Дала өсімдіктері

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І бөлім. Өсімдіктер әлеміндегі дала өсіміктеріне кешенді
биологиялық сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.1 Өсімдіктерге жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Табиғат белдемдеріндегі дала өсімдіктерінің
таралуына сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.3 Орманды дала, дала өсімдіктерінің таралу заңдылықтары ... ... ... ..8
1.4 Дала зонасы өсімдіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.5 Дала өсімдіктерінің қолайсыз жағдайларға төзімділігі ... ... ... ... ... ..13

ІІ бөлім. Дала өсімдіктерінің емдік, мәдени қасиеттеріне баға беру
және қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
2.1 Емдік өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15
2.2 Гүлді өсімдіктер, олардың маңызы және топтарға бөлінуі ... ... ... ...18
2.3 Мәдени өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20
2.4 Өсімдіктерді қорғау жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Табиғи қоршаған ортаға адамзаттың әсері жыл санап өсуде, осыған байланысты әлемдік қауымдастықтар биологиялық алуантүрлілікті сақтаудың қажеттілігін ұғынуда. Қазіргі кезде биологиялық алуантүрлілік туралы конвенция («Биологиялық алуантүрлілік туралы конвенция», Рио-де-Жанейро, 1992); «Биологиялық алуантүрлілікті қорғаудың жалпы европалық стратегиясы» (1996); әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде Қазақстанда биологиялық алуантүрлілікті сақтау жөнінде заңдар және ұлттық бағдарламалар жасалып, орындалуда [Е.М.Үпішов, С Мұқаұлы, 2006; Н.А. Назарбаев, 1997]. Жер үстінде биологиялық алуантүрлілікті сақтаудың ғаламдық мақсаты зерттеушілердің алдына оны жан-жақты бағалауды міндеттейді, осыған байланысты сирек және жойылып бара жатқан өсімдіктерді зерттеу өзекті мәселе, түрдің биологиясын, популяция тіршілігін, өмір сүру ерекшелігін жан-жақты зерттегенде ғана сирек өсімдіктердің ценопопуляциясын қорғаудың жолдарын ұйымдастыруға болады. Сондықтан жекелеген аймақтардың табиғи қоршаған орталарына кешенді талдау жасау арқылы, қорғау шараларының бағыттарының моделін жасау қажет.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы: Жер шарында өсімдіктердің 500 млн. астам түрі бар. Жыл сайын ғылыми-лабораторияларда олардың бірнеше жаңа түрлерін өсіріп шығарады. Өсімдік – жер шарының «өкпесі» деп бекер айтылмаған. Тіршілік атаулыны өсімдіксіз елестетуге болмайды. Жер шарында өсімдіктер жамылғысы біркелкі тарамаған.
Қазақстан табиғаты өсімдіктерге де бай. Маман ғалымдардың деректері бойынша елімізде өсімдіктердің 15 мыңдай түрі бар. Оның ішінде балдырлардың 2 мыңнан астам, қыналардың 600-ге жуық, мүктектестердің 500-ге жуық, жоғары сатыдағы өсімдіктердің 6 мыңнан астам және саңырауқұлақтардың 5 мыңдай түрі кездеседі. Қазақстанда өсімдіктердің геологиялық замандардан сақталып келе жатқан реликті және дүние жүзінің басқа ешбір аймақтарында өспейтін эндемик түрлері де кездеседі. Қазақстанда мұндай эндемик түрлер 730-дан асады. Тек, Қазақстанның оңтүстігіндегі Қаратау жотасында ғана осындай 165—170 түрлі эндемик түрлер өседі. Өсімдіктердің мұндай реликті және эндемикті түрлерін сақтап қалудың және қорғаудың ғылыми маңызы зор.
Қазақстандағы өсімдіктер әлемінің жалпы түр санының 84,5%- ын шөптесін өсімдіктер, 15,3%-ын бұталар мен шала бұталар, ал 1,2%- ын ағаштар құрайды. Еліміздің далалы аймағында өсімдіктердің 2000-нан астам түрі өседі, олардың 175-і эндемик түрлер. Шөлейтті, шөлді аймақтарда өсімдіктердің — 2500—2800 түрі өседі, олардың да 210— 215-і энедемик түрлер. Сондай-ак өлкеміздің таулы алқаптарында өсетін өсімдіктердің 3400—3600 түрінің — 540—570 түрі де эндемик өсімдіктер.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақ Энциклопедиясы"Қазақ Энциклопедиясы", 10 том
2. Балалар Энциклопедиясы, 6 том.
3. Қазақ Энциклопедиясы"Қазақ Энциклопедиясы", 10 том
4. Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
5. Поплавская Г.И. Экология растений. Изд-во АН СССР, 2.с.148
6. Вехов В.Н. Практикум по анатомии и морфологии высших растений. М.: Изд-во МГУ, 1980.
7. Воронин Н.С. Руководство к лабораторным занятиям по анатомии и морфологии растений. 1972.
8. Красильникова Л.А. Анатомия растений. Растительная клетка, ткани, вегетативные органы. Харьков, 1991.
9. Лаптев Ю.П. Өсімдіктер от А до Я/ Лаптев Ю.П.. - М.: Колос, 1992.
10. Мейер К.И. Практический курс морфологии и систематики высших растений. М.: Сов. наука, 1948.
11. Практикум по анатомии растений. Под ред. Д.А. Транковского. М.: Изд-во Высшая школа. 1979.
12. Яценко - Хмелевский А.А. Краткий курс анатомии растений. М.: Высш. шк. 1961.
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
.............................................3
І бөлім. Өсімдіктер әлеміндегі дала өсіміктеріне кешенді
биологиялық
сипаттама...................................................................
...............5
1.1 ... ... ... ... дала өсімдіктерінің
таралуына
сипаттама...................................................................
....................7
1.3 Орманды дала, дала өсімдіктерінің таралу заңдылықтары..............8
1.4 Дала ... Дала ... ... ... ... Дала ... ... мәдени қасиеттеріне баға беру
және
қорғау......................................................................
........................15
2.1 ... ... ... ... маңызы және топтарға бөлінуі...............18
2.3 ... ... ... ... ... қоршаған ортаға адамзаттың әсері жыл
санап өсуде, осыған байланысты ... ... ... сақтаудың қажеттілігін ұғынуда. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... ... 1992); «Биологиялық алуантүрлілікті қорғаудың
жалпы европалық ... (1996); ... ... ... соның
ішінде Қазақстанда биологиялық алуантүрлілікті сақтау жөнінде заңдар және
ұлттық бағдарламалар жасалып, орындалуда [Е.М.Үпішов, С Мұқаұлы, 2006; ... 1997]. Жер ... ... ... сақтаудың
ғаламдық мақсаты зерттеушілердің алдына оны ... ... ... ... ... және ... бара ... өсімдіктерді
зерттеу өзекті мәселе, түрдің биологиясын, популяция тіршілігін, өмір сүру
ерекшелігін жан-жақты зерттегенде ғана сирек ... ... ... ... болады. Сондықтан жекелеген ... ... ... ... ... ... арқылы, қорғау шараларының
бағыттарының моделін жасау қажет.
Жұмыстың ғылыми ... Жер ... ... 500 млн. ... ... Жыл сайын ғылыми-лабораторияларда олардың бірнеше жаңа түрлерін ... ... – жер ... ... деп ... айтылмаған. Тіршілік
атаулыны өсімдіксіз елестетуге болмайды. Жер шарында өсімдіктер жамылғысы
біркелкі тарамаған.
Қазақстан ... ... де бай. ... ғалымдардың деректері
бойынша елімізде өсімдіктердің 15 мыңдай түрі бар. Оның ішінде балдырлардың
2 мыңнан астам, қыналардың 600-ге жуық, мүктектестердің 500-ге ... ... ... 6 мыңнан астам және саңырауқұлақтардың 5 мыңдай түрі
кездеседі. Қазақстанда өсімдіктердің геологиялық замандардан сақталып келе
жатқан реликті және ... ... ... ешбір аймақтарында өспейтін эндемик
түрлері де кездеседі. Қазақстанда мұндай эндемик түрлер ... ... ... ... Қаратау жотасында ғана осындай 165—170 түрлі
эндемик түрлер өседі. Өсімдіктердің мұндай реликті және ... ... ... және қорғаудың ғылыми маңызы зор.
Қазақстандағы өсімдіктер әлемінің жалпы түр санының 84,5%- ын шөптесін
өсімдіктер, 15,3%-ын бұталар мен шала бұталар, ал 1,2%- ын ... ... ... ... ... 2000-нан астам түрі өседі, олардың
175-і эндемик түрлер. Шөлейтті, шөлді аймақтарда өсімдіктердің — ... ... ... да 210— 215-і ... түрлер. Сондай-ак өлкеміздің
таулы алқаптарында өсетін өсімдіктердің 3400—3600 түрінің — ... түрі ... ... ... ... мен ... алмасуында басты рөл
атқарады. Басқа тірі организмдердің тіршілік әрекеттері ... ... ... ... байланысты. Биосферадағы заттардың
биологиялық айналымы өсімдіктер арқылы ғана жүріп отырады.
Жер атмосферасындағы оттектің қазіргі мөлшері де ... ... ... ... да жасыл өсімдіктерді бейнелі түрде Жер
ғаламшарының "өкпесі" деп атайды. Сонымен бірге өсімдіктердің адам ... ... орны ... ... адам ... үшін ... таза ... да жасыл өсімдіктерде жүретін фотосинтез процесіне ... ... ... ... ... ... және ... қажетті бұйымдар
мен заттарды да өсімдіктерден алады.
Курстық жұмыстың мақсаты мен міндеттері:
➢ Дала ... ... ... ... ... ... Табиғат зоналарындағы дала өсімдіктерінің таралу жағдайларын
айқындау;
➢ Дала өсімдіктерінің ... және ... ... баға ... Өсімдіктерді қорғау мәселесін тұжырымдаау.
Курстық жұмыс кііспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... дала ... ... ... Өсімдіктерге жалпы сипаттама
Тіршілік үшін өсімдіктің маңызыӨсімдіктерді суда өсетін, топырақта
өсетін, жер ... ... жер ... ... деп бірнеше топқа бөлуге
болады.
Топырақ өсімдіктері — ... ... ... ... ... ... ... маңызды роль аткарады.
Жер асты өсімдіктері бактериялар түрінде кездеседі және 3 км ... беті ... 500 ... түрі ... ... ... ... пайдаланады жеке өсіп, молая беруіне жағдай жасап отырады. ... ... ... үшін ғана ... экономикамыздың дамуында да
зор роль аткарады. Сондықтан да, жер үсті ... ...... ... ... ... өмірдің бірінші кезі.Өсімдіктер
табиғатта фотосинтез жүргізу үшін керек. Фотосинтез — ... ... яғни ... ... көгілдір пигменті — хлорофилдің
көмегімен күн көзінің энергиясын жинап алады да, оның ... ... және суды ... ... ... мол органикалық косылыстар
түзеді. Мұның өзі күн ... ... ... ... ... ... органикалық қосылыстар тікелей немесе басқа нәрселердің
көмегімен басқа ... ... ... Дәлірек айтқанда, жасыл
өсімдіктер фотосинтез процесін атқара отырып, жерде ... ... ... ... роль ... өмір ... ... көзі болып табылады. Сол
себепті өсімдіктерді қорғау жердегі өмірді қорғаумен пара-пар.
ІІІамамен алғанда ... ... ... жыл ... 20—30 млрд ... ... ... ішінде өсімдіктер жұтатын көміртегі мөлшері атмосферада және
суларда болатын ... тен. Жер ... ... жыл ... процесі кезінде 177 млрд т органикалық заттар құрады. Олардын
122 млрд ... ... ... ... 55 млрд ... – мұхиттағы
өсімдіктер үлесіне тиеді.
Жыл ішіндегі фотосинтез өнімінің химиялық энергиясы дүние ... ... 100 есе асып ... ... ... ... ... асып келеді. Бұл уақыт
ішінде көптеген ... ... ... ... ... өсімдіктер
субстраттан ылғалды бүкіл талломы (вегетативті ағза) арқылы, ал ... шық, ... ... ... денесімен сіңіреді. Қыналар өздерінің
қурғақ салмағынан 2-3 есе көп ылғалды бойында сақтай алады. Өсімдіктердің
тамыр жүйелерінің ... ... қоры ... ... ... ... ... беткі ауданын үлкейтеді. Далалы және шөлді аймақтардағы
өсімдіктерден ... ... ... ... ... Олар топырақ
ылғалды кезде тез өсіп, қүрғақшылық басталғанда тез қурап кетеді.
Өсімдіктерде тамыр жүйелерінің шашақтануы ... ... ... ... ... ажыратады. Экстенсивті тамыр жүйесі топырақ
қабатына терең енгенімен, әлсіз шашақтанады. Мұндай ... ... ... және шөл өсімдіктерінде (сексеуіл, жантақ) кездеседі. Интенсивті тамыр
жүйе топырақтың аз ғана бөлігін ... ... ... болады
(көптеген шымды астық тұқымдастарда, бидайда, қара бидайда).
Жоғарыда айтылғандай құрғақ ... ... ... ... жақсы
дамыған, мысалы, теректің тамыр жүйесі 2-3 метр, Қара сексеуілдікі 8 ... 15 ... ... 152 метр ... ... ... ... Шөлде өсетін өсімдіктердің жалпы салмағының 9/10 бөлігі жердің
астында болса, сулы ... ... ... керісінше жердің бетінде,
яғни топырақтың үстіңгі ... ... ... ... қатты әрі кіші, қабығы тығыз болып келеді. Бүл ерекшеліктер өз
кезегінде өсімдіктің бойьщдағы ... ... ... Ал ... ... ... әрі жүқа болады. Олар ылғал бар кездері
жапырақ ... да, ... ... ... ... ... өсімдіктерді бірнеше экологиялық топтарға
бөледі:
Гидатофиттер (гр. hygros - су) - көп ... ... ... ... ... (элодея, көзшешек, шылаң, балдырлар). Судан шығарған
кезде бұл өсімдіктер тез ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Гүлді гидатофиттердің тамыр жүйелері қатты
редукцияланған немесе мүлдем болмайды. Суды және ... ... ... сіңіреді. Гүлді өркендері гүлдерің судың бетіне шығарады (кейде
тозаңдану су ... да ... ... сон қайта суға көміледі.
Жемістерінің пісіп ... су ... ... ... ... ... (гр. hygros - су) - жартылай суда, яғни өзең, көл, теңіз
жағалауларында, батпақты жерлерде өсетін өсімдіктер (қамыс, ... ... ... механикалық және өткізгіш ұлпалары жақсы дамыған,
аэренхима жақсы байқалады. Гидрофиттерде жапырақ саңылаулары (устьица) бар
эпидермис те ... (гр. hygros - ... ... phyton- ... - ... өсетін өсімдіктер. Бүларға жоғары температура және ылғалды ауадағы
тропикалық өсімдіктер ... ... ... ... және ... көлеңкеде өсетін және батпақ өсімдіктері жатады. Ауаның
ылғаддылығы ... ... ... булану процесінің жүруі нашар.
Сондықтан су алмасу жақсы журу үшін ... ... ... ... ... ... сулы ... жақсы жетілген. Жапырақтары
көбіне жүқа, кутикула нашар жетілген ... ... ... ... ... және т.б. ... (гр. mesos - орташа, аралық) - ылғалдылығы орташа ортаның
өсімдіктері. Бүларға көптеген шалғындық, ... ... ... ауыл ... ... мен ... жатады.
1.2 Табиғат белдемдеріндегі дала өсімдіктерінің таралуына сипаттама
Қоңыржай белдеудің орманды дала белдемдері тек ... ... ... бар. ... ... Алтайға дейін үздіксіз созылып жатады. Орта
Дунай жазығында, шығыста Орта Сібірдің оңтүстігінде, Амур-Сахалин аймағында
және Қытайдың солтүстігінде жеке ... ... ғана ... Солтүстік
Америкадағы Ұлы жазықта меридиан ... ... ... ... ... ... қарай өзгеруіне байланысты). Қысы суық, қаңтардың
орташа температурасы –2 – 200С-қа дейін. Жазы ... ... ... 18 – 250С. ... ... жауын-шашын мөлшері 400 – 1000 мм.
Негізінен,Орманды дала белдемдерінде орманның сұр ... мен ... ... ... күлгінденген, шалғындық) тараған. Климаты
континенттік, ішкі ... ... сор, ... Табиғи өсімдік
жамылғысында шағын орман массивтері мен шалғынды дала ... ... ... ... ... жапырақты және ұсақ жапырақты ағаш
түрлерінен ... ... ... дала белдемдерінде орман негізін емен
мен жөке құрайды, оларға батысында граб пен ... ... ... Сібірде –
қайың мен көктерек, Орта Сібірде – қайың, қарағай, балқарағай, ...... ... ... емен өседі. Белдемнің орманнан басқа
жерлерінде шалғынды және әр түрлі шөпті-астық тұқымдас дала өсімдігі өседі.
Фаунасы орман мен дала ... ... ... ... ...
бұлан, тиін, орқоян, елік, сусар; далалық ...... ... мекендейді. Белдемнің климат-топырақ жағдайлары бидай, сұлы, жүгеріден
және технологиялық ... мол өнім ... ... ... ... ... орманды дала белдемдері негізінен Солтүстік
Америка (Ұлы жазықтың батысында) және Оңтүстік ... ... ... ... құрлықтарында таралған. Климаты субтропиктік,
муссондық. Қысы ... Ең ... ... ... ... 4 – 120С, ... айда 20 – 240С. Жылдық орташа ... ... 600 – 1200 ... өте ... ... ... ... Өсімдігі негізінен
астық тұқымдас және емен мен карри басым ксерофильдік сирек ормандар мен
бұталар ... ... ... ... дала белдемдерінің ішкі
аудандарын саванна мен ... алып ... ... ... ... аудандарында
таралған (мимоза, акация, т.б.). Африка мен ... ... ... ағаш ... ... өзен ... ... Жануарлар
әлемін дала мен саваннаға тән түрлер құрайды. Қоңыржай ... ... ... бір шеті ... ... кіреді. Белдем ''540 солтүстік
ендіктен солтүстікке қарай таралған. Аумағы 66 мың км2, ені 100 – 250 ... дала ... ... ... ... тұрғыдан ең
ылғалды және шағын табиғи белдем. Жер бедері өн бойында тегіс жазық ... ... ... ... ... ... 350 – 400 мм. ... ... ... ... 18 – 190С. Қысы ... аязды.
Қаңтардың орташа температурасы –18 – 190С. Ең төменгі температура –530С.
Қара топырақтың кәдімгі, ... және ... қара ... ... ... Өте аз ... орманның сұр топырағы кездеседі.
Орманды дала белдемдеріндегі өсімдіктері мен жан- жануарлары
Орманды дала ... ... қияқ пен ... ... ... ... қайың, шоқ қарағайлардан тұрады. Мұндай шағын
ормандардың ... ... ... ... ... – шілік, сушілік,
ақшілік, ойпаң ... ... ... қызыл немесе қырғыз қайыңы,
құмды, құмдақ жерлерінде қарағайөседі. ... ... ... тұқымдас
шөптер: қызыл боз, құмдақ боз, бетеге, қоңырбас, арпабас, бидайық, сұлыбас,
т.б. тараған. Орманды дала белдемдеріне тән сүт ... ақ ... ... ... қасқыр, елік, бұлан; құстардан құр, кекілік жатады.
Қайыңды шоқ ормандарында күйкентай, бөктергі, ... ... ... ... батпақты жерлерде тауқұдірет, қоңыр ... ... ... дала белдемдері – Қазақстандағы астықты аймақ қатарына
жатады.
1.3 Орманды дала, дала өсімдіктерінің таралу заңдылықтары
Қара және ... қара ... мен ала ... ... 191 млн
га жерді немесе ТМД аумағының 8,6 процентін алып ... Қара ... мен ... арғы ... орманды дала және дала аймақтарында
тараған. ... ... ... ... ... Кавказ, Еділ бойы,
Батыс Сібір мен Солтүстік Қазақстан.
Аймақтың климаты негізінен жазы жылы және қысы суық ... ... ... ... бағытта жылу мен жауын-шашын мөлшері
азайып, климат ызғарлылығы артады. ... дала ... дала ... ... және ... ... Мұнда шілде мен ақпан
айларының орташа температурасы ... ... ... ... 240 ... және -40 С-дан 270 С-ға дейін төмендейді. Температурасы 100 С-дан
жоғарғы күндер саны ... ... 150-180, ... ... ... ... дала ... сәйкес 140-180 және 97-140 күнге тең.
Атмосфера түсім мөшері 500-600 мм-ден (Кавказ алды) 300-350 мм-ге ... ... мен ... ... ... ... Жауын-шаашынның
едәуір мөлшері (30-40 еуропалық, 50 проц. азиялық бөлігінде) жаз айларында
түседі.
Бедері ... ... ... әр ... және ... өзен
аңғарларымен бөлшектенген тегістіктер немесе сәл толқынды ... Су ... ... ... кездеседі. Тек Волын-Подол мен
Орталық орыс тегістіктері, Днепр маңы мен Еділ қыраттары, ... ... ... Сырт ... ... жиі бөлшектенген. Аймақтың Азия бөлігі
–сәл бөлшенген тегістік Батыс Сібір ойпатымен жалғасады, оның көтеріңкі
оңтүстік бөлегі ... ... ... ... шекералас жатыр.
Одан әрі шығысқа қарай дала жазықтығы Алтай тауының етегін, Минусин қазан
шұңқырын және ... Саян ... ... ... қамтиды. Байкалдан
әрі шығыста үздік-үздік тектоникалық депрессиялар кездеседі.
Негізгі топырақ ... ... лөс пен лөс ... ... Ока-Дон ойпаты, Кавказ етегі мен Еділ ... ... ... және ... Сібірде балшықты жыныстар кездеседі. Еділ маңы мен
Оңтүстік Оралда және ... ... ... ... элювийлік
жыныстар джа бар. Бұл аймақтарда топыраққұрайтын жыныстар ... ... мен ... ... шамалы Орталық орыс даласынджа тұзды
жыныстартараған.
Бұрын орманды дала айманды дала аймағында орман ағаштары шабынды дала
шөптесіндерімен қатар өсетін.
Қазір ... ... ... тек өзен ... мен ... және
төменгі өзен терассаларында ғана сақталған: Еуропа ... ... ... ... ойпатында қайың құмды терассалард Қарағай өседі. Шабындық
даланың өсімдік жамылғысы ақселеу, ... ... ... шалфей, сары
жоңышқа және т.б түрлерден тұрады.
Олар түрлі шөпті-ақселеулі және бетегелі-ақселеулі топтар ... топ ұсақ ... шым ... ... тұқымдас түрлерден (бетеге,
ақселеу,сұлы т.б) тұрады, олармен аралас шалфей, беде және т.б. ... ... топ ... онша биік және ... көп ... Негізгі түрлері
қысқа сабақты ақселеу, көде, ... ... шөп, ... өлең шөп. ... мен ... және қорықтарда ғана сақталады.
Қара топырақ тегі-жаралуы ... ... үш ... ... ... олар: теңіздік, батпақтық және құрылық-өсімдік.
Зерттеушілер теңіздік болжамды гипотеза ... қара ... ... ... лайы деп ... ... 1799, ... 1851). Мурчисон болса
(1842) оны юра дәуірінің мұз сулары ... ... ... балшықты қара
тақта тастар азығы деп есептеген. Бұл болжамдардың қазір тек ... ... ... ... ... дала аймағы бұрын аса ... ... деп ... ... ... климаттың жылынуына және ыза
деңгейінің төмендеуіне ... лай ... ... ... ... ... 1850), жергілікті дала өсімдіктері дамуы арасында
(Борисяк,1852) қара топырақ ... ... ... ... пікір бойынша қара топырақ пайда болуын шабынды-далаалық және
далалық шөптесіндермен байланыстырады. Осы пікірге Ф.Рупрех ... ... ... (1866) атты ... ... ... ... қара топырақ құрамын шөптесіндер қалдықтарының ыдырауынан жаңа күрделі
органикалық зат-қара ... ... ... ... ... «Орыс қара топырағы» (1883) атты еңбегінде ... ... яғни қара ... ... ... қара шірінді
шоғырлануынан пайда болғанын ... ... ... шөптесіндер
дамуына, қалдықтарының ыдырауы жылдамдығы мен бағытына және қара топырақ
құрамына дала климатының ... ... ... ... ... 1886 ж. ... «Ресейдің қара топырақты облыстары»
кітабында қара топырақ құрамында гумус түзілуі шөптесетін өсімдік тамырлары
қатысуымен өтетін ... ... ... ... ... өтетін биологиялық заттар айналымы туралы жиналған деректер –қара
топырақ құралу үрдісін жан-жақты және ... ... ... ... ... жетекші рөлі арқасында қара топырақ кескінінде
құнды түйіртпекті, қалың қарашірінді жиек ... онда ... пен ... қоры ... топырақты дала аймағына табиғи шөптесетін өсімдіктер астында
жылына едәуір (100-200 ц/га) ... ... ... Ол ... 40-60 ... тең және ... ... Ол жалпы
биомассаның 40-60 процентіне тең және ... ... ... ... ... ... ... қалдықтарының күлділігі басқа аймақ
өсімдіктеріне қарағанда, жоғары: шабынды далада 7-8, ірі ... ... -1,6-7,5 ... ... болса, бүрілі орман қалдықтарында
тек 0,7-1,7 ... Дала ... ... ... және азот ... кг/га, құрғақ далада -200-300 кг ... қара ... ... саны 600-1400 кгжетеді.
Сондықтан қара топырақ құралуындағы ... ... ... ерекшелегі - өсімдік қалдықтарымен жыл сайын ... азот ... ... мол ... ... қалдықтары калцийге бай ... ... ... ... түзіледі де, екі карбонатты Са/НСО3 /2 ... бойы ... ... ... ... иллювилік карбонат жиегі
қалыптасады. Сондықтан гумустену үрдісі кальций тұздарына қанған ортада
жүріп, гумустік ... ... ... ... ... ... ... ең қолайлы жағдай-орманды дала аймағының
оңтүстігі, мұнда ең ... ... ... ... ... ... ... қара топырақ қалыптасады.
Оңтүстікке қарай топыраққа түсетін өсімдік ... ... ... күлдік элементтер мен азот саны кемиді, топырақтағы
өсімдік тамырларының таралу ... де ... ... барып гумустену
үрдісінің қарқыны бәсеңдейді. Орманды дала ... ... ... жоғаолауына байланысты, өсімдік қалдықтарынан ыдырап
шыққан ... ... ... ... ... органикалық заттар
түзіле бастайды.
Қара топырақтар жіктеуін бжірінші рет ... ... Оны дара ... ... ... (таратылу) жағдайына байланысты, ... ... және ... қара топырақтарды айырған; құрамындағы
гумус мөлшеріне қарай ( 4-7; 7-10; 10-13 және 13-16 ... төрт ... Н. ... (1901) қара ... типін солтүстік, күңгірт,
кәдімгі және оңтүстік типшелерге бөлген. Кейін С. ... ... ... типшесін деградацияланған денеге жатқызып, оның ішінде дара
екі-күлгіндеген және сілтісізденген типшелерді айырған.
Қара ... ... ... ... ... ... атау – ... белгілері мен қасиеттері типшенің қасиетіне сәйкес
болғандықтан көбінесе аталмайды. «Сәл оқшауланған» түрінде ( құмды ... ... ... ... ... ( түсі ... нашар айқындалған.
1.4 Дала зонасы өсімдіктері
Дала – Жер бетіндегі, негізінен, шөптесін өсімдіктер, оның ішінде шым
топырақтық астық тұқымдастары ... ... ... ... ... ... өңірлердің жалпы атауы. Дала жер ... ... қара және ... ... аймақтарға тән. Жауын-
шашын мөлшеріне байланысты даланың өсімдік жамылғысы тез өзгеріп, түрленіп
отырады. Дала ... ... ... ... ... әрі құрғақ, қыста суық
және желді болады. Астық тұқымдастары аралас шөптердің ара қатысына қарай
дала ... ... ... ... ... басым шымтопырақты
кәдімгі дала; шалғынды немесе аралас шөпті дала және шөлдің шала ... ... ... ... шөл ... Жер ... ... ойпатты,
қыратты, үстіртті және таулық жазық дала ... ... ... даланы прерия, Оңтүстік Америкада – пампас,
Оңтүстік Азияның (Иран, Пәкстан, Ауғанстан) ... ... ...
дешт деп атайды. Еуразия құрлығының оңтүстік-батысынан (Пиреней түбегі)
Манчжурияға дейін (солтүстік-шығыс Қытай) ... ... жиі ... ... мен ... ... ... шағын. Даланың климат
жағдайы (буланудың көп болуы, жауын-шашынның аз ... ... ... тұздылығы ағаштардың өсуіне қолайсыз келеді.
Дала өсімдіктері сан алуан ... бір ... метр ... ... астам түрі
кездеседі) және көп сатылы болып келеді. Өсімдік түрі маусым ішінде ... ... ... мен күз ... селеу, көде, қоңырбас,
бидайық,сұлыбас және көп жылдық шөптесін дақылдар, эфемерлер ... т.б.) мен ... (бір ... жуа ... ... ... ... Кейбір далаларда ешкісабақ, қараған, тобылғы, жабайы шие сияқты
бұталар кездеседі. Қара топырақты шалғын далада қуаңшылыққа біршама төзімді
өсімдіктер (өлеңшөп, боз, т.б.) және мүк ... Шөл ... ... ... ... ... ... (жусан, изен, шытыр, қараған) ... Қына көп ... ... ... ... ... ... қарай дала өсімдіктерінің құрамында айырмашылық байқалады.
Осыған байланысты Еуразиядағы дала төмендегідей бөліктерге ... ... ... ... мен ... таулары аралығын қамтитын Қара теңіз
– Қазақстан бөлігі. Бұл аймақ шығыс ... ... ... Қара теңіз
маңындағы дала, Қазақ даласы алқаптарына бөлінеді; 2) Орталық Азия ... ... Бұл ... ... – Даур және ... орманды далалары
болып ажыратылады. Таулы далада өсімдіктердің жазықта ... ... де ... ... ерекшеліктер, әсіресе, Орталық Азия тауларында
байқалады. Далалар Солтүстік Америкада, Оңтүстік Америкада және Австралия
құрлығында үлкен аймақтарды қамтиды. ... ... ... ... ... ... ... ретінде пайдаланылады. Көптеген елдерде
табиғи дала қорықтарда ғана ... Дала ... ... өсімдіктерге бай. Мұнда боз, бетеге,
атқонақ, еркекиіөп, кермек, ... ... ... ... және ... ... өзен жайылымдарында шалғынды өсімдіктер тараған. Шалғынды
өсімдіктерден бидайық, қылқансыз ... ... ... ... ... ... қияқ пен ... өседі. Бидайық шалғындарынан мол ... ... ... ... негізгі өсімдіктермен қатар ... ... ... Кей ... бұлар тұтас үлескілерді алып жатады.
Дала өсімдіктерінің арасында дәрі-дәрмектік өсімдіктер де бар. ... ... ... ... ... ... Жаз бойы ... үнемі өзгеріп отырады. Дала көктемде ғана қысқа мерзімде алуан ... ... ... шөп ... ... ... ... үшін ауа рай қатаң, қысы суық, ұзақ, аяз, қардың қалыңдығы
20см болып, 140-160 күн ... ... дала ... ... мынадай шөптесін
түрлері кездеседі:
Қаражусан – жусан туысына жататын көп жылдық ... Шөбі ... ... ... ... ... ішек ... қызметін
күшейтеді, жүйке жүйесін тыныштандырады.
Көкпек – көп жылдық шөп тектес өсімдік. Көкпекті далалы жерлерде ел
отынға ... ... түйе ... – көп ... шөп ... өсімдік. Аласа бұта көкпек пен
теріскен көп өседі. Бұлардың барлығының ботаникадағы ғылыми аты – ... ... - көп ... ... ... мал ... ... 20 түрі
өседі. Жаңбырлы жылдарда оны екі рет оруға болады.
Жусан – жусан көрмеген, жусан иісін иіскемеген, жусан ... ... ... бала ... кем болар. Өйткені жерімізде ... көп, ... 81 түрі бар. ... – көп ... ... ... Оның
құрамында қоректік заттар мол, эфир майы бар. Әсіресе қой, ... ...... ... жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанның
далалы аймақтарында 37 түрі бар. Қазжуаның қайнатыныдысы сары ауру ... ... ... – екі және көп ... өсімдік. Қазақстанда 12 түрі ... – хош ... ... ... ... ... – күрделігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік.
Мыңжапырақ – дәрілік өсімдік.
1.5 Дала өсімдіктерінің қолайсыз жағдайларға төзімділігі
Климаттық жағдайлар ... өсіп ... ... әсер ... ... ... жағдайлары өсімдіктердің тіршілігіне қауіп
төндіреді. ... және ... ... ... аздап, қысқы
құрғақшылық пен температураның ауытқуынан зардап шегеді. Мұндай кезеңдерде
күздік астық тұқымдары мен ... ... ... шалдығады. Тұзды топырақты
жерлердің өсімдіктері тұздар концентрациясының күштілігімен күреседі.
Алайда барлық топырақ-климат жағдайларында да ... орта ... ... ... ... ... мен жылылық кезіндегі
температураның күрт ауытқуынан зардап ... Н.А. ... 1912 ... үсуі мен ... төзімділігі» еңбегінде өсімдіктердің аязға
төзімділігі жөнінде, өсімдік клеткаларында мұз ... ... ... ... ... үсіп тіршіілігін тоқтады.
Демек өсімдік ... су ... аз ... тұз да ... аз ... Өсімдіктің
сусыздануы мен қатар, онда қорғаныш заттары- қант пен ... ... ... ... ... зат ... мен орта жағдайлары арасында үйлесімді
байланыс бар. Бұл ... ... ... пікірі бойынша
өсімдіктердің зақымдануы мен ... ... ... ... ... ... аса қиын ... организмнің тіршілікке
қаблеттілігін оның төзімділігі емес, бейімделгіштігі анықтайды.
Суды көп буландыратын ағаш тұқымдастары ... ... ... ... ... ... болса, өсімдік соғұрлым аязға төзімді келеді.
Күзде вегетация мен өсу процестерін дер кезінде ... зор ... ... декабрьде терең тыныштықта болады-20.
Вегетация зат тыңайтқышын кеш енгізу және ішкі суару өсу ... ... ... ... Ал ... ... ... фосфор-
калий тыңайтқыштарын енгізу, керісінше көмірсулардың жиналуына және бір
жылдық өркендердің тез ... ... ... аязға төзімділігін арттырды.
Қыста суару жеміс ағашына төзімділігі ... И.И. ... ... температураға шынықтыру мәселесін зерттеп аязға төзімділік ұзақ та
күрделі даярлықтың нәтежесінде қалыптасатынын көрсетті қажетті генетикалық
табиғаты бар ... ғана ... ... ... ... Өсімдіктерде өсу
процесі тоқтап, олар тыныштық кезеңінде тұрғанда ғана аязға шынықтыруға
болады.
Тыныштық кезеңінде тұрған ... ... екі ... ... ... оң ... ... Бұл жағдайда клеткаларда қорғаныш
заттары- қант жиналады.
2. Фаза теріс температурамен баяу салқындату жағдайында өтеді. Бірінші
және ... ... ... протоплазманың су өткізгіштігі артады, мұз
болып қатуға бейім ... бәрі ... ... ағып ... ... ... өзгеріп төменгі температураға мүмкіндік береді.
Қысқа уақыт әсер ететін, ... ... ... ұзақ ... ... төменгі температураға қарағанда қауіпті емес. Суыққа төзімділік
дәрежесі өсімдіктің түрі мен сорттарының ... шығу ... ... ... ... көптеген терреториясының климатының құрғақтығы көзге түседі.
Қазақстанда негізінен құрғақ климат болып ... ... аз, жазы ... ... ... ... ... түсетін жауын-шашынның 3-7 есе артық
болады, ол жауын-шашынның ... ... 200-500 мм ... өскенде
төмен болады кегіде 7-20 есе буланғыштық. Мұндай қатаң жағдайларда мәдени
дақылдардың ғана емес, ... ... ... де өсіп ... ... ... ... бейімделуіне байланысты.
(Т.Б.Дарқапбаев) Құрғақшылықтың атмосфералық және ... ... ... ... құрғақшылықта өсімдік су тапшылығы артады, клетка
шырынының концентрациясы артады, бұл өсімдік ... ... ... ... Дала ... ... мәдени қасиеттеріне баға беру және
қорғау
2.1 Емдік өсімдіктер
Адамзат дамуының алғашқы ... ... ... ... ... ... үшін ішіп-жейтін өсімдіктер түрінің көбеюіне ... ... ... ерекше қасиеті бар екенін байқаған. Бертін келе
сол өсімдіктерді емделуге пайдалана ... Яғни ... ... ... ... алғашқы дәріханасы орман мен дала болды. Сөйтіп, адам
өсімдіктерді ... ... ... арқасында халық медицинасын ашты.
Ертедегі египеттіктерге алоэ, қараған, анис, медуница, зығыр, ... ... тал, ... т.б. ... ... ... ... Ғажап сиқырлы күші бар шөптермен Үндістанның аты шыққан. Бұдан 4
мың жыл бұрын ... 760 ... ... ... ... ... ... жөнінде алғашқы кітап бұдан 5 мың жыл бұрын
жазылған. Орта ... ... ... ерте заманнан келе жатқан ілім
бойынша ... ... ... ... дәмі мен исі аурудың сипатына сай
келуі тиіс» дейді. Мысалы, сарғайып ауырған ... сары ... ... ... ... ... ... өсімдікпен емдеу қажет.
Қоршаған ортаның адамға тигізетін әсері орасан зор екендігі ... ... сан ... бойы ... ем ... қолдануда.
«Емші» өсімдіктер адамзат дамуының алғашқы дәуірінде ... ... ... ... үшін ішіп-жейтін өсімдіктер түрінің көбеюуіне қарай,
адам осылардың кейбіреулерінің ерекше қасиеті бар ... ... ... келе сол ... ... ... бастаған. Басқаша айтқанда,
адамның тұңғыш ұстазы – табиғат, алғашқы дәріханасы орман мен дала ... адам ... ... ... ... ... халық
медицинасын ашты.
Айта кететін бір жай – қазақ халқы ... ... ... ... ... медицинаға қосқан үлкен үлес деп бағалау ләзім. Өйткені,
дәрмене ... ... ... ... ішек ... ... ... Бабаларымыз аталмыш өсімдікті атам заманнан бері шет ... ... ... көп ... ... ... Ол өте ... шипалы
шөп ретінде, жоғары бағаланған. Себебі дәрмене ... ... ... ... өспейді, яғни бұл өсімдікке дүние жүзінде ... ... ... ... дәрілік шөптердің тізімінің ішінде атақты
женьшень өсімдігімен таласа алатын бірден-бір өсімдік – ... ... ... ... оны «алтын тамыр» деп те атап кеткен. Алтайдың
халықтық медицинасында «алтын тамыр» ... ... ... арттыратын
дәрі ретінде пайдаланылып келді.
Кейінгі жылдары ғалымдар алтын тамырдың құрамындағы экстрактың ағзаның
(организм) дене ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің ырғағына жағымды әсер етіп, қан
қысымының реттелуіне ... ... ... бойынша семізот тұқымдасының он бір түрі кездеседі. ... ... ... ... ... ғана ... қасиеті бар. Бұл өсімдік
Алтай, Тарбағатай және Жоңғар тауларының біраз жерінде ғана ... ... ... ... мен экспедициялық және далалық практика
кезіндегі бақылау ... бұл ... өсу ... ... ... көрсетіп отыр. Жергілікті жерлерде ... ... ... ... ... ... бұл ... өсімдікті пайданың көзі
етіп алған. Мұндай жүйесіз жинаудан табиғатқа да, адамға да келер ... ... ... ... ... ... пайдаланбаса, ол кейбір
адамдардың қан қысымын арттырып жібереді. Бұдан қайғылы жағдайға ұшырау
қиын емес.
Қоршаған ... ... ... әсері орасан зор екендігі белгілі.
Адамзат баласы сан ғасырлар бойы өсімдікті ем ретінде қолдануда.
«Емші» өсімдіктер адамзат ... ... ... ... негізгі
қорегі болды. Тағам үшін ішіп-жейтін өсімдіктер түрінің көбеюуіне ... ... ... ... ... бар екенін байқаған. Уақыт
өте келе сол өсімдіктерді емделуге ... ... ... ... тұңғыш ұстазы – табиғат, алғашқы дәріханасы орман мен дала ... адам ... ... ретінде пайдаланудың арқасында халық
медицинасын ашты.
Айта кететін бір жай – ... ... ... ... ... ... ... медицинаға қосқан үлкен үлес деп бағалау ләзім. Өйткені,
дәрмене жусанды қазақтың халық медицинасы ішек ... ... ... ... ... ... атам ... бері шет елдерге
сауда керуендері ... көп ... ... тұрған. Ол өте бағалы шипалы
шөп ретінде, жоғары бағаланған. ... ... ... ... ... ... өспейді, яғни бұл өсімдікке дүние жүзінде сұраныс
көп болған.
Қазақстанда өсетін тағы да бір ... шөп – ... ... ... ... Бұл да - шипалы өсімдіктер тізіміне халықтық медицина арқылы
енген өсімдік. Алтайлықтар көктем ... бұл ... ... тұяғымен
қазып, тамыр сабағын жейтіндігін байқаған, осыдан «марал тамыр», «марал
шөп» деп атап ... ... ... ... бері «алтын тамыр» және
женьшень сияқты әл ... дәрі ... ... ... ... ... ... алғашқы дерек 1897 жылдан белгілі. Осы
жылы Сібірді зерттеуші, белгілі ... ... ... ... ... бойынша Моңғолияның солтүстік батысына саяхат жасаған.
Халықтық медицинаның ел арасына көп тараған және тәуір дамыған саласы –
шөппен ... ... ... ... салтында шипалы өсімдіктерді пайдалану
ежелден бар дәстүр. Халық емшілері бұл жөнінде көптеген ... ... ... ... ... дәрі ... сүйеніп, 1924 жылы
П.С.Моссагетов Қазақстанда ... ... ... шипалы қасиетін
ашқан. Оның құрамында емдік эфирин заты табылды. Шырғанақтан алынатын майды
қазақтар жараны, ... ... ... ... ... тұнбасын
аурудан әлсіреген адамға әл беру үшін, тобылғы сабағын қыздырғаннан ... ... және ... емдеуге, қалақай, мыңжапырақ тұнбаларын қан
тоқтатуға пайдаланған.
Айта кететін бір жайт – ... ... ... ... ... ... ғылыми медицинаға қосқан үлкен үлес деп бағалау ләзім. Өйткені
дермене жусанды қазақтың халық ... ішек ... ... ... Бабаларымыз аталмыш өсімдікті атам заманнан бері ... ... ... көп ... жіберіп тұрған. Ол өте бағалы шипалы
шөп ... ... ... ... бұл ... ... ... жерде өспейді, яғни бұл өсімдікке дүние жүзінде сұраныс көп болған.
Халық медицинасы арқылы дәрілік шөптердің ... ... ... өсімдігімен таласа алатын бірден-бір өсімдік – қызғылт семізот
(радиола розовая). Немесе оны ... ... ... деп те атап кеткен.
Алтайдың халықтық медицинасында «алтын тамыр» ... ... ... дәрі ... ... ... жылдары ғалымдар алтын тамырдың құрамындағы экстракттың ағзаның
дене жұмысына ... ... ... ... ... жүйке жүйесінің ырғағына жағымды әсер етіп, қан ... ... ... ... ... ... (алтын тамыр) туысының он бір түрі кездеседі.
Оның ішінде жалғыз қызғылт семізот ... ғана ... ... ... өсетін тағы да бір шипалы шөп – мақсыр немесе марал тамыр
(рапонтик). Бұл да ... ... ... халықтық медицина арқылы
енген өсімдік. Алтайлықтар көктем кезінде бұл өсімдікті маралдар ... ... ... жейтіндігін байқаған, осыдан «марал ... ... деп атап ... ... ... ... бері «алтын тамыр» және
женьшень сияқты әл беретін дәрі ... ... ... ... ... жөнінде алғашқы дерек 1897 жылдан белгілі.
Терек мамығының зияны
Кейде адамдар терек ... ... ... жатады. Жаз басталар
шақта теректің ақ үлпегі адамдардың аузы-мұрнына ... ... ... ... ... ... ... ақ тозаңы аллергия, демікпе
ауруларын күшейтетін көрінеді. Статистикаға сүйенсек, терек бүршігінің ... ... ... ... ... кері ... ... Тал-
теректен тараған тозаң адам бойында паленоз ауруын тудырады.
Түйежапырақтың пайдасы
Буын ауруына шалдыққан адамдарға халықтық медицинаның көмегіне жүгінуге
болады. Мұндай ... ... ... мол. Ол үшін не ... ... ... жапырақтарын тазалап алып, ет тартқыштан
өткізесіз. Одан шыққан жасыл қойыртпақты жақсылап сығып, суын ... ... да ... ... ... ... ауа өткізбейтін нәрсемен
орайсыз. Таң ... ... ... қыздырып емдейді.
2.2 Гүлді өсімдіктер, олардың маңызы және ... ... тек ... тұқымды өсімдіктерде ғана түзілген. Аталықтар мен
аналықтар осы гүлде жетіледі. ... ... (Гүл ... тұқым
бүршіктері орналасады.
Магнолия. Жабық тұқымдылардың гүлдері бірінен-бірі мөлшері, пішіні,
түсі және ... ... ... Бір жабық тұқымдылардың гүлдері
желмен ... ал ... ... ... Қандай жолмен тозаңданғанына қарамастан, тозаң түйірлері
аналықтың аузына келіп ... Осы ... олар ... тозаң түтіктерін
түзеді. Тозаң түтіктері арқылы аталық жыныс жасушалар тұқым бүршігіне
өтеді. Осы ... ... ... екі ... жыныс жасушасының бірі
жұмыртқа жасушаны ұрықтандырады. Ал ... ... ... жасушасы тұқым
бүршігінің ең үлкен орталық жасушасымен ... ... тек ... тән ... ... ... ... деп атайды.
Сонымен, ұрықтанған жұмыртқа жасушадан ұрық пайда болады. Орталық
жасуша екінші ... ... ... қосылып, ұлғайтып - эндосперм
түзеді. Онда ... ... қор ... ... ... ... - ... жатынның қабырғаларынан жемісқап түзіледі.
Қазіргі кездегі жабық тұқымдыларға ағаштар, ... ... ... Олар жер ... ... ... ... таралған.
Жабық тұқымдылардың кейбіреулерінің өсімді кезеңі, яғни тіршілік ... өте ... - ... айға ғана ... Оған ... ... ... мысал бола алады (сеппе көкнәр, т.б.). Екінші бір түрлері
мысалы, емен ... жүз ... ... өмір сүреді.
Жабық тұқымдылардың өте биік, сондай-ақ өте аласа ... де ... ... ... тік, ... ... өрмелеп, төселіп өседі.
Жапырақтарының пішіні мен мөлшері, тамыр жүйесі әрқилы болады. Миллиондаған
жылдар бойы қалыптасқан әр түрлі ... ... де ... ... бар. Жөке ... ... ... орман мен қайың
ағашынан тұратын шағын ... ... ... ... ... ... өсімдіктер құмды шөлдің, батпақты тундраның ... ... ... және адам ... маңызы орасан зор.
Өсімдіктер - адамға тамақ өнімдерін береді және ауыл ... ... ... қоры. Олар шикізат ретінде өндірістің әр түрлі
салаларында қолданылады.
Гүлді өсімдіктердің ... ... және ... ... ... ... ... кездеседі. Олардың ішінде көкөністік, жеміс-
жидектік, балды, майлы және техникалық ... де бар. Ағаш ... ... ... ... аса құнды. Әр түрлі үй жиһаздарын
жасайды. Бұлардың бірқатары сәнді өсімдіктер. Тынымбақтарды, саябақтарды,
көшелерді, тіптен ... ... ... пайдаланады.
Ауыл және халық шаруашылығының әр түрлі салаларының дамуына байланысты,
өсімдік өнімдеріне сұраныс артып келеді. ... өзі ... ... байлығын
зерттеуге белсенді түрде кірісуіне жол ашады. Мәдени ... ... ... де ... ... жаңа ... шығарылуы қажет.
Өсімдіктерді табиғи жағдайда зерттеу әр ... ... ... ... ... ... өсімдік шаруашылығы
институты ұйымдастырған экспедициялар жабайы өсімдіктердің көптеген пайдалы
түрлерін ашуға мүмкіндік берді. ... ... ... ... ... ... аса бай ... жинақталды. Оны
жинақтауда академик Н. И. Вавиловтың еңбегі ерекше еді. Н. И. ... ... ... жүзінің көптеген аймақтарында экспедициялар
ұйымдастырылды. Бұл ... ... ... әлемнің әр түрлі
елдерінің жабайы өсімдіктерін ... ... 15-20 ... ... ... ... ... ғалымдары (Кәрім Мыңбаев) да енді.
Гүлді өсімдіктердің топтарға бөлінуі
Гүлді өсімдіктердің алуан түрлілігі таң қаларлықтай. Осы көп ... ... ... ... ... ... барлық түрлерін
топтарға біріктірді.
Өсімдіктерді топтарға біріктіргенде ... ... ... ... ... белгілер пайдаланылады. Солар арқылы
өсімдіктердің ... ... ... деңгейі анықталады.
Құрылымы, тіршілік етуі жағынан бірдей және өз ата-енелеріне ұқсас,
жеміс ... ... түзе ... ... бір ... жатқызылады.
Дүние жүзі ботаниктерінің жүргізген зерттеулері нәтижесінде, ... ... 250 ... сан ... түрі ... ... бірге
ботаник-ғалымдар ғылымға бұрын белгісіз болып келген ... ... ... ... ... ... жағынан ұқсас түрлер туысқа біріктіріледі. Мысалы, ермен жусан
мен дермене жусан бір туыстық — ... ... Бұл ... тағы ... ... ... жатады. Әр тілде бір өсімдіктің өзін әр түрлі атайды.
Соған байланысты ғалымдар өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... ... аттары дүние жүзі ботаниктерінің
барлығына түсінікті.
Жақын туыстар бір тұқымдасқа ... ... ... туысы,
қарабидай туысы, арпа туысы және оларға жақын көптеген ... бір ... ... ... ... ... да бір ... жатқызады. Гүлді
өсімдіктерді даражарнақтылар класы және қосжарнақтылар класы деп ... ... қай ... ... оның ... ... ... қарай анықтайды. Бірқатар өсімдіктердің жапырақтарының жүйкеленуі
мен пішіні, тамыр жүйесінің типтері де ... ... ... екі ... ... ... ... өсімдіктер косжарнактылар
класына жатады. Гүлді ... ... 75%-ы ... ... ... шөп, ... ағаш ... барлық жерлерде кездеседі.
Қосжарнақтыларды ... ... ... ... мыналар: олардың
ұрығында 2 жарнақ болады. Тамыр жүйесі кіндік тамырлы болып келеді. Жапырақ
тақтасының пішіндері әр түрлі ... ... ... ... ... ... салалы болады. Күлтесі және тостағанша жапырақшасының саны -
5 ... ... ... ... ұлпа - ... болады. Егер өсімдік
ұрығының жарнағы ... ... ... ... немесе доға тәрізді
жүйкеленсе, шашақ тамырлы болса, онда ол даражарнактылар класына ... ... ... ... қиякөлеңдердің,
лалагүлділердің, т. б. тұқымдастары жатады. Өсімдіктерді олардың тек бір
ғана белгісіне ... қай ... ... ... көп ... ... ... Мәселен, орманда өсетін шөптекті өсімдік қаракөздің жапырағы
торлы жүйкеленеді, ... ... ... жарнағы жалғыз болады. Қарғакөз -
даражарнақты өсімдік. Жолжелкеннің жапырағы доға тәрізді жүйкеленеді, ... ... оны ... ... ... Себебі ұрығының екі
тұқым жарнағы болады.
2.3 Мәдени өсімдіктер
Адамдар өздерінің әр түрлі қажеттілігін (азықтық, ... ... эфир ... ... т.б.) қанағаттандыру мақсатында өсіретін
өсімдіктер. Мәдени ... ... ... ... мәдениетінің
қалыптасуымен тығыз байланысты. Қытай мен ... ... ... ... ... бұршақ түрлері, құрма, апельсин, мандарин, шай, ... ... ... мен ... нан ... манго, лимон, банан,
қант пальмасы, эвкалипт, темекі, мақта; Австралиядан қант қамысы, қияр,
кенеп, кокос пальмасы, күріштің 2 ... қара ... ... ... бидайдың 2 түрі, бұршақтың 5 түрі, ... ... ... ... ... ... шие, бадан, жеміс ағашы; Орта ... ... ... ... ... бұршақ, жоңышқа, қант қызылшасы, алма, жүзім, анар;
Алдыңғы Азиядан зәйтүн, лавр, жеміс ... т.б.; ... ... 4 ... ... ... ... картоп, қызанақ, асқабақтың бірнеше түрі,
какао, арахис, топинамбур, т.б. мәдени өсімдіктер таралған. Адамзат ... ... ... зор. ... егін алқабындағы өсіп
тұрған өсімдіктер азық-түліктің, дәрі-дәрмектің, мал азығының ... ... ... Қазақстанда мәдени өсімдіктердің түрі көп және олар әр
түрлі. Олар – бидай, ... ... ... ... ... ... соя,
асбұршақ, жержаңғақ, жасымық, картоп, күнбағыс, мақта, қызылша, қарбыз,
таңқурай, ... т.б. ... ... жаңа ... ... ғалымдар айналысады.[2]
Мәдени өсімдіктердің 50 тұқымдасқа жататын 25 мыңнан астам түрі белгілі
(барлық жоғары сатыдағы өсімдіктердің 10%-ын ... ... ... ... ... ... негізін мәдени өсімдіктердің 20
шақты түрі ғана құрайды (мысалы, күріш дүние жүзінде мекендейтін ... ... ... ... ... Өсімдіктерді мәдени жағдайда
өсіру тас ғасырында басталды және олар бейберекет қолдан сұрыпталды. ... ... үй ... (ең ... ... ... ортасында)
өсіріле бастады. Халықтардың қоныс аударуы, теңіз арқылы алыс сапарларға
шығу және сауда-саттық өсімдіктердің бір ... ... ... ... ... Жаңа ... ... тез бейімделіп, соның нәтижесінде
мәдени өсімдіктердің жаңа түрлері пайда болды. Қола дәуірінде егіншіліктің
қарапайым түрі ... ... ... ... ... шығару үшін
жасанды будандастыру қолға алынды. Сондықтан қазіргі ... ... ... ... ... жылдар бойына қолдан өсірілді.
Олардың ... ең ... ... ...... ... ... кокос пальмасы, арпа, бұршақ, жуа, темекі, картоп, күріш, қант
қамысы, т.б.; тек аз ғана түрлері – қант ... ... ... ... ... ... өсімдікке айналған.
Әдетте өте көп түрден тұратын туыстардың мәдени өсімдіктерке айналған
түрлері аса көп емес. ... 200 ... ... ... ... 1 түрі
ғана, 70 түрден тұратын ... ... 2 түрі ғана ... ... ... Осы ... ... өсімдіктердің шығу тегі әр түрлі. Олардың
кейбіреуі жабайы өсімдіктерден шықса (бірақ ... ... ... өспейді),
екіншілері будандастыру жолымен алынған (мысалы, рапс – ... ... ... буданы, т.б.), ал малазықтық өсімдіктердің көбі әлі күнге
дейін жабайы ... ... ... ... – қолдан сұрыптаудың нәтижесі.
Сондықтан мәдени өсімдіктердің жаңа түрлерін (әсіресе малазықтық, ... алу ... ... жаңа ... алу – ... жетістіктеріне негізделген. мәдени өсімдіктер жабайы
өсімдіктерден өте көп ... ... Олар ... ... ... ... ... басқа жерге тарала алмайды.
мәдени өсімдіктердің физиол. ерекшеліктерін, биохим. құрамын және ... ... ... жаңа ... ... ... зор. Жер шарында халық
санының көбеюіне байланысты олардың қажеттілігін қанағаттандыру үшін (жыл
сайын 1,2 млрд. т ... ... ... ... өсімдіктер егілетін
алқаптардың ... ... шөл және ... ... биік ... пайдаға жарату қажет. Осыған байланысты тосын (экстремалды)
жағдайларға төзімді мәдени ... жаңа ... алу ... бірі ... саналады.
Мәдени өсімдіктердің таралу орталықтары 8 аймаққа бөлінген, олар:
Қытай, Үнді, Үнді-Малая,Орта, Алдыңғы Азия, Жерорта ... ... ... ... Америка және Чили Андысы. Орыс ғалымы П.М. ... – 1975) ... ... таралу орталығын 12 аймаққа бөлді. Олар:
Қытай, Жапония, Индонезия, Үндіқытай, Австралия, ... ... ... ... ... ... ... Еуропа, Сібір, Орталық, Оңтүстік,
Солтүстік Америка. ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуымен тығыз байланысты. Қытай, Жапониядан
күріш, қонақ тары, қытай капустасы, ... ... ... ... шай, т.б. өсімдік түрлері; Индонезия, Үндіқытайдан нан ... ... ... бірнеше түрі, қант пальмасы, эвкалипт, темекі,
мақта; ... қант ... ... ... кокос пальмасы, күріш
түрлері, қара бұрыш; Орта Үндістаннан қара бидай түрлері, ... ... ... ... ... сәбіз, алма, алмұрт, өрік, шие, банан жеміс
ағашы; Орта Азиядан бидай, қара бидай, ... ... ... жоңышқа, қант
қызылшасы, алма, жүзім, анар; Алдыңғы Азиядан зәйтүн, лавр, жеміс ағаштары,
т.б. мәдени өсімдіктер таралған. Дүниежүз. ... ... ... Африка
орталығынан мақтаның бірнеше түрі, қарбыз, кофе; Америка орт-нан жүгері,
картоп, ... ... ... ... какао, жержаңғақ, жер алмұрты
қосылды.
Мәдени өсімдіктердің шыққан орталықтары
Осы заманғы адам мәдени өсімдіктерсіз өмір сүре ... ... ... ... адамды ең қажетті заттармен ... ... ... - астық, көкөніс, жеміс-жидек, мата ... ... ... ... ... май, мал азығы да болмас еді. Үй жиһазы, қағаз,
дәрі, үй ішін сәндейтін әр ... ... өзге де ... тек
мәдени өсімдіктерден аламыз. Мәдени өсімдіктердің сан алуан түрлері мен
іріктемелерін алу үшін қаншама жылдар өтті емес ... ... тек ... ... ... ... ... және
басқа бөліктерін пайдаланды. Өсімдіктерді қолда өсіру ... ... ... ... ғана місе ... ... бұл кезең
жинаушы кезең деп аталды. Адамзат тарихындағы бұл кезең сан ... ... ... кейбір өсімдіктерді тұқымынан өсіру жолын тапты.
Ондай адамдар құнарлы топыраққа өсімдікті ... ғана ... ... ... ... де ... Өсімдіктің өзіне қажетті өнім
беруін реттеу үшін сұрыптал, іріктеу ... ... Адам ... ... шығарған бір тұр дарақтарының жиынтығы іріктеме деп ... ... ... ... келді. Жануарлардың қолдан шығарылған түрін цолтщым
дейді. Өсімдіктердің жаңа іріктемелерін, ... жаңа ... ... ... - селекция деп аталады (латынша «селекция» -
іріктеу, сұрыптау).
Мәдени өсімдіктердің сан алуандығы және шығу ... орыс ... ... ... ... Ол бес ... ... шығып, дүние жүзінің 52
елдерінде болды. Н. И. Вавилов өсімдіктердің 400-ге жуық ... ... 200-ге жуық ... ... ... ... Ол осы сапарында мәдени өсімдіктердің 1 000-ға жуық ... ... ... сан алуандығының орталықтарын белгіледі.
Қазақстанда қант қызылшашы мен кендірді биологиялық сұрыптау жағынан
ғылыми тұрғыда ... ... ... - ... ... Ол көксағыздың
биологиялық ерекшеліктерін зерттеп, оны сұрыптау ... ... және ... ... ... Ленинградта академик Н. И.
Вавиловтың жетекшілігімен қорғаған Кәрім Мыңбаевтың ... ... ... ... мен селекция- сына арналған. К. Мыңбаевтың
армандаған іс-жоспарларының ... ... ... ... Сөйтіп,
Қазақстанды астықты өңірге айналдыру, Бетпақдаланы мал шаруашылығы ... ... ... және ... ... ... суландыру,
құмкөшкінін тежеу мақсатында жаңа жерлерге сексеуіл ... ... ... ... ... өнімін алуда мәдени өсімдіктерді егудің маңызы
зор. Бұл - ауыл шаруашылығы негізгі саласының бірі. ... ... ... ... ... және тамыржемісті дақылдар, майлы дақылдар,
малазықтық дақылдар, тоқыма дақылдары, бақша дақылдары болып бөлінеді. Ал
жемісті ... ... ... ... жидекті, жаңғақжемісті,
цитрусты дақылдарға жіктеледі. Демек мәдени өсімдіктер жергілікті халықты ... ... мал ... - ... ... қажетті
шикізаттармен қамтамасыз етеді. Мәдени өсімдіктер мен олардың іріктемелерін
адамзат қаншама жылдар табиғатты4 бергенін жинақтап, ... ... ... ... ... ... ғана ... оны өзіне қажетті
өнім ... ... ... меңгерді. Өсімдіктерден - іріктеме,
жануарлардан қолтұқым шы- ғарумен шұғылданады. Әйгілі ғалым Н. И. ... ... шығу ... ... ... ... Қазақстанда өсімдіктер генетикасы мен селекңиясын зерттеуді
өркендетті.
2.4 Өсімдіктерді қорғау жолдары.
Өсімдіктер қоры ... ... ... ... ... табиғи
ресурстарға жатады. Қазір планетамыздағы жалпы құрылым территориясының
небарі 26 проценті ғана ... ... ... тиеді. Бұл ағаштарды
кесіп, жойып жіберу қиын емес, ал оны қалпына келтіру үшін ұзақ ... ... ... ... ... балғын шыбықтан бәйтерек
ағаш өсуі үшін 100-150 жыл керек.
Біздің ... жыл ... 844 млн м3 ағаш ... ... де
460 млн га кесіледі.
Ағаш қорын сақтау үшін кесілген ағаш жаңа жас ... ... ... (әрбір ағаш түбінен есептегенде), ағаш кесу әрбір 80-100 жылда
қайталанып отыруы тиіс, өйткені қысқа мерзім ішінде жас ... отай ... тез ... ... келуіне, мүмкіндік бермейді. Кесілген ... ... ... ... ... ал ... адамдар өз күшімен отырғызуы
керек. ... ... ... ол ... аса ... ... бойынша, біздің ормандарымыздан жылына 1500 млн м3
дейін ағаш ... ... ... ... оның 1,3 ғана ... ... өзінде ағаш қоры дұрыс пайдаланбағандықтан орманға үлкен зиян келуде.
Кесілген ағашты сақтауда, тасымалдауда өте көп кемшіліктер бар. ... ... ... ... ... ... ысырап
болады. Орманды сактауда оларды зиянды жәндіктерден корғаудың маңызы зор.
Оның механикалық, ... ... ... ... мен жайылымдарды сақтау үшін: 1) жер бетіп лас нәрселерден
тазарту керек; 2) топырақ құнарлылығын сактау ... 3) улы ... ... ... ... ... жыл ... 90 мың гектарга ағаштар
отырғызады. Онда табиғи өсімдіктердің бес ... ... ... ... ... ... ... кездеспейтін реликті өсімдіктер де ... ... ... ... ... ақ үйеңкі тоғайы планетамыздың
басқа түкпірлерінде кездеспейді. Сол сияқты ... ... ... түрлері Бетпакдала, Іле Алатауының бөктерінде бар. Республиканың
табиғи өсімдіктерінің 400-ден ас-там түрі қала ... көше ... ... ... ... үшін пайдаланылады.
Өсімдіктердің түр-түрінің көп болуы адамдарға бай-ланысты. Олар
өсімдікті қолдан өсіру арқылы оның ... ... де, ... пайдаланбау
нәтижесінде кейбір бағалы өсімдік турлерін жойып жіберуге де мүмкіндігі
бар. Мысалы, ... ... ... ... ... ... 30 мың түрі жоғалып кетті, казір оның 25 мың түрі ... ... ... ... 20 мың түрі ... оның 5.6 ... астамы
Қазақстанда өседі. Онын. 760 астам түрі республикамыздың ... ... ... ... ... эндемик өсімдіктер, 1500 түрі пайдалы
(азықтық, техникалық) өсімдіктер қатарына ... ... ... ... енгізілген.
Өсімдіктердің геофондысын сақтауда олардың жабайы түрлерін сақтаудың да
зор манызы бар. Біздің елімізде ... ... ... түрі ... түрін жасау үшін пайдаланылады. Олардың генетикалық негізінде
1500-ден аса өсімдіктің жаңа сорты шығарылды.
Өсімдіктің кейбір түрлерін адам ... ... ... отырады. Бұлардың
қатарына, бағалы өсімдіктерге тамақ жөнінен конкурент болып есептелінетін,
арам шөптер жатады. Бұлардан ... ... улы ... ... ... ... жануарларын уландырып, колхоз, совхоздарға зиян келтіреді.
Жердің ландшафтын сақтауда, жер эрозиясын ... ... ... ... ... роль атқарады. Орманның көмегімен
заттардың биологиялық айналысы сақталып отырады. ... ... ... өсімдік массасының 82 процентін құрады. Орманның пайдасы тек
қана ... ... ... ... ... ... ... қатар атмосфераға
фитоцидтарды бөлуде. Мысалы, бір гектар можжевельник тәулік ішінде 30 кг ... ... ... — ағаш ... ... ... ... және
дәрігерлік шикізаттың негізгі көзі. Егер бұдан бұрын ... 4-5 ... түрі ... ... оның саны 15—20 ... дейін жетіп отыр.
Ағаштың адам баласына пайдалылығы, оның, табиғат қорғау, топырақ сақтау
және климатты ... рөлі ... ... ... ... 10000 км 3 ... ... жыл
ішінде 0,7—0,8 км3 су келуін қамтамасыз етеді.
Орманның өзі мемлекеттік қорықтар, су ... және ағаш ... ... ... Соңғылардан ағаш дайындалады.
Осыншама айтылған бағалы табиғат байлығы — орманды қорғау — ... ... ... ... жақсарта берудің басты шарты.
Ормандарға зор зиян ... ... өрт ... ... ... да ... зиян ... Өртке басты себепші — адамдар, 90% астамы
солардың кінәсінен болады. Әдетте, өрт ... от ... ... шала ... оқ-дәрілердің қалдығынан, автомашина моторынан т. б.
кетеді.
Әсіресе өртке ... ... ... ... ... өрттің басым
көпшілігі мамыр айында, ағашта ... аз ... ... ал ... ... ... ... кұрғаған мезгілінде өрт кең етек алады.
Өртті болдырмау үшін халық арасында кеңінен түсіндіру жұмыстарын
жургізу, ... бар ... ... ... ... т. б.) ... ... үйрету керек. Әдетте өрттің кең тарауына жол бермес үшін, оның
айналасынан ор, каналдар қазады. Өрт сөндіруде ... ... зор. ... ... шықкан жерін космостан бақылау жүзеге асырылады.
Әрине, өрт сөндіруге қолда бар техника кеңінен пайдаланылуы тиіс. ... ... ... — өрт ... ... ... Адамның ормандағы
мінез-құлқын қадағалап, ормандағы «мәдениетін» көтеруге ... ... ... Оған ... ... ... ... түбінде от жағуга болмайды, ол үшін диаметрі жарты ... ... ... тазартылған тақыр жер болуы ... ... ... ... көміп тастау керек. Отынға тек кесулі,
сынып калғап ескі ағаш ... ... жөн. ... ... ... ... ... бойымеп жүруге, шабындық жерлерді
таптауға тыйым салынуы тиіс
Орманды қорғау комплексті түрде жүргізілуі керек. Оған ... және ... да ... зиян ... ... да ... қорғау, онда корық
ұйымдастыру жұмысымен тығыз байланысты.
Қазақстанда ... қоры 21,8 млн. га ... алып ... ... ... жерінің 3,35 %-ын құрайды. Біздің еліміздегі
ормандар жүйесі негізінен Солтүстік және ... ... ... бірнеше типтері бар. Олар – сексеуіл, қарағай, шырша, ... ... ... мен ... қоры жер шары ... ... азая түсуде. Құрлықтың 62 млн.
км² жерін өсімдіктер мен орман алып жатыр. Республикамызда ормандар аз және
олардың жағдайы мәз емес. Оның ... ... – адам ... өрт, ... ... мен ... қоршаған ортаның ластануы.
Орманды қорғау біздің міндетіміз. Орманның адам мен ... ... ... ... ... ... ... отырып, су балансын тұрақтандырады.
Ылғалды жер ... ... мен ... ... ... ықпал
етеді. Орманды алқаптардағы жер асты ... өзен мен ... ... аң мен ... мекені, дәрі-дәрмектік өсімдіктер мен
жеміс-жидектердің панасы әрі қолайлы тіршілік ... ... ... ... алқаптарын қорғауда да рөлі зор. Орманды жерде ... және жел ... ... Ал ... ... топырағы кеуіп, шөлге
айналады. Ағаштарды қар тоқтату үшін де отырғызады. ... ... да ... бар. ... 1 га ... бір ... 220-280 ... газын сіңіріп, 180-200 кг оттек бөліп шығарады. Яғни ауаның
құрамын толықтырып отырады.
Орман сонымен бірге денсаулық ... ... ... ... ... ... т.б. демалыс орындарының тек қана ... ... ... емес.
Қазақстанда орманға қарағанда табиғи ... ... ... ... 57000 түрі ... Оның 506 түрі ... ... етіп отыр.
Жойылып бара жатқан өсімдіктерді сақтап қалу ... 1981 жылы ... ... Оның ... ... бара ... ... есепке алып,
оларды сақтап қалу. Ол үшін көптеген мемлекеттік ... ... бірі – ... бара ... өсімдіктер мен жерлерді адам қамқорлығына
алып қорықтар ұйымдастыру. Қорық ұйымдастыру ісіне біздің республикамызда
соңғы ... көп ... ... ... ... ... 9 ... 5 ұлттық парк, 17 ботаникалық, 40 ... 2 ... ... ... Алматы, Шымкент, Қарағанды т.б. ірі
қалаларда ботаникалық бақтар жұмыс істейді. Осының бәрі ... бара ... ... ... жұмыстарымен айналысады. Орман мен
өсімдіктерді ... ... ... ... оқушыларының да міндеті.
Көптеген аймақтарда жастардың белсенділігін арттыру мақсатымен ... ... ... «Жас ... «Жас ... атты
үйірмелер ұйымдастырылған. Олар – еліміздің орман ... ... ... және ... өсімдіктерді де қорғау баршаның ісі. Біздің
жеріміз дәрілік өсімдіктерге өте бай. Олар көбінесе Іле Алатауы, ... ... ... мен ... тау ... көп шоғырланған. Әсіресе
алтын тамыр, марал оты, дәрмене, жусан, қылша, шайқурай, жалбыз, бәйшешек,
тартар ... ... ... тау ... ... ... ... қызылжидек, сасыр, т.б. өсімдіктерден дәрі-дәрмек жасайтын
формоцевтік ... ... ... ... ... мен қатар сирек кездесетін, сәндік үшін
өсірілетін өсімдік түрлері де бар. Олардың саны ... ... ... ... өсімдіктердің 1500 түрі өседі. Срндықтан болар Қаратау
өсімдіктердің «Меккесі» деп аталады. Табиғаттың әсем ... ... ... ... тозу ... ... кездесетін
өсімдіктердің азаюынан бүлінуде. Қазір ... ... ... ... ... адыраспан, сөгеті сасыры, іле
бөріқарақаты, іле ұшқаты, жатаған шырша, ... ... ... ... ... көкнар, меруертгүл, жабайы жүзім, т.б. ... ... ... ... ... шөл-шөлейтті белдемдерінде орналасқан ... ... ... ... ... ... ерекше құм жоталары
бар. Олардың бәрі біріншіден, тұнып тұрған ... ... ... қоры ... ... Бірақ елімізде полигондар мен жел
эрозиясына ұшыраған жердің көлемі 25 млн. ... ... ... ... ... ... жайылымдар қорын сақтап қалу үшін осы жерлерді ... ... ... ... ... ... ... қатарына ағаштар да жатады. Оларды кесіп отын,
құрылыс материалы үшін пайдалануды ... ... ... ... Іле
шыршасы, самырсын, шетен, ырғай, тораңғыл, долана, ... ... ... қорғауды қажет етіп отыр. Әсіресе орман ағаштарын кесу етек алуда.
Орманды қорғаудың ең ... ...... ... орман қорын көбейту.
Жыл сайын ... ... ... түп ағаштар отырғызады. Осылайша
ормандарды қалпына ... ... ... ... қорғау мен қалпына келтіру
шараларына оқушылардың араласуы керек.
Орманды жерге саяхат жасағандағы ең қауіпті нәрсе - өрт. Өрт ... ... ... ... Олар негізінен отқа ... ... ... ... ... қалдығын өшірмей тастаудан
болатын орман өрті өте ... ... ... ... ... ... ... соғады. Кейде орман өртін басуға ұзақ ... ... ... ... ... ... ... гектар ормандар, тоғайлар ... ... ... ... болып жататын өрттердің 97% -ы адамдардың
табиғатқа селқос қарауынан болады. Кейбір тропикалық ормандардағы ... 2-
3 айға ... ... ... ... ... орман ережелерін
сақтау баршаның міндеті. Орманның ... ... да ... бар. Олар – ...... ұсақ ... ... аурулары, паразиттер,
саңырау-құлақтар мен вирустар. Зиянкестердің кесірінен ... ... ... ағаштардың 45%-ы сапасыз болып шығады. Кейбір жылдары
жүздеген гектар ормандардағы зиянкестермен үзбей күресуге тура ... ... ... ... ... ... асады. Химиялық күресте
химиялық заттарды қолдану тәртібін қатаң сақтау қоршаған орта мен ... ... үшін ... ... етеді.
Қорытынды
Қазіргі кезде өсімдіктер дүниесін қорғауға біздің елімізде де ... ... ... Табиғатты қорғау - бұл табиғи жер және су ресурстарын
ұтымды ... ... және ... ... ... ... ... қоғамдық, әкімшілік-шаруашылық, техникалық-өндірістік,
экономикалық және заңды шаралар жүйесі. ... ... ... және ... пайдалану. Қазақстан Республикасының Мәжілісі және
Үкіметінде ... ... ... ... ... ... ... бағытталған бірқатар заңнамалық ... ... ... ... ... осы актілердің
орындалуын бақылайтын арнаулы мекемелер бар. Республикада табиғат қорғау
прокуратурасы құрылды. Ол Қазақстан ... ... ... туралы
заңдарының орындалуын қатаң кадағалайды. Қазақстанда ... ... ... ... ... бірегей құрамды флоралар мен фауналары бар
үлкен аумақты барынша ұзақ ... ... ... Бұл ... ... ... ... саябақтар және ерекше ... ... ... 2003 жылы ерекше қорғалатын 25 ... бар ... ... ... 10, ... ұлттық саябақтары - 10. Бұл
табиғат қорғау мекемелері шамамен 3 млн гектар ауданға ... ... ... ... ... табиғи территориялар
туралы» заңы бойынша елімізде ерекше ... 13 ... ... ... кезде Қазақстанда 9 қорық пен 5 ... ... ... 66 ... ... ... бар 26 табиғат ескерткіштері,
3 зоопарк, 5 ботаникалық бақ, бірнеше дендропарк, халықаралық маңызы зор 2
сулы-батпақты алқап, ерекше мемлекеттік мәні бар, ... ... ... су көздері құрылып, жұмыс істеуде.
   Қорықтар, қорықшалар, ұлттық парк және табиғат ескерткіштері алқаптары
мемлекет территориясының 2,8%-ін алып жатыр. ... 9 ... ... ... ... ... мәртебесіне ие және республикада ерекше қорғауға
алынған жоғары дәрежелі табиғи территория болып саналады. Олар дәл ... тән ... ... ... қаз ... ... ... қызмет
етеді. Бұлардың ішіндегі ең көнесі батыс Тянь-Шань таулы аймағындағы көркем
де келісті табиғат мүйісі - Ақсу мен Жабағылы өзендерінің ... ... ... ... ... ... ... Ақсу-Жабағылы қорығы болып
табылады. Тянь-Шанның шығыс бөлігінде, Іле Алатауының тау ... ... ... солтүстіктегі далалық өңірде - халықаралық маңызы бар ... ... ... түрі ұя ... ... алқабын мекен
еткен Қорғалжын қорығы орналасқан. Қостанай облысындағы Наурызым қорығы
көкке бой түзеген ... ... ... мен сан ... дала өсімдіктері
дүниесін құрайды. Үстірт қыратындағы шөл ... ... ... ... ... ... ... қорғау мақсатында құрылған. Суы тартылып,
құрғап бара ... Арал ... ... ... ... ... ... қорық болып табылады. Аралда 300-дей құлан,
қарақұйрық, ақбөкендер мекендеп, ... ... ... Қазақстан тауларында
сондағы күміс сулы Марқакөлдің атымен аталған қорық бар. Республикадағы ... ... - ... қылқан жапырақты ну ормандары мен оның мекендеушілерін
сақтап, қорғауға арналған ... ... ... шөл, ... және тау ... ... алып жатқан 5 мемлекеттік ұлттық табиғи парк құрылған. Олар -
«Алтынемел», «Баянауыл», «Іле ... ... және ... ... Қорықтардан айырмашылығы - олардың территориясында қоршаған
ортаны қорғау ... ... ... ... ... ... түрлерін
пайдалануға және экологиялық туризммен айналысуға рұқсат етілген.  
Қазіргі кезде Қазақстанда ерекше қорғауға ... ... мен ... ... ... түгендеу жұмыстары аяқталды.
Қазақстанда 835 түрлі омыртқалы ... ... ... ... ... кітабына енгізілген. Еліміздегі 500 түрлі құстың 346-сы
қорықтарда ұя ... ... ... ... ... жоғары
өсімдіктердің 6000-ға жуық түрі бар. Олардың сирек ... ... ... ... тіркелген.
Қорықтарда табиғаттың өзгеру, даму процестерін ... ... ... ... ... «Табиғат жылнамасы» бақылауы өткізіліп
түрады.
Табиғи тепе-теңдік пен барлық жанды нәрсеге қолайлы ... ... ... ... .ету ... қалыптастыру үшін, басқа да табиғи
түрлермен толықтырып отырмаса, ауыл ... ... мен ... ... қалған қорықтарға бірте-бірте жойылып кету қаупі
туады.
Ерекше қорғауға алынған табиғи территория ... ... ... ... 2030 ... дейінгі үзақ мерзімді «Экология және
табиғи ресурстар» стратегиясы маңызды міндеттерінің ... ... ... ... ... ... және ... жүйесіне жол
ашатын биосфералық резерваттар құру үшін арнайы 15 аймақ бөлінген. Бұл
Қазақстанның ... де ... ... қорғап, көздің қара-шығындай
сақтауға зор мүмкіндік туғызады. Ал ... ... ... ... тиімділігі шаруашылық іс-шараларын тоқтату
шығынынан жүздеген есе асып ... ... ... өтеу объектісі
емес, жанды нәрсе атаулының біртұтас тіршілік ортасы ретінде ... ... Бұл ... ... ... ғалымы Жан Дорст былай деп
жазған болатын: «Адам бойында жабайы табиғатты сақтау үшін ұмтылуға ... ... ... артылады. Алайда, түптеп келгенде, табиғатты тек
сүйіспеншілік қана құтқара алады. Адам бұл дүниеде сұлулықсыз өмір ... ... ... сәл де ... сүйіп, қастерлей білген
жағдайда ғана, табиғат өзіне төнген ... ... ... ... Энциклопедиясы"Қазақ Энциклопедиясы", 10 том
2. Балалар Энциклопедиясы, 6 том.
3. Қазақ ... ... 10 ... ... ... ... ... Под общей
редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата
филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, ... ... ... 204. ... наук ... ССР. ... языкознания.
Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С.
Абдрахманов, К. Базарбаев.
5. Поплавская Г.И. ... ... ... АН ... 2.с.148
6. Вехов В.Н. Практикум по анатомии и морфологии высших ... ... МГУ, ... Воронин Н.С. Руководство к лабораторным занятиям по ... ... ... ... ... Л.А. ... ... Растительная клетка, ткани,
вегетативные органы. Харьков, 1991.
9. Лаптев Ю.П. Өсімдіктер от А до Я/ ... Ю.П.. - М.: ... ... Мейер К.И. Практический курс морфологии и систематики ... М.: Сов. ... ... ... по ... ... Под ред. Д.А. ... М.:
Изд-во Высшая школа. 1979.
12. Яценко - Хмелевский А.А. Краткий курс анатомии ... ... шк. 1961.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дала өсімдіктері туралы8 бет
Балқаш өңірі38 бет
Балқаш көлі туралы4 бет
Жер планетасының ғасырлар бойғы барлық жануарлар дүниесі мен адамзат баласы үшін тіршілік негізі.docx4 бет
ТЖ тұрғындарды қорғау формалары. Ұжымдық және жеке қорғану құралдары. Санитарлы өңдеу Алкогализм, шылым шегу, нашақорлық және адам денсаулығы мәселелері. Автономды өмір сүру жағдайында тіршілік ету аймағының ерекшілігін бағдарлау6 бет
Төменгі сатыдағы жануарлар12 бет
Шыртылдақ қоңыздар биология,зиянды фазасы,таралуы,есептеу әдістемесі5 бет
Қазақстанның өсімдіктер дүниесі6 бет
Қара шіріктің минералдануы топырақтарда гумус баланысының мөлшерін теңдесуін қалыптастыру5 бет
Қарақұйрықтылар отрядының морфофизиялық мінездемесі5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь