуальных различий. Тексты //Под ред. Ю.Б.Гиппенрейтер, В.Я.Романова. М.: МГУ, 1982.
22. Психология личности. Тексты //Под реч. Б.Ю.Гиппенрейтер А.А.Пузырея. М.: МГУ, 1982.
23.Педагогикалық психология. -Алматы, 1995. -350 бет.
24. Тәжібаев Т. Жалпы психология. Алматы 1993. – 300 бет Теплов Б.
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
І тарау.Адам темпераменті мен мінезінің зерттелу
тарихы................................5
1.1 Адам темпераменті мен мінезі жайлы жалпы
ұғым.......................................5
1.2 Адам темпераменті мен мінезін ... ... ... Адам ... мен ... ... ... пен мінездің түрлері мен типтері және олардың
қасиеттері
............................................................................
.................................17
2.2 Адам ... ... пен ... ... ... Темперамент пен мінезді тәрбиелеу
жолдары............................................. 25
Қорытынды...................................................................
.........................................28
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
.......................................................................30
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: ... ... ... ... ... ... ... соның ішінде үйлесімділік пен аралық үйлесімсіздік
жөнінде көп ... Сол ... ... ... де ... ... – 25 ... бері ғылыми ойды қызықтырған мәселелердің
бірі. Оған деген қызығушылықтың төркіні – адамдар бойында болатын ... Әр ... ... жан ... өз ... бір болмыс. Оның
қайталанбастығы, бір жағынан, адам тәнінің биологиялық және физиологиялық
құрылымы мен ... ... ... ... - әлеуметтік ерекше
байланыстар мен қатынастарға негіз бола алуында. Темперамент адамның
биологиялық ... ... ... ... ... ... ... тереңдігі, қарқындылығы, тұрақтылығы, ауыспалы –
қозғалғыштығы – бәрі осы ... ... ... Дегенмен,
осы күнге дейін темперамент мәселесінің шешілмеген, талас – тартысты
қырлары баршылық. Бірақ проблемаға байланысты көзқарастардың көпшілігіне
қарамай, ... ... ... ... – жеке ... ... ... қалыптасуының биологиялық, яғни табиғи ірге тасы.
Темперамент көбіне адамға тума берілген әрекет – қылығының ұдайы
қозғалыстағы сипатын белгілейді. Сондықтан, темпераменттік қасиеттер басқа
психикалық ... ... ... ... келе бермейді.
Тақырыптың мақсаты: Темперамент пен мінезді байланыстыра отырып,
мінез бен темпераментті теңдестіру, олардың арасында антагонистикалық қарым-
қатынас ... және ... ... ... болып табылатынын
көрсету мақсат етіп алынған.
Тақырыптың міндеті:
• Темперамент пен мінезді салыстыра отырып байланыстыру;
• Адам темпераменті мен ... ... ... ... Адам ... мен мінезін теориялық тұрғыдан негіздеу;
Зерттеу пәні: темперамент пен мінезді байланыстыру.
Тақырыптың объектісі: Темперамент пен мінездің орайлы байланысын
анықтайтын шағын топ ... ... ... ... арқылы мінездің
темпераментке әсері және кері байланыс анықталды.
Темперамент – 25 ғасырдан бері ғылыми ойды қызықтырған мәселелердің
бірі. Оған деген ... ...... ... ... ... Әр ... баланың жан дүниесі өз алдына бір болмыс. ... бір ... адам ... биологиялық және физиологиялық
құрылымы мен дамуына байланысты болса, ... - ... ... мен ... ... бола алуында. Темперамент адамның
биологиялық сипатынан көрінеді. Адамдар арасындағы көптеген психикалық
айырмашылықтар: ... ... ... ... ... ... – бәрі осы ... табиғатымен түсіндіріледі. Дегенмен,
осы күнге дейін темперамент мәселесінің шешілмеген, талас – тартысты
қырлары баршылық. Бірақ проблемаға байланысты ... ... ... ... ... темперамент – жеке адамның
әлеуметтік тұлға ретінде қалыптасуының биологиялық, яғни табиғи ірге тасы.
Темперамент көбіне адамға тума берілген әрекет – қылығының ұдайы
қозғалыстағы ... ... ... ... ... ... ... қарағанда тұрақтанған, өзгеріске келе бермейді.
I тарау. Адам темпераменті мен мінезінің зерттелу тарихы
1.1 Адам темпераменті мен мінезі жайлы жалпы ... грек ... ... ... 460-377 ж.ж.) ... ... түйсіктің органы ми болып табылады, өмір үнемі өзгеріп ... Ауа ... ... ... ... ... ... ақыл, ой әкеледі. 
Гиппократ адам денесіндегі негізгі  төрт сұйықтықтың мөлшер шамасына
байланысты  адамдарды төрт типке жіктейді. 
Адам денесінде қан  ... көп ... ... ... ...
сангвиник.
Сөл көп болса, қоймалжың зат, сондықтан сабырлы, салмақты – флегматик.
Сары өт, ыстық зат, шапшаң қозғалады – холерик.
Қара өт – адам ... ...... ... ІІ ... – Рим дәрігері, Гиппократтың темперамент 
жайлы ілімін ары қарай дамытты. Темпераменттің  13 ... ... ... сезім мүшелерінен шығатын жүйке талшықтары  адамдағы  түйсік және
қабылдау таным процестерін қамтамасыз ететіндігін, ал бұлшық ... ... ... ... қозғалыстарды  реттейтінін, қалған жүйке
талшықтары  ішкі мүшелерді реттейтінін айтты. Гален жұлынға ерекше мән
берді. [1; 752.]
Индивидуалды ... ... орны ... сипаттама
 Мінез - адамның тұрақты психикалық ерекшеліктерінің индивидуалды
қатынасы, берілген субъектінің белгілі бір өмір жағдайындағы мінез-құлқына
шартталған. Мінез тұлғаның әлеуметтік ... ... ең ... ... және ... ... қатынасынан
көрінетін психикалық іс-әрекеттің өзіндік қалыптасуы.
Мінезді зерттеуде Теофраст пионер болып саналады. 18 ғасырда Европада
мінездің типологиясына көптеген зерттеулер жүргізілді, ал ... ... ... ... бөліп көрсетті (өйткені Теофраст кезеңінде мінезді
этос деп санаған). Егер ескерсек, этика - бұл жақсылық пен жамандық ... онда ... - ... ... ... өлшемін шектейді және
ашады, адамның басқара алатын қылықтарын анықтайды деген нұсқау алдық.
Қазіргі уақытта  “мінез” ұғымы дискуссионды ... ... ... ... бұл ... өмір сүру ... мүлдем қарсы, ал
көпшілігінде шетел анықтамалар баспасында және зерттеулерде мүлдем алынып
тасталынған. Неге? ... ... ... ... ... ... көрінулерін қосатын және зерттелген, мінез бен тұлғаны
жалпылай теңдестіру тенденциясы бақыланады. Екіншіден, ... ... ... ... және ... ... оның ... қосу заңсыз болып саналады. Үшіншіден, жалпы өзіндік құбылыс
ретінде мінезді зерттеу мүмкіндігіне күдіктену білдіреді. “Кейіпкер”,
“тұлға” ағылшынша ... ... ... ... ... ... бірі ... мінез-бұл бағаланатын тұлға, ал
тұлға-бағаланбайтын мінез, яғни адамға бағалаусыз қатынаста, оның мінезі
бақылай, өзгерте және дамыта алатынын өзіне ... ... ... ... және ... ... әсерінен өзгереді, жеткіншек жаста
жалпы қырларында қалыптасады және адамның өмір ... ... ... ... ... этикалық бағаға жатуы мүмкін.
А.Г.Ковалев және В.Н.Мясищев индивидуалды зерттеу жолын 4 ... ... бен ... ... ... антагонистикалық қарым-қатынас орнайды
3.Темперамент мінездің элементі болып табылады
4.Темперамент мінездің табиғи негізі болып саналады
Соңғы ... ... ... ... ... ... ... темперамент пен мінез бір-бірімен өзара шартталған.
Темперамент жалғыз өзі мінезді ... ... ... ... ... тәрбие және оқыту жүйке жүйесінің қасиеттері, генетикалық
бағдармалар өзіндік өзін ... оның ... ... ... ... ие және ... ... ерекшеліктерін
бейнелейді.Мінездің басқа психологиялық категориялар арасынан позициялық 2
тәсілін бөліп көрсетуге болады. Бірінші жол, ... ... ... ... ... ... темпераментпен байланысын үзбей, мінезді
тұлғаның мазмұнды және рухани дүниеге көзқарастың сапасына жатқызады.
Екінші жол, психикалық сау еместікке, тәуелділікке және ... ... ... ... ретінде сипаттайды. Сонымен, тұлға дамуының биік шыңы
мен төменге ... ... жолы ... ... темперамент тұлғаның мазмұнды жағын анықтай алмаса, ал мінез
нақты соларды, яғнм қалау, белгілі бір қатынастар және психикалық сау
еместікті сипаттайды. ... кез ... ... сипаты тұлғаның қандайда
бір қоршаған өмірге деген көзқарасын, олардың ішінде:
1. Табиғат, ... және ... ... ... өмір ... ... басқа адамдармен қоғамдық байланысы
4.Өзіндік әрекет және адамның тұлғалығы.
Темперамент ... ... ... ... ... Берілген мәселеге
деген қызығушылық  ерте кезде туындап, қазіргі кезге ... ... ... ... ... табылады.
Темперамент адамның табиғи сипатының, психологиялық іс-әрекетінің
динамикалық ерекшеліктері, яғни психикалық процестер мен жағдайлардың
әрекеттерінің ырғағы, қарқыны, жылдамдығы ... ... ... ... ... белсенділігінен;
2.Қозғалу ерекшелігі және сөздік қозғалу ерекшелігінен;
 3.Эмоционалды процестер ерекшелігінен: эмоцияның туындау және ... күші мен ... ... ... ... ... яғни
кез келген эмоцияны бастан кешіру жылдамдығы және т.б. [4;168.]
Сонымен, темперамент адамның белсендік ерекшеліктерін және
реактивтілігін ... ... ... ... ажырату сыртқы
өңдерінде, барлық мінез-құлықта және іс-әрекетте байқалады.
Ерте кезден осы ... ... ... назарын аударды.
Темпераменттің туа біткен, адамның табиғи сипаты, яғни ағзаның
физиологиясымен байланысты екеніне ешкім күмәнданбайды. Ғылым тарихында 
темперамент жайлы көптеген теориялар бар.
Темперамент жайлы ... ... үш ... бөлуге болады:
1.Гуморальді теориялар;
2. Конституционалды теориялар;
3.Жоғары жүйке жүйесі ерекшеліктеріне байланысты  темпераментті
түсіндіруші теориялар.
«Гумор» сөзі сұйықтық дегенді білдіреді. Ағза ... оның ... ... ... ... ... ... қозғалысының ерекшеліктерімен байланыстырады. Осы
бағытты ұстанған авторлардың теориялары ең алғаш пайда болған. Ежелгі және
ең белгілі гуморальды теория ... ... ... ... ... ... Гиппократтың теориясы. [5;300.]
Гиппократ теориясы бойынша, адам ағзасында төрт негізгі сұйықтық бар:
қан, қара өт, сары өт, сөл. ... ... адам ... ... ... ... соған байланысты 4 темперамент типінің бірі сай
келеді: қан басым болса - сангвиник типі,  сөл басым ... - ... сары өт ... ... - холерик, қара өт басым болса - меланхолик типі.
Гиппократтың ойынша, адам ағзасындағы сұйықтықтың біреуінің басым болуы
климат жағдайына және ... ... ... байланысты.
Темперамент типтерін  б.д.д. өмір сүрген Рим дәрігері К.Гален 13 типке
дейін жеткізді.
И. Кант темпераменттің ... ... ... ... ... типін Кант екі топқа бөлді: әрекет темпераментіне жылдам
қимылдайтын холерик пен баяу ... ... ... ... оң ... ... сангвиник пен теріс эмоциясы басым меланхоликті
жатқызды.
Темпераменттің гуморальді теориялары қатарына Лесгафтың көзқарасын
жатқызуға болады.  Ол психикалық әрекеттің динамикалық ерекшелік ... ... ... әр ... ұсақ ... күре тамырға  дейінгі қан
қозғалыс ерекшеліктерімен байланыстырды.
Темпераментті дене бітімімен түсіндіруші ... ... Э. ... және У. ... ... ... жылы Э. ... әйгілі  «Дене бітімі және мінез» атты еңбегі
жарық көрді. Оның негізгі идеясы белгілі ... ... ... ерекшеліктерге ие. Адамдарды дене бітіміне байланысты Кречмер
төрт конституционалды типке бөлді: ... ... ... ... ... – нәзік денелі,  ұзын бойлы, кеуде қуысы қушық, иығы
тар, ұзын және арық ... ... – май ... анық ... орта және ... ... жайылған
денелі, домалақ басты, мойыны қысқа адамдар.
3. Атлет – бұлшық еттері күшті дамыған, дене бітімі мығым, ұзын ... ... кең ... жамбасы тар.
4. Диспластик – формасыз адам, дене бітімі дұрыс емес. Бұл типтегі
индивидтер әр түрлі дене ... ... ... ... ... үш темперамент типтерін бөліп көрсетеді:
шизотимик, иксотимик, циклотимик.  Шизотимикке астеникалық  дене бітімі
тән, ... ... ... ... ... ... ... өзгертпейді, қоршағандарға күшпен бейімделеді. Иксотимикке 
атлет дене бітімі тән, ... ... мен ... ұстамды, ойлау
майыспалығы төмен, ұсақ-түйекке көңіл аударушы. Циклотимик пикник дене
бітіміне ие, эмоциясы қуаныш пен қайғы арасында алмасып келіп ... ... ... ... шындыққа жақын.
АҚШ-та 1940 жылдары У. Шелдон темперамент теориясы кең танымалдыққа ие
болды. Темпераменттің негізін эмбриологиялық  ... ... ... ... ... ... 1) ... – эндодермадан ішкі мүшелер жақсы 
дамиды; 2) мезодерма -  ... ... ... ... 3) ... – тері ... ... жақсы дамиды. У. Шелдон бойынша, аталған дене типтеріне
дененің белгілі функцияларына тәуелді  белгілі темперамент типтері  сай
келеді: висцеротония ... ... ... ... және ... ... ... тобын құрайтын жоғары жүйке жүйесі
ерекшеліктеріне байланысты теориялар қатарына И.П. ... ... ... ... темперамент тұлғаның  тума сипатталатын қасиеттері
екендігі жайлы көзқарастың ... ... ... ... темперамент теорияларының дамуына үлкен үлес қосқан Б.М.
Теплов еңбектері болып табылады. Теплов темпераменттерінің қасиеттеріне
психикалық іс-әрекет динамикасын сипаттайтын  ... ... ... ... ... ... қандайда бір қасиеттерінің даму деңгейімен түсіндірді.
Темпераменттің мәнді қасиеттеріне келесілерді ... ... ... ... ... ... күші;           
4. Мазасыздық;           
5. Ырықсыз қозғалыстардың реактивтілігі;           
6. Ерікті мақсатқа бағытталған іс-әрекеттің белсенділігі;           
7. Майыспалылық – ... ... ... Адам ... мен ... теориялық тұрғыдан негіздеу
 Темпераменттің физиологиялық негізі – жүйке жүйесінің жалпы типі
болып табылады. И.П. Павловтың пікірінше, ... ... қозу мен ... ... ... ... мен ... күші,
олардың  тепе - теңдігі және қозғалымпаздығы жатыр. И.П. Павлов қозу күші
мен тежелу күшін ... ... ... ... ... ... бөліп қарастырды. Қозу күші жүйке талшықтарының жұмысқа
қабілеттілігін бейнелейді. Тежелу  күші тежеуді жүзеге асыратын ... ... ... ... тепе-теңдігі қасиетін қарастыра
отырып, И.П. Павлов қозу және тежелу процестерінің тепе-теңдігін көрсетті.
Егер қозу немесе тежелу процестерінің бірі ... ... адам ... Жүйке жүйесінің келесі қасиеті – жүйке процестерінің
қозғалымпаздығы – бір жүйке процесінің екіншісімен алмасу ... ... ... ... ... ... деп ... белгілі 
комбинацияларды қалыптастырады. Бұл тип индивидке тән негізгі жүйке жүйесі
қасиеттерінің жиынтығынан ...... ... ... қозу және ... ... ... пікірінше, жүйке жүйесінің Гиппократ бөліп көрсеткен
темперамент типтеріне ... ... төрт типі бар. ... ... ... ... ... және әлсіз типтерге жіктеледі. Олар өз
кезегінде салмақты және ұстамсыз болып бөлінеді. Ұстамсыз тип қозудың
тежелуден басымдылығымен сипатталады.  Күшті ұстамды тип ... ... ... ... ... ... – күшті, тепе-тең, қозғалғыш тип;
Флегматик – күшті, тепе-тең, инертті тип;
Холерик – күшті, ... ... ... ... – қозу күші де , ... күші  де әлсіз тип.
Темперамент түрлері және олардың психологиялық сипаттамалары
 Темперамент типтері – ... ... ... сәйкес
келетін заңды құбылыс немесе байланыс. Красис (лат.- темперамент) –
Гиппократ ... ... ... ... көрінуін өткен ғасырдың ортасында ұлттық
ерекшеліктермен байланыстырған.
Темперамент типтері:
Сангвиник (лат. sanguis – қан) – ... ... ... ... ... қозғалыс жылдамдығымен, мимиканың
молдығымен және әртүрлілігімен, сөйлеудің жылдам қарқынымен сипатталады.
Сангвинник әсерлердің жылдам алмасуына талпынатын, қоршаған ... ... ... ... ... ... Эмоциялары – оң болып
келеді – тез пайда болып, тез ауысады.  Салыстырмалы түрде сәтсіздіктерді
жеңіл және тез ... ... ... пен тәрбиелік әсерлердің теріс
жағдайларында сангвиниктердің қозғалымпаздығы шоғырланудың төмендеуіне, іс-
әрекеттегі асығыстыққа, ... ... ... chole - өт) – ... ... психикалық
белсенділікпен, әрекеттегі қуаттылықпен, қозғалыстағы күштілікпен,
жылдамдықпен, талпыныспен, қарқынмен сипатталады. Холериктің  көңіл-күйі 
жылдам алмасады, шыдамсыз, қызба, эмоционалды өзін басқаруы ... ... ... ... ... Тәрбиедегі кемшіліктер холериктің өмірлік
күрделі  жағдайларда эмоциясын бақылай ... ... ... phlegma – сөл) – ... ... белсенділікпен,
баяулықпен, мимиканың жадаулығымен сипатталады. Флегматиктің бір істен
екінші іске алмасуы және жаңа ортаға бейімделуі өте  ... ... ... ... мен ... ... ... жағымсыз әсерлер флегматиктің эмоциясының  жұтаңдығына, бір
тектес әдетті әрекеттерді орындауға    бейімділігін тудырады.     
 Меланхолик  (грек. melanos – қара,  cole - өт) – ... ... ... ... ... моторика мен
сөйлеудегі ұстамдылықпен, тез шаршағыштықпен сипатталады. Меланхолик
типіндегі адамдар ... ... ... ... ... ... терең күйзелістік теріс эмоциялар көрсетеді. Тәрбиедегі теріс
әсерлер меланхолик типіндегі адамдарда жоғары эмоционалды жараланғыштықтың,
тұйықтықтың, бөлектенудің қалыптасуына әкеледі.[9;250.]
А.Ф. ... ... ... ... ... ... және ... мінездемелерді
индивидуалдылықтың бірегей шегінде байланыстыруға тырысып, былай деп
жазған: идеалды классификация мынадай болуы керек: яғни ... ... тек ... ... ... ғана ... қоса оның дүниетаным мен әлеуметтік физиономиясын жатқызды, әрине
бұлар адам мінезімен байланыста болды. өзінің теориясының негізіне ол
индивидті ортаға ... ... ... ала ... ... негізді бөліп көрсетті: психикалық деңгей және психикалық мазмұн.
Психикалық деңгей неғұрлым биік болса, соған байланысты белсенді ... ... ... өмір деңгейін А.Ф.Лазурский жүйесінде тұлғаның өзіндік
актуализациясы, гуманистік ... ... мен ... ... өмір ... ... табыстылықты анықтамайды. Бейімделу
тәсілдерін ортаның құбылыстарына берген жеке тұлға вариацияларында
көрінеді. А.Ф.Лазурский эндопсихика  (негізгі психикалық және
психофизиологиялық функцияларды қоршайтын сезім, ес, ... ... ... және ... күші тағы ... ... ... “формальды-
динамикалық мінездеме” ұғымына жақын; ол комплекстер арқылы сипатталады
және ... ... және де тума ... ... негізінде
беріледі.
[10;359.]
Экзопсихика тұлғаның сыртқы объектіліерге қатынасын ( табиғатқа, адамға,
рухани қолайлыққа, адамның қзінің рухани өміріне және тағы ... ) ... біз ... ... ... ... өмірге және орта әсерлеріне әсер етеді.
Эндо және экзопсихика өзара ... ... және ... ... ... кезеңінен актуалдығы өзгеруі мүмкін ( мысалы
қабілеттер әрекетте көрінеді, ал мотив пен ... ... даму ... эндо және экзопсихикалық комплекстердің
үйлесімділіктерін негізге ала отырып, А.Ф.Лазурский күрделі типология
құрастырды:
1.Эндопсихика
2.Эндо мен экзо ... ... ... жоғарлаған сайын рухани-дүниеге көзқарастың
ерекшеліктері артық, тұлғаның биологиялық фундаментінің әсері азаяды.
Мінез акцентуациясының шетелдік психологтерінің  еңбектерінде
талқылануы
 Мазасыздық – бұл реалды және ... ... ... ... ... ... реалды болса, мазасыздық күшті жұмылдырып, шоғырландыруға
көмектесіп, бейімделуді орындайды. Егер адам мұндай жағдайда жиі болса,
онда психика ... ал ... ... ... бұл ... ішкі
тынышсыздыққа, дүрлігуге, қамдануға, қозғыштыққа өтеді. Сондықтан да мінез
– бұл тұлғаның фрустрациялық жағдайларға қарсы тұруы, мазасыздықтың
шешілуінің индивидуалды тәсілі. Фруструация – бұл ... ... ... [12;565.]
Егер мінез өзгеріп, оның қандайда бір сипаты айқын көрінсе, адам аса
сезімтал болуы мүмкін. Бұл жағдай, адамда ... ... бар ... Акцентуация – кейбір мінез сипаттары аса күшейтілген норма
варианттары. Соның салдарынан басқаларға тұрақтылық кезіндегі, психогендік
әсердің негізгі түрі қатынасында ... ... ... ... ... –  “аз ... ... бағытталған фактордың әрекеті
жағдайында тұлғаның дезадаптацияға әкелу мүмкіндігін көрсететін шеткі норма
варианты. Жасырын акцентуация бұл қарапайым норманың көрінуі.
К.Леонгард мінез акцентуациясының классификациясын құрды, оны ... ... деп ... ... ... күшті жағына қарағанда, оның
жетіспеушілігін тізбелеу әсерін жасау түрін сипаттайды. Осында әдістің
ерекшелігі, бірақ әрине, оған медициналық диагноз қою ... жаңа ... ... отырып, 4 мінез акцентуациясын және 6
темперамент акцентуациясын ... ... ... (М)  - бұл тип ... зейін ортасында
болғысы келгенде көрінеді, бұл кезде ол не ... ... ... ... ... ... ... ығыстыру қабілеті және әлеуметтік
ортаға тәуелділік, өзін-өзі сендірушілік тән.
2. Педантты (жоғары ... (М) - ... көп ... бойы ... ... ... ... көңіл аудару, белгілі бір мінез-құлық
үлгілерін қстанушы, дәстүрді ... ... ... жауапкершіл тип.
3.Тұйықталған тип (М) – бір күйден екінші күйге ауысу ауырлығы, ал
оның ... қыры – бұл ... ... ... ... ... ... білдіреді және қызметке өзінің және басқа адамның өмірін қоюға дайын
болады.
4.Қозғыш тип ( ... ) (М) - өз ... ... және ... ... басқарады. Аяқ асты бүлінгіш және әлсіз тітіркендіргіштерге
күшті реакциямен жауап береді. ... ... ... ... өш ... бейім.
5.Гипертимді тип (Т) – үнемі көтеріңкі көңіл-күймен жүреді, іс-
әрекетке ... ... ... әр ... аса ... ... жеке күйін күшпен басқарады. Бала – болашақ
гипертим, таңертең оянғанда күліп тұрады және ... ... ... ... ... ... емес.
6.Дистимді тип (Т) – керісінше, төмен көңіл-күймен, өмірдің қараңғы
жақтарына көп көңіл бөледі. Бала оянғанда ... ... ал ... жаста
өмірдің жақсы жақтарын қабылдамайды, қоршағандардың неодекватты кінә
сезімдерін ... ... ... ... ... статусы болмайды.
7.Қауіпті – қорқақ  тип (Т)  - қоқақ, тіпті өмірдің қиын емес
тапсырмаларымен ... ... да ... қауіпті сезінеді.
8.Циклотимді тип (Т) – жоғарыда көрсетілген екі типтің кемшіліктерін
біріктіреді. Тұлғаның потологиялық дамуында моникалды-депрессивті психозға
әкеледі.
9.Эмотивті тип (Т) – ... өмір ... ... ... диапазонын қобалжиды, басқа адамдардың көңіл-күйін тез қабылдайды.
10.Аффективті – экзальтировты тип (Т) – нәзік және әсершіл адамдар,
шындық өмірді иллюзорлы ... ... ... ... Адам ... мен мінезінің психологиялық
сипаты
2.1 Темперамент пен мінездің түрлері мен типтері және олардың
қасиеттері
Темперамент жөніндегі ғылымның ірге ... ... ... грек ... ... ... ... адамдар төрт «дене шырындарының» - қан,
шырыш, өт, запыран - өзара ... ... Осы ... ... ете ... ... дүние дәрігері Клавдий Гален алғашқы рет
темперамент түрлеріне ғылымдық сипат берді. Гален темперамент түрін
жоғарыда аталған шырындырдың бірінің басымдылығымен ... ... ... дейін жеткен темперамент атауларын белгіледі:
сангвиник (sangius – қан), флегматик(phlegma – шырыш), холерик( chole -
өт), меланхолик(melaschole – ... ... ... бұл ... жаңалық
кейінгі жүзжылдықтар желісінде көптеген ғалымдар ізденісіне күшті ықпалын
тигізді.Ежелгі дәуірлерден бастап зерттеушілер ... дене ... ... ... ... сай ... көп ... әрекет
– қылықтарды тастап, ретке келтіруге ат салысты. Осыған орай темпераменттің
көп түрлі типологиясы қалыптасты. Бұлардың ішінде назар саларлықтай тип ... дене ... ... ... тума темперамент қасиет
теріне негізделген – конституциялық типология (Э. Кречмер). Бұл теорияның
мәні: әр адам өз дене құрылымына орай өзіндік ... ... ... дене мүшелерінің сырттай өлшемдеріне байланысты төрт
конституционалды психикалық тип белгіленген:
1Лептосоматик- бойшаң, нәзік денелі, тар иықты, қол-аяғы ұзын,
сидыйған.
2 Пикник- ... ... кіші не орта ... ... ... ... бұлшық еттері күшті дамыған, денесі мығым, берік, ұзынша не
орта бойлы, кең ... ... ... ... ... бітімі қисынсыз. Бұл адамдар әрқилы мүшелік
зақымдарға ұшырағандар.[14;289.]
Жоғарыда баяндалған конституциялық типология теориясының негізін
қалаған- Э. Кречмер. Бұл ... ... ... кең ... ... Ал ... арықарай жалғастырған У. Шелден болды. Сонымен, әр адамның
темпераменті әртүрлі, соған байланысты адамдар да әртүрлі.
Егер сіз кіші ... ... ... олар сабақта да,
үзілісте де, ойын үстінде де, еңбек, дене шынықтыру сабақтарында да олардың
активтілігі және эмоциялары ... ... ... тым ... өте ... ... елемей тез араласып кетеді және олардың
эмоциялары өте айқын, ұстамсыз ... ... Ал, ... ... ... ... істейді, сөйлегені созылыңқы және бірқалыпты, эмоциялары мүлде
көрінбейді деуге болады.Бұндай ... өз ... мен ... ... Ал, енді ... еті тірі, сөзшең, өмірге риза, бірақ
бейқам, қозғалғыш, сезімге тез берілетін балалар. Тұйық, ұялшақ, ақырын
сөйлейтін, ренжігіш оқушылар да ... ... ... ... ... ... темперамент белгілері төрт оқушы типін
көрсетеді:холериктер, флегматиктер, сангвиниктер, ... ... ... ал ... пен ... Екі ... темперамент өкілдерін алайық, олардың жасаған іс-
әрекеті де ... ... ... ... ... жүйесінің әрбір типінің үш белгісі болады.
Ол нерв жүйесінің қозу мен тежелуге негізделген.
1 ... ... ... ... ... қозуы мен тежелуі тең
3 Күшті қозуы мен тежелуі тең, қозғалысы баяу
Міне, бұл Павлов ұсынған үш тип. Бірінші типті адамдар жұмыскер, ... ... ... ... ... және ұзақ ... және тежелуді басынан
өткізеді. Екінші типті адамдар өте ширақ болады. Үшінші типті адамдардың
кейбіреуінде қозу мен тежелу теңеседі, ал ... не ... не ... Және ... ... ... ... күштілігі мен әлсіздігіне назар
аударған. Күшті жүйке жүйесі бар адамдарды ол тағы екі ... ... ... ... ... ... ұсынған типтерін психологиялық темперамент типтерімен
салыстырғанда, ол екеуінің тура келгеніне көзі жетті.
Темпераменттердің психологиялық сипаттамасы.
Сангвиник.
Бұл тип өкілі- еті ... ... ... ... Ондай оқушы
ақкөңіл және қызу, жеңіл мінезді, ренжігенде тез қайтып кетеді, сәтсіздігін
жеңіл өткізеді. Коллектив арасында жүргенді ұнатады, басқа оқушылармен тез
тіл ... ... ... кісіге қайырымды. Сангвиниктерді оқу
үрдісінде бақылаған жақсы, яғни оқу үстінде олар қасиеттерін айқын
көрсетеді. Егер оқу материалы қызықты және жас ерекшелігіне сай ... ... ... жаңа ... ... тез ... жеңіл есте сақтайды. Ал
егер материал қызықсыз және оны оқу үшін көп ... ... ... онда ... есте ұзақ уақытқа сақтай алмайды. Сангвиниктерді дұрыс тәрбиелегенде,
оны ... ... ... бірлік және қайырымдылық сезімі оқуға деген
белсенділігі ерекшелендіріп тұрады. Жағымсыз жағдайларда, жүйелілік пен
бірізділік жоқ ... ... ... ... шашыраңқылық
байқалады. Осындайда олар кейде оқуға жауапкершіліксіз қарайды.
3-ші сыныпта оқитын ... ... ... ... ... олар ... ... болып келеді. Сабақ үстінде тынышсыз, жиі алаңдайды, сабақта
достарымен көп сөйлеседі. Сыныпта өтіп жатқан ... ... мән ... ... ... ылғи да сыйлы және оларға көптеген қызық
әңгімелер айтады. Осы ... жаңа ... тез ... Егер ... немесе тапсырма жеңіл болса, оқушы оны тез орындайды, ал жұмыс қиын,
қытымыр, ұзақ болса, жұмысқа суып кетеді. Егер ... ... ... сала сол ... жауабын айтса, және бұл жауабы қате болса, ол
арықарай шығарып, дұрыс ... ... ... ... ... ... ... баяу, байсалды, асықпайды. Істі ойланып,
төзімділікпен істейді. Жинақылықты, қалыпты жағдайды ұнатады. ... ... ісін ... ... ... Психикалық процесстер
флегматикте баяу жүреді. Бұл баяулық оған оқу жолында кедергі келтіреді, ең
кедергі ... ... есте ... тез ... ... ... ... жамандықты есте сақтап қалады және ұзақ мерзімге. Адамдармен
қарым-қатынаста флегматик бірқалыпты, байыпты, керек ... тіл ... ... ... ... күйі тұрақты. Олардың байыптылығы мен
байсалдылығы өмірге деген көзқарасынан да көрінеді. Флегматикті ызаландыру
немесе эмоционалды әрекет жасау оңай ... ол ... ... ... жүреді,
оны әртүрлі қиыншылықтар тепе-теңдігінен шығармайды. Флегматикті дұрыс
тәрбиелегенде іскерлікті,талапшылдықты орнатуға болады. Бірақ жағымсыз
жағдайларда оларда әлсіздік, жалқаулық пайда болады.
Мысалы 2-ші сынып оқушысы – ... ол ... істі ... ... ... Одан сабақ сұраған кезде, ол баяу орнынан тұрып, азғана
үндемей тұрады да, ... ... ... ... ... ... ... бастайды; ал егер үйде оқымаған болса, мұғалімнің қойған сұрақтарына
жауап қайтармай үнсіз тұрады. Кейде ... ... ... ... ... оның баяулығына күледі. Бірақ, флегматик оқушы – жақсы ... өте ... оны ... алу ... күлдіру өте қиын.[16;422.]
Холерик.
Бұл темперамент өкілі тездігімен, шапшаңдылығымен, ұстамсыздығымен,
тым қозғалғыштығымен ерекшеленеді. Оларда психикалық процестер шапшаң
өтеді. Күйгелектік сондай адамдарға тән. Ол ... ... ... қарқынмен
кірісіп, күші таусылғанда оны тастап кете береді. Адамдармен қарым-
қатынаста тынымсыз, агрессивті,шамданғыш болып келеді. Сондықтан, холерик
болған жерде ұрыстар жиі ... ... ... жағымды жағы –
энергия, белсенділік, құштарлық, инициативтік. Жағымсыз жағы –
ұстамсыздығы,қаталдық, қатаңдық, шамдану, ыза.
Мысалы, кіші холерик ... ... пен ... ... ... ... ... мұғалімді тыңдап отырған холерикті анық мимика мен
энергетикалық белгілер арқылы ажыратуға болады. ... ... ... оқушы бір аяқтан екіншісіне ауыстырып тұрады, өте жылдам жауап береді.
Ондайлар тез істеуге, үлкен өзгерістерге құлшынып тұрады. Міне, ... бор ... ... ... ол жиналып барғанша, холерик оқушы
орнынан тұрып борға өзі ... ... Бұл ... әр ... ... ... оны өте тез және беріліп істейді де, түрлі кедергілерден жеңіл
өтеді. Ол өте ұстамсыз, өте қарапайым қиыншылықтар үшін күйіп-пысады,
мұғалімдер мен ... ... ... ... ол агрессиялық күйден
қайта қалпына келгенде, олай істеуге болмайтынын түсінеді, сонда да ол
өзіне ештеңе істей алмайды. Оның ... оған көп ... ... ... үнемі достарымен ойын үстінде ұрсысып, мұғаліммен сабақ үстінде
ұрсысады.[17;430.]
Меланхолик.
Бұл темперамент өкілінде психикалық процесстер өте баяу жүреді. ... ... бере ... ұзақ және ... күш ... ... ... алмайды. Олар өте тез шаршайды. Бірақ қалыпты қоршаған ортада,
мысалы,үйде ондай балалар өздерін жақсы ұстап, ... ... ... баяу туады, бірақ тереңдігімен және күштілігімен
ерекшеленеді. Олар өте сезімтал, реніштерін іште сақтап, оларды көп ойлай
береді, бірақ сондай қиыншылықтар бар ... ... ... ... емес адамдармен сөйлеспейді, жаңа ортада қатты
қысылады. Жағымсыз жағдайларда ауруға айналған осалдық, қысылу,
көңілсіздік, пессимизм ... ... ... кіші ... ... ... ... Ал егер оны дұрыс тәрбиелесе, қызығушылығы,
эмоция сезімі, қабылдауы арта ... мен 4-ші ... ... ... Ол ... ... және ... көрінгісі келмейді. Біреуден қорқып жүрген сияқты. Проблемаларды
терең сезініп, көп ... ... ... ... ... ... ... біліп тұрса да сасқалақтап жауап бере алмай қалады. Істегісі
келмейтін жұмыспен айналысса, тез ... ... ... көмектесуді
ұнатады.[18;280.]
Оқу ісінде темпераменттерді тәрбиелеу.
Әр мұғалім оқушының темпераментін білу ... кіші ... ... тежеуді жаттықтыру керек. Оған талап
қойған кезде, жұмсақ және байыппен сөйлеу керек. Еңбек сабағында
ұқыптылыққа тәрбиелеу қажет.Меланхоликтерде белсенділікті арттыру керек.
Оларды қоғамдық жұмысқа ... ... ... де ... қалыптастыру керек.Ал сангвиниктерде тұрақтылықты орнату
қажет.[19;138.]
2.2 Адам өмірінде темперамент пен ... ... ...... өз ... саналы түрде меңгере алу
қабілеті. Адамды әр алуан әрекеттер мен іске бағыттайтын нәрсе,— мақсат
қою, соған талпыну. Мұны психологияда ниет ... ... деп ... ... ... әр түрлі істерді орындауға ұмтылуы, жалпы
алғанда, ниеттерінің, ... ... адам ... өрісі делінеді.
Басқаша айтқанда, бұл — адамнын бағдарлы әрекеті. Сонымен, адам ниетінің
өрісіне оның ... ... ... ... ... ... мақсаты,
әлі жете анықталмаған істері де жатады. Ниеттерді орындауда тіршілік үшін
маңызды да, мәні аз да істер кездесіп отырады. Ниет өрісі ... ... ... ... ... ... ... орай айнымалы
болып келеді. Алға қойған мақсатқа сәйкес ниеттің мазмұны да айқындала
түседі. Осы тұрғыдан алғанда, адам ниетінің мәні жекеменшікті ... ... тар ... не өрісі кең қоғамдық сипатты
білдіреді. Адам ниетінің өрісі белгілі мақсатқа бағытталып, оның ... мен ... ... ... ... мен тұр-сипатын
білдіреді.[20;56.]
Әрбір жеке адамнық ерікті іс-әрекеттерінін өзіндік синаты бар. Бұл
сипат қоғамдық ... ... ... үшін мәні аз іс-әрекеттерді соған
бағынды-рып, өзінін. жеке мақсатынан бас тартып отырады. Ерік — адамнын
қарқынды іс-әрекетін білдіретін ... ... ... ... ... ... орын-дауға үмтылуы маңызы зор, мақсатты істерді орындау-ға
бағытталады. Адам еркінін, көрінісі оныд саналы ... ... ... ... жол ... ... ... соны
жұзеге асыруға қажетті құрал табады.
Тарихта болған белгілі адамдардың өмір ... ... ... олардың
алға қойған мақсаттарын орындау үшін орасан зор күш жұмсап, рухтанып,
қиыншылықты ерікті ... ... ... ... ... ... ретінде
«Шығыстын, кос жүлдызы» атанған Әлия мен Мәншүктің Ұлы Отан соғысындағы
ерлігін айтуға болады, Ел басына күн ... ... ... ... деген
сүйіспеншілік осынау нәп-нәзік қазақ қыздарынын. бойына күш-жігер, рух
берді. Олар ерлік пен батылдықтың"өшпес үлгісін көрсетіп, Отан үшін ... ... Бұл да — адам ... бір ... әрекеттердің физиологиялық негізі болып табылатын
шартсыз байланыстар тізбегі — инстинкт әрекеті ырықсыз орындалады.
Психологияның табиғи - ... ... ... И. М. ... пен И. П.
Павловтың ілімі ерікті әрекеттердің негізі — мұндағы материалдық процестер,
сыртқы әсер мен мидың уақытша байланыстары, ... ... ... ... ... ... физиологиялық механизмін зерттей
отырып, адамның ассоциациялық рефлекстердің жиі қайталану ... ... ... ... ... және сол ... ... тоқтататын қабілеттерді игеретіндігін дәлелдейді. Ал Павлов
ерікті әрекеттердің механизмін жоғары жүйке қызметінің барлық заңдарына
бағынатын, шартты ассоциациялық процесс деп ... ... ... бихевиоризм деп аталатын шетелдік механистік
бағыт әрекеттін, саналы сипатын теріске шырарып, адам әрекетін механикалық
тұрғыдан шешті. Сөйтіп оны жануарлар өмірімен салыстырды. Бұл ... ... еді. ... ... бойынша оку әрекеті жаттығу
тәжірибесі саналы әрекет емес, көп пысықтап, жаттығу нәтижесінде ... ... деп ... ... психология еріктің материалдық
дүниемен байланысын да жоққа шығарды.
Белгілі бір адамға тән және өмір әсерлеріне жауап реакциялардың
динамикасы, тонусы мен бірқалыптылығында көрініс беретін ... ... - ... деп ... керек.
Мінез-құлық тек әлеуметтік жағдайларда ғана емес жеке адамның табиғи
құрылымына да тәуелді. ... ... ... ... ... ... табылатын темперамент жас балалардың ойыны үстінде, түрлі қарым-
қатынас жағдайында анығырақ және ертерек ... ... ... ... ... реңк ... ол эмоция мен ойлауға, еріктік қимыл-қозғалысқа, сөздің сарыны мен
ырғағына әсер етеді. Бірақ темпераментке жеке адамның ... ... ... ... қызығуы тәуелді еместігін естен шығармаған
абзал.[22; 383.]
2.3 Темперамент пен мінезді тәрбиелеу жолдары
Темперамент туралы ілім ерте замандарда пайда болған. Гиппократ,
кейіннен Гален сияқты ... ... ... ... ... арқылы солардың өз ерекшеліктерін сипаттап жазуды,
түсіндіруді ойластырады. Темперамент туралы ... ... ... ежелгі
грек дәрігері Гиппократ болды. Гиппократтың пікірінше, адамның тәнінде төрт
түрлі сұйықтық болады: қан, шырын, сары және қара өт, олар ... ... ... дені сау, ... ... - ... болады. Ағзадағы сұйықтардың
біреуінің басым болуы адамның темпераментін анықтайды. Сұйықтардың аттарына
орайлас қойылган темперамент атаулары күні ... ... ... ... ... темперамент – choie (өт)-, сангвинигтік
темперамент -sanguis (қан), флегмативтік темперамент - рһlegma (шырын),
меланхоликтік темперамент - melanos ... өт) ... ... ... ... ... мөлшерде адамның тұрмысына, ауа райы
жағдайларына тәуелді болады деп санады. Мәселен, отырып жұмыс
істейтіндердің денесінде флегма жинақталса, үнемі қимыл ... ... ... ... те осыған сәйкес анықталады. Гиппократ типтерді
дұрыс сипаттағанымен, оларды ғылыми тұрғыдан түсіндіре алмады.
Кейіннен темперамент жайлы осындай гуморальдық теориялардан басқа
химиялық, физикалық, ... ... және таза ... да ... ... ... бірде-біреуі де темпераменттің
табиғатын толық және дұрыс түсіндірмеді.
Жоғары жүйке қызметінің негізгі қасиеттерін ашқан И.П.Павловтың ... ... Ол ... осы ... туа үйлесуіне орай
сипатталатындығын көрсетті. Павлов өзінен бұрынғылардан өзгеше ... ... ... сыртқы құрылымын зерттеген неміс психиатры Кречмерден,
қан сауыттарының құрылымын зерттегендерден (П.Ф.Лесграфт) басқаша ағзаларды
біртұтас нәрсе деп қарап, ... ми ... ... назар аударды.
И.П.Павлов темперамент пен жүйке қызметінің типтерін бір-біріне балама
кұбылыс деп түсінді. Кейінгі зерттеулер ... ... ... ... ылғи ... ... отырмайтындығын көрсетті.
Шындығында да, темпераментке тек жүйке жүйесінің қасиеттері ғана емес,
сондай-ақ жеке ... ... ... ... да әсер ... ... қызметінің типін темпераменттің нышаны ретінде ұғынган
дұрыс. Мәселен бір зерттеуде, біркелкі ортада, жүйке жүйесінің әлсіз типіне
жататын жануарлар мінез-құлқының ... ... ал ... ... тең емес ... ... ... байқалған
.[23;350.]
Сөйтіп темперамент - адамның жүйке қызметінің қасиеттерінен ... ... ... ... ... ... бұл адамның әлеуметтік мінез-құлқының ерекшелегі. Ол әлеуметтік
топтағы жеке адамның өмір қалпын бейнелейді және ... ... ... көрініп отырады. Күнбе-күнгі тіршілікте адам, әдетте,
менмен не көпшіл, қайырымды не сараң, ... не ... ... не ... ... не ... болып сипатталады. Бұл сөздер арқылы
адамның бір нәрсеге (моральдық қасиеттер), не мінез-құлық амалына (жеке
адамның ерік ... ... ... Олай ... ... негізінде жеке
адамның моральдық-еріктік қасиеттері жатады.
Жеке адамға не адамдар тобына тән өзіндік қарым-қатынастар, мінез-
құлық пен қимыл ... ... - ... ... мен іс-
әрекетінде, тәрбие мен өзін-өзі тәрбиелеу үрдісінде қалыптасады.
Іс-әрекеттің әр түрлі болуына және одан алатын әсерге мінездің толысуы
мен күші ... ... Жеке адам ... өрісі тар, ол қоғамдық
дамудың негізгі бағытынан оқшау жүріп жатса (отбасынан әрі аспайтын болса),
онда біртіндеп оралымсыз, тартқыншақ мінез қалыптасады. Бала мінезінің
қалыптасуына ... мен ... ... ... ... ... ... Қоғамда адам жөргегінен бизнесменнің, не итаршы малайдың, не
жұмысшы мен ұсақ қызметкердің, фермердің психологиясын бойына сіңіре өседі.
Жолдастық өзара жәрдем, ынтымақшылдық өріс ... ... ... ... ... сергектік, ілтипаттылық мақсаттылық және табандылық сияқты
тамаша қасиеттер қалыптасып отырады.
Олай болса, нақты адамның ... ... ... ол өмір ... ... - ... жағдайды еске алумен бірге, оның тәрбиеленуі
бағытын да ескеріп отырған дұрыс, өйткені бұл ... ... ... ... ... өзара байланысты себептер болып есептеледі.
Мінездің табиғи және әлеуметтік жағы. Мінез туыстан пайда ... ... ... ... ... ... ... мінез көріністерінде,
оның жекеленген бітімінің қалыптасуында байқалып отырады. Жүйке
үрдістерінің тең не тең еместігі, шапшаңдығы не баяулығы, күштілігі мен
әлсіздігі - бүлардың бәрі ... ... ... ... түрліше рең береді. Мәселен, екі адамның наным-сенімі бірдей
болғанмен, оның бірі - қызба, шапшаң және албырт, ал ... - ... ... ... ... - бұл ... жоғары интегративтік, бұзылмайтын біртұтас
жүйе. Тұлғаның қалыптасуындағы орталық бөлім болып - адамның мотивациялық
аймағының, яғни оның талаптарының, тілектерінің, ұмтылыстарының және
ниеттерінің дамуы ... ... ... ... ал ... қанағаттандыратын амалдарды іздеуге және табуға бағытталған әдістер
мен құралдардың пайда болуын және оларды жетілдіруді қажет ... ... ... ... ... баланың танымдық қабілеттерінің,
оның дағдыларының, қолынан келетін істерінің, әдеттері мен мінезінің дамуы
жүзеге асырылады.
Адам қажеттілігін қанағаттандыру үшін шынайы ... ... қана ... онымен қатынас жасай білуі керек Осындай
бейімделудің құралы болып - адамның уайымдары саналады. Олар ... ... ... ... ... түрде көрсетеді.
Уайымдар адамның қоршаған ортамен қарым-қатынастарға бейімделуінің бастапкы
құралы болып, кейінірек өзіндік мағынаға ие болады және адам ... ... ... шындық түрінде көрінеді. Осылайша адамның
психологиялық дамуына шексіз мүмкіндік ... ... ... ... болады. Тұлғаның қалыптасуындағы қажеттіліктерді жете
түсіну үшін баланың өмір үрдісінде пайда болатын және дамитын жаңа
әлеуметтік ... ... ... ... ... онтогенетикалық даму кезінде бала
санасының жүйелік құрылысы өзгереді. Осы теориялық пайымдауды жалғастыра
отырып, біз адам тұлғасы да жоғары интерактивтік ... ... ... жүйе ... мойындауымыз керек. Және бұл жүйенің
де өзіндік даму кисыны мен заңдылықтары бар.
Тұлғаның қасиеттеріне зейін, сезім, эмоция, ерік, темперамент, ... ... ... ... әдебиеттер
1. Анастази А. Дифференциальная психология.Индувидуальные и групповые
различия в пщведении.М.:Апрель Пресс, Изд-во “ЭКСМО Пресс”, 2001.  -  752
с.  (Серия “Кафедра психологии”)
2.  Анастази А. ... ... М.: ... ... Б.Г. ... ... произведение. В2 – х т.
М.:Педагогика, 1980.
4. Ахвердова О.А., Волоскова Н.Н., Белых Т.В. Дифференциальная ... ... А. ... ... – 300 бет ... ... Ж. Что ... психология? В 2-т. М.,1999
7.Гиппенрейтер Ю.Б. Введение в общую психологию. Москва, 2002..
8.Ж..Б. Қоянбаев, Р. М. ... ...... 2002. - 369 ... Қ. Жантану негіздері. Алматы -2002.-250 бет
10.Зимняя И.А. Педагогикалық психология. Оқулық.Алматы-2005.- 359 ... Т. А. ... ... 1977.- 488 ... А.Ф. ... ... // Психология индивидуальных
различий. Тексты.- М., 1982
13.Леонгард К. Акцентуированные личности. Киев: Высшая школа 1981. 7.  
14.Личко А.Е. Психопатии и ... ... у ... Л.: ... ... ... ... исследования индивидуальности.
М.:Педагогика, 1986.
16.  Мерлин В.С. Отличительные признаки темперамента // Психология
индивидуальных различий.Тексты.-М.,1982.
17 Намазбаева Ж.И. Психология, оқулық Алматы-2005.- 430 бет
18.Нартова-Бочавер С.К.   Дифференциальная психология- М., ... Р.С. ... ... 1. ... ... В.Д. ... ... индивидуальных
различий. М.:Наука, 1976.
21.Психология индивидуальных различий. Тексты  //Под ред. Ю.Б.Гиппенрейтер,
В.Я.Романова. М.: МГУ, 1982.
22.   Психология личности. Тексты //Под реч. Б.Ю.Гиппенрейтер ... МГУ, ... ... ... 1995. -350 бет.
24.  Тәжібаев Т. Жалпы психология. Алматы 1993. – 300 бет Теплов Б.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сынып оқушыларының темперамент ерекшеліктері26 бет
Жеке адамның психологиялық құрылымы туралы4 бет
Жоғары сынып оқушыларына кәсіби бағдар берудің психологиялық негіздері54 бет
Зейін теориялары және олардың физиологиялық ерекшеліктері8 бет
Мектептегі оқу-тәрбие процесін басқару мазмұны мен оны ұйымдастыру17 бет
Оқу үлгерімі төмен оқушылар туралы жалпы түсінік6 бет
Психология ғылымы жайында6 бет
Темперамент туралы жалпы ұғым31 бет
Темпераменттердің типтері және олардың психологиялық сипаттамасы15 бет
Техникалық тапсырма құрастыру: валидатор13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь