Астық тұқымдастар

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І бөлім. Жер бетіндегі өсімдіктер дүниесіне сипаттама ... ... ... ... ... ... ...4
1.1 Өсімдіктер және олардың таралуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
1.2 Биосферадағы өсімдіктер биоценозына сипаттама ... ... ... ... ... ... ... 7
1.3 Тіршілік үшін өсімдіктің маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14

ІІ бөлім. Астық тұқымдастардың түрлері және адам өміріндегі ролі..17
2.1 Астық тұқымдастар және олардың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17
2.2 Жабайы астық тұқымдастарына жататын өсімдіктер ... ... ... ... ... ..19
2.3 Астық тұқымдастарға жататын мәдени өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ...22
2.4 Мәдени өсімдіктердің шыққан орталықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Дәнді дақылдар – дәні үшін өсірілетін аса маңызды өсімдіктер тобы. Дәнді дақылдар – адам үшін негізгі азық, малға жем. Дәнді дақылдарда белок пен көмірсулар көп, сондай-ақ ферменттер, В тобындағы витаминдер, А провитамині бар. Ұн тартатын, жарма, құрама жем өнеркәсіптері үшін шикізат болып табылады. Өңделген өнім нан пісіруде, макарон, кондитер өнімдерін, тағамдық концентраттар, консервілер әзірлеуге, сыра қайнатуға, спирт, крахмал алуға пайдаланылады.
Өсімдік шаруашылығының маңызды салаларына дәнді дақылдар, техникалық және сергітпе дақылдар өсіру, бау-бақша шаруашылығы жатады.
Ежелден-ақ өсімдік шаруашылығының негізін дәнді дақылдар құрайды. Дәнді дақылдар дүниежүзіндегі өңделетін жер қорының 1/2-інен астамын алып жатыр. Олардың егістіктері іс жүзінде адамдардың қоныстану аймағына сәйкес келеді. Соңғы 50 жыл ішінде дәнді дақылдар өнімділігі үш есеге артқан, жылына өндірілетін мөлшері 2 млрд т-дан асып отыр. Дәнді дақылдар өнімділігі егіс көлемін ұлғайту есебінен емес, әрбір гектардан алынатын түсімді көтеру есебінен көбеюде. Дәнді дақылдардың шығымдылығы дамушы елдерде 15—20 ц/га болса, дамыған елдерде ол көрсеткіш 35—40 п/га. Дүниежүзі бойынша жылына дәнді дақылдардан алынатын өнімнің жартысына жуығы Азня елдерінде, 1/4-і Солтүстік Америка, ал қалған бөлігі Еуропа елдері мен басқа елдер үлесіне келеді. Елдер арасындағы 1-орында соңғы кезде АҚШ-ты басын озған Қытай, 3-орында — Үндістан, 4-орында Ресей болса, 5-орынды Франция иеленеді. Дәнді дақылдар тамақ, құрама жем, спирт және т.б. өндіріс салаларына шикізат болып табылады. Дәнді дақылдардың негізін басты үш дақыл — бидай, күріш және жүгері құрайды. Дәнді дақылдар егістігінің 32%-ын бидай, 20%- ын күріш, ал 18%-ын жүгері егістігі алып жатыр.
Бидай — ең басты дақыл. Оның негізгі шыққан ошағы Алдыңғы Азия мен Жерорта теңізі аймағы
Қазір бидай адам тұрақты мекендейтін барлық материктерде өседі. Бидай солтүстік жарты шарда көп өсіріледі. Дүниежүзінде 70-тен астам ел бидай өсірумен айналысады, бірақ оның жалпы өнімінің басым бөлігі тек бірнеше елге тиесілі. Алдыңғы үштікті Қытай, АҚШ, Үндістан құрайды.
Курстық жұмыстың мақсаты мен міндеттері:
 Астық тұқымдас өсімдіктер әлеміне шолу жасау;
 Жабайы және мәдени дәнді дақылдарға сипаттама беру;
 Астық тұқымдастарының адам өміріндегі ролін бағалау.
Курстық жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. "Қазақ Энциклопедиясы", 10 том
2. Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007.
3. Биология: Жалпы білім беретін мектептің, 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген/ М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-927-4
4. Сартаев А., Гильманов М. С22 Жалпы биология: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. ISBN 9965—33—634—2
5. Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі/ - Алматы: "Сөздік-Словарь", 2009. ISBN 9965-822-54-9
6. Әлімқұлова Р., Сәтімбеков Р. Ә 55 Биология: Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. - 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2008. - 320 бет. ISBN 9965-34-812-Х
7. Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х
8. Ж.Ж. Жатқанбаев «Экология негіздері». Алматы 2003 ж
9. В.И. Вернадский «Биосфера», М. 1967 ж
10. А.А. Горелов «Концепции современного естествознания» М. 2002 ж
11. М.С. Панин «Химическая экология» М. 2002 ж
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
............................................3
І бөлім. Жер бетіндегі өсімдіктер дүниесіне
сипаттама...........................4
1.1 Өсімдіктер және олардың
таралуы.........................................................4
1.2 Биосферадағы өсімдіктер биоценозына
сипаттама............................7
1.3 Тіршілік үшін өсімдіктің
маңызы..........................................................14
ІІ бөлім. Астық ... ... және адам ... ... ... тұқымдастар және олардың
түрлері..........................................17
2.2 Жабайы астық тұқымдастарына жататын өсімдіктер......................19
2.3 Астық тұқымдастарға жататын мәдени
өсімдіктер...........................22
2.4 Мәдени ... ... ... ... ... дақылдар – дәні үшін өсірілетін ... ... ... ... ... – адам үшін ... ... малға
жем. Дәнді дақылдарда белок пен көмірсулар көп, сондай-ақ ... ... ... А ... бар. Ұн ... жарма, құрама жем
өнеркәсіптері үшін шикізат болып ... ... өнім нан ... ... ... ... ... консервілер әзірлеуге,
сыра қайнатуға, спирт, крахмал алуға пайдаланылады.
Өсімдік шаруашылығының маңызды салаларына дәнді ... ... ... ... ... бау-бақша шаруашылығы жатады.
Ежелден-ақ өсімдік шаруашылығының негізін ... ... ... ... ... ... жер ... 1/2-інен астамын алып
жатыр. Олардың егістіктері іс жүзінде адамдардың қоныстану аймағына сәйкес
келеді. Соңғы 50 жыл ... ... ... өнімділігі үш есеге артқан,
жылына өндірілетін мөлшері 2 млрд ... асып ... ... дақылдар
өнімділігі егіс көлемін ұлғайту есебінен емес, әрбір гектардан ... ... ... көбеюде. Дәнді дақылдардың шығымдылығы дамушы
елдерде 15—20 ц/га ... ... ... ол ... 35—40 ... бойынша жылына дәнді дақылдардан алынатын өнімнің жартысына жуығы
Азня елдерінде, 1/4-і ... ... ал ... бөлігі Еуропа елдері мен
басқа елдер үлесіне келеді. ... ... ... ... ... ... озған Қытай, 3-орында — Үндістан, 4-орында Ресей болса, ... ... ... ... ... құрама жем, спирт және т.б. өндіріс
салаларына шикізат болып ... ... ... негізін басты үш дақыл
— бидай, күріш және жүгері құрайды. Дәнді дақылдар ... ... 20%- ын ... ал 18%-ын ... егістігі алып жатыр.
Бидай — ең басты дақыл. Оның негізгі шыққан ошағы ... Азия ... ... ... бидай адам тұрақты мекендейтін барлық материктерде өседі. ... ... ... көп ... ... ... ... ел бидай
өсірумен айналысады, бірақ оның жалпы өнімінің басым бөлігі тек бірнеше
елге тиесілі. ... ... ... АҚШ, ... ... ... ... мен міндеттері:
➢ Астық тұқымдас өсімдіктер әлеміне шолу жасау;
➢ Жабайы және мәдени дәнді дақылдарға ... ... ... ... адам ... ... бағалау.
Курстық жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен ... ... Жер ... ... ... сипаттама
1.1 Өсімдіктер және олардың таралуы
Жер беті өсімдіктерінің 500 ... түрі ... ... көпшілігін
адам баласы пайдаланады жеке өсіп, молая беруіне жағдай жасап отырады. Олар
біздің экологиямыздың сақталуы үшін ғана ... ... ... да
зор роль аткарады. Сондықтан да, жер үсті өсімдіктерін ...... ... ... ... ... бірінші кезі.Өсімдіктер
табиғатта фотосинтез жүргізу үшін керек. Фотосинтез — күрделі биологиялык
процесс, яғни ... ... ... ... — хлорофилдің
көмегімен күн көзінің энергиясын жинап алады да, оның ... ... және суды ... ... ... мол ... косылыстар
түзеді. Мұның өзі күн көзінің энергиясын химиялык ... ... ... органикалық қосылыстар тікелей немесе басқа ... ... ... ... болады. Дәлірек айтқанда, жасыл
өсімдіктер фотосинтез процесін атқара отырып, жерде ... ... ... ... роль атқарады, өмір сүрудің бірінші көзі болып ... ... ... ... ... ... ... пара-пар.
Тіршілік үшін өсімдіктің маңызыӨсімдіктерді суда өсетін, топырақта
өсетін, жер астында өсетін, жер ... ... деп ... топқа бөлуге
болады.
Топырақ өсімдіктері — бактериялар, балдырлар, кейбір саңырауқұлақтар.
Бұлар топырақ ... ... ... роль ... асты ... ... түрінде кездеседі және 3 км тереңдікте
болады.
ІІІамамен алғанда ... ... ... жыл ... 20—30 млрд ... пайдаланады.
300 жылдың ішінде өсімдіктер жұтатын көміртегі мөлшері атмосферада және
суларда болатын көміртегіне тен. Жер шарының ... жыл ... ... кезінде 177 млрд т органикалық заттар құрады. Олардын
122 млрд тоннасы құрлық өсімдіктері ... 55 млрд ...... үлесіне тиеді.
Жыл ішіндегі фотосинтез өнімінің химиялық ... ... ... ... 100 есе асып ... миллиардтаған жылдар ішінде жүзеге асып келеді. Бұл уақыт
ішінде ... ... ... ... ... ... өсімдіктер
субстраттан ылғалды бүкіл талломы (вегетативті ағза) арқылы, ал ... шық, ... ... ... ... ... Қыналар өздерінің
қурғақ салмағынан 2-3 есе көп ылғалды бойында сақтай алады. Өсімдіктердің
тамыр жүйелерінің айналасында ылғал қоры ... ... ... ... ... беткі ауданын үлкейтеді. Далалы және ... ... ... ... жүйелерін байқауға болады. Олар ... ... тез ... ... басталғанда тез қурап кетеді.
Өсімдіктерде тамыр жүйелерінің шашақтануы бойынша экстенсивті және
интенсивті тамыр жүйелерін ... ... ... ... топырақ
қабатына терең енгенімен, әлсіз шашақтанады. Мұндай тамыр жүйелері ... және шөл ... ... жантақ) кездеседі. Интенсивті тамыр
жүйе топырақтың аз ғана бөлігін алғанымен, шашақтануы ... ... ... ... ... ... қара ... айтылғандай құрғақ жердегі өсімдіктердің тамыр жүйесі жақсы
дамыған, мысалы, теректің тамыр жүйесі 2-3 метр, Қара ... 8 ... 15 ... эвкалиптікі 152 метр тереңдікке дейін топырақ қабатына
енеді. Шөлде өсетін ... ... ... 9/10 ... ... болса, сулы жердегі өсімдіктердің салмағы керісінше жердің бетінде,
яғни топырақтың үстіңгі қабатында ... ... ... ... әрі ... ... ... болып келеді. Бүл ерекшеліктер өз
кезегінде өсімдіктің ... ... ... ... Ал ... жапырақтары нәзік, әрі жүқа болады. Олар ... бар ... ... да, ... ... түсіп қалады.
Ылғалдылыққа байланысты өсімдіктерді бірнеше экологиялық топтарға
бөледі:
Гидатофиттер (гр. hygros - су) - көп ... ... ... суда
өсетін өсімдіктер (элодея, көзшешек, шылаң, ... ... ... бұл ... тез ... ... Бұларда жапырақ саңлауы (устьица)
және кутикула болмайды. Гүлді ... ... ... ... ... ... болмайды. Суды және минералды тұздарды бүкіл
денесімен сіңіреді. Гүлді өркендері гүлдерің судың ... ... ... су ... да ... тозаңданған сон қайта суға көміледі.
Жемістерінің ... ... су ... ... ... ... шылаң).
Гидрофиттер (гр. hygros - су) - жартылай суда, яғни өзең, көл, теңіз
жағалауларында, ... ... ... ... ... ... Оларда
гидатофиттерге қарағанда механикалық және өткізгіш ұлпалары жақсы дамыған,
аэренхима жақсы байқалады. Гидрофиттерде жапырақ саңылаулары ... ... те ... (гр. mesos - ... аралық) - ылғалдылығы орташа ортаның
өсімдіктері. ... ... ... ... ... жапырақты
ағаштар, ауыл шаруашылық дақылдары мен арамшөптер ... (гр. hygros - ... ... phyton- ... - ылғалды
жерде өсетін өсімдіктер. Бүларға ... ... және ... ауадағы
тропикалық өсімдіктер жатады. Сондай-ақ, гигрофиттерге салқын және қоңыржай
аймақтарда, ... ... және ... өсімдіктері жатады. Ауаның
ылғаддылығы жоғары болғандықтан оларда булану процесінің жүруі ... су ... ... журу үшін ... ... ... ... rugamogmap немесе сулы саңылаулар жақсы жетілген. Жапырақтары
көбіне жүқа, ... ... ... ... келеді. Жарықты гигрофиттерге
папирус, күріш және т.б. жатады.
Өсімдіктер жердегі өмірдің бірінші ... ... ... ... үшін ... ... — күрделі биологиялык процесс,
яғни өсімдіктер өздерінің ... ...... ... күн
көзінің энергиясын жинап алады да, оның күшімен көміртегі газын және суды
өзгертеді. Осынын, нәтижесінде мол ... ... ... ... ... көзінің энергиясын химиялык байланыстар энергиясына айналдырады.
Бүл құралған органикалық қосылыстар тікелей ... ... ... ... ... ... ... Дәлірек айтқанда, жасыл
өсімдіктер фотосинтез процесін атқара отырып, жерде өмірдің дамуы, ... ... роль ... өмір ... ... көзі болып табылады. Сол
себепті өсімдіктерді қорғау жердегі өмірді қорғаумен ... ... ... ... ... жыл ... 20—30 млрд ... пайдаланады.
300 жылдың ішінде өсімдіктер жұтатын көміртегі мөлшері атмосферада ... ... ... тен. Жер ... ... жыл ... процесі кезінде 177 млрд т органикалық заттар ... ... млрд ... ... ... ... 55 млрд ... – мұхиттағы
өсімдіктер үлесіне тиеді.
Жыл ішіндегі фотосинтез өнімінің ... ... ... жүзіндегі
электростанциялардың қуатынан 100 есе асып түседі.
Фотосинтез миллиардтаған жылдар ішінде жүзеге асып ... Бұл ... ... ... ... ... олардың бірқатары мұнай,
жанатын газ, тас көмір, торф, т.б.. ... ... ... кездесетін
көміртегінің өзі барлық тірі организмдерде кездесетін көміртегінен 50 есе
көп.
Өсімдіктер құрамына кіретін химиялық элементтер де көп. ... ... ... адам ... ... ... дамуына тигізетін
пайдалы әсерін ескерсек, өсімдіктерсіз өмір жоқ деген қорытынды жасауға
болады.
Өсімдіктер табиғат биоценозында ... роль ... Ол ... ... ... ... ... түріне қарай
биоценоз да әртүрлі болады.
1.2 Биосферадағы өсімдіктер ... ... ... пен ... түрінің оңтайлылығы, мазасыз күй зонасы
немесе ... ... мен ... шегі ... ... ... ... қатысы барлар өмір сүруде.
Температура мысалында талқылап, біз тек бір ... ғана ... ... ... да оңтайлылық зонасына сәйкес келетін шығар. Біз Ю.
Либихтің тұжырымдаған шектеулі заң факторларының әрекетін бақыладық. ... ... ... ... ... ... мазасыздығына себеп
болғанды шектеулі дейді. Осы фактордың ... орай ... ... ... ... Өсімдіктер мен жануарлардың бір түрінің өзгерісіне
әсер ету факторының жиі шектеуі биотикалық деп ... ... ... ... әр алуан түрлерінің таралуына және дамуына шектеу
қояды. Өсімдіктердің дамуына да су, температура, жарықтың болмауы - шектеу
факторларының ... ... ... ... ... жасамайды. Ортамен
өзара қатынас жасағанда барлық организмдер динамикалық тепе-теңдікті ... ... ... ... кең түрі ... орта ... қатысы
бойынша фактордың атауына «эври» қосымшасын қосып атайды (грекше еvrуs ... ... ... ... ... ... ... Экологиялық енсіз валенттілік (тар) «стено» стенотермді
қосымшасымен ... stеnоs - тар, ... ... Әр алуан экологиялық
факторлардың (кең) алшақ шегіндегі ... ... ... деп ... ... ету үшін қатаң белгіленген жағдайды қажет
ететіндер - стенобионтты деп аталады.
Экологиялық факторлардың ... тірі ... ... ... ... Онда ... иелерінің әр алуан деңгейде
ұйымдасқандарды: популяциялар, бірлестіктер және ... ... ... - ... бір ... ... ететін және өзара
шағылысып ұрпақ беретін бір түр дараларының жиынтығы. Түрлі ... ... ... саны, құрамы, таралуы өзгеріп тұруы мүмкін.
Популяция латынша ... - ... ел ... ... ... әр ... түрлерінің өте жоғары жүйесінің
дәрежесі - қауымдастыққа бірігеді. ... ... - бұл ... ... ... ... Қауымдастық организмдері
органикалық емес ортамен энергетикалық байланыста. Мысалы, ... ... ... су, ... ... ... ... беріліп тұру
есебінен тіршілік жасай алады. Мұндай жағдайда «қауымдастық» (бірлестік)
терминінің қолданылуы ... ең кіші ... ... деп атайды (1877 ж.
К. Мебиус енгізген).
Өзара байланыстағы организмдерді және бірлесе мекендейтін топтарды ... ... ... ... әр алуан — індер қауымдастығы, ағаш
жапырағы, құмырсқа илеуінен ... ... ... шөл т.б. - ландшафтарына
(жер бедеріне) дейін. «Биоценоз» терминін құрлықта өсіп ... ... ... ... қылқанды орман, дәнді дақыл егістік
биоценозы т.б.
Биота ... bios - ... - ... ... мен ... ... ... аймаққа таралуының жиынтығы. Түрлердің арасындағы
экологиялық байланыстың жоқтығынан ол биоценоздан ерекшеленеді.
Организмдер қауымдастығы органикалық ортамен материалдық-энергетикалық
жағынан тығыз ... ... ... алып ... ... ... деп
аталады. Биоценоз бен оның биотоны биогеоценоз деп аталатыны көбірек немесе
азырақ қалыпты жүйені құрайтын ... екі ... ... ... (грекше bios - тіршілік, gе - жер, коіnоs - ... орыс ... В.Н. ... 1940 ж. ... ... ... кұбылыстар мен заттардың бірлігі және өзара
қатынасы туралы идея бұрынғы КСРО мен ... бір ... ... ол ... ... ілім ... басқа елдерде - экожүйе
жөніндегі ілім ретінде дамыды. Экологиялық жүйе немесе экожүйе - ... ... тірі ... ... ... ... ... қатар, ондағы барлық компоненттер энергия мен зат алмасудан өзара
байланыста. Өзгеше ... ... ... пен тіршіліксіз
компоненттердің жиынтығы.
Биогеоценоз бен экожүйе ... ... ... ... емес.
Бұл түсініктердің екеуі де өз ортасын мекендеген тірі организмдердің
жиынтығын түсіндіреді, бірақ экожүйе - ... ... ... мұхитқа
дейін» деп «экожүйе» терминінің авторы ағылшын биологы А. Тенсли образды
түрде айтқан болатын. Аквариум, ... ... ... ... ... ... ... экожүйелер.
Отандық әдебиетте өсімдік жабындысы - фитоценозді ... ... ... ... экожүйені сипаттау қалыптасқан болатын. Мәселен,
далалық, батпақты, жайылымды т.б. биогеоценоз. Басқаша айтқанда ... бұл ... жеке ... ... ... ... ... сақтайды,
тіпті адам әсер еткеннің өзінде де. Экожүйе толығымен жасанды болуы мүмкін
ғой (аквариум, ғарыш ... ... ... ... тұру мен ... ... тек энергия ағынының үнемі келу есебінен ғана болуы мүмкін.
Жердегі ... ... күн ... ... ... ғана болып
тұр. Фотосинтезделетін өсімдіктер (өздігінен қоректенушілер) химиялық
органикалық қосындылардың байланысы нәтижесінде ... ... ... ... азық ... ... Азық энергиясын оның бастауынан
(өздігінен ... ... ... ... ... ... басқаларын сіңіру жолымен болатынды тамақ тізбегі дейді.
Әрбір экожүйе өсімдіктер мен жануарлар организмдерінің жиынтығынан
тұрады, ... түрі ... екі ... ... болады:
Автотрофтар (өздігінен қоректенушілер) ұдайы ... мен өсу ... ... қолданатындар мен фотосинтезді іске ... ... ... ... - күн ... ... су ... қышқыл газын қантқа айналдырудың күрделі процесі. Осындай жолмен қант
пен азықтық минерал элементтерінің судан немесе топырақтан ... ... ... ... ... құрамына кіретін күрделі
заттарды синтездейді. Басқа сөзбен айтқанда химиялық жай заттар: ауа, ... ... ... мен ... белок, май және көмірсутегі сияқты
күрделі қосындыларға айналады. Өздігінен қоректенуші (автотрофтар) - бұл
экожүйенің продуценттері (лат. ... - ... ... ... зат ... Осы органикалық заттардан өсімдіктер мен
жануарлардың ... ... ... ... ... ... ... азықты өндіреді, сондықтан оларды
продуценттер деп ... - ... ... үшін ... ... ... ... Бұл организмдерде зат алмасудың ... ... бар. ... ... өздігінен қоректенушілер тұтынушы организм (консументтер)
мен бастапқы органикалық емес компоненттерге (редуценттер) ... ... ... ... (лат. ...... - бұл ... органикалық заттарды тұтынады. ... ... ... ... жэне өзге де бунақ аяқтылар,
бауырмен жорғалаушылар, ... ... және ... ... - шөп ... жануарлар, екінші, үшінші және одан да ... ... ... Олар - ... (ет ... ... талғаусыз қоректілер (немесе эврифагтар) өсімдіктерді, т.б.
жейтіндер (аю, түлкі, шошқа, ... ... ... ... - ... ... қалпына келуші) - өлі
органикалық заттардың ыдырай ... ... Өлі және ... ... органикалық зат - детритпен қоректенетін түрлі сапрофит
бактериялары, ұсақ саңырауқұлақтар және ... ... ... ... ... ...... қоректенетін ұсақ
омыртқасыздар, мысалы, ұсақ кенелер, жер құрттары, ... ... ... - ... крабтар мен құрттар; ... ... ... ... қалдықтары шірігенде - саңырауқұлақтар. Құрамы мен
белсенділігі бойынша бұл редуценттер бірлестіктерінен әр ... ... ... кем ... Ал, ... ... ... болса да
таныс.
Бірде-бір организм басқалармен байланыссыз өмір сүре ... ... ... ... тіршілік иесі тек қана қоршаған ... ... ... ... шеңберінде тұра алады. Көрнекі
құрал ретінде орманды алуға болады. Экологиялық жүйеде барлық организмдер
арасындағы байланыстар ... ... және ... ... күрделі
тізбегін құрайды немесе трофтық тізбек (продуценттер - ... ... ... ... де қорек (азық) организмдердің тіршілік
әрекетіндегі маңызды фактор.
Жануарлар мен өсімдіктерде ... ... ... ... ... ... өзара бейімделулері ... ... деп ... ... ... айқындық заңдылығы бар. Осыған
байланысты тізбекті звено құрайтын қатарда жеке даралардың саны ... ... ... ... ... 1 қасқырға шамамен 100 бұлан, Африка
саванналарында ірі жыртқыштарға (арыстан, қабылан, сілеусінге) 350-ден 1000-
ға дейін жабайы ... ... ... саны мен ... ішінде
азықты қажет етудің мәліметі орташа есептелді. Күнтізбелік жыл ішінде 2400
қасқыр - 7480 қабан, 5560 бұлан, 4020 елік ... ... ... ... ... түрде азаюына сәйкес, олардың жалпы биомассасы да
кемиді, ал бұл экожүйеге энергия ағынының қысқаруына ... ... ... ... ... - ... бір түр иесі өзге
паразитке қызмет етеді - тек ... ... ... уақытша немесе тұрақты
мекеніне де ... ... ... ... ... ... ... (бұршақты түйнекті бактериялар) түрлер арасындағы өзара ... ... орта ... ... осы ... басқа түрлердің
тіршілік жағдайын анықтайтын функционалды сипаты оның экологиялық қуысын
көрсетеді (энергияға айналдыруы, өзі ... және ... ... Н.Ф. Реймерс бойынша, экологиялық қуыс - ... ... ... ... немесе оның популяциялық ... ... ... өзі ... ... түр ... ... функциясымен
байланысты, қоректік қажеттілігіне сәйкес орынды ... ... ... ... белгіленген құрылымын ...... ... олар ... даму ... және ... ... (латынша - suссеssіо - тұқым қуалау, ... ... ... ... ... ... Бұл ... мәні мынада,
биоценоздың ішкі ықпалының дамуы нәтижесінде олардың қоршаған ортамен өзара
әрекеті біртіндеп «ескіреді» және биоценоздың өзге ... ... ... пен ... ... ол ... болып, кепсе жайылымға
айналады; өрттен кейін ... ... ... ауысымы болады.
Экологиялық жағдайдың маңыздысы сол, әр текті күрделі ... ... ... ... ... ... соғұрлым жоғары болады.
Табиғи биоценоздардың қосынды түрлері эволюция процесінде ... ... ... биогеоценоз құрылымдары жайында, толық
қамқорлық жасағандай тұрақтылығымен анықталады. Жыртқыштармен ... ... ... ... кері байланыс деп аталатыны мысал
болады. Бір түр екіншіге зиян келтіреді және онсыз өмір сүре ... ... ... ... ... бір ... өсімдік текті қорегі мол болса,
сол жылы оның популяциясы тез ... саны ... ... ... ... кері ... ... керінеді. Бірақ, популяция
санының шамадан тыс артып кетуі, өсімдік ... ... ... ... ... ... нәтижесі жүйедегі жағымсыз кері байланысты
оның бастапқы қалпына қайтарып әкеледі.
Адамның ... ... ... ... ... уақытша
жеңіп шығуға мүмкіндік ... ... ... су, ... ... ... орны мен өзге ... бәсекелесі. Адам өзінің
өмір сүруін су, жер және энергетикалық ... ... ... Ол ... ... ... зат айналымының шұғыл жеделдеуіне
елеулі ықпал етіп отыр. Өндіріс ... ... ... жаңа зат
алмасуы техногенді сипат алуда және ол -антропогенді зат ... ... ... адам мен ... арасындағы биологиялық зат алмасулар
тіршіліктің тұрақты жағдайы болып қала ... зат ... ... айналымнан өзінің тұйық
еместілігімен принципті түрде ... ашық ... ... ... ... ... ... зат алмасуды енгізуде -
табиғи ресурстар, шығаруда - өндірістік және ... ... ... ... ... ... ... ластану жанартаудың атқылауы, жер
сілкіну, сел, су ... өрт ... т.б. ... ... ... ластану адамның іс-әрекетінен пайда болады.
Экологиялық шараның жетімсіздігінен табиғи ресурстарды тиімді түрде
пайдаланудың коэффициенті өте төмен, пайдалы ... ... ... ... Ресурстар сарқылуда, халық саны өсуде (1960 ж. - 3 млрд, 1975
ж. - 4 млрд, 1987 ж. - 6 ... Оның ... ... ... ... ... ... ортасын ластауда. Олар ыдырамастан тіршілік иелеріне
көптеген зиян ... ... ... күрделі иерархиялық
ұйымдардың өзін-өзі реттеудің орасан мол резервтері (қоры) қаланған, ... ... ашу үшін ... ... ... сауатты түрде араласа
білу керек. Өндірістік жұмыстың барлығын ... ... ... ... ... ... керек. Бұрынғы жинақталған
табиғат зандары жайындағы ... ... ала ... ... ... ... ... деп әдебиеттерде аталып жүрген адамзат қоғамы мен
қоршаған ортаның өзара принциптерінің жалпы зандылықтарын ... ... ... ... ... ... ... американдық
эколог ғалымы В. Коммонердің (1971) төрт заң-афоризмі (мәтел-зандары) бар:
- табиғаттағы құбылыстың бәрі ... ... - ... ... ... барлығы бір жаққа ... ... ... ... ... еш ... ... ... ... ... туралы);
- табиғат өте жақсы біледі (эволюциялық таңдаудың басты критерийлері
туралы).
Жалпыға бірдей ... ... ... ... ... бірнеше
салдар шығады.
• Үлкен сандар заңы: үлкен сандардың кездейсоқ факторларының тұтас
әрекеті ... ... ... ... бар ... әкеледі. Сонымен,
топырақтағы, судағы миллиардтаған бактериялар тірі организмдер денесінде
тіршілік иелерінің ... өмір ... үшін ... ... ... ... Немесе кейбір газ көлемінде көп мөлшердегі
молекуланың козғалысы ... мен ... ... ... ... Ле ... ... принципі: жүйеге сыртқы әсер ету кезінде
қалыпты тепе-теңдік күйінен шығару, бұл тепе-теңдік бағытпен ... әсер етуі ... ... ... ол ... ... ретінде қабілеттілік түрінде іске асады.
• Үйлесімділік заңы: кез келген жүйе асқан ... ... ... ... шегінде қызмет істейді.
• Табиғаттағы кез келген жүйе өзгерісінің адамға тура ... ... - ... (жеке адам) күйінен күрделі қоғамдық
қатынасқа дейін болады.
Заттар массасының ... ... ... бір жаққа кету керек») іс-
тәжірибелік мәні бар кем дегенде екі постулат шығады.
• Оны ... орта ... ... ... заңы ... ... келген табиғи немесе қоғамдық жүйе тек қоршаған ортаның материалдық-
энергетикалық және ақпараттық мүмкіндікті ... ... ... болады. Оқшауланып өзін дамыту мүлдем мүмкін емес.
... ... ... жанама әсердің жойылуға келмейтін
заңы: өндірістік ... ... ... ... ... ... олар бір формадан екінші формаға ауыстырылады немесе басқа
кеңістікке қойылады. Ал оның әсері талай уақытқа созылуы мүмкін. Бұл ... ... ... мен қалдықсыз өндірістің принципті мүмкіншілігін
болғызбайды. ... ... ... ... ... отырып, бір
формадан басқаға ауысады.
«Ештеңе тегін берілмейді» - деген тұжырымдама ... ... ... кез ... жаңа табыстар, бұрынғы жетістіктердің
әйтеуір бір бөлігін жоғалтумен жалғасатыны ақиқат және жаңаның туындауы өте
күрделі ... ... көп ... ... ... болуы
(өсімдіктер, саңырауқұлақтар, жануарлар) мен олардың құрғаққа шығуынан
ғаламшардағы биологиялық әр алуандылықтар бірнеше есе ... ... мен жер ... ... оны игеру басталды. «Көп
клеткалармен» бірге тіршілік иелеріне қауіпті аурулар, оның ішінде ... ... т.б. ... Бұл ... үш ... бар.
Эволюцияның кері дамымайтын заңы (бір бағытта даму): үлкен жүйелер тек
бір бағытта ғана - ... ... ... ... ... жүйесінің тек қана жеке даму ... ... ... ... ... жеделдеу ережесі: жүйедегі ұйым күрделілігінің өсуіне орай
эволюцияның да қарқыны арта түседі. Бұл ереже ... ... ... ... ... әлем ... ... бірдей
дәрежеде жатқызылуы мүмкін.
Тегін ресурстар болмайды - осы заңның тағы бір салдары: ... күн ... су ... ... ... да кез ... ... сол жүйемен мүлтіксіз төленеді.
Б. Коммонер былай деп жазды: «... ... ... ... ... сол ... ... ұту ... жоғалтуы мүмкін емес және ол
жаппай жақсарудың ... ... бола ... адам ... ... ... толықтырылуы тиіс. Осы вексель бойынша
төлемнен қашқақтауға болмайды; бұл тек кейінге шегерілуі мүмкін. ... ... ... ... тым ... ... ... саяды».
«Табиғат жақсы біледі» заңы биосферада ненің болуы керек, ненің орын
алуы қажет еместігін барлығын алдымен ... ... ... ... - ... ... қатаң конкурстан өтіп, жүлде ретінде -
тіршілік етуге құқық алып ... ... ... ... ... бір ... болатын өсімдіктер мен жануарлардың түрлері мекендеуде.
Бұл эволюциялық таңдап іріктеудің басты критерийі - ғаламдық биотикалық
айналымға, кетігін тауып қалану (үйлесу) мен ... ... ... Кез ... ... ... заттардың барлығында оны
ыдырататын ферменттер болуы керек, ал ыдыраған ... ... ... ... ... осы заңды биологиялық түрлердің біреуі бұзатын болса,
ерте ме, кеш пе эволюция онымен ажырасып ... ... ... ... көлемде биотикалық тұйықтықты
өрескел бұзып отыр, ол үшін жазаланбай қоймайды. Осындай қиын жағдайдан тек
қана ымыраға келу ғана ... ... жол мен ... ие бола білген
адамның қиындықтан жол табатынына сенім мол.
Б. Коммонердің тұжырымдамасына қоса, ... ...... ... ... тағы бір ... ... (Ресурстардың шектеулі
заңы). Тіршілік иелерінің барлық ... ... ... ... ... ... шектеулі. Сондай-ақ, биосферада жаңадан пайда болған
органикалық әлем өкілдерінің бәріне де бірдей жете ... ... ... ... тыс ... көлемде көбеюі, өзге түрлердің
азаюы есебінен болуы мүмкін.
1.3 Тіршілік үшін өсімдіктің маңызы
Өсімдіктерді суда ... ... ... жер ... өсетін, жер
бетінде өсетін деп бірнеше топқа бөлуге болады.
Топырак, өсімдіктері — бактериялар, балдырлар, кейбір саңырауқұлақтар.
Бұлар ... ... ... ... роль аткарады.
Жер асты өсімдіктері бактериялар түрінде кездеседі және 3 км ... беті ... 500 ... түрі кездеседі. Олардьң көпшілігін
адам баласы пайдаланады жеке өсіп, молая беруіне жағдай жасап ... ... ... ... үшін ғана ... экономикамыздың дамуында да
зор роль аткарады. Сондықтан да, жер үсті өсімдіктерін ...... ... ... ... ... бірінші кезі.Өсімдіктер
табиғатта фотосинтез жүргізу үшін керек. Фотосинтез — күрделі биологиялык
процесс, яғни ... ... ... ... — хлорофилдің
көмегімен күн көзінің энергиясын жинап ... да, оның ... ... және суды ... ... нәтижесінде мол органикалық косылыстар
түзеді. Мұның өзі күн көзінің энергиясын ... ... ... ... органикалық қосылыстар тікелей немесе басқа нәрселердің
көмегімен басқа организмдерге тамақ болады. ... ... ... ... ... атқара отырып, жерде өмірдің дамуы, гүлденуі
үшін маңызды роль атқарады, өмір ... ... көзі ... ... ... өсімдіктерді қорғау жердегі өмірді қорғаумен пара-пар.
ІІІамамен алғанда кұрылықтьң өсімдіктер қабаты жыл сайын 20—30 млрд т.
көміртегін ... ... ... ... ... ... мөлшері атмосферада және
суларда болатын көміртегіне тен. Жер ... ... жыл ... ... ... 177 млрд т ... ... құрады. Олардын
122 млрд тоннасы құрлық өсімдіктері үлесіне, 55 млрд ...... ... ... ішіндегі фотосинтез өнімінің химиялық энергиясы дүние жүзіндегі
электростанциялардың қуатынан 100 есе асып ... ... ... ... ... асып ... Бұл уақыт
ішінде көптеген органикалық заттар жинақталды, олардың бірқатары мұнай,
жанатын газ, тас ... ... т.б.. ... ... ... ... өзі ... тірі организмдерде кездесетін көміртегінен 50 есе
көп.
Өсімдіктер құрамына ... ... ... де көп. ... ... ... адам ... өндіргіш күштердің дамуына тигізетін
пайдалы әсерін ескерсек, өсімдіктерсіз өмір жоқ деген қорытынды жасауға
болады.
Өсімдіктер табиғат ... ... роль ... Ол ... дүниесіне, микроорганизмдерге пайдалы. Өсімдік түріне қарай
биоценоз да әртүрлі ... адам ... ... зор. Ол ... ... өнімдердің,
техникалық және дәрілік шикізаттың, құрылыс материалдарын өндірудің негізгі
көзі. Жерді күшті су ағыстарынан қорғайды, құнарлы ... құм ... ... адам ... ... әсер етеді.
Өсімдік ресурстарының бастысы – орман. Ол жер шарындағы биологиялық
активті оттегінің 60 ... ... Оның ... (т.б. ... ... ... ... тұрақты болады, осының арқасында
2 млрд. жылдай ... ... өмір ... келе жатыр. Орта дәрежеде
бір ағаш 24 сағат ішінде үш адамның бір тәулікте демалуына жететін ... ... ... ... ... ... – ағаш береді. Ол ... ... ауыл ... машина жасау өнеркәсібінде, темір жол
транспортында (шпал, вагон), ағаш ... ... ... ... ... ... ... алмастыруға болмайды.
Орманда өсетін ағаштар қағаз, спирт, скипидар, ... ... ... ... ... жидек ашытқыштар, эфирлы майлар алатын шикізат болып
табылады. Ағаштан 20 мыңнан аса әр түрлі бағалы нәрселер ... ... ауыл ... ... ұйымдастырылады, көптеген бағалы шипалы
өптер жиналады, жеміс-жидектер дайындалады.
Орманның ауасында адам денсаулығына қажетті жеңіл иондар болады. ... ... ... адам салкынға көп берілмейді, олардың кан құрамы
жаксарады, канның қысымы төмендейді, шаршағаны басылады, дәлірек ... дем ... ... ... ... ... Орманның төбесінен
өткен су сүзіліп, тазарып ... ол ... ... өткен судан
артық болады. Орманның далада қар ұстау үшін де манызы зор. ... жел және су ... орын ... жол ... осының
аркасында топырақтың тұзданып кетуіне тойтарыс беріледі. ... қар ... ... және ... ... қар суымен тасқынның болуына
мүмкіндік жоқ, еріген су жерге ... ... ... оның қүнарлылығын
көтереді, одан асқан су өзендер мен ... ... ... Осыдан
көріп отырғанымыздай, орман адам өмірінде, экономикада сан қилы ... ... ... ... ... және адам ... ... Астық тұқымдастар және олардың түрлері
Астық тұқымдастар - бағалы азықтық өсімдіктер бүкіл ғаламшарға таралған
маңызды дақылдар - ... ... ... ... ... ... 10 000-ға жуық түрі бар. Қазақстанда ... 418 түрі ... ... тұқымдастардың басым бөлігі шөптекті
өсімдіктер. Сүректі ... ... ... ... жатады. Астық
тұқымдастардың сабағы бунақталған цилиндр тәрізді. Бунақтар аралығы қуыс
(кейбіреуінде қуыс іші ... ... ... ... ... сабағын
сабансабақ дейді. Жапырақтары қатар жүйкелі, сабаққа кезектесіп орналасады.
Жапырақ ... ... ... ... ... түзеді. Жапырақ алақаны мен
қынап аралығында тілше пайда болады. Астық тұқымдастардың ... ... ... ... ... түзеді. Гүлшоғыры - сыпыртқыгұл, күрделі
масақ, ... ... және т. б. ... ... ... Дара жынысты
гүлдер тек жүгеріде болады. Гүл негізінде 2 (кейде 3) түссіз жұқа қабыршақ
және 2 гүл үлпегі ... Оны ... ... десе де ... Аталығы -
3. Аналығы - 1. Жемісжапырақшасы 3-еу болып келеді. ... аузы ... - екі ... ... ... ... Жемісі - дәнек. Тамыр
жүйесі - шашақ тамырлы. Гж2А3Ж(3) (Гж - ... ... ... ... ол түрі ... ... ... тұқымдастардың
көпшілігі азықтық өсімдіктер. Бидай, күріш, жүгері, қант қамысы, өзге де
өздеріңе таныс өсімдіктерді адам ... ... ... бидайық,
атқонақ, бетеге, тарбақ, арпабастардың мал- азықтық өсімдіктер екені мәлім.
Бамбук, қамыс ... ... ... ... ... ... ... (бамбук, алып сұрекқамыс) құрылыс материалы ретінде жүмсалады .
Қара сұлы, жатаған бидайық, арпабас, ... ... ... ... -
шектен шыққан арамшөптер.
Екпе күріш - биіктігі 50-150 ... ... ... біржылдық
өсімдік . Сабағы түптеніп өседі. Жасыл, күлгін немесе қызғылтым жапырағының
ұзындығы 50 ем, ені 1 ем ... ... - ... 10-40 ем көп ... Масақшалары тік өседі, қысқа гүлсаеацта бір ғана гүл болады.
Гүл қабыршағы қатқыл қабықшалы, ұзын ... ... ... Оның ... көбінесе қылтанақ байқалады. Күріштің аталығы 6-ау. Дәнегі - жұқа
қабықшалы. Гүл формуласы: Гс2А3+3Ж(3) Күріш - жылуды, ылғалды, жарықты ... ... ... ... ... мерзімі 90-165 күнге созылады.
Тұқымы +10-12оС-де өне бастайды. Сәл суық ... ... ... ... сула өседі. Тұқымы себіле салысымен күріш егістігіне су
жіберіп, топырақты суға ... ... ... ... ... ... ... сабағының төрттен үш биіктігіне ... ... ... ... ... ғана ағызып жібереді. Сөйтіп егістік құрғатылады.
Күріш топырағы тыңайтылған ауыспалы егістікте ... Оның ... ... ... ... заттар болмаса, жеткілікті қоректене алмайды. Екпе
күріш - азықтық дақыл. Дәнегінде 9-12% ... 65-70% ... және 4-6% ... ... дәні ... ... ... пайдаланылады. Күріш нәруызы ағзаға
өте сіңімді. Күріш қайнатпасы - асқазан ауруына қолданылатын тамаша дәрі.
Күріштей алынатын өнімдер де (ұн, ... мол. ... ... ... шырақ дайындау үшін май алынады. Ал сабансабағы жоғары іріктемелі қағаз
жасауға жұмсалады. Сабаны, дән ... ... - ... ... ... ... ... елдері алғаш мәдени дақылға
айналдырды. Үндістанда, ... ... 4-5 мың жыл ... ... ... ... бар.
Ғаламшарымызда күріш 140,8 млн гектар аумаққа егіл еді. Дүниежүзілік
диқаншылықта әр ... дай 24 ц ... ... ... ... Қазақстан бұл
межеден асып түсті. Қызыл ор да облысы Шиелі ауданының Қызылту колхозының
звено жетекшісі Ы. Жақаев ... ... ... мәрте Еңбек Ері, Мемлекеттік сыйлықтың ... ... ... әр
гектардан 174 центнерден күріш алды. Қазір де елімізде күріш өсіруге
мемлекетіміз ... ... ... ... ... арпа - біржылдық азықтық өсімдіктер. Сұлы негізінен
малазықтық өсімдік ретінде ... ... ... - ... ... ... ... Мұның шаруашылық үшін маңызы зор. ... ... ... ... ... - ... масақ. Бидай өзін-өзі
тозаңдандырады. Жемісі - дәнек.
Сүлының гүлшоғыры - ... ал ... ... - ... ... Шығанақ Берсиев әйгілі тары өсіруші болған. Ол тарының ... 165-175 ... ... ... жинады .
Құмай - астық тұқымдас біржылдық өсімдік . ... ... - ... ... өзегі толық, мықты, қалың өскен. Жапырағы жалпақ, сырты
балауызды өңезбен ... ... - ... ... әр түрлі: тік өскен, имек басты болады. Кейбір сыпыртқыгүлдері
тармақты, қымқырылған, ... ... ... ... ... - ... және техникалық өсімдік. Оның отаны - Африка. Бұдан 5 мың ... ... ... ... өсірген. Құмай - жылу ... ... ... ... ... ... ... құмай;3-қант құмай.
Астық тұқымдас даражарнақты өсімдіктерге сабағы бунақталған, іші қуыс
(кейбіреуінің қуысына өзек толған), ... ... ... ... ... ... дейді. Жапырақтары қатар жүйкеле сабаққа
кезектесіп орналасады.
Жапырақ негізінен ... ... ... алақаны мен қынап аралығында
тілше пайда болады. ... ... ... - ... ... ... ... гүлшо- ғыр.
Астық тұқымдастардың көпшілігі азықтық өсімдіктер ... ... ... ... т. б.). ... - ... тамыры - шашақтамырлы.
Атқонақ, бетеге, тарғақ - малазықтық өсімдіктер. Бамбук, ... ... ... ретінде (құрылысқа) пайдаланылады. Қара сұлы, арпабас,
қонақ, жатаған, ... ... ... ... де бар. ... — біржылдық немесе көпжылдық өсімдіктер.
2.2 Жабайы астық тұқымдастарына жататын өсімдіктер
Лалагүлдер - даражарнақты, ... ... ... Тамыры -
тамырсабақ, түйнекті пиязшық немесе пиязшық. ... ... ... ... болады.
Гүлі - қосжынысты, шашақ гүлшоғырына жиналады, ірі гүлдері жеке
орналасады. Гүл ... 6 ... ... бар, олар екі ... ... - 6, ... да екі шеңберлі. Аналығы - 1. ... ... ... ... ... ... арқылы тозаңданады. Гүл
формуласы: Гс3+3А3+3Ж(3) (қазжуаның формуласы).
Галамшарымызда лалагүлділер тұқымдасының 1 300-ге жуық түрі ... 57 түрі ... ... ... ... зор. Лапыз, тамырдәрі, қырлышөп дәрілік өсімдіктерге жатады. Сәндік
өсімдіктер: ... ... ... ... ... - ... көздің жауын алады.
Шырыш (эромурус) техникалық өсімдік болып ... ... ... улы ... Бал ... ... ... Бөлмеле өсірілетін: кірпішөп өздеріңе таныс та болар. Сирек
кездесетін түрлері де бар. Қазақстан ... ... ... 14 ... - ... ... ... 15 сантиметрге жететін дәрілік
және улы өсімдік . Оның тіршілігі ерекше ... ... ... ... тіршілігі мен құрылысын қарастырайық.
Күздік лапыздың қабыршақты пиязшығы топыраққа терең сіңіп орналасады.
Қабыршақ оның тіршілігін сақтайды. ... ... ... қарақошқыл күлгін
түсті гүл жарады. Гүлі ұзын түтікшенің жоғары ... 6 ... ... ... 6 ... ... жатыны топырақ астында тереңірек орналасады. Жатыннан 3 ұзын
аналық мойны өсіп шығады. Жатынның ... аузы ... ... ... ... ... ... дереу пісіп жетіледі. Алайда лапыз
келесі көктемге дейін топырақ ... ... ... ... ... ... дамиды. Жапырақтардың ұзындығы 20 сантиметрге дейін
жетелі. Жапырақтар одан әрі ұзарған кезде үш ... ... ... ... ... ... Пісіп-жетілген жемісінде өте көп қошқыл-қоңыр
тұқымдар болады. Жапырақтары қаулап өскен кезде ескі ... ... ... ... жаңа ... ... болады да жаңа өсімдік өсіп
шығады.
Қазақстанда лапыздың сары ... ... ... деген екі түрі
өседі. Лапыздың тұқымы медицинада дәрі ретінде пайдаланылады. ... ... ... ... ... ... дәрі ... Тұқымы өте улы.
Лапыз тұқымының құрамынан жасушалардың бөлінуіне әсер ететін зат ... ... ... ... зор. ... ... ... (қияр,
қызанақ) түсімін арттыру үшін қолдануға болады.
Жабық тұқымдылар немесе гүлді өсімдіктердің ... ... ... ... пияз, інжугүл және астық тұқымдастар
өкілдерімен таныспақшымыз. Құртқашаш және лалагүл тұқымдастар - ... шала ... ... ... ... ... ... пиязшықтары және пиязшықтары болады. Жапырақтары қандауыр немесе
таспа ... ... ... ... - ... ... - үш ұялы ... жидек. Қазақстанда сирек кездесетін лалагүлділердің 14 ... ... ... ... ... және ... тұқымдастар
негізінен сәндік өсімдіктер. Олар ... ... ... ... - ... ... ... атауы, ал «қызғалдақ» - ақындар
сипатындағы ... ... ... ... ... жауқазынның бір түрі
екенін ақын Абай былай бейнелеген: «Жазғытұрым қылтиған бір ... - ... ... ең ... ... ... көбінесе - 3
ем, кейде 35 сантиметрге дейін жетелі. Оның ... ... өте ... ... ... ғана ... ... мен алты жіңішке күлте- жапырақты
сары гүлі пайда болады да, көп ұзамай тіршілігін жолды. ... ... ... ... ... күтеді.
Баршынгүл (латынша «гладиюс» - семсер, орысша ... ... ... ... ... ... Еуразия және Африкада
жабайы түрде өседі. Жапырағы - ... ... және ... ... сәндік
өсімдік ретінде XVII ғасырдан бері өсіріліп келеді. Қазіргі кезде 10000-ға
жуық іріктемесі шығарылды. ... ... ... ... 14 сантиметрден
асып түседі.
Құртқашаш гүлдерінің сан алуандығы
Құртқашаш тұқымдастар - даражарнақтылар класына ... ... ... шала ... өсімдік . Құртқашаш тұқымдастардың
ғаламшарымызда 1 800-ден астам түрі бар деп есептеледі. ... ... түрі ... ... тропикте және субтропикте таралған, көпшілігі
сәндік өсімдіктер (құртқашаш, баршынгул ... ... ... ... ... түйнектері, түйнекті пиязшықтары және пиязшықтары
болады.
Жапырақтары қылыш тәрізді немесе таспа жапырақты болып келеді. Гүлдері
- ірі, қосжынысты, ... ... ... гүлді. Құртқашаштардың гүлсерігі жай
күлте тәрізді болады. Гүлінің жеке өсуі де, ... ... да ... 6 ... ... күлте тәрізденіп, айқын көрінеді.
Аталығы - 3. Бір аналығы ... аузы ... ... үш ұялы
жатыны төмен орналасады. Жемісі - ұш ұялы қауашақ. Құртқашаш тұқымдастар
гүлінің формуласы: ... (Ге - ... ... К ... деп те ... ... ... басқа да мақсаттарға қолданылатын құртқашаш
тұқымдастар бар. Халық құртқашашты кейде ... деп те ... - ... ... ... ... ... Оның
ғылыми атауы - германдық құртқашаш. Сабағының биіктігі - 1 м. ... ... ... ақ ... ... ... таспа тәрізді жапырақтары, тармақталған гүлсидамы ... ... ... ... көк, сары ... гүлі жеке өседі.
Гүлсерігі 6 күлтеден құра лып, дұрыс ... ... ... төмен
салбырап, үшеуі тік тұрады. Аталығы - 3. Аналығы - 1. Аналығы біріккен 3
жеміс жапырақша ... ... ... формуласы: * Гс6А3Ж1 Жемісі -ұш ... ... ... ... немесе жазда тамырсабағынан көбейтіл
өсіруге ... ... ... ... ... дәрі ретінде
қолданылады.
2.3 Астық тұқымдастарға жататын ... ... ... , ... ... ... – дара жарнақты
бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Жер шарында кең ... ... 10 ... аса түрі белгілі. Қазақстанның барлық облыстарына тараған
83 туысы, 418 түрі бар. Астық тұқымдасының тамырлары ... ... ... ... іші ... бунақтармен бөлінген. Кейбіреуінің буын аралықтары
жұмсақ ұлпалы (мыс., қант қамысы, ... т.б.). ... ... 1 ... ... 30 – 40 м-ге дейін, ал жуандығы 0,5 мм-ден 20 – 30 см-ге ... ... екі ... ... орналасқан жапырақтары – жіңішке
таспа, қандауыр, жұмыртқа тәрізді. Астық тұқымдасының гүлі ... ... ... ғана дара ... (жүгері) болады. Олардың ... ... ... ... ... Көбіне гүлінің сыртын ... ... ... Бір немесе бірнеше гүлдерден топталған масақшадан
– шашақбас, ... ... ... ... бас, яғни күрделі гүлшоғыры
құралады. Астық тұқымдасының көбі жел арқылы тозаңданады. Жемісі – ... ... ... ... ... қабығы (қауызы) тұқымға жабысып
тұтасып біткен. Астық тұқымдасы түптену түрлеріне байланысты тамыр ... ... және ... ... болып үш топқа бөлінеді. Тамыр сабақты Астық
тұқымдасының түп өскіндері түптену буынына тік ... ... ... ... ... өседі (мыс., бидайық, айрауық, қамыс,
т.б.). ... ... ... ... ... буыны топырақ бетіне жақын
орналасады (мыс., арпабас, сұлыбас). Тығыз түпті ... ... ... ... ... ... ... бетеге, қау, селдірек). Астық тұқымдасы
шабындық пен ... ... 1/3 ... ... және далалы
аймақтарда мал азығының 1/2 ... ... ... ... дәнді
(мыс.: бидай, күріш, сұлы, арпа, тары, т.б.), мал азықтық түрлері де (мыс.,
шалғындық қоңырбас, жүгері, ... т.б.), ... де ... ... ... ... т.б.) ... Астық тұқымдасытары сабандарын
қағаз, тоқыма, химия өндірістері мен ... ... ... ... орындарды көгалдандыру және құм тоқтату үшін де өсіреді.
Мәдени ... (plantae cultae) – ... ... әр түрлі
қажеттілігін (азықтық, талшықты, дәрілік, бояғыш, эфир майы, мал-азықтық,
т.б.) қанағаттандыру мақсатында өсіретін өсімдіктер. ... ... ... ... мәдениетінің қалыптасуымен тығыз байланысты. Қытай мен
Жапониядан күріш, қонақ ... ... ... ... ... құрма,
апельсин, мандарин, шай, т.б. өсімдік түрлері; Индонезия мен Үндіқытайдан
нан ағашы, манго, ... ... қант ... ... темекі, мақта;
Австралиядан қант қамысы, қияр, кенеп, кокос пальмасы, күріштің 2 түрі,
қара бұрыш; ... ... қара ... 2 түрі, бұршақтың 5 түрі,
зығыр, мақсары, қарбыз, сәбіз, ... ... ... шие, ... ... ағашы;
Орта Азиядан бидай, қара бидай, ... ... ... жоңышқа, қант
қызылшасы, алма, жүзім, анар; Алдыңғы Азиядан зәйтүн, лавр, жеміс ағашы,
т.б.; ... ... 4 ... ... ... ... жүгері, картоп,
қызанақ, асқабақтың бірнеше түрі, какао, арахис, ... т.б. ... ... ... үшін ... ... ... зор. Бау-
бақшадағы, егін алқабындағы өсіп тұрған өсімдіктер азық-түліктің, ... мал ... ... көзі ... ... Қазақстанда мәдени
өсімдіктердің түрі көп және олар әр түрлі. Олар – бидай, сұлы, ... ... ... ... соя, асбұршақ, жержаңғақ, жасымық, картоп,
күнбағыс, мақта, қызылша, қарбыз, ... ... т.б. ... жаңа сорттарын шығарумен селекционер ғалымдар айналысады.
Мәдени өсімдіктердің 50 тұқымдасқа жататын 25 ... ... түрі ... ... ... өсімдіктердің 10%-ын құрайды). Бірақ өсімдік
өнімдерінен ... ... ... негізін мәдени өсімдіктердің 20
шақты түрі ғана құрайды (мысалы, күріш дүние жүзінде ... ... ... ... ... ... Өсімдіктерді мәдени жағдайда
өсіру тас ғасырында басталды және олар бейберекет қолдан сұрыпталды. Кейін
пайдалы ... үй ... (ең ... ... ... ортасында)
өсіріле бастады. Халықтардың қоныс аударуы, теңіз арқылы алыс ... және ... ... бір ... екінші жерге алмасуын
қамтамасыз етті. Жаңа жағдайға өсімдіктер тез ... ... ... ... жаңа ... ... болды. Қола дәуірінде егіншіліктің
қарапайым түрі дамыды. Кейінірек ... ... ... ... үшін
жасанды будандастыру қолға алынды. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... бойына қолдан өсірілді.
Олардың ішінде ең ежелгі өсімдік түрлеріне – жүгері, ... ... ... ... арпа, бұршақ, жуа, темекі, картоп, күріш, қант
қамысы, т.б.; тек аз ғана түрлері – қант ... ... ... ... ... мәдени өсімдікке айналған.
Әдетте өте көп түрден тұратын туыстардың ... ... ... аса көп ... ... 200 түрден тұратын зығыр туысының 1 түрі
ғана, 70 ... ... ... ... 2 түрі ғана ... өсімдіктер
қатарына жатады. Осы күнгі мәдени өсімдіктердің шығу тегі әр ... ... ... ... шықса (бірақ өздері жабайы түрде өспейді),
екіншілері будандастыру жолымен алынған ... рапс – ... ... ... ... т.б.), ал ... ... көбі әлі күнге
дейін жабайы түрде өседі. мәдени өсімдіктер – қолдан сұрыптаудың нәтижесі.
Сондықтан мәдени өсімдіктердің жаңа ... ... ... ... алу ... ... жаңа түрлерді алу – ... ... ... ... өсімдіктер жабайы
өсімдіктерден өте көп ерекшеліктерімен ажыратылады. Олар ... ... ... ... ... ... жерге тарала алмайды.
мәдени өсімдіктердің физиол. ерекшеліктерін, биохим. құрамын және ... ... ... жаңа ... ... маңызы зор. Жер шарында халық
санының көбеюіне байланысты олардың қажеттілігін қанағаттандыру үшін (жыл
сайын 1,2 ... т ... ... ... мәдени өсімдіктер ... ... ... шөл және ... жерлерді, биік тау
алқаптарын пайдаға жарату қажет. Осыған байланысты ... ... ... ... ... жаңа ... алу маңызды
мәселенің бірі болып саналады.
Күріш
Күріш — тропиктік ... ... Оның ... ... жері — ... Бидай
сияқты басқа жерлерге "қоныс аударған". Муссондық климат ... ... ... және ... ... ... ... суару
арқылы өсіріледі. Егістік аумағы бидаймен салыстырғанда екі есе ... ... өнім ... ... Оның ... ... ... байланысты көптеген елдерде (Қытай, Үндістан, Жапония, Индонезия,
Египет және т.б.) күріштен жылына екі рет өнім жиналады. ... — жылу ... ... көп ... ... ... ... халық өте тығыз
орналасқан аймақтарда басым ... ... ... ... ... ... ел айналысқанымен, оның дүниежүзілік жалпы өнімінің 9/10-ы Азияның
күріш өсіруші ... ... ... ... жердің 2/3-сін күріш
алып жатыр.
Жүгері
Жүгері (маис)—Америкадан Колумб саяхатынан кейін дүниежүзінін басқа
аудандарына да ... Оның ... ... ... ... мен ... Тек дән үшін ғана емес, мал бордақылауға аса қажет көк ... үшін ... ... ... оның ... ... кеңейтті. Басты өндіруші
елдер — АҚШ, одан кейін Қытай, Латын Америкасынан Бразилия мен Мексика және
Батыс Еуропаның ... ... ... ... ... басты
аудан — АҚШ-тың Ұлы көлдерінен оңтүстікке қарай орналасқан жүгері белдеуі.
Бұл жер осы дақылды өсіруге ең ... жер ... ... ... ... Айова штатының даңқы шыққан. Дамыған елдерде жүгері мал ... ал ... ... ... ... ... ... дақылдар
Өсімдік шаруашылығының маңызды саласының бірі — техникалық ... әр ... ... ... ... ретінде өсіріледі. Аса маңызды
техникалық дақылдарға майлы дақылдар, қант өндірілетін дақылдар, талшықты,
крахмалды, сергітпе және ... ... ... ... өзі ... маңызы бар және азық-түлікке жатпайтын деп ажыратылады.[1]
Майлы дақылдар
Майлы дақылдар Жер шары халқының ... ... ... ... ... ... ... түрлері: қытайбұршақ, жержаңғақ, зәйтүн,
күнбағыс. ... ... ... 2/3-сі осы өсімдіктерден алынады.
Қытайбұршак өндіруден АҚШ 1-орында, одан ... ... мен ... ... Үндістан, зәйтүннен Италия, ал күнбағыс өсіруден Ресей
алдыңғы орында. Азия, Латын ... ... ... ... елдерде мақта майын алу жолға қойылған.
Қантты дақылдар
Қантты дақылдардың да азық-түліктік маңызы зор. Олардан жыл сайын 100
млн т-дан астам қант ... Оның 60%-ы қант ... ал 40%-ы ... ... ... де еңбекті өте көп қажет ететін дақылдар, бірақ
таралу аймағы мүлде ... Қант ...... ... ... Азиядан шыққанымен қазір Латын Америкасы елдерінде ... ... ... ... ... ... Негізгі өндірушілері — Бразилия, Үндістан, Қытай. Қант қызылшасы
коңыржай белдеудің дақылы, оның басты өндірушілері — ... АҚШ, ... және т.б., яғни ... белдеу елдері.
Талшықты дақылдар
Талшықты дақылдардың ең маңыздысы — мақта. Ол жылу мен ылғалды аса көп
қажет етеді. Мақта ... ... ... 20 млн т-ны құрайды.
Мақта егісінің алқабы мен мақта жинау ... ... ... ... — Азия елдері, 2-орынды — Америка, 3-орынды Африка елдері
иеленеді. Олардың ... ... АҚШ, ... ... ... ... ... талшықты мақта егеді, өте бағалы ұзын талшықты мақта өсіруден
Египет ежелден-ақ танымал. Басқа талшықты ...... мен ... аймағы анағұрлым шектеулі. Дүниежүзілік зығыр өндірудің 3 4 бөлігі
Ресей мен Беларусь ... ал джут ... ... мен Бангладештің
үлесіне тиеді. Табиғи каучук беретін гевея ағашының плантациялары алғаш XIX
ғасырда ... ... ... ... ... Кейіннен ол Азияға
ауысып, қазір Азия елдері табиғи каучук өндірісінің басты ауданына ... ... ... ... мен ... ... ... түседі.
Крахмалды дақылдар
Крахмалды дақылдардың ішіндегі маңыздысы да, көп таралғаны да — картоп.
Картоптың отаны Оңтүстік Америка, ... ... ... ... дақылына
айналып отыр. Картоп жинаудан 1-орынды ... ... ... ... ... ... дақылдарға шай, кофе және какао ... ... ... (шай ... де) белдеулерде өсіріледі және таралу аймағы
айтарлықтай шектеулі. Шайдың отаны — Қытай. ... ... ... ... ... және Шри-Ланка өндіреді. Ал субтропиктерде шай
Грузия жерінде өсіріледі. Кофенің ...... ... оның түсімінін; 2/3-
сін Латын Америкасы елдері, әсіресе Бразилия мен ... ... ... ... ... ... оның негізгі өндірушілері Африканық
Гвинея жағалауындағы елдер. Жетекші елдер қатарына ... одан ... ... Индонезия мен Нигерия жатады.
Дәм-татымдық дақылдар
Дәм-татымдық дақылдар (қалампыр, бүрыштар, тмин, ... ... ... ... түрлі жаңғақтар) субтропиктік, тропиктік аймақтарда
жаппай ... ... ... ... ... ... халықаралық
сауданың маңызды тауарлары болып табылады.
2.4 Мәдени өсімдіктердің шыққан орталықтары
Мәдени өсімдіктердің таралу орталығы- әр түрлі мәдени ... ... ... ... ... ... рет Н.И. Вавилов дәлелдеді.
Ол мәдени өсімдіктердің таралу орталығын 8 аймаққа ... ... ... ... ... Азия, Жерорта теңізі, Батыс, Орталық
Мексика, Оңтүстік Америка және Чили Андысы. Орыс ... П.М. ... – 1975) ... өсімдіктердің таралу орталығын 12 аймаққа бөлді. Олар:
Қытай, Жапония, ... ... ... ... ... ... ... теңізі маңы, Африка, Еуропа, Сібір, Орталық, Оңтүстік,
Солтүстік ... ... ... ... орталығының пайда болуы
адамзат мәдениетінің қалыптасуымен тығыз байланысты. Қытай, ... ... ... ... капустасы, бұршақ түрлері, құрма, ... шай, т.б. ... ... Индонезия, Үндіқытайдан нан ағашы,
манго, ... ... ... ... қант ... ... ... Австралиядан қант қамысы, қияр, кенеп, ... ... ... қара ... Орта Үндістаннан қара бидай түрлері, бұршақтың бірнеше
түрі, зығыр, мақсары, қарбыз, сәбіз, алма, алмұрт, өрік, шие, ... ... Орта ... ... қара бидай, арпа, сұлы, бұршақ, жоңышқа, қант
қызылшасы, алма, жүзім, ... ... ... ... лавр, жеміс ағаштары,
т.б. мәдени өсімдіктер таралған. Дүниежүз. мәдени өсімдік тобына Африка
орталығынан мақтаның бірнеше ... ... ... Америка орт-нан жүгері,
картоп, қызанақ, асқабақтың бірнеше түрі, какао, жержаңғақ, жер ... ... адам ... ... өмір сүре ... ... ... өсімдіктер адамды ең қажетті заттармен ... ... ... - ... ... ... мата ... қажетті шикізат.
Мәдени өсімдіктерсіз қант, май, мал азығы да болмас еді. Үй ... ... үй ішін ... әр ... ... өзге де қажеттіліктерді тек
мәдени өсімдіктерден аламыз. ... ... сан ... ... ... алу үшін ... ... өтті емес пе?
Алғашқы адамдар тек жабайы өсімдіктердің тұқымы, жемісі, пиязшығы және
басқа бөліктерін пайдаланды. ... ... ... ... ... ... бергенін ғана місе тұтты. Сондықтан бұл ... ... деп ... ... ... бұл ... сан ... Адамдар біртіндеп кейбір өсімдіктерді тұқымынан өсіру жолын тапты.
Ондай адамдар құнарлы топыраққа ... ... ғана ... ... ... өзгертуді де меңгерді. Өсімдіктің өзіне қажетті өнім
беруін реттеу үшін ... ... ... ... Адам ... жолымен
қолдан шығарған бір тұр дарақтарының жиынтығы іріктеме деп аталады. Сөйтіп
өмірге селекция ... ... ... ... ... ... цолтщым
дейді. Өсімдіктердің жаңа іріктемелерін, ... жаңа ... ... ғылым - селекция деп аталады (латынша «селекция» ... ... ... сан ... және шығу ... орыс ... ... Вавилов зерттеді. Ол бес континентті айналып шығып, дүние жүзінің 52
елдерінде болды. Н. И. ... ... 400-ге жуық ... ... 200-ге жуық ... Оңтүстік Америкада мәденилендірілгенін
дәлелдеді. Ол осы ... ... ... 1 000-ға жуық ... Сөйтіп өсімдіктер сан алуандығының орталықтарын белгіледі.
Қазақстанда қант қызылшашы мен кендірді биологиялық сұрыптау жағынан
ғылыми тұрғыда сипаттаған ... ... - ... ... Ол ... ... ... оны сұрыптау әдістерін ... және ... ... ... ... ... Н. И.
Вавиловтың жетекшілігімен ... ... ... ... ... ... генетикасы мен селекция- сына арналған. К. Мыңбаевтың
армандаған іс-жоспарларының бірқатары ... ... ... ... астықты өңірге айналдыру, Бетпақдаланы мал шаруашылығы үшін
пайдалану, сондай-ақ Орталық және Оңтүстік Қазақстан аймақтарын ... ... ... жаңа жерлерге сексеуіл отырғызу жобалары халық
игілігіне айналды.
Өсімдік ... ... ... ... ... ... маңызы
зор. Бұл - ауыл шаруашылығы негізгі саласының бірі. Егістік дақылдар тобы
дәнді дақылдар, ... және ... ... ... ... ... тоқыма дақылдары, бақша дақылдары болып бөлінеді. Ал
жемісті дақылдар: шекілдеуікті дақылдар, сүйекті, ... ... ... ... ... ... ... жергілікті халықты -
азық-түлік өнімдерімен, мал шаруашылығын - малазықпен, адамзатқа ... ... ... ... ... мен олардың іріктемелерін
адамзат қаншама жылдар табиғатты4 бергенін жинақтап, жинаушы кезеңді бастан
өткізді. Сөйте-сөйте ... ... ғана ... оны ... ... беруге сұрыптал, іріктеуді меңгерді. Өсімдіктерден - ... ... шы- ... ... Әйгілі ғалым Н. И. Вавилов
мәдени өсімдіктердің шығу ... ... ... ... ... өсімдіктер генетикасы мен ... ... ... - бағалы азықтық өсімдіктер бүкіл ғаламшарға таралған
маңызды ... - ... ... ... ... тұқымдас
өсімдіктер. Олардың 10 000-ға жуық түрі бар. ... ... 418 түрі ... ... ... ... ... шөптекті
өсімдіктер. Сүректі бамбуктар астық тұқымдастар ... ... ... ... ... цилиндр тәрізді. Бунақтар аралығы қуыс
(кейбіреуінде қуыс іші өзекке толады). Астық тұқымдас ... ... ... ... ... ... ... кезектесіп орналасады.
Жапырақ негізі өсімдік сабағын қармал, қынап түзеді. Жапырақ ... ... ... тілше пайда болады. Астық тұқымдастардың ... ... ... ... ... түзеді. Гүлшоғыры - сыпыртқыгұл, күрделі
масақ, собық, шашақ және т. б. ... ... ... Дара ... тек ... ... астықтың дүниежүзілік нарыққа 10—15%-ы шығарылады. Астықты
сыртқа шығарушы елдер ... ... ... ... ... болып табылатын АҚШ, Канада, Франция, Аустралия, Аргентина жатады.
Азық-түліктік астық өз астығы жетпейтін Египет, ... ... ... ... мал ... ... ... Батыс Еуропаның бірқатар елдеріне
және ... ... ТМД ... көпшілігі өсімдік шаруашылығының
артта қалуына байланысты дәнді ... ... ... жыл ... ... т ... сатып алуға мәжбүр. Бұл тұрғыдан алғанда біздің елімізде
ілгерілеу ... ... ... ... ... ... шығаратын елдер
қатарына қосылды. Мысалы, 2009 жылы ұн ... ТМД ... ... ... ... ... XIX ... бастап дала зонасы таралған
материктерде қалыптаса ... ... олар ... ... ... ... ... аудандарға АҚШ пен Канададағы Ұлы жазықтар,
Ресейдің; Еуропалық, бөлігінің оңтүстігі, Украина, ... Ұлы ... ... оңтүстігі, Аустралияның оңтүстігі, Аргентина ... ... ... ... жатады. Астықты өлкелердің бірі ... жер — АҚШ пен ... ... жазықтары. Мұнда көбінесе жоғары
сапалы нан пісіруге арналған қатты бидай өсіріледі. Виннипег каласын бидай
астанасы деп атайды.
Пайдаланылған ... ... ... Энциклопедиясы", 10 том
2. Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық.
Алматы: Атамұра, 2007.
3. Биология: Жалпы ... ... ... ... ... ... ... өңделген/ М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - ... 2009. ISBN ... ... А., ... М. С22 ... ... Жалпы білім беретін
мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған
оқулық. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. ISBN 9965—33—634—2
5. Биоморфология терминдерінің түсіндірме ... - ... ... 2009. ISBN 9965-822-54-9
6. Әлімқұлова Р., Сәтімбеков Р. Ә 55 ... ... ... ... ... ... оқулық. - 2-басылымы, өңделген,
толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2008. - 320 бет. ISBN 9965-34-812-Х
7. Биология:Жалпы білім беретін мектептің ... ... ... ... 2008. ISВN ... Ж.Ж. ... «Экология негіздері». Алматы 2003 ж
9. В.И. Вернадский «Биосфера», М. 1967 ж
10. А.А. Горелов «Концепции современного ... М. 2002 ... М.С. ... ... ... М. 2002 ж

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Астық тұқымдастар және тұқым себу мөлшерін анықтау26 бет
Астық тұқымдастардың тат ауруларына тұрақты гендері9 бет
Астық тұқымдастарына сипаттама35 бет
Азот тотығының бидай алейрон клеткаларының программаланған өліміне әсері30 бет
Азық15 бет
Астық массасының құрамы11 бет
Бидай алейрон клеткаларындағы азот тотығының супероксиддисмутаза белсенділігі мен супероксид радикалының жинақталуына әсері33 бет
Биология пәнінен тесттер8 бет
Биологиялық қару3 бет
Гетерогенді және өзгермелі сұрыптау7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь