Қабілеттілікті қалыптастыру

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І бөлім. Қабілеттілікке жалпыпсихологиялық сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ..5
ІІ бөлім. Қабілеттіліктің қалыптасуына еңбектің ықпалы ... ... ... ... ... ... ... .11
2.1 Жеке тұлғаның тәрбиесі және қабілеттілікті қалыптастыру ... ... ... ... ...11
2.2 Қабілеттілік, оның түрлері және тұлға дамуындағы рөлі. ... ... ... ... ... ..16
2.3 Қабілеттілікті қалыптастырудағы еңбектің маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... .26
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..31
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..32
Кіріспе

Қазіргі таңда үздіксіз білім беру жүйесінде білім беруді дамыту, дүниежүзілік білім беру кеңістігіне кіру мақсатында елімізде білім берудің жаңа жүйесі құрылып жатыр. Осыған орай Қазакстан Республикасының Президенті Н. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауында «бізге экономикалық қоғамдық жаңару қажеттіліктеріне сай келетін осы заманғы білім беру жүйесі қажет» делінген. Сол білім беруді дамыту ісі жеке тұлғаға мәдени-тарихи құндылықтарды, нормалар мен дәстүрлерді , білім берудің арнайы таңдап алынған мазмұны мен нысандарын беру болып табылады. Нәтижелі білім алудың мәнісі сол, мұнда оқушының іс-әрекеті оның жеке басының әлеуметін іске асыруға негізделген және оның оқытылатын пәндер мен салаларға сәйкес келетін білім алуын талап етеді.
Тақырыптың өзектілігі. Сондықтан оқытушылардың алдында өмірге жан - жақты дайындалған, еңбек сүйгіш, ынталы, шығармашылықпен ойлайтын, интеллектуалдық және адамгершілік тұрғысынан бай, жоғары білімді жеке тұлғаны оқытып, тәрбиелеу қажеттігін дамыту мәселесі тұр.
Қазіргі таңдағы өзгерістер қоғамның шығармашыл әрекет пен шығармашыл тұлғаға мұқтаж екенін күнделікті өмірдің өзі дәлелдеп отыр. Сондай басым бағыттардың бірі - жеке тұлғаға бағытталған білім беру.
Қабілеттілікті дамытуға бағытталған білім беру дегеніміз педагогикалық іс әрекеттің әдіснамалық жаңа бағыты, яғни баланың қайталанбас дара тұлға ретінде өзін- өзі тануын, өзін - өзі жетілдіре отырып дамытуын қамтамасыз ететін өзара тығыз байланысты идеялар, түсініктер және іс - әрекеттер жиынтығы.
Соңғы он жылдықта біздің қоғамымыздың қоғамдық-саяси және экономикалық шарттары білім және тәрбие берудің парадигмасының өзгеруіне алып келді. Авторитарлық-технократиялық парадигманың орнына білім және тәрбие беру ісінде гуманитарлық жеке тұлғаға бағытталған парадигма келді. Бұл жаңа парадигма оқушының толық тұлғалық дамуына бағытталған, оның өз бетімен оқуын дамыту, шешім қабылдай алу қабілеті, еңбек нарығында бәсекеге қабілетті тұлғаны қалыптастыру.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Ананьев Б.Г. О Проблемах современного человекознания. - М.: «Наука», 1977.
2. Дружинин В.Н. Психология общих способностей – Спб.: «Питер Ком», 1999
3. Ждан А.Н. История психологии. От античности до наших дней. - М., 1990.
4. Жарықбаев Қ.Ж. Аймауытұлының психологиялық көзқарастары. - Алматы, «Білім», 2000.
5. Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. – Алматы: «Санат», 1995.
6. Жұмабаев. М. Шығармалары. – Алматы: «Жазушы», 1989.
7. Ильин Е.П. Психология индивидуальных различий. – СПб.: «Питер», 2004.
8. Еникеев М.И. Общая и социальная психология. Учебник для вузов. – М.: «НОРМА», 2002.
9. Лук А.Н. Мышление и творчество. - М.: «Политиздат», 1976.
10. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. - СПб.: «Питер Ком», 1999.
11. Столяренко Л.Д. Основы психологии: Учеб. пособие. – Ростов н/Д.: «Феникс», 2005.
12. Лейтес Н.С. Возрастная одарённость и индивидуальные различия. – М., 1997.
13. Ярошевский М. Г. История психологии. - М., 1985.
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
.............................................3
І бөлім. Қабілеттілікке жалпыпсихологиялық
сипаттама..............................5
ІІ бөлім. Қабілеттіліктің қалыптасуына еңбектің
ықпалы.............................11
2.1 Жеке тұлғаның тәрбиесі және қабілеттілікті
қалыптастыру...................11
2.2 Қабілеттілік, оның түрлері және ... ... ... ... ... еңбектің
маңызы.................................26
Қорытынды...................................................................
.......................................31
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі......................................................................
32
Кіріспе
Қазіргі таңда үздіксіз білім беру ... ... ... ... ... беру ... кіру ... елімізде білім берудің
жаңа жүйесі құрылып жатыр. ... орай ... ... ... ... ... ... Жолдауында «бізге экономикалық қоғамдық
жаңару ... сай ... осы ... ... беру ... ... Сол ... беруді дамыту ісі жеке ... ... ... мен ... , ... ... ... таңдап
алынған мазмұны мен нысандарын беру болып табылады. Нәтижелі білім алудың
мәнісі сол, ... ... ... оның жеке ... ... іске
асыруға негізделген және оның ... ... мен ... сәйкес
келетін білім алуын талап етеді.
Тақырыптың өзектілігі. Сондықтан оқытушылардың ... ... жан ... ... ... ... ... шығармашылықпен ойлайтын,
интеллектуалдық және адамгершілік тұрғысынан бай, жоғары білімді ... ... ... ... ... ... тұр.
Қазіргі таңдағы өзгерістер қоғамның шығармашыл әрекет пен шығармашыл
тұлғаға мұқтаж екенін күнделікті өмірдің өзі дәлелдеп отыр. ... ... бірі - жеке ... ... ... беру.
Қабілеттілікті дамытуға бағытталған білім беру дегеніміз педагогикалық
іс ... ... жаңа ... яғни ... ... дара тұлға
ретінде өзін- өзі тануын, өзін - өзі жетілдіре отырып дамытуын қамтамасыз
ететін ... ... ... ... ... және іс - әрекеттер
жиынтығы.
Соңғы он жылдықта біздің қоғамымыздың қоғамдық-саяси және экономикалық
шарттары ... және ... ... парадигмасының өзгеруіне алып келді.
Авторитарлық-технократиялық парадигманың орнына ... және ... ... ... жеке тұлғаға бағытталған парадигма ... Бұл ... ... ... ... дамуына бағытталған, оның өз бетімен
оқуын дамыту, шешім қабылдай алу ... ... ... бәсекеге
қабілетті тұлғаны қалыптастыру.
Қабілеттілікті дамытуға бағытталған жаңа көзқарас түсінігін айқындау
үшін негізгі үш мәселеге тоқтала кеткеніміз жөн.
Қабілеттілікті дамытуға бағытталған ... ... ... негізгі
түсініктер:
- адамның даралық ешкімге ұқсамайтын өзіндік ерекшелігі;
- тұлғаның өзіне тән қасиеттері мен мүмкіндіктерін таныту үрдісі,
- өзін және ... ... ... ... ... ... жеке ... әрекеті;
- мендік тұжырымдаманың болуы;
- педагогикалық қолдау оқушылардың ... ... ... ... беру іс ... жұмыстың мақсаты мен міндеттері:
• Топ құрамында белсенді әрекет етуге бейім тұлға қалыптастыру
жолдарын қарастыру;
• Топты дамытудың әдістері мен ... шолу ... ... даму ... ... ... анықтау.
Курстық жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытынды мен пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
І бөлім. Қабілеттілікке жалпыпсихологиялық сипаттама
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... ... педаго-гикалық мәліметтер және ғылыми зерттеулер
жылдан жылға көбеюде. Алайда, қабілет ... әлі де ... ... ... зерттеулерді-ізденісті қажет ететін
өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Бұл ... түп ... ... ... да ... ... ... жөніндегі идеялар, оның ішінде қабі-
леттілік туралы ойлар сонау ертедегі грек философтардың еңбектерінде, қайта
өрлеу дәуірі ... және ... ... әр ... озық ойлы
педагогтардың еңбектерінен бастау ... ... ... ... бір әрекеттерді орындауға
жағдай жасайтын жеке ерекшеліктері дей ... олар ... ... ... әрі ... дамып отыратынын көрсетеді.
Адамның психикалық ерекшелігі «қабілеттілік» туралы ойлар, ... ... өмір ... грек ... ... ... ... дәуірі
ғалымдарының еңбектерінде көптеп кездеседі. Қабілеттілік пен дарындылық тек
өнер адамдарда ғана байқалып, жекелеген адамдардың табиғи ... ... ... құдайдың жарылқағаны деп есептеген.
Адамдардың қабілетінің табиғаты осы ... ... ... ... ... таласын тудыруда. Ғылыми зерттеулер әр адамның қабілетін
оның миының көлемі және салмағымен байланысты деп ... ... ең ауыр ми ... ... ... миы ... шыққаннан кейін,
бұл болжамды теріске шығарды. Өмір бақылаулары мен ... ... ... ... ... ... отыр. Көптеген ғалымдар
Платонның пікіріне сүйенді. Яғни, ... ... ... ... болады. Ал оқыту және тәрбиелеу олардың ары қарай даму
үрдісін жылдамдатады. Оған ... ... ұлы ... ... ... етті
(Моцарт, Рафаель т.б.).
Платонның айтуынша, адамдар өздерінің қабілеттіліктеріне қарай ... ... ... үшін, біреулері бағыну үшін дүниеге келеді деген.
Дегенмен, бұл ойларды теріске ... ... ... да ... ... ... дамытудың маңызды кезеңі бұл испан
дәрігері Хуан Уарте есімімен байланысты. Ватиканның қарсылығына қарамастан
«Исследование ... к ... (1575 ж.) ... ... ... барлық
Европалық тілдерге аударылды. Оның ... ... ... жеке ... ... анықтай отырып, болашақта кәсіби
маман таңдауда ескеру болып табылады.
Ағылшын философы Фрэнсис Бэкон ... ... ... ... тәрбиенің маңызды рөл атқаратынын айтқан. Ал Томас
Гоббс қабілеттіліктердің түрлерін бөліп көрсетіп, ... ... ... тең ... ... ... екінші жартысында қабілеттілікті зерттеудің жаңа кезеңі
басталды, психологиялық тестілеу, онымен бірге ғылымның жаңа ... ... ... ... (дифференциалды психология) пайда
болды.
Қабілет мәселесі арнайы психо-логиялық зерттеудің пәні ... ... ... Ф. Гальтон ұсынған адамдағы ерекшеліктердің эксперименттік
және статистикалық зерттеулерінің негізінен болып табылады. Ф. ... жеке дара ... ... ... 1869 ... бастап
ғылыми зерттеулер жүргізе бастады. ... ... ұлы да ... ... бақылай келе кез келген деңгейдегі қабілеттілікте
тұқым-қуалаушылық негізгі шарт ... ... ... ... ... ... У. ... жеке дара ерекшеліктерді зерттеп,
жеке даралық психологияның негізін қалады. Сонымен бірге ол ... ... ... арналған «қабілеттілік коэффициентін» ұсынды, әрі ақыл-ой
қабілеттілігіне мынандай анықтама ... ... ... - өз ... ... жаңа ... қарай бағыттайтын, жаңа міндеттер мен өмір
жағдайына бейімдейтін жалпы ақыл –ой ... және ... ... ... қалыптасуына белсене
атсалысқан кеңес психологтары Б.М. Теплов, Б.Г. Ананьев, Л.С. Выготский, Н.
Лейтес, Л.И. Кузьмина ... ... ... ... жеке тәрбие ретінде жүйелі көзқарас тууына негіз
болды, адам қабілеттілігінің құрылымдық бөліктерін ... ... ... ... ... жасаған Б.М. Тепловтың пікірінше,
қабілетті дамытпау, көрсете білмеу, біртіндеп ... ... ... ... ... бір күрделі іс әрекетті жүзеге асыруда
қабілеттіліктің бір ғана түрі ... ... ... түрлерінің
жиынтығы қажет болады.
Бір адамның бойында бірнеше әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... мәндірек болады. Екінші жағынан бірнеше әртүрлі
адамдарда бір ғана қабілет байқалуы мүмкін, бірақ даму ... ... ... ... ... ... одан ары ... В.Д. Небылицин
қабілеттерде және дарын-дылықта ең алдымен жеке даралық айырмашылықтарға
назар аудару керек деді.
Адам қабілетінің ... ... ұлы ... И.П. ... ... ... ... түсіндіреді. Мұны бала қандай да ... ... ... ... байқауға болады. Сигнал жүйелерінің
арақатынасының ерекшеліктеріне орай И.П. ... ... ... жүйке
жүйесінің үш түрін келтіреді. Олар көркем, ойлағыштық және орта түр болып
бөлінеді. Бірінші түріне жататындар әсершіл, қызу ... ... ... ... ... ... мен естігенін әуелі ой елегінен өткізіп,
талдағанды, саралағанды жақсы көреді, ал үшіншілері аса ... ... ... Адамның қай түріне жататындығына қарай оның қабілетін ... ... ... ... бір ... ... ... адам
болмайды. Ол біреуде күшті, біреуде шамалы болып келуі мүмкін.
Б.Г. Ананьев еңбектерінде ... және ... жеке ... ... ... бағыт-тылығымен және жеке даралық
психикалық дамуымен байланысты жеке ... ... ... ... да бір
бөлігі ретінде қарастырылды.
Белгілі психолог С.Л. Рубинштейн қабілеттіліктің шығу тегі психикалық
үрдістерден пайда болады деген-ді. Ол ... ... ... ... ... да бір іс-әрекетті орындауға адамды жарамды
ететін әрбір ... ... ... ... ... ... ... енеді, кейін солар арқылы іс әрекет жүзеге асады.
Н.С. Лейтес дарынды балаларды зерттей келе, олар ... ... ... және ... ... ... ... еңбекқорлар болып табылады, деп көрсетеді. Бұл тұжырым маңызды
ереже жасауға итермелейді. Еңбекке ... ... ... ... ... ... ... классификациясында: икемділік, тез
байқағыштық, еске сақтау, ... ... ... бар, оның ... ... көп ... айтқан. Сонымен бірге В.А. Крутецкий өзінің
математикалық қабілеттіліктің құрлымын зерттеген ... ... ... ... жеке психикалық қасиеттер деп түсінсек, ... ... ... ... ... жиынтығының бірлігі
деуге болады деп тұжырымдайды.
Қабілет адамның әрекеттің бір ... ... ... ... ... Бейімділік пен қабілеттілік бір бірімен тығыз байла-
ныстағы туыс ұғымдар. Өйткені адамның бір нәрсеге қабілеттілігі оның бір
нәрсеге ... орай ... ... ... бір ... айналысуға деген құлшынысы
оянып келе жатқан қабілеттің алғашқы белгісі.
С.А. Изюмова мнемикалық қабілет-терді және оның табиғи алғы ... ... және оның оқу ... ... салыстыру
мәселесін көрсетті.
Э.А. Голубеваның зерттеулері көрсеткеніндей таным функцияларының жеке
даралық ... ... өте ... ... дихотомия – вербалды
және вербалды емес болып табылады. Бұл ... ... ең ... сипаттамасының негізгі мәні физиологиялық деңгейде түсін-
діріледі: олардың қалыптасуының «релевантты» табиғи ... ... ... ... ... адамға тән типі болып табылады.
М.А. Матова, З.Г. ... ... ... 9-10 ... ... ... сипаттамасы да вербальды емес функцияның
басым күштілігімен, ... ес және ... ... мен
эмоционалдылығымен, сөйлеудің локализациясының оң жарты шарлар типіне тән
етуге қарағанда көру ... ... ... Гусеваның зерттеулері көрсеткендей, оқушылармен жүргізілген
зерттеулер білімді меңгеру деңгейінде және үйренудің нәтижесінде ... ... ... ... естің мәні туралы айтады. Мәліметті
мағыналы көшірумен байланысты мнемикалық қабілеттер барлық ... ... ... қабілетті зерттеуде балалардың дамуындағы жас ерек-шеліктерге
көп көңіл бөлінді. Н.С. Лейтес, жеке ... жас ... ... ... алғы ... – жеке ... қабілеттердің дамып
өсуінің негізі, - деп жан – жақты ... ... ... Бұл ... ... зерттеуіндегі 6 және 14-16 жасар балалардың жас және жеке даралық
ерекшеліктерін ... ... ... ... дәлелдене
түсті.
Барлық қабілеттің түрлерінің дамуын қамтамасыз ететін ең негізгі фактор
– іс әрекет, олай болса балалардың ... іс - ... ойын ... отырып, шығармашылық қабілетті дамытуға болатындығы дәлелдене
түседі. Онымен байланысты дарындылық факторы ... ... ... және ... психологиясындағы білімдарлық - ... ... бір ... Н.А. ... пайымдауынша, білімді
игеруге деген қабілеттілік білімдарлықтың негізі болып есептеледі.
Қабілетті анықтаудың біршама сенімді, дұрыс жолы – бұл іс - ... оның ... ... ... ... іс- әрекеттің
орындалу нәтижесі өз алдына қандайда бір жеке ... ... ... ... ... тән ... үйлесімділігімен анықталады.
Қабілет – бір немесе бірнеше іс - әрекеттерді нәтижелі орындауға қатысы
бар жеке даралық психологиялық ... және ... бар ... ептілік
және білімдерге сәйкестенбестен–ақ бұл білім мен дағдыларды жеңіл әрі тез
меңгерумен түсіндіруге ... деп ... ... бұл ... ... ... - ... дамуының негізінде туа пайда болған анатомиялық–физио-
логиялық ерекшелік. Қабілетті реалды зерттеуші оны туа және жүре ... ... ... ... ... ... және ол үшін де, ... бар
Жеке адамның психологиялық қасиеті ретінде адамның қабілеттер ... ... ... ... ... ерекшелігі, даму дәрежесі
бойынша бөлінеді. ... адам ... жеке ... сипат болады:
конституциялы ерекшеліктері, мидың нейродинамикалық қасиеті, ми ... ... ... ... және т.б.
Американдық ғалым Блум әйгілі адамдарға зерттеу тәжірибесін жүргізіп,
оның нәтиже көрсеткішінен, осы адамдардың ... ... ... және ... ... ... ұсынды. Блумның айтуынша,
қабілеттің ерте ... ... егер ... және ... ... ... ол ары ... дамымағандықтан, күйреуге ұшырайды.
Шетел психологиясында жалпы және ... ... ... ... көмегімен алынған әртүрлі факторларға негізделді. Бұл
зерттеулерді Ч. Спирмен, Дж. Гилфорд, Л. ... Э.П. ... ... т.б. ... ... ... алынған мәліметтермен
дәлелдеді.
Ал қазақ топырағында жеке ... ... ... ... 19
ғасырда өмір сүрген қазақ ағартушылары А. Құнанбаев, Ы. Алтынсарин, ... ... ... ... Абай атамыз адамды қоршаған орта
– табиғаттың бір бөлігі дей келе, табиғаттың адам баласына берген ... - ... ... ... ... ... ... деп есептейді.
Адамның ойы мен санасы еңбек іс әрекеті нәтижесінде қалыптасып, дамиды ... ... жеке ... ... білім мен тәрбие шешуші ... адам ... ... ... ... маңыздылығы
зор екенін айтады.
20 ғ. алғашқы ширегіндегі қазақ ғұламалары мен қоғам қайраткерлері А.
Байтұрсынов, М. Жұмабаев, Ж. ... М. ... ... ... беру ... ... ... мен қабілеттілігін
қалыптастыру мәселесін ескеру керектігі баса айтылған. Ж. ... және ... ... ... белгілі ғалымдардың
зерттеулеріне сүйеніп, ... ... ... білуге арналған
кеңестерін ұсынды. Оның пікірінше, адамға табиғат сыйлаған қасиеттермен
санаспаса ... деп, ... туа ... ... ... мән ... ... ол Бостон қаласында кәсіби бағдар беру ұйымы құрылғанын, мұның
жұмысына ... ... ... ... ... жұмыстарының
нәтижелеріне мүдделі әр түрлі қоғам өкілдері қатысып отырғанын, ... бір ... ... ... ... ... соң,
зерттеуші әр баланың жеке қасиеттері қай кәсіпке сай ... ... ... бұл ... әр ... оның ... да мамандық
таңдау мәсе-лесіндегі жағдайын жеңілдетіп, болашақта өз қабілетіне лайық
қандай ... ... ... болатынын анықтауға көмектеседі деген.
Ж. Аймауытұлы әр адам белгілі бір кәсіптің түрін таңдап алатынын, мұнда
ол өзінің тұрмысынан ... ... ... ... ... екенін аңғара алуы керек дейді. Сонда ғана ол ... ... ... ... ... Жұмабаев өзінің «Педа-гогика» еңбегінде адамның жалпы ... ... айта ... жеке ... ... ... ... тығыз
байланыста қарастырады.
Соңғы 30-40 жыл ішінде психологтар мен ... да ... ... ... ... ... мен ... ортасының, әсіресе
әлеуметтік ортаның қатынасы мен ... ... ... ... ... ... Дегенмен, мұндай пікірталастар белгілі бір тұрақты қорытынды
шешімге келе алған жоқ.
Кез келген адамзат бала ... ... ... ... ... ... ерте ... бастап белгілі бір іс - әрекетке
қабілеттілік байқатады (би ... ... ... , өлең айтады, белгілі
бір музыкалық ... ... ... ... ал ... біреулерінде қандай
да бір әрекетке бейімділігі байқалмай ... ... бұл ... ... ... ... ол қасиет жас өскен сайын бірте –
бірте ... ... жас ... болашақ кәсіби өміріне бағыт ... бере ... ... ... ғылым қабылдап отырған анықтамалар төмен-
дегідей:
1) Қабілет – бір ... ... ... дара ... ... барша тұлғаға тән болған ортақ сапа емес, кей адамға ғана
дарыған қандайда бір не ... ... ... ... ... ептілік;
3) Қабілет - нақты адамда топталған білім, ... және ... ... ... игеру желісінде ғана көрінеді.
Сонымен жоғарыдағы анықтамаларға негізделіп, мынандай қорытынды жасауға
болады, яғни, қабілеттер – іс - әрекетте көрінетін және оның ... ... ... ... жеке ... ... ... білімді, ептілікті және дағдыны меңгеру процесінің жылдамдығы,
тереңдігі, жеңіл-дігі және мықтылығы жатады, бірақ қабілеттің өзі ... ... әкеп ... ... ... ... - ... қалыптасу,
олардың дамуы жеке даралық өмір барысында жүреді, ал орта, тәрбие – оларды
белсенді ... ...... ... ... ... ... шығармашылық арқылы ғана жетуге болады. Сондықтан
ата – аналар, мұғалімдер дер кезінде ... жеке ... ... және оны ... оның негізінде олардың болашағына
бағыт берсе – бүкіл дүние жүзіне өзінің елдігін, саясатын танытатын жан ... ... ... ... ... ... көп ... тигізері хақ.
Осы аталған мәселенің өзектілігі соншалық, жеке тұлғаның ... ... ... оны ... ... ... дәлелдеуді қажет етпейді.
Олай болса, қабілет өніп, өркендеуі үшін қолайлы жағдай мен сыртқы ортаның
қажетті факторларын ... ... ... Қабілеттіліктің қалыптасуына еңбектің ықпалы
2.1 Жеке тұлғаның тәрбиесі және қабілеттілікті қалыптастыру
Жеке адамның бір-бірінен ... және оған ... ... ... биологиялық белгілері мен ерекшеліктері бір-бірімен байланысты.
Анықтауыш қасиеттер - жеке адамның әлеуметтік сипаттамасы, оның ... ... адам болу үшін ... ... ... бір ... ... адамдарға қарағанда ерекшелігі бар екенін білетіндей біртұтас тұлға
болуы тиіс.
Өмір бойы даму мен тәрбиенің нәтижесінде жеке ... ... ... деп атайды.
Жеке адамның қалыптасуы - күрделі, ағзаның өсуі мен ... ... ... ұйымдасқан тәрбиені ... ... ... ... өмірге келген сәтінен басталады, жеткіншек және
жасөспірім шақта ... ... ... ... өзінің біршама аяқталу кезеңіне
жетеді.
Сондай-ақ жеке адамның дамуы деген ұғымды анықталық.
Даму ұғымына ағзаның өсуі мен пісіп ... ... ... Бұл
процестер психикалық дамумен өзара тығыз байланыста өтеді, оған ықпал
жасайды, бірақ адамның жеке адам ... ... ... бере алмайды.
Жеке адамның дамуы - бұл оның рухани өсуінің, жетілуінің процесі жеке адам
үшін ... ... ... ... ... ... өзін ... адамдарға деген қарым-қатынасқа, танымдық процестерінде
болатын сапалық өзгерістер ... ... ... ... және ... ... ... жетілуі
ең алдымен тәрбиенің ықпалы арқылы жүріп ... ... ... ... мен ... көп ... ... даму заңдылықтарын қаншалықты
ескергеніне байланысты болады. Сөйтіп, тәрбие мен ... ... ... ... ... ... жеке ... даму заңдылықтарын тереңірек
қарастырған жөн.
Жеке тұлға мен қоғамдық ... ... ... ... т.б. ... ... ... айналысып жүрген көкейкесті
мәселелері. Бұл жөнінде кейінгі жылдары жарық ... ... ... ... ... қарым-қатынастарға
арналған еңбектерден басқа П.И.Подласыйдық, М.Ф.Хар-ламовтың "Педагогика"
(М.1996-1997), Б.С.Гершунскийдің "XXI ғасырда ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырудық
методологиясы, практикасы" (АД995) секілді ондаған монографиялық еңбектері
жарық көрді.
Адам баласы материалдық және рухани өмірдің ... ... ... өзі өмір ... отырған қоғамның, ұжымның, ұлттың, рудық мүшесі ретінде
өзіндік ақыл-парасатымен, жеке бастың өзіне тән ақыл-ой, ерік-жігер, ... ... ... ... ... ... бәріне ортақ
біркелкі мінез-құлықтың, қасиеттің болуы мүмкін емес. Әр адам өзінше жеке
тұлға.
Жеке тұлғаның ... ... — оның ... тән ... ... ... даралануы.
Қоғамдық тұлғаларға ортақ этикалың ... ... ... ... орта ... әр адамның қалыптасқан өзіндік ой-
пікірінің, көзқарасының болуы, олардың өзі өсіріп-білген ... ... ... ... ... құбылыс. Мәселен, біреулер -
айналасындағы құбылысқа таңдана, тамашалай қараса, енді ... - ... ... ... сын ... айтуы мүмкін.
Адамдардық қоршаған ортадағы құбылыстарды түсініп ... да ... Ол әр ... жеке ... тән ... ... ... байланысты. Жеке тұлғаның ой-санасының, білім
көлемінің толысуына байланысты оның өмірге көзқарасы, ... ... ... де ... ... ... жаңарып отыруы заңды құбылыс.
Өмірде бір анадан туған егіз балалардың түр жағынан ... ... ... ... өмірге деген икемділігі, қабілеті
бірдей болмайды. Сондықтан әр ... ... ... жеке тұлға деп
қараймыз. Адамның саналық, мінездемелік қасиеттерін анықтайтын оның ... ... Сана ... ... ... ... біркелкі
дамымайды. Адамдар бір-бірін бағалауда қателіктер жіберуі де мүмкін. ... ... жеке ... ... ... ... ... тұлғаға тән қасиеті - ақыл, ес, яғни, ... ... ... ... бағалауға бейім тұруы. Сондықтан өмірді танып білу ... жеке ... ... ... ... тұлғаның еске сақтауы өзге адамдардық тәжірибесін жинақтауға да
негізделеді. Әрбір тұлға оларды ... ... ... ... ... ... тоңып, содан сабақ алу арқылы да өзінің іс-әрекетін, мінез-құлқын,
сана-сезімін ... ... өзі ... қателіктерден де, басқалардың қателіктерінен
де сабақ алады. Оны қайталамауға тырысады. Мұны педагогикада адамның өзін-
өзі ... деп ... ... өнегелі іс-әрекетінен үйрену, оны
өзінің жақсы қасиетіне айналдыру өмір заңы.
Тұлға — жеке адамның ... ... ... іске ... ... ... еркін іске асыруға дайындығы және оны іске асыруының
нәтижесі. Ерік-жігер механизмі дегеніміз - ... ... тән ... ... Адам ... ... ... іске асыруда ерікке жол береді.
Бірақ адам бір нерсені істерде алдымен еркін ақыл-парасат таразысына ... іске ... жөн бе, ... оған ... ... ... -деген ойға қалады.
Ерік-жігердің іске асырылуы ақыл мен санаға бағынышты.
Өмірде кейбір адамдар бір іс-әрекетті іске асырарда өте байыппен қарап,
осының ... ... ... екен деп "мың ... жүз ... іске
кіріседі, ал кейбіреулер бірден ойына алғанын апыр-топыр іске ... ... жеп ... ... бәрі адамның ерік-жігер күшінің түріне байланысты.
Тұлға дегеніміз - сезімнің, әсердің, ішкі ... ... ... әр ... ... сезім дүниесі әр басқа. Біреу жауыздықты
көргенде айғайлап, бақырып, ішкі сезімінің сыртқа шығуына ... ... ... іштей булығып, көгеріп-сазарып, тас-түйін болып қатып қалады.
Бұл әр тұлғаның эмоциялық сезімі ... ... алу ... ... даму және ... жайында осы уақытқа дейін әр ... мен ... орын алып ... ... грек ... Платон
және Аристотель адамның дамуын, алдын-ала ... ... ... ... деп ... Аристотель құл болушылық немесе
бағынушылықты табиғаттың заңы дейді.
Тұқым қуалаушылық теориясын қолданушы және ... бірі ... ... - XVIII ... ... ... ... еткен,
адамның дамуы жайлы диалектикаға қарсы философиялық ... ... ... ... ... мен ... ана құрсағындағы сәбидің
ағзасында болады, сондықтан жеке ... ... ... рет ... ... қасиеттердің өрістеп күшеюі мен сан жағынан артуы деп қарастырады.
Баланың дамуына әсер ететін факторлар және оның ... - жеке ... ... өте ... және ... ... анадан туа біткен белгілі идеялар мен түсініктер және өжет, жұмсақ
немесе байсалды мінез болмайды. Плланың адамгершілік, ... ... ... ... ... даму ... ... Өйткені, оның
өсіп жетілуіне белгілі әлеуметтік тәрбие мен орта әсер етеді. Адаманың
дамуы және оның ... ... ... ... ... ... оның мінезінде әр түрлі ерекшеліктер мен процестер пайда болады.
Баланың дамуына ықпал ететін ... ... ... ... ... т.б. ... қуалаушылық - ұрпақтың ата-ананың ... ... ... ... сыртқы пішініне қарап, бірден қалай әкесіне
не шешесіне ұқсап қалған деп таңданады. ... бұл ... ... емес.
Өйткені, баланың шашы мен көзінің бояуы, терісінің пигменті, бет ... ... ... ... мен өзін ... ... тұқым қуалаушылық арқылы
берілетін биологиялық ұңсастықты еске түсіреді. Бала ... ... ... ... қасиеттерін, ал кейде дауыс тембрі, музыкаға,
биге, математикаға ... ... өте ... ерекшеліктерді тұқым
қуалау арқылы алады. Бірақ, өте ... ... ... ... жолымен
берілуі өте сирек кездесетін жағдай. Мысалы: әйгілі ұлы компо-зитор Иоганн
Себастьян Бахтың ұрпақтарында 300 жыл ... тек қана 20 ... ... Мұны бір ... отбасы мүшелерінің табиғи
мүмкіншіліктердің (нышанның) болуына, екінші жағынан отбасындағы музыкалық
дәстүрге, музыкалық ... ... деп ... ... - адам ... ... және әлеуметтік орта ықпал жасайды.
Табиғи орта - бұл түрлі табиғат жағдайының адам ... ... ... Жылы және суық ... ... ... ... әрекетіне
елеулі ықпал етеді. Климаты ыстық жерлерде егін шаруашылығымен шұғылданады.
Ал солтүстіктегі жерде балық, бұғы ... ... ... ... олардың мінез-құлықтары да ерекшеліктер байқалады.
Әлеуметтік орта - жеке адамның мінез-құлқының дамуына ықпал ... ... ... көп ... ... Әлеуметтік ортаға
мектептің ықпал жасауы нәтижесінде баланың дүниеге көзқарасы, ... және осы ... ... ... ... ... Егер
адамдардық қалыптасуына ортаның қатысы шамалы болса, онда орта ... ... ... адам ... ... үшін ... осы әлеуметтік ортадан жинайды. Егер бала әлеуметтік ортадан
тыс қалса, онда оның даму ... ... ... ... ... ... елдерінің ормандарында Түрлі
себептерімен аңдардық үңгірлерінде әлеуметтік ортадан тыс өмір сүретін ... ... ... ... ... мүмкін емес екендігіне ғылыми
мәліметтер ... бола ... 1920 жылы ... Гадамури деревнясында
тұрғындардық хабарлауымен аңшылар қасқырдық ... бет ... ... ... төрт ... жүретін екі қыз баланы табады. Оларға Камала
және ... ... ат ... ... 7-8 ... ал ... 2 жаста. Амала көп
кешікпей ... ал ... күн ... және ... ... ... тек шикі
ет жеп қана күн көріп, төрт аяқтап жүріп, көбінесе күндіз ұйықтап ... ішін ... ... ... кешкі сағат ондарда, түнгі сағат бірлерде,
таңға жақын, үш мезгіл ұлыитын уақыты болған. Камаланы адамға ... ... ... ... жүрген 2 жылдан кейін Камала түрегеліп тұруды және ... ... ... ... ... ... қолымен жеуді үйренеді.
Адам тілін үйрету бұдан да қиын болған. Жеті жыл ... ... 45 сөз ... ... 15-ке келгенде оның есі екі жасар баладай, ал 17-ге келгенде
ой-өрісінің дамуы 4 ... ... ... әрең ... ... 17 ... өмір ... жеке тұлға болып қалыпты өсуі және дамуы үшін тек қана адамдар
арасында өмір сүруі қажет. Соңғы кезде ... ... және ... ... ... табылған жабайы адамдардық сана-сезімінің өте
төменгі сатыда екендігі байқалады. Олардың тіршілік ... де ... ... адамдардық өмір сүріп, күнін көру әрекетінің ұқсастығы
анықталады.
Педагогика адам дамуындағы әлеуметтік ортаның ықпалын мойындайды, оған
зор мән ... ... ... ... және ... ала ... фактор деп
қарастырмайды.
Тәрбиенің бала дамуындағы рөлі. Жеке ... ... ... бірі - ... ... ... жеке және ... ... мен ... ... іске ... ... ... ұйымдастырады. Ол үшін тәрбиеші алдын ала
жасалған арнаулы жоспар ... ... ... ... ... ... ... мен әдістерін және ... ... ... етіп ... ... ... тарихында, аса артық бағалаушылар да болды.
Д.Локк (1632-1704) "тәрбие ... ... мен ... ... негізгі құрал, адам тәрбие арқылы жақсы болады" - деп
сыңаржақ пікір айтты. Бала ... ... оның жаны ... ақ, ... ... ... ... керек адамды жасап алады деп, тәрбиенің
рөлін аса дәріптеп, тұқым ... мен ... ... баланың
қалыптасуындағы рөлін онша бағаламады.
Революционер-демократ В. Г. ... ... ... жаны ... ... тақта да сапалы, жазу да әдемі болу керек деді. Белинский
тәрбиенің рөлін жоғары ... адам ... ... ... пен
ортаның әсерін де ескерген жөн деді.
Д.Локк, т.б. көзқарастар бойынша ... ... ... ... ... ... болады. Демек, олар тәрбие арқылы
адам баласының тұрмысын жақсартуға және санасын өзгертуге ... ... ойға ... ... ... тұрмысын жақсарту үшін материалистік педагогика
таптық қоғамды жойып, демократиялық қоғам құруды ұсынды.
Тәрбиеші тәрбие арқылы баланың түрлі іс-әрекеттерін тиімді ... ... ... ... ... ... ... айналадағы табиғи және
әлеуметтік ортаға көзқарасын дамытады. Тәрбие ... сара ... ... баланың ой-өрісі кеңейеді, эстетикалық сезімі мен талғамы
артып, адамгершілік сапасы қалыптасады.
Мектеп мемлекет ... ... ... ... ... ... оқушыларға тәрбие береді, сондай-ақ, мемлекеттің
саясатын жүргізеді. ... жеке ... ... мен ... ... үш ... ішінен тәрбие адамның дамуына орасан күшті ықпал етіп,
тұқым қуалаушылық пен ортаның ықпалына белсенді әсер ... ... ... ... сәйкес бағыттап, белгілі бағытта баланың өмірі мен іс-
әрекеттерін ... ... ... ... ... ... ... жеке бастың дамуына теріс, зиянды әсер қалдыратын
жағымсыз ықпалдардан аластайды. Осы ... ... ... аға ... ... ... ... тәжірибені беру процесі, жаңа ұрпақты өмірге,
еңбекке дайындау арқылы қоғамның алға қарай ... ... ... ... бала ... ... басқарады, сондықтан да ол —
баланы қалыптастырудағы негізгі күш. Тәрбие негізгі күш болғандықтан, ... ... ... ... кері әсер ... оның ... және педагогикалық мәні. Адамның өсіп
жетілуінде белгілі заңдылық болады. Ал, бұл заңдылық әр ... әр ... ... ... ... үшін ... жас және дара ... қажет.
Мектептегі кезеңнің өзі бастауыш (6-10 жасқа дейін), тоғыз жылдық (10-
15-ке дейін), орта ... ... ... ... ... үшке ... дене дамуындағы ең маңыздысы - ... ... ... ... ... әрекеттері осы орталық жүйке жүйесіне байланысты болады.
Балалардың дене және психикалық дамуында соңғы ... ... ... бірі - ... ... дамуы. Бұл құбылыстарды акселерация
(латынша "дәлелдеу") деп аталады. Акселерацияға тән ерекшелік: ... ... ... ... ... ... өсіп жетілуі. Акселерация
құбылысы түрғысынан қарағанда қазіргі жеткіншек балалардың бойы биік,
иықтары ... ... ... аяқтары ұзын келеді. Күні бұрын тез
жетілген ағза ауруға, суыққа және дене салмағына төзімсіз келуі ... ... ... ... ... жетілу кезінде тез шаршайды. Осындай
тез өсетін ... ... ... ... ... ... есе ... қалады да,
өз міндеттерін атқара алмайды. Ал ... ... ... денгейі артта
қалады. (соңдықтан ер немесе қыз бала ... ... ... ... ... міндеттерін, жауапкершілігін түсіне көрмейді. ... ... ... ... ... қажет.
Акселерация - биологиялық фактор, әлеуметтік жағдайлардың жақсаруы
сонымен бірге радио толқындардық және географиялық-климаттық ... ... ... ... ... әсер ... ... акселерация
құбылысы жайлы түпкілікті қорытынды шығару ертерек. Өйткені бұл әлі ... ... ... ... ... ... мектеп
жиһаздарына, сырт және аяқ киімдерінің үлгілеріне, дене ... ... ... ... ... тура келіп отыр. Акселерацияның ақыл-
ой дамуына ... ... ... ... ... ... ... бірнеше факторлардың ыңпалымен жүретін күрделі педагогикалық,
психологиялық процесс болып табылады.
2.2 Қабілеттілік, оның ... және ... ... ... ... ... тани ... еңбек және ... ... ... адамның қоғам мен ұжым үшін жарамдылығын жете
анықтау мұғалімнің басты ... - ... ... ... жағдайын айтады. Тіршілік
және іс-әрекеттері барысында ... ... ... таным және өзін-
өзі тәрбиелеу белсенділігі дамиды.
Бала белсенділігінің ең алғашқы формасының бірі - ... ... Бұл ... ... ... ... ... Балалардың
жас ерекшеліктеріне сәйкес басқа адамдар мен ... ... ... ... отырады. Мектеп жасына дейінгі балалар
ересек ... ... ... ... ... оларға еліктейді.
Балалардың саналы түрдегі ... ... ... ... ... ... Бұл ... балалардың үлкендердің әрекеттеріне және
олармен өзара қарым-қатынас жасауға еліктеуі рөлге ... ... ... ... Ойын барысында балалардың құрдастарымен өзара
қатынасы өзгереді. Бала ... ... ... түрлі рөлді ойындарды
атқара отырып, әлеумет өмірінің, өндіріс қатынастарының ... ... ... ойын ... дүниетінымын кеңейтіп, қарым-қатынас жасау
белсенділігін дамытады.
Қарым-қатынас жасау белсенділігі жеке адам қасиеттерінің (қайырымдылық,
қамқорлық, т.б.) қалыптасуына мүмкіндік туғызады. ... даму ... ... ... ... ... ісін ... үшін олардың жас және
дербес ... еске ... ... ... ... ... ... өз бетінше жұмыс істей білуге үйрету - мұғалімнің басты
міндеті. Мұғалім ... ... ... ... ынтасын, спорт
ойындарына құштарлығын анықтайды, өзін-өзі тәрбиелеуге жүргізілетін
жұмыстардың тақырыптарын ... ... ... эстетикалық тәрбиесімен
ұштастырып алады. Баланың өзін-өзі тәрбиелеу белсенділігін қоғамдық
жұмыстарға ... ... ... ... ... ... болады.
Мысалы: сынып старостасы, тазалық комиссиясының төрағасы ... т.б. ... ... дер ... ... отыруға балаларды үнемі жаттықтыру
мен дағдыландыру мұғалімнің және ... төл ісі. ... ... мен жеке ... ... ... ... тапсырмалармен,
яғни, түрлі қоғамдық іс-әрекеттермен қамтамасыз ету керек. Егер тапсырма
балаға бұйрық есебінде немесе көтеріңкі ... ... онда ол ... ... ... ... аяқсыз қалдыруы мүмкін. Сондықтан
мұғалім әр уақытта ... ... және ... ... ... шығармай,
тапсырманы тыңғылықты орындау үшін балаға рухани күш беріп, ... ... ... ... қасиеттері тұрақсыз болады. Ол бірінші
қиыншылықты сезісімен-ак; ... ... ... бас тартады.
Мұндай сангвиник балаға көмек бере отырып, оның ... ... ... ... талап ете білу керек. Сонда ғана ба-ланың ісінде
жаңа қарқын туып, ол ... ... ... ... ... ... ... және адамдармен ... ... ... оның ... және ... ... жете ... басты міндеті.
5. Бала туралы синтездік, комплекстік ғылым болып табылатын педогогия
ғылымының басты "айыбы"- балалар ... мен әр ... ... жан ... ... ... мен тест әдістерін шамадан тыс
пайдалануы, сондай-ақ осы ғылымның ... ... ... ... болып,
әлеуметтік ортасына қарай олардың ойы, зердесінің деңгейі ... ... ... ... - деген тұжы-рымдарды жалған деп есептелуі.
Педогогия бала туралы ғылымдарды: психология, педагогиясы, физология,
психотехника, т.б. комплексті ... ... ... ... ... ... беретін синтездік ... ... ... ... саласында жүргізген іс-әрекетіне де ... ... ... оның ... ... ... шыр етіп
жерге түскеннен бастап кәмелетке толғанға дейінгі тыныс-тіршілігі ән-жырдық
құшағында өтеді, әдетте оның бірінші ... үні - ... ... ... ... Қазақ баласын тәрбиелеуде дыбыстың ырғақтардың басты орынға
шығуына қазақтардың өмірін кез келген ... өлең ... ән ... болған.
Сондай қысылтаяқ кезеңде қазақ педогогиясының бірнеше жыл басы-қасында
жүрген Х.Досмүхамедұлы осы саладағы еңбектерін ... ... ... өз ... бала психологиясының қалыптасу жолдарын,
қазақ халқының үлттық ерекшеліктерін ... ... ... ... ... кеңес психологтары П.П.Блонский мен Е.С.Выготскийлер де өз
зерттеулерінде педогогиялық тұжырымдарға жүгініп отырған.
6. Жас ерекшеліктері туралы ұғым. Белгілі ... ... ... шақтық кезеңге тән ... және ... ... жас ... деп ... ... педагогика
және психология балалардың жас ... ... ... ... және қоршаған ортамен жасайтын
қарым-қатынастар жүйесіне тәуелді болатынын атап ... ... ... бір ... екіншісіне көшуі кездейсоқ емес. Әр жастағы
кезеңге тән психологиялық ерекшеліктердің ... жиі ... ... дене ... дамуы адамдардық ... ... ... жасы ... ... ... ... денелері
тұлғаланып, ақыл-саналары дамып, білімдері тереңдей бастайды. Балалардың
жас ерекшелігін есепке алу, ... мен ... ... ... ... ... атқаратын рөлі, белгілі құқығы бар адамды жеке
адам деп түсінеміз. Ал, ... ... - ... жеке ... ... тәрбиесінің нәтижесінде жетілуі, саналы өмір сүруге дайын болуы.
Жас ұрпақты қоғамдық өмірге және еңбекке ... ... ... ... ... жеке ... қалыптастыруға әсер ететін тәрбие,
қоғамдық, ... орта және ... ... ... сүю - ... ... қоғам алдындағы табиғи борышы. Ұрпақ жалғастыру - бүкіл
тіршілік дүниесінің эволюциялық жемісі. Адам табиғат-тан тыс өмір ... ... оның ... ... орай ... ... ... Адам өзінің баға
жетпес ұрпағы үшін бар жағдайды жасайды.
Тәрбие ісінде балалардың жас ерекшеліктерін ескеріп отыру ... ... ерте ... көрсеткен еді. Ал белгілі ... ... ... беру ... бала ... оның ... ерекшеліктерін еске алып отыруға үндеген болатын.
Қазіргі педагогика және психология ғылымдары ... ... ... ... ... ... айрықша көрсетеді.
Педагогика ғылымы жас ерекшеліктерін анықтауға баланың ... ... ... ... ... ... бұл қозғалыстан сан жағынан
жинақталу, сапа жағынан елеулі өзгерістер болатынын алға ... ... ... ... дене және ... ... ... кезеңдерін
белгілеуге мүмкіндік береді. Осының негізінде мектеп жасындағы балалар мен
жасөспірімдердің өсіп-жетілуін мынадай кезеңдерге бөлу ... ... ... ... ... (7 ... 11 жасқа дейін);
2) негізгі мектеп шағындағы жеткіншектік кезең (12 ... 15 ... орта ... ... ... ... (15 ... 18 жасқа
дейін).
Соңғы жылдары симпозиумда қабылданған жас кезеңдерінің сызбасына жаңа
туған ... ... ... ... дейінгі өзгерістер кіреді. Олардың
сатылары:
1. Жаңа туған бала (туған сәттен бір-екі айға дейін)
2. ... шақ ... ... бір ... дейін);
3. Ерте сәбилік шақ (бір жастан үш жасқа дейін);
4. Мектепке дейінгі балалық шақ (төрт жастан 7 жасқа дейін);
5. Бастауыш мектеп жасы (7 ... 11,12 ... ... Жеткіншек шақ (11, 12 жастан, 14, 15 жасқа дейін);
7. Жасөспірім шақ (14,5 жарым жастан, 17 жасқа дейін).
Тәрбие мен ... осы жас ... ... ... ... ... ... табиғи негізі - жас сатылары немесе ... ... жас шағы ... ... ... ... кезеңі болып табылады
және бала дамуының осы кезеңдегі жеке басының өзіндік құрылымының жиынтығын
құрастыратын ... ... ... ... ... ... орта ... оқушыларының жас кезеңдеріндегі ерекшеліктерге
сергек те ... ... ... олардың жан дүниесін түсіне білуі
шарт.
Мектепке дейінгі балалық шақта, жас ... 4 пен 7 ... ... тән ... оның ... ... жатқан
құбылыстарды жіті аңғарып, көргені мен сезінгендерін зердесіне хаттай жазып
ала қоятын зеректігін ала ... ... жөн. ... қозғалыс үстінде
жетіле дамыған балалардың денесі мен салмағы да бір ... ... ... ... ... балалардың салыстырмалы ойлай алатын қабілеттері ерекшелене
түседі. Санамақтарды әжептәуір игеріп, аз және көп ... ... ... ... айыра алатын халге жетеді. Бұл жастағылардың ойыны, ... ... ... белгілі бір мақсаттарды орындауға ... Бұл ... ... топ-топ болып, өзара бірігіп ойнағанды жақсы
көреді. Балабақшаларының өмірге қанат қақтырар ... — 6 ... 7-ге ... ... ... ... де аян. ... мектепке 7 жасында
баруы - негізінен биологиялық және физиологиялық заңдылықтарды ... деп ... жөн. ... сау боп дүниеге келген балалар, қашан да
алғыр да ... ... ... Олар ... тез ... ... да ... Жете түсінген құбылыстарын
өмір бойы ұмытпайтындықтары да белгілі.
Төменгі сынып оқушысын дамыту және тәрбиелеудің ерекшелігі
Бастауыш ... ... ... ... ... баланың
бұрынғы дамуында жинақталып, оны өз кезегімен дамудық келесі сатысына
көшуге дайындап ... ... ... ... ... оқушыларының
ерекшеліктерін зерттей отырып, сол ерекшеліктерді мектепке дейінгі шағында
қалыптасқан ... ... алып ... ... оқыту оның бүкіл өміріне түбегейлі, сапалы өзгерістер
енгізеді. ... ... шақ ... ... ... ... жаңа
түрі - оқу енеді. Оқу міндетті іс болып табылғандықтан, ол ... ... ... ... етуді талап етеді. ... бару ... және ... жағдайын өзгертіп, оған бірқатар жаңа міндеттер
жүктейді. Осының бәрі ... ... ... ... бұл ... біртіндеп сезінеді. Төменгі сынып оқушылары біртіндеп оқу ... ... ... бауыр басып, өздерінің түсініктерін кеңейтіп,
сөздік қорын молайып, оқуға, жазуға , санауға үйренеді. Оқытудық ... ... ... ... ... түседі. Бірлесіп оқу, жалпы
оқу тапсырмаларын шешу, мінез-құлықтың жаңа ... мен ... ... ... ... ... ... туғызады. Төменгі
сынып оқушыларының ойлауын дамытуда екі ... саты ... ... ... ... ... ... дейінгі баланың ойлауын еске түсіреді.
Екінші сатыда оқушылар заттар мен жағдайларды сыртқы ... ... ... келе ... ... өзгереді. Оқушылар білуге әуесқой
болғандықтан, ... ... ... адамдардық өмірі туралы
сұрақтары көбейеді. Шығармашылық ойындар баланың ақыл-ойын дамытады.
Сезімдік ... ... - ... маңызды бір ерекшелігі.
Оқушылар ересек адамдармен, өзінің құрдастарымен қарым-қатынаста болғанды
жақсы көреді.
Бұл жастағы ... ... ... - оқу. ... ... ұзақ ... бір қалыпты отыра алмайтындықтан, сабақта жазу мен
оқуды ... ... ... ... ... ... тазартып,
үзіліс кезінде мектеп ауласында ойындар ұйымдастыру керек.
Мұғалім оқыту ... жеке ... ... ... жеңіл
тапсырмалар беріп, оларды бірте-бірте күрделендіріп отырады. Оқыту ... ... ... бағытталуы керек. Оқуға және қоғамдық
жұмыстарға байланысты талаптарды жүйелі қойып, оның ... ... ... ... ... ... ойындарды қолдану,
балалардың еңбегін жеңілдетіп, балаға тапсырма орындаудық қажет ... ... ... ... ... ... жауапкершілігін тәрбиелейді.
Бала форма, бояу, дыбыс арқылы ойлайды, сондықтан көрнекілік әдістері
мен ... жиі ... ... ... ... еңбек, дене
жаттығулары, ойындар баланың есте сақтау қабілетін дамытады.
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу мүмкіндіктерін зерттеп, оларды күрделі
бағдарлама, оқулықтармен ... өте ... ... атап айтсақ, өз ойын
ауызша, жазбаша түрде беруге үйретеді.
Бұл жастағы балалармен тәрбие жұмысын ... ... үшін ... ескеру керек: сөз бен істің сәйкесті болуын талап ету, жөнсіз
кінәлаудан жеркену сезімінің болуы, үлкен адамдардың ... ... ... ... ... ... ... іздеу, өз мүмкіндіктерін
асыра бағалау, түрлі спорт ойындарына ықыласты болу. Осы ерекшеліктерді оқу
тәрбие ... ... ... ... ... ескеруі қажет.
Адамгершілік тәрбиесінде баланың көнгіштігін, сенгіштігін, ... ... ... ... ... ... Мұғалімнің
оқушымен қарым-қатынасы, жайдары ізгі қатынасқа көшуі, баланың өзін тануына
көмектесуі адамгершілік сезімін тәрбиелейді. Ерекше көңіл аударатын мәселе
- ... ... ... де кең ... болуы.
Бұл жастағы балалар үшін еңбектің тәрбиелік мәні зор. Балаларды ... ... ... ... ... жүргізіледі. Ұзақ уақыттың дене
еңбегіне, күш ... ... әлі ... ... ескеру керек.
Еңбек іс-әрекетімен жүйелі айналысу, оны бірте-бірте күрделендіру, өндіріс
орындарына экскурсияға апару, мамандықтармен таныстыру ... ... ... қалыптастыруға көмектеседі. Төменгі сыныпта өзіне-өзі
қызмет етудің әдеттері мен ... ... ... ... адам ... ... ... түсініп, дене еңбегіне даяр
болады, ... ... ... ... ... іс-әрекет икемділігі дамиды.
Мектептің ең негізгі міндеті - балаға білім атаулының ... ... оның ... өз ... ... көмектесу. Жеке тұлғаны
қалыптастыруда ең бастысы - ақыл-ой, адамгершілік, еңбек, эстетикалық, ... ... ... кешенді жүргізу.
Жеткіншек балаларды дамыту және тәрбиелеу ерекшелігі.
Жыныстық толысу тез жүреді:
- қыздарда - 11-13 жас;
- ер балаларда - 13-15 ... ... мен ... етінің жедел жетілуіне байланысты моторлық
аппараттың қайта ... ... ... ... ... ... ... дұрыс ұйымдастыру керек.
Жеткіншек шақ. Жеткіншектік кезеңнің шектері шамамен орта мектептің V-
VIII сыныбына ... ... де, 11-12 ... 14-15 ... ... ... ... кезеңнің баланың дамуындағы ерекше орны ... ... ... ... ... ... ... Бұл - ең тынымсыз, ең қиын, ең қызба жас. Жеткіншектің жеке
басы дамуының аса ... ... ... ... ... әлеуметтік
белсенділігі, ол белгілі бір үлгілер мен игіліктерді игеруге, үлкендермен,
жолдастарымен ... ... ... ... ... адамның жеке басының моральдық, әлеуметтік негіздерін қолданып,
қалыптасуының жалпы ... ... Бұл ... ... және ... жағдайлардың рөлі туралы теориялық талас жарты
ғасырдан астам уақыттан бері болып келеді.
Жеткіншектер дамуындағы ерекшеліктер әр түрлі теорияларға ... ... ... ... балалардың сырт пішіні, мінез-құлқы ересектерге
ұқсамайды. Олар көп ... көп ... ... ... әлі де бала бола ... ... ... Жеткіншектің жеке
басындағы басты жаңа құрылым өзі туралы "енді бала емеспін, ересекпін " -
деген түсініктің пайда ... ... ... ... деп ... ... пен оқу ... өмірінде үлкен орын алады. Оқу
қызметіндегі ол қылықтардың сырттай көріну дәрежесі әр түрлі ... ... ... әділ, мейірімді, сабақтағы жұмысты ұйымдастыра
білетін мұғалімдерді бағалайды. Мұғалім ... - оқу ... ... мағынаны есте сақтауға үйрету болып табылады.
Жеткіншектік шақ - болашақ туралы ... ... ... ... мен өмір ... ескере отырып, ол туралы ойлану
басталатын, өз ниеті, іс-әрекетін жүзеге асыруға ұмтылатын ... ... ... ... ... ... баланың өз бетімен тәуелсіз талаптануын тудырады. Олар
үйелменде, мектепте еңбек процесіне араласады, ... ... ... ... Бұл ... бала намысқор келеді, үлкендер бақылауын
әкімшілік шараларды ұнатпайды. ... ... ... деп ойлайды.
Кейде түсініспеушілік осындайдан да ... ... ... ... шындықты байқауға тырысуы ... мен ... ... ... ... ойланбай асығыс шешім қабылдауы
балаға зиян ... ... Бұл ... балалар өнегелі адамдардық
істерімен масаттанады. Осы тұрғыдан баланың мінезін тәрбиелеу, ықыласы мен
қабілетін дамыту, ... мен ... ... ету ... ойларға негізделуі керек. Осы ерекшеліктерді есепке ... ... ... ... етіп ... ... ... қоғамға
пайдалы істерге ыңыласты, ұжымшыл, жолдастық, достық сезімге бай, кітап
оқуға, кинофильмдерге көруге ... ... ... жеткіншекке азаматтардың қарым-қатынасының мәнін, сезімдерін
ашып, өз сенімдерінің дұрыстығына жауап іздеуге үйретеді. Саз әуені - ... ... ... ... адамға түсінікті, сондықтан сазға баса
көңіл бөлу жеткіншектің тәрбиесіне көмектеседі. Жеткіншектермен жұмыстағы
негізгі педагогикалық идеал - ... ... ... ... ... ... жеке ... жүргізу, әдептілік сақтап, ... ... ... ... ... ... ... тәрбиесі. Дұрыс тамақтанып, таза ауада жиі ... көп ... дене ... ... ... дене тәрбиесіне көмектеседі.
Дене тәрбиесі мұғалімі және жаттықтырушы ... бет ... ... түсін үнемі қадағалау керек. Бұл жұмыс сабақтың ... ... қан ... ... тексерумен толықтырылады, жеткіншектер жиі
тыныс алатындықтан, тыныс алуын басқаруын үйрету керек. Жеке гигиена, ұйқы,
тамақ, демалыс, белсенді еңбек ... ... ... ... ... ... дамуын тежейді. Дене тәрбиесі арқылы жүрек қан ... дене ... ... дене ... үшін дәрігерлік және
педагогикалық бақылау өте пайдалы. Маскүнемдікке жол ... ... ... және ... ... зейіннің дамуына әсер етіп, оның көлемін
көбейтеді, зейіннің бір нерседен екіншіге бөлінуіне әсер етеді.
Тәрбиешінің міндеті - еңбек, ... ... ... и, ... сапаларын қалыптастыру. Мұғалімдер, тәрбиешілер, ата-аналар мақсатқа
жетудегі сенімділігін тәрбиелеп, жтістігін атап көрсетіп, қауіп-қатерден
сақтандырып, дер ... ... ... жеткіншекті өз кемшіліктерінің
себептерін түсіндіруге үйретеді.
Жеткіншектердің қалыптасуында жолдастарының қоғамдық пікірі үлкен рөл
атқарады. Мораль ... ... және ... ... ... әсерінен өмірдің мәні, өз болашағы, мамандығы туралы, өз беделі
туралы ойланатындықтан, мұғалім бұл ... ... ... ... ... ... адамгершілік мәнін ашуға көмектеседі.
Ересек адамдар бала ... ... ... ... әр ... ... ... керек. Сәнге сәйкес киінгені, музыка тыңдағаны үшін баланы сөгу дұрыс
емес. Жеткін-шектермен өзара әрекеттің негізгі тәсілдері: онымен бірге ... ... ... баға ... ... ... өз мінез-
құлқын басқаруға үйрету.
Осы жаста адамның мінез-құлқы және басқа да жеке басының ... ... осы ... ... ... тәрбие жұмысында
кемшіліктер айқын көріне бастайды. Соңғы кездері ... ... ... ... а) ... ... ... болу; ә)
мектептегі қиындық пен сәтсіздік; б) тәртібі қиын ... ... ... ... ... ... жағдайы, білім деңгейі
жеткіншектің өмірдегі жолын айқындайды. Ата-ананың ... ... бала ... ... рөл атқарады. Отбасындағы жақсы қарым-
қатынасты ... ... ... ... ... ... әр ... жолдарға итермелейді. Отбасы, мектеп, құрбы-құрдастар
тобы - барлық жеткіншектердің нағыз табиғи ортасы, ең ... ... ... ... ... ... отбасы ерекше әсер
ететіндіктен оның көп ... ... ... ... байланысты.
Педагогикалық, әлеуметтік жағынан жіберілетін әлсіздік, оқу жүйесіндегі
сәтсіздік - ауытқымалы мінез-құлықтың ... ... ... ... ... көбіне туа пайда болмайды, олар ... ... ... ... бермеуден пайда болады. Осы аталып ... ... ... деп ... ... бір түріне қылмыстың әрекетке апаратын
агрессивті мінез-құлық (төбелес, тіл тигізу) ... ... ... адамдарды аяу сезімінің
жоқтығынан садистік бағытқа бейімделу нәтижесінде өзін қоршаған ортаға
зиянын ... Бұл ... ... ... топ ... кикілжіңге өршігіп
кетуі мүмкін. Жеткіншектің мінез-құлығындағы агрессивтілік ішімдікпен,
нашақорлықпен тікелей байланысты. Кейде ... ... ... ... ... (бұзақылық, төбелес, сәтті аяқталған оқиғаларын) атап өтеді.
Жеткіншектің тәртібі агрессивті ... ... олар ... ... ... Кейбір мектеп мұғалімдерінің қиын балалармен жұмысы сынып алдында
жүйке жұқартатын әңгіме, жазалау, т.б. түрінде жүзеге асады. ... ... ... оң нәтиже бермей-ді, керісінше қиын жеткіншектердің
мұғалімге, мектепке ... ... ... келуіне әкеледі. Мұғалімдер
қиын жеткіншектерге өзінің кері көзқарасын жасырмағанда, олармен ... ... ... ... ... ... іс-шаралар – тұүлғаға әсер ету, әлеуметтік педагогикалық
түзету іс-шаралары, кері әсерлі ортаны сауықтыру.
Жасөспірім шақ (15-17 ... ... ... теориялары бар. Жасөспірімдік шақ бала
мен ересектік шақтың ... ... ... тәуелділігімен
сипатталады, ересектер баланың өмірлік іс-әрекетін мазмұны мен ... ... аса ... ... - ... ... еңбек
пен қоғамдық-саяси қызметке даярлану, ... өз ... ... Өзара байланысты бұл міндеттердің жүзеге асырылуы белгілі бір
уақытты ... ... ... ... ... 15-16 жасқа қарай қалыптасып болады.
Сондықтан оның бала кездегідей шапшаң өсуі байқалмайды, алайда ол одан ... ... ... шақ - жеке ... ... мен қалыптасуының
аяқталатын кезеңі. ... ... ... өз ... мен сырт
келбетіндегі үлкен өзгерістер, ... ... ... байқалады.
Сондықтан жасөспірімдік шақ ымырасыз келеді. Жасөспірімге өзін көрсетуге
ұмтылу, өзін ... ... ... ... өз ... ... алуға тырысады. Мамандыққа ықыласының бірте-
бірте қалыптасуы түрлі іс-әрекеттеріне жауапкершілігін арттырады. Оларға іс-
әрекетті өз ... ... ... ... ... ... мен
педагогикалық басшылық жасау керек.
Бұл кезеңде сезім, достың қарым-қатынастар дамиды. Мысалы: ғашықтың,
өзара ... ... ... сыйлау, көмек көрсету, іс-әрекеттерін
бірігіп орындау, жолдасының кемшілігін айтып, жоюға көмектесу.
Бұл күндегі жастардың мінезінде түрлі өзгерістер ... ... ... ... ... ... дене ... көңіл бөледі. Ер балалар
әдемі киініп жүруді ... Әр ... ... ... ... еске алынады. Сонымен мектепке дейінгі балалық ... ... ... ... бейімділігін және қабілетін, мінез-
құлқы мен темпераментін мұғалім-тәрбиеші, ата-ана үнемі еске ... ... ... қалыптасуына жүйелі түрде ықпал етуі қажет.
7. Тәрбие және ... ... ... ... ... ... ... даму кезеңінде байқалады. ... ... ... ... ... жеке адам бойындағы
мінез-құлық, темперамент, қабілет жатады. Жүйке жүйесінің типтік қасиеттері
- адамның мінез-құлығының, ... ... ... ... ... жеке ... жете білуі қажет. Нерв жүйесіне
байланысты темперамент типтерін басшылыққа алмай, ... ... ... ... іс ... ... ... емес. Жеке
адамның дүниені сезгіштігі және қабылдағыштығы темпераментке тәуелді.
Дербес қабілеттерінің ... жеке ... ... мүмкіншіліктеріне байла-
нысты. Әрбір адамның қасиеттерін калыптастыру мен ... ... ... және ... ... ... Жүйке жүйесіне
байланысты темперамент типтерін басшылыққа алып отыру керек.
Темперамент деп жеке ... ... мен ... ... дара ... айтады. Психология ғылымында темперамент 4 типке
бөлінеді: холерик, сангвиник, меланхолик, флегматик. Оларды тәрбиелеу -
баланың ... ... ... даму ... ... ... үстінде, тәрбие барысында (ойын, ... ... т.б.) ... ... ескеріп, темпераментін
тәрбиелейді. Сангвиник ... ... ... ... ... қадағалап отыру керек. Меланхоликті қабілеттілікке,
ынтымақтастыққа, ... ... жөн. ... мына ... ... ... өз ... ғана ойлауын болдырмау;
- өз мүддесін ұжым мүддесімен ұштастыруа білуге үйрету;
- баланың әр ... ... ... ... ... ... білуге
баулу;
- баланы өмірді даму күйінде көре білуге үйрету.
2.3 Қабілеттілікті ... ... ... ... "Білім туралы" заңына сәйкес "Әр баланың жеке
қабілетіне қарай интеллектуалдық дамуы, жеке ... ... ... ... ... ... ... енгізіліп отырғаны
белгілі. Өйткені ғылым мен техниканы, өндірісті әлемдік деңгейде дамыту
үшін елімізге шығармашылықпен жұмыс ... ... ... ... ... ... қажет.
Сондықтан республикамыздың білім беру жүйесі де қоғам дамуымен бірге
дамып, жетіліп отыр. Жас ұрпаққа ... ... мен ... ... беру,
өміріне жолдама алуына жағдай жасау үшін білім беру ісін әлеуметтендірудің
маңызы зор. Бүгінгі күні ... ... ... ... енгізіліп,
мектептің оқу-тәрбие үрдісіндегі ішкі-сыртқы жүйесі түгелімен ... ... ... ... 2015 ... ... ... дамыту тұжырымдамасына сәйкес 12 жылдық білім жүйесіне көшу
жағдайында жас ... ... беру оның жеке ... ... ... ... ... алған білімдері бүкіл өмірлік азығы болатындай
етіп білім беру, оны ... ... ... ... ... ... қоғамның білім саласындағы негізгі мәселенің бірі болып ... ... ... ... тек ... ... ... мен оқу үрдісін қамтып
ғана қоймай, сол мектептің бала оқытатын мұғалімдері түгелімен ... ... ... ... ... ... жаңа ... отырып, үнемі ұштай түсу яғни іздену үстінде. Кез ... ... ... мен ... ... ... Ондай мәселелерді
таным үрдістерін, есте сақтауды ... ... ... ... ... ойды ... қиялына әсер ету сияқты факторларды оқушымен
ынтымақтасқан түрде жүзеге асыру мұғалім мен мектеп психологының бірлескен
қызмететеріндегі ... мен ... ... ... болып отыр.
Кез-келген оқу процесі болсын немесе күнделікті ... ... ... және дара ... жеке ... ... ... алмаса,
белгілі бір мақсатқа қол жеткізіп, сыныпта жақсы психологиялық климат жасай
алмайтыны белгілі. Сондықтан қоғамдағы елеулі ... мен ... ... ... ... ... байланысты жаңа
адамды қалыптастыру заман талабы.
Жаңа заман талабына сай оқушылардың шығармашылық қабілетін ... ... ... ... ... әр ... бүгінгі даму
дәрежесіне сәйкес жүргізу, бір жағынан, қоғамға талантты мамандар даярлауда
тиімді болса, ... ... ... ... ... жеке өзіндік
интеллектуалдық дамуын қанағат-тандыруды қамтамасыз етеді.
Бүгінгі ... ... № 3 ... да ... беру ... ... пайдаланып, инновациялық жаңа әдіс-тәсілдерді
негізге алып, оқушылардың шығармашылық қабілеттерін ашуға ерекше ... жан - ... іске ... ... қабілеттілікті балалық шақта жалпы тұрғыдан қарастырған жөн. Ал
уақыт өтуімен, ... ... бұл ... ... арнаулы қырларын
көрсетеді, пәндік дәрежеге, мазмұнға ие болады. Біздің жаңашыл ... ... ... және ... ... ашып, терең
ұмтылуына, ізденуіне, өзінің ішкі жан ... ... жол ... ... ... ... жаңалау арқылы оқу - ... ... ... үшін ... ... ... ... бағдар-ламалары жасалып іске асырылуда.
Оқушы шығармашылық қабілеттерін ашып, дамыту барысында біртұтас жүйелі
және сапалы білім берудегі ... ... ... ... үшін ... ... ... нақты кәсіби мақсат - міндеттерді
қойды.
Ол мақсат - міндеттерді басшылыққа ала отырып, 10 бағытта арнайы жоспар
бойынша жұмыстар ... ... ... қолдау, бақылау, зерттеу
жұмыстары көзге көрінбейтін бірнеше рет қайталап салыстыруды, ұзақ уақытты
қажет ететін күрделі үрдіс.
Оқушылардың жеке ... ... ... жеке ... сай ... ... үрдісінде әр қырынан анықталып, жан-жақты
педагогикалық – психологиялық тұрғыдан жүргізілген диагностикалық ... ... ... ... түзету жұмыстары оқушылардың
шығармашылық қабілеттерін арттырып, дамытты. Бұл ... ойы ... ... бәсекеге қабілетті, өзгерістерге бейім ... ... аша ... сол ... ... ... байланысты жаңаша
білім беру жүйесіне еніп, бәсекелестеріне қарсы ... жаңа ... ... ... ... білген жаңашыл ұстаздардың еңбек қоры-
тындысынан көреміз. Мысалы: олимпияда, конференция, ғылыми жоба ... ... ... ... бірлескен шығармашылық зерттеу жұмыстары, ғылыми
жоба қорғау, ... ... ... жыл ... ... ... ... келешегі жөнінде ойланбайтын, балаларының қабілетті,
дарынды, талантты болып, болашақ ... ... ... ... ата- аналарды табу өте қиын.
Қабілеттлік туа бола ма, әлде жүре бола ма? Олар ... ... ма, ... ... ... балада бірдей дамыту мүмкін бе, оған қалай жетуге
болады?
Қабілеттілік деп белгілі бір іс- ... ең ... ... ... беретін адамдардың жеке- дара психологиялық ерекшеліктерін
айтады. Қабілеттілік жалпы ақыл ... және ... ... ... қабілет, негізінен, ойлауға қатысты болып келіп, оқушылардың
аңғарғыштық, ойлағыштық, дербестік, сыншылдық, икемділік т.б. ... ... ... ... ... өзін ой ... мен еңбек
әрекеттерінің түрлі салаларынан, сол сияқты ғылымның, техниканың, өнердің
салаларынан көрсете білуге мүмкіндік жасайды. Жалпы ... дами ... ... ... ... ... ... бірдей жақсы игеріп,
мектеп шеберханасы, тәжірибе алаңы, лабораториядағы ... ... ... ... ... ... өмірде қабілеті әрекеттің
белгілі саласынан ғана, мысалы: музыка, сурет, ... ... ... ... жағынан жетістікке жете алмай жүретін адамдарда кездеседі.
Бұл арнайы қабілет. Жалпы және ... ... бір- ... тығыз
байланысты.
Қызығушылық адамдарда объектіні жан- жақты танып білуге ұмтылудан
туындайды.
Бейімділік- нақты іс- әрекетті орындауға ... ... ... оқытып, тәрбиелеу негізінде қалыптасып,
дамиды. Қабілеттердің дамуының табиғи негізі - нышандар ... ... ... ... жалпы қабілеттердің қалыптасуы мен дамуына
недәуір септігін ... ... ... ... Кейбір арнайы
қабілеттердің табиғи нышандары бір, жекелеген сезім ... ... ... қабілет даму үшін, мәселен, жақсы жетілген естігіштік, дауыс,
музыкалық ес аса ... ... ... ... ... үшін ... ... заттың түр- тұлғасын дұрыс қабылдау ерекшелігі т.б.
үлкен роль ... ... ... ... үшін оларды үнемі дамытып отыру қажет.
Өмір сүру жағдайы, оқыту, тәрбиелеу ерекшелігі, баланың жалпы жай- ... пен ... ... т.б. ... ... ... балалардың әртүрлі
қабілеттерінің, мысалы: біреуінің математикаға, ... ... ... ... ... техникалық конструкцияға қабілетті болып келуінің
негізі болуы мүмкін. Уақытында байқап, дамуы үшін жағдай жасалмаса, табиғи
нышандар сөніп, жоғалып та ... енді олар ... ... Қабілеттердің дамуының ең қажетті шарты
болып оқушының тиісті әрекеттермен (музыка, бейнелеу, математика, физика,
конструкция, т.б) ... ... ... ... ... көрінуі үшін адамдардың сол істерге жағымды қатынасы, қызығуы,
жинақылығы, ... ... ... ... ... ... арнайы дәрежеде үйлесіп келуі тиіс.
Қабілеттіліктің дамуы үшін аса қажетті қасиеттердің бірі болып еңбек
сүйгіштік есептеледі. Қабілеттілік ең алдымен ... ... ... ... ... салаларына байланысты әрекетке деген
бейімділіктен көрініп тұрады.
Қабілет мәселесінде, ... ... ... нышандары мен
бейімділіктерін дер кезінде көре білу ... роль ... Егер ... мен ... сәйкес келе қалса, оларды тез ... ... ... ... ... бейімділігі мен табиғи нышаны өмірде ылғи бір- бірімен
сай келе бермейді. Мысалы: қыз бала ... ... ... ... жас ... ... артистердің өмірімен танысып, олардың негізгі
ойнаған рольдерін біліп, көптеген әдебиеттер оқыды. Бірақ онда ... ... ... ... өте ... ес, сыртқы келбеттің бірі де
жоқ. Мұндай жағдайда баланың қызығуын олардың табиғи мүмкіндіктері ... ... ... ... ... және ... ауыстырып отыру ата-
ана борышы. Күнделікті өмірде ... біз ... ... ... сабақты жақсы игеріп, онша ... ... ... ... ... олар ... бірте дандайсып, оларға сабақтың
бәрі де оңай ... ... ... ... ... ... ынтамен
атқармайды да, осының нәтижесінде қабілеттіліктері тежеліп, оларға үміт
артып жүрген ата- ... мен ... ... қалдыруға мәжбүр болады.
Еңбек сүйгіштік, ынта, ұқыптылықпен қосылмаған бұлардың тамаша ... ... ... да, ... ... кейін өздерін өмірден
ерекше қасиетпен көрсете алмайтын сүреңсіз жандар шығады. Ал бірақ, ... ... ғана ... нышаны бар баланың өзінде еңбек сүйгіштік пен
ынтаны тәрбиелей білу арқылы елеулі жетістіктерге жететіні де ... ... ... ... ата- ... мен ... көптеген
толғанулары мен келіспей қалушылықтарын туғызатын мәселе. Бұл ... ... ... ... оқуы ... ... ... бірден
қабілетсіз деп бағалайтын жағдайлары кездеседі. Олар біраз мезгілден кейін,
қате болып тұрса да, осындай пікірге ата- ... да ... ... ... ... ... себепкер бола алатын табиғи нышаны жоқ
балалар өмірде өте ... ... ... ... өзі де бала ... ... кешірген кезде немесе ана құрсағындағы дамудың ақауына
байланысты болып отырады.
Мектеп ... ... ... ... ... еңбек
етуге, ынталы, табанды болуға үйренбеуі, сабақ үстінде зейінді болуға, үй
тапсырмаларын үзбей ... ... ... ... игеруге өз күшін
жұмсай алатындай болып даярланбағаны отбасы мен мектептегі бала ... ... ... ... ... ... да ... балалардың
білімдері осал болып, білмейтіндері күн асқан сайын молая түседі. Келе-
келе олар үлгермейтіндер қатарын толтырып, ... ... ... ... ... пен отбасында балалармен жұмыс істеу ерекше маңызды проблема.
Дарынды жастар- біздің үлкен қазынамыз. ... ... ... ... ... ерік- жігер тәрізді тұрақты жеке бас
қасиеттерін тәрбиелеу- ... ... ... мен талантының да
дамуының шарты болып саналады.
Халқымыздың ұлы ұстазы Абай өзінің қара ... ... ... қабілеттерді әрі қарай дамыту, шыңдау қажет, сонда ғана іске
асады, ол назардан тыс қалса, қабілеттер ... бара ... жоқ ... ... ... 2- ... деңгейі болатынын дәлелдеген:
репродуктивті (өнімсіз іс- әрекетті, не ... ... үлгі ... ... алу) ... Шығармашылық деңгейі- жаңа нәрсе ойлап
табуға ... ... ... ... оқушылардың жекелік айырмашылықтар проблемасы.
Қорытынды
20 ғ. алғашқы ширегіндегі қазақ ғұламалары мен қоғам қайраткерлері А.
Байтұрсынов, М. Жұмабаев, Ж. ... М. ... ... ... беру ... ... ... мен қабілеттілігін
қалыптастыру мәселесін ескеру керектігі баса айтылған. Ж. Аймауытұлы
«Психология және ... ... ... ... ғалымдардың
зерттеулеріне сүйеніп, мамандықты ... ... ... арналған
кеңестерін ұсынды. Оның пікірінше, адамға табиғат сыйлаған қасиеттермен
санаспаса ... деп, ... туа ... ... ... мән ... 19
ғасырда ол Бостон қаласында кәсіби ... беру ... ... ... мектеп басшылары, мұғалімдерімен қатар, зерттеу жұмыстарының
нәтижелеріне мүдделі әр түрлі қоғам өкілдері ... ... ... бір ... салыстырып, математикалық өңдеуден өткізген соң,
зерттеуші әр баланың жеке қасиеттері қай кәсіпке сай екенін ... ... бұл ... әр ... оның ата-анасының да мамандық
таңдау мәсе-лесіндегі жағдайын ... ... өз ... ... ... таңдап алуға болатынын анықтауға көмектеседі деген.
Ж. Аймауытұлы әр адам ... бір ... ... таңдап алатынын, мұнда
ол өзінің тұрмысынан бірілетін ерек-шеліктерін, іс-әрекеттің қандай ... ... ... алуы ... ... ... ғана ол ... қажетті
мамандықты дұрыс таңдай алады.
Мағжан Жұмабаев өзінің «Педа-гогика» ... ... ... ... ... айта ... жеке ... мәселесін ақыл-ой қабілеттілікпен тығыз
байланыста қарастырады.
Соңғы 30-40 жыл ... ... мен ... да ... ... ... ... фактор мен тіршілік ортасының, әсіресе
әлеуметтік ортаның қатынасы мен ... ... ... ... ... ... ... мұндай пікірталастар белгілі бір тұрақты қорытынды
шешімге келе алған жоқ.
Кез келген адамзат бала кезден өмірде ... ... ... ... ерте ... ... белгілі бір іс - әрекетке
қабілеттілік байқатады (би билейді, сурет салады, , өлең ... ... ... ... ... ... са-лады), ал басқа біреулерінде қандай
да бір әрекетке бейімділігі байқалмай қалады. ... бұл ... ... ... ... ол ... жас ... сайын бірте –
бірте жойыла бас-тайды, жас жеткіншектің болашақ кәсіби өміріне ... ... бере ... ... ... ... Б.Г. О Проблемах современного человекознания. - М.: «Наука»,
1977.
2. Дружинин В.Н. Психология общих способностей – Спб.: «Питер Ком», 1999
3. Ждан А.Н. ... ... От ... до ... ... - М., 1990.
4. Жарықбаев Қ.Ж. Аймауытұлының психологиялық көзқарастары. - Алматы,
«Білім», 2000.
5. ... Қ., ... С. ... ... – Алматы: «Санат», 1995.
6. Жұмабаев. М. Шығармалары. – Алматы: «Жазушы», ... ... Е.П. ... ... ... – СПб.: ... 2004.
8. Еникеев М.И. Общая и социальная психология. Учебник для вузов. – М.:
«НОРМА», 2002.
9. Лук А.Н. Мышление и ... - М.: ... ... ... С.Л. ... ... психологии. - СПб.: «Питер Ком», 1999.
11. Столяренко Л.Д. Основы ... ... ... – Ростов н/Д.:
«Феникс», 2005.
12. Лейтес Н.С. Возрастная одарённость и индивидуальные различия. – М.,
1997.
13. Ярошевский М. Г. ... ... - М., 1985.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасында бәсекелестік ортаны қалыптастыру50 бет
"Зиянды өндірістік факторлар,олардың жұмысшыларға және қоршаған ортаға әсері. жарықтандырудың адамның еңбек қабілетілігіне әсері."26 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
Pseudomonas туысы өкілдерінің фенолды биодеградациялау қабілеттіктерін зерттеу25 бет
Pseudomonas туысы өкілдерінің фенолды ыдырату қабілетін зерттеу22 бет
Spirulina platensis клеткасының тіршілік ету қабілетіне сақтау ұзақтылығының әсері35 бет
«Алатау» ЖШС өнімінің бәсеке қабілеттілігіне баға беру33 бет
«Фудмастер» өнімінің бәсекеге қабілеттілігін талдау47 бет
Ішкі нарықтағы тауар мен қызметтің бәсекелікке қабілеті76 бет
Агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттыру71 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь