Сүтқоректілер экологиясы

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І бөлім. Жануарлар әлеміндегі сүтқоректілер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.1 Сүтқоректілердің пайда болуы және даму тарихы ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Сүтқоректілердің таралуының негізгі заңдылықтары ... ... ... ... ... ...7
1.3 Сүтқоректілердің қоршаған ортаға бейімделуі және табиғи ерекшеліктеріне сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16

ІІ бөлім. Сүтқоректілер экологиясы және оның өзекті мәселелері ... ... .22
2.1 Сүтқоректілер экологиясының қалыптасу кезеңдері ... ... ... ... ... ... .22
2.2 Ғаламдық сүтқоректілердің қорғау мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..32
Кіріспе

Тақырып өзектілігі. Қазіргі уақытта экология ғылымы өзекті мәселелермен айналысатын ғылымдар көшін бастап келе жатыр. Себебі, жыл сайын дүние жүзінде өсімдіктер мен жануарлардың белгілі бір тобы жойылып бара жатыр. Сүтқоректілер экологиясы да осындай маңызды салаға жатады.
Сүтқоректілер экологиясы - экологияның бір саласы. Бұл салада экожүйедегі популяцияның тірші-лік ету заңдылықгары анықталып, жануарлардың қоршаған ортаға бейімделуі зерттеледі. Қоршаған ортада болып жатқан антропогендік факторлар жануарлар тіршілігін өзгертіп, тіпті кейбір түрлерінің жойылып кетуіне әкеледі. Қоршаған ортаға адамның тигізген іс-әрекетінін нәтижесінде, сондай-ақ технологиялық қалдықтар мен радиоактивтік заттардың, әр түрлі табиғатта болып жататын апаттардың әсерінен ауа, ландшафт құрамының бұзылуы, топырақгың ластануы — жануарлар әлемі мен өсімдіктер дүниесіне елеулі өзгерістер әкеледі. Мысалы, 20-ғасырдың 50-жылдарындағы Қазақ-стандағы тың және тыңайған жерлерді игеру нәтижесінде сол аймақта тіршілік ететін омыртқасыз жануарлардың 70%-ы жойылып кетті. 20-ғасырдың 60-жылдарынан бастап, Арал теңізінің тартылуына байланысты бағалы балықтар (сазан, қаяз, ақмарқа, т.б) құрып кетті. Омыртқалы жануарлардың 125 түрі және омырткасыз жануарлардың 105 түрі Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Осыған орай, жануарлар экологиясы — қазіргі заманның өзекті мәселелерінің бірі.
Сүтқоректілердің таралуы, мекендейтін жерлері мен тіршілігі, ерекшелігі туралы алғашқы деректер 11–12 ғасырлардағы саяхатшылардың күнделіктерінде кездеседі. 15–16 ғасырларда сүтқоректілер туралы алғашқы ғылыми мәліметтер жинақталды. Қазақстан аңдары туралы алғашқы мәліметтерді 18 ғасырда Петербург Ғылым академиясының экспедициясының құрамында Қазақстан фаунасын зерттеуге келген орыс ғалымдары П.С.Паллас, И.Лепехин, И.Гмелиннің еңбектерінен кездестіруге болады. Кең-байтақ республика жеріндегі сүтқоректілер, бұлардың тіршілігі, таралуы, ғылымға беймәлім түрлерінің сипаттамасы жайлы алғашқы мағлұматтар 19 ғасырдағы орыс ғалымдары Эверсман, Г.С.Карелин, М.Н.Богданов, Н.А.Северцов, Н.А.Зарудный, Н.Ф.Кащенко, А.Никольскийдің еңбектерінде баяндалған. 20 ғасырдың 20-жылдарында Мәскеу, Ленинград университеттері ұйымдастырған экспедициялар республиканың бірқатар жерлерінде болып, мұндағы сүтқоректілердің түрлерін анықтады, санын есепке алып, таралуы мен шаруашылық мәнін сипаттады. Осы жылдары Қазақстан фаунасы және сүтқоректілер жүйеленімі туралы деректер қорытылды. Қазақстанда Териология саласындағы жүйелі зерттеулер 1932 ж. КСРО Ғылым академиясының Қазақстандық базасы құрамында Зоология бөлімі ашылған соң басталды. Териология саласындағы зерттеулер қорытындыланып, 9 томдық «Қазақстан сүтқоректілері» басылымы жарық көрді (1969–85). Қазір Қазақстанда 180-нен астам сүтқоректілердің түрі белгілі.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Аверинцев С.В. Курс зоологии. Т2:Хордовые. М, Просвещение,1954
2. Андреева Н.Г., Обухов Д.К. Эволюционная морфология нервной системы позвоночных. Лань,1999
3. Дерим-Оглу, Леонов Е.А. Учебно-полевая практика по зоологии позвоночных. М, Просвещение,1979
4. Дзержинский Ф.Я. Сравнительная анатомия позвоночных животных. М, изд-во МГУ,1998
5. Карташев Н.Н., Соколов В.Е., Шилов И.А. Практикум по зоологии позвоночных.М, Высш шк.,1981
6. Иорданский Н.Н. Эволюция жизни. М, Академия,2001
7. Лебедев Н.В. Курс лекции по дарвинизму. М, изд Моск-го ун-та,1962
8. Парамонов А.А. Дарвинизм. М, Просвещение,1978
9. Физиология человека и животных. Под ред. Когана А.Б. Ч1 М, Высш школа,1984
10. Физиология человека и животных. Под ред. Когана А.Б.Ч2 М, Высш школа,1984
11. Шилов И.А. Физиологическая экология животных. М, высш школа,1985
12. Агаджанян Н.А., Трошин В.И. Экология человека. М, КРУК,1994
13. Акимова Т.А., Хаскин В.В. Экология: человек-Эконика-Биота-Среда. М, ЮНИТИ,2000
14. М.К.Естұрсынова, Жаратылыстану негіздері және дүниетануды оқыту әдістемесі /М.К.Естұрсынова, Ш.С.Набидоллина/ - Астана, «Фолинат», 2007
15. Зоотехния негідері, - Астана, «Фолинат», 2007
16. Қ.Ш.Жаңабаев, Агрономия негіздері /Қ.Ш.Жаңабаев, С.С.Арыстанғұлов/, - Астана, «Фолинат», 2007
17. А.В.Эбель, Охрана и рациональное использование природных ресурсов, - Астана, «Фолинат», 2007
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
.............................................3
І бөлім. Жануарлар әлеміндегі
сүтқоректілер.............................................5
1.1 Сүтқоректілердің пайда болуы және даму
тарихы...............................5
1.2 Сүтқоректілердің таралуының негізгі
заңдылықтары.......................7
1.3 Сүтқоректілердің қоршаған ортаға бейімделуі және ... ... ... ... экологиясы және оның өзекті мәселелері.........22
2.1 Сүтқоректілер экологиясының қалыптасу
кезеңдері.........................22
2.2 Ғаламдық сүтқоректілердің қорғау
мәселелері....................................24
Қорытынды...................................................................
.....................................30
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі..................................................................32
Кіріспе
Тақырып өзектілігі. Қазіргі уақытта экология ғылымы өзекті мәселелермен
айналысатын ғылымдар ... ... келе ... ... жыл ... ... ... мен жануарлардың белгілі бір тобы жойылып бара ... ... да ... ... ... жатады.
Сүтқоректілер экологиясы - экологияның бір ... Бұл ... ... тірші-лік ету заңдылықгары анықталып, жануарлардың
қоршаған ортаға бейімделуі зерттеледі. Қоршаған ортада болып ... ... ... ... өзгертіп, тіпті кейбір
түрлерінің жойылып кетуіне әкеледі. Қоршаған ортаға адамның ... ... ... ... ... ... мен радиоактивтік
заттардың, әр түрлі табиғатта болып жататын ... ... ... ... бұзылуы, топырақгың ластануы — жануарлар әлемі мен
өсімдіктер дүниесіне елеулі ... ... ... 20-ғасырдың 50-
жылдарындағы Қазақ-стандағы тың және тыңайған жерлерді игеру нәтижесінде
сол ... ... ... ... ... 70%-ы ... ... 20-
ғасырдың 60-жылдарынан бастап, Арал теңізінің тартылуына байланысты бағалы
балықтар (сазан, қаяз, ақмарқа, т.б) ... ... ... ... түрі және ... ... 105 түрі ... "Қызыл
кітабына" енгізілген. Осыған орай, жануарлар экологиясы — қазіргі заманның
өзекті мәселелерінің бірі.
Сүтқоректілердің таралуы, мекендейтін жерлері мен ... ... ... деректер 11–12 ғасырлардағы саяхатшылардың күнделіктерінде
кездеседі. 15–16 ғасырларда сүтқоректілер туралы алғашқы ғылыми мәліметтер
жинақталды. ... ... ... ... ... 18 ... ... академиясының экспедициясының құрамында Қазақстан фаунасын
зерттеуге келген орыс ... ... ... ... ... ... ... республика жеріндегі
сүтқоректілер, бұлардың тіршілігі, таралуы, ғылымға беймәлім түрлерінің
сипаттамасы жайлы алғашқы ... 19 ... орыс ... ... ... Н.А.Северцов, Н.А.Зарудный, Н.Ф.Кащенко,
А.Никольскийдің еңбектерінде баяндалған. 20 ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... болып, мұндағы сүтқоректілердің түрлерін анықтады,
санын есепке алып, таралуы мен шаруашылық мәнін ... Осы ... ... және ... жүйеленімі туралы деректер қорытылды.
Қазақстанда Териология саласындағы жүйелі зерттеулер 1932 ж. КСРО ... ... ... құрамында Зоология бөлімі ашылған соң
басталды. Териология саласындағы зерттеулер қорытындыланып, 9 ... ... ... ... ... (1969–85). Қазір
Қазақстанда 180-нен ... ... түрі ... ... ... ... бара жатқан және қорғауға мұқтаж ... және ... ... ... ... ... жұмыстың негізгі міндеттері
➢ Экологиядағы сүтқоректілердің орнын айқындау;
... ... ... ... ... беру;
➢ Әлемде жойылып бара жатқан сүтқоректілерді атап ... ... ... ... ... ... жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
І бөлім. Жануарлар әлеміндегі сүтқоректілер
1.1 Сүтқоректілердің ... ... және даму ... ... ерте ... ... ... ұшырап
алдымен биохимиялық, кейін биологиялық эволюцияға айналды. Жер бетіндегі
қазіргі тіршілік оттекті атмосферадан ... ... ... еді. ... тіршілік үздіксіз эволюция процесін басынан өткізген және ... ... ең ... организмдер алғаш рет өздерін өздері ... ... ... ... ... ... ... молекулаларын жасай
алатын нуклеин қышқылдарының түзілуінен басталды.
Биохимиялық эволюция теориясын төмендегі ... ... ... болады.
Коацерваттар мен органикалық заттардың түйіртпектерінің шекарасында күрделі
көмірсутектер молекулалары орын ... ... ... ... ... қарапайым клеткалық мембрана пайда болды.
Коацерватқа өздігінен көбейе алатын молекуланың енуі ... ... ... ... ... түзілген болуы керек.
Ядросыз клетканың (прокариоттардың) эволюциясы 1 млрд тан ... ... ... бір ... ядросыз, бірақ ДНК жіпшелері бар организмдер
қазіргі ... мен ... ... еске ... Бұл ең
ертедегі организмдердің жасы 3.3 млрд жылдан асады.
Келесі кезеңде (шамамен бұдан 2 млрд. жыл ... ... ядро ... Бұл бір ... ядросы бар организмдер эукариоттар деп аталады.
Қазіргі кезде ... 25-30 ... ... ... 1 млрд пен 2 млрд жыл ... биологиялық эволюция жыныстық
көбею процесінің пайда болуына байланысты тез қарқынмен ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері
ұлғайды.
1 млрд жыл бұрын алғашқы көп клеткалы организмдер пайда болып, барлық
тірі организмдер екі патшалыққа ... ... және ... 1) ... құрылысы мен өсуге қабілеті; 2) ... ... ... ... ... үш ... бөлінді.
Патшалыққа бір ғана белгісі бойынша емес, бірнеше ерекшеліктері бойынша
бөлінді. Мысалы, кораллдар, моллюскалар мен өзен ... ... ... ... де олар ... ... ... қоректі
өсімдіктер қоректену типі ... ... ... ... бірге
ауыспалы типтер де бар, мысалы, жасыл эвглена өсімдік сияқты ... ... ... ... млрд жыл ... көп клеткалы өсімдіктердің пайда болуы фотосинтез
процесінің күрт қарқындауына ... ... ... өздерін қоршаған
ортаға млн-даған тонна оттегі бөліп, Жердің ... озон ... ... пен сулы ... ... ... гөрі жетілген формаларының
эволюциясына дайындай бастады.
Бұл кезең шамамен 400 млн жылға созылды да, ... 580 млн жыл ... ... аса ... ... әкеп ... ... эволюциясының осы кезеңінде атмосферада фотосинтездің
негізгі компоненттері – көмірқышқыл газының мөлшері жоғары, ал ... ... ... ... ... ... ... атмосферадағы СО2
концентрациясы 0.1-0.4% қана болды. ... ... ... ... ... өнімділігі ең жоғары шекте болып
және осының нәтижесінде түзілген биомассаның өте көп мөлшері ... ... ... ... ... ... ... қазбалардың орасан
мол қорын жасаған болар еді. Палеозойдың басына ... ... ... ... ... ... СО2 концентрациясы азая бастады. Бұл
үрдіс олигоценде күшейіп, әсіресе плиоценнің ... оның ... ... ... ... Бұнымен бірге автотрофты өсімдіктердің массасы және
Жер бетіндегі барлық тірі организмдердің массасы азайды.
Жануарлар ... ... ... ... ... ... ... функцияларына байланысты дифференциацияла-нып,
скелет, қозғалу, ас қорыту, тыныс алу, қан тамырлары, нерв системалары мен
сезім органдары қалыптасты. Тыныс алу ... ... ... ... үшін ... ... айналды. Ал энергияның артық қоры жануарлардың
қорек табу жолындағы қозғалыстарына жұмсалды. Қозғалу үшін олар ... ... ... ... ... тез және дәл ... ... етті. Яғни, биологиялық эволюция процесі мидың пайда болуына әкеп
соқты.
Бұдан 65 млн жыл ... ... ... 9 км алып аспан денесінің құлауы
нәтижесінде экологиялық жағдай күрт ... ... ... ... ... сан жағынан басым болып саналатын
динозаврлар жойылып кетті де, ... ... ... үстемдік құрған сүт
қоректілер қарқынды дамыды.
ХVІІІ-Х1Х ... ... ... мен жануарлар дүниесінің
систематикасын жасау үшін көп жұмыстар жүргізді. Биологияда систематика ... ... ... ... ... мен ... ... структуралық
ерекшеліктеріне қарай классификацияланды. Негізгі ... ... түр ... ал одан ... ... ... ... классты құрады.
Қазіргі кезде Жер бетінде өсімдіктердің 500 000 мыңдай, ... млн ... бар, ... ... омыртқалылар – 70 мыңдай, олардың 16
мыңы құстар, сүт ... – 12 540 түрі ... ... ... ... мен негізгі даталардың
геологиялық шкаласы:
Кайназой, 65 млн жыл Төрттік, 2.5 млн жыл ... ... ... ... ... 65-2.5 млн жыл ... 6-2.5 млн жыл соңғы гоминидтер
Миоцен 22-6 млн жыл 14 млн жыл бұрынғы қарапайым гоминидтер –рамапитек.
Олигоцен 36-22 млн жыл ... ... ... 58-36 млн жыл ... ... 65-58 млн жыл Сүт қоректі тышқан тәрізді жануарлар Cynognathus
эволюциясының қарқынды дамуы.
Мезозой, 255-65 млн жыл Бор 145-65 млн жыл ... мен ... ... 65 млн жыл ... –динозаврлар жойылды, сүт қоректілер
эволюциясы.
Юра 210-145 млн жыл Динозаврлардың жаппай көбеюі. 167 млн жыл ... ... ... ... ... 150 млн жыл
бұрын алғашқы сүт қоректілер.
Триас 255-210 млн жыл қылқан жапырақтылар, цикадалар, ... Перм 280-255 млн жыл ... сүт ... ... 360-280 млн жыл ... ... амфибиялар, 290 млн жыл
бұрын, динозаврлар, бауырымен жорғалаушылар.
Девон 415-360 млн жыл Жануарлардың құрлыққа шығуы (алғашқы ...... ... ... 465-415 млн жыл өсімдіктердің құрлыққа шығуы, және ... ... ... 520-465 млн жыл ... ... ... пайда болуы;
қарапайым балықтар.
Кембрий 580-520 млн жыл түрлі теңіз омыртқасыздары.
Докембрий, магмалық және ... ... ... ... жоқ 1000 млн жыл ... ... мен ... қарапайым теңіз жануарлары, жасыл балдырлар.
2000 млн жыл Эукариоттар ... бір ... ... млн жыл ...... бір клеткалы организмдер:
бактериялар, көк-жасыл балдырлар.
4500 млн жыл ... ... ... ... ... прокариоттар.
4700 млн жыл Жердің түзілуі, салмағына байланысты заттардың ... ... ... ... ... ... ... организмдердің таралуы бірінші кезекте өздері мекендейтін ортаның
жағдайымен анықталады. Барлық тірі және өлі ... ... ... өсімдіктер, олармен өзара тікелей байланыста болатын мекен ортасы
деп аталады.
Қоршаган орта (немесе коршаған ... ... ... ... ... ... сол ... ретінде түсініледі.
Тірі организмдерге әсер ететін ортаның элементі - экологиялық фактор
деп аталады. Өзінің ықпал ету ерекшеліктеріне ... ол үш ... ... абиотикалық факторлар - бұл өлі ... ... ... ... жанама түрде әсер етіп, олардың өмір сүру
жағдайын белгілеу қасиеті ... ... пен ... ... ... ... ... атмосфералық қысым, жауын-шашын, жел, су құрамы,
топырақ, жер бедері т.б.)
- тіршілік факторлары - бұл ... ... ... ... барлық формалары. Әрбір организм ... жеке ... ... ... ... ... ... бастан кешіреді,
өздерінің немесе өзге түр өкілдерімен өзара қатынаста болады немесе оларға
тәуелді ... не ... ... әсер ... ... ... - ... мекен ортасына, табиғаттың
өзгеруіне, олардың өмір ... ... ... ... ... адам
әрекетінің барлық факторлары. Мұндай факторларға жататындар: өнеркәсіп,
ауыл шаруашылық ... ... пен ... өзге ... ... жылдары антропогенді түрде табиғатқа әсер ету жылдамдығы
арта түсуде.
Экологиялық факторлардың әр ... ... ... әсер ету ... мен ... ... ... беру
реакциясының бірқатар ортақ заңдылықтары бар. ... ... әсер ету ... ... ... жатқызуға болады. Жетімсіз
немесе шамадан артық әсер ету ... ... кері ... ... ... ... ... әр түрлі жағдайларда өздерін өте жақсы
сезінулері ... ... ... ылғалды жақсы көретін өсімдіктер ылғалды
топырақты (капуста, қант ... ... ... ... ... ... құрғақшылықты, ыстықты (қауын) ұнатады. Осы факторлар
өсімдіктің өсу жағдайына өте ... ... ... ... нүктесінен
барынша өсуі - оңтайлылық деп аталады. Бұл әдеттегідей - температураның
көлеміне жатады. Жағымды күш ... ... ... осы ... ... зонаның факторы деп аталады. Ең азынан (минимум) көбіне (максимум)
дейін бар ... ... ... ... мүмкіндігі барды диапозон
(көлемінің) тұрақтылығы дейді. Шектелу нүктесінен, яғни төмен мен жоғарының
аралығы тіршілікке қолайлы ... - ... шегі ... ... ... шегі болады. Осы экологиялық факторға қатысы ... ... ... ... деп ... ... валенттілігі оның әр алуан ортаға ... ... ... ... ... ... бойынша, егер әрекет ету
факторы азайып немесе көбейсе тіршілік әрекеті төмендеп қысымға ... ... ... ... әкеп ... ... ... өсімдік),
яғни бұл жерде тұрақтылық диапазоны шеңберінде мазасыз күй зонасы туралы
айтылып отыр. Мұндай ... ... ... да ... алуы ... ... пен ... түрінің оңтайлылығы, мазасыз күй зонасы
немесе қысым зонасы мен ... шегі ... ... ... факторына қатысы барлар өмір сүруде.
Температура мысалында талқылап, біз тек бір факторды ғана ... ... ... да ... ... ... келетін шығар. Біз Ю.
Либихтің тұжырымдаған шектеулі заң ... ... ... ... ... ... ... организм күйінің мазасыздығына себеп
болғанды шектеулі дейді. Осы ... ... орай ... ... болып келеді. Өсімдіктер мен жануарлардың бір түрінің ... ету ... жиі ... ... деп ... ... ... жануарлардың әр алуан түрлерінің таралуына және дамуына шектеу
қояды. Өсімдіктердің дамуына да су, температура, жарықтың болмауы - ... ... ... ... ... ... жасамайды. Ортамен
өзара қатынас жасағанда барлық организмдер динамикалық ... ... ... қажет.
Экологиялық валенттіліктің кең түрі тіршіліксіз орта факторына қатысы
бойынша фактордың атауына «эври» қосымшасын ... ... ... еvrуs ... ... температураның айтарлықтай ауытқуларына эвритермді түрі
шыдайды. Экологиялық енсіз ... (тар) ... ... ... stеnоs - тар, ... ... Әр ... экологиялық
факторлардың (кең) алшақ шегіндегі ауытқуларға бейімделетін түрлерді
эврибионтты деп ... ... ету үшін ... ... ... қажет
ететіндер - стенобионтты деп аталады.
Экологиялық ... ... тірі ... белгіленген
иерархиялық жүйелерге бірігеді. Онда тіршілік иелерінің әр ... ... ... ... және ... көруге
болады.
Популяция дегеніміз - белгілі бір аумақта тіршілік ететін және ... ... ... бір түр дараларының жиынтығы. Түрлі ... ... ... ... ... таралуы өзгеріп тұруы мүмкін.
Популяция латынша роpulus - халық, ел ... ... ... әр алуан түрлерінің өте жоғары жүйесінің
дәрежесі - ... ... ... ... - бұл ... мекендеуші популяцияның жиынтығы. Қауымдастық организмдері
органикалық емес ортамен ... ... ... ... тұздар, оттегі, су, көмір қышқыл газының үнемі беріліп тұру
есебінен тіршілік жасай алады. ... ... ... ... ... ... ең кіші бірлікті биоценоз деп атайды (1877 ж.
К. Мебиус енгізген).
Өзара ... ... және ... ... топтарды -
биоценоз дейді. Биоценоздың көлемі әр алуан — індер ... ... ... ... ... ... дала, шөл т.б. - ландшафтарына
(жер бедеріне) дейін. «Биоценоз» терминін ... өсіп ... ... ... ... ... орман, дәнді дақыл егістік
биоценозы т.б.
Биота (грекше bios - ... - ... ... мен ... ... ... ... таралуының жиынтығы. Түрлердің арасындағы
экологиялық байланыстың жоқтығынан ол биоценоздан ерекшеленеді.
Организмдер қауымдастығы органикалық ортамен ... ... ... ... Биоценоз алып жатқан кеңістік биотон деп
аталады. Биоценоз бен оның ... ... деп ... ... ... қалыпты жүйені құрайтын бөлінбейтін екі ... ... ... ... bios - тіршілік, gе - жер, коіnоs - жалпы)
ғылымға орыс ғалымы В.Н. Сукачев 1940 ж. енгізген.
Жер ... ... ... мен ... ... және ... туралы идея бұрынғы КСРО мен шетелдерде бір мезгілде ... ол ... ... ілім ... басқа елдерде - экожүйе
жөніндегі ілім ретінде дамыды. Экологиялық жүйе немесе ... - ... ... тірі ... ... ... ... кешені.
Сонымен қатар, ондағы барлық компоненттер энергия мен зат ... ... ... ... экожүйе тіршілік пен тіршіліксіз
компоненттердің жиынтығы.
Биогеоценоз бен экожүйе ұқсас ... ... ... ... ... екеуі де өз ортасын мекендеген тірі организмдердің
жиынтығын түсіндіреді, ... ... - ... ... ... мұхитқа
дейін» деп «экожүйе» терминінің авторы ағылшын биологы А. Тенсли образды
түрде айтқан болатын. Аквариум, тоған, батпақ, ... ... ... ... ... ... әдебиетте өсімдік жабындысы - фитоценозді таралу аймағының
сызылған шекарасы ретінде экожүйені сипаттау ... ... ... ... ... т.б. биогеоценоз. Басқаша айтқанда биогеоценоз
- бұл экожүйенің жеке оқиғасы, құбылысы әрқашанда табиғи қалпын сақтайды,
тіпті адам әсер ... ... де. ... ... жасанды болуы мүмкін
ғой (аквариум, ғарыш аппараты).
Организмнің тіршілік әрекетін сақтап тұру мен ... ... тек ... ... ... келу ... ғана болуы мүмкін.
Жердегі тіршілік атаулылар күн энергиясы сәулелерінің арқасында ғана ... ... ... ... ... химиялық
органикалық қосындылардың байланысы нәтижесінде өсіп-өнеді. Қалған барлық
организмдер энергияны азық арқылы алады. Азық энергиясын оның ... ... ... ... ... ... бір
организмдердің басқаларын сіңіру жолымен болатынды тамақ тізбегі дейді.
Әрбір экожүйе өсімдіктер мен ... ... ... ... түрі ... екі ... ... болады:
• автотрофтар (өздігінен қоректенушілер) ұдайы өндіру мен өсу үшін
минералды элементтерді қолданатындар мен ... іске ... ... ... Фотосинтез - күн энергиясының көмегімен су және
көмір қышқыл газын қантқа айналдырудың күрделі процесі. Осындай жолмен қант
пен ... ... ... судан немесе топырақтан пайда болуы
нәтижесінде, өсімдік өздерінің ... ... ... ... ... Басқа сөзбен айтқанда химиялық жай заттар: ауа, су,
тау жыныстарының минералы мен топырақтар белок, май және көмірсутегі ... ... ... ... ... (автотрофтар) - бұл
экожүйенің продуценттері (лат. рrоduсеns - өндіруші) органикалық еместен
органикалық зат ... Осы ... ... ... ... ... құралады. Фотосинтезделетін өсімдік экожүйенің
қалған организмдерінің ... ... ... ... ... деп ... - ... коректену үшін органикалық заттарды қажет ететін
организмдер. Бұл ... зат ... ... жолдары бар. Өз
кезегінде барлық өздігінен қоректенушілер тұтынушы ... ... ... ... емес ... (редуценттер) ыдырайтын
органикалық заттар организмдері. Консументтер (лат. коnsumento – тұтынамын,
қоректену) - бұл ... ... ... ... ... ... ... молюскалар жэне өзге де бунақ ... ... ... ... және ... ... - шөп қоректі жануарлар, екінші, үшінші және одан да жоғары
реттегілер жануарлармен ... Олар - ... (ет ... ... ... ... ... эврифагтар) өсімдіктерді, т.б.
жейтіндер (аю, ... ... ... ... ... ... - қайта келуші, қалпына келуші) - ... ... ... ... ... Өлі және жартылай
бұзыла бастаған органикалық зат - ... ... ... ... ұсақ ... және ... коректенетін жануарлар
- осыларға жатады. Топырақта — қалдықтармен ... ... ... ұсақ ... жер құрттары, көпаяқты құрттар; су
экожүйесінде - молюскалар, ... мен ... ... ... ... ... қалдықтары шірігенде - саңырауқұлақтар. ... ... ... бұл ... бірлестіктерінен әр алуандылығы өзге
бірлестіктерге қарағанда кем ... Ал, ... ... азды-көпті болса да
таныс.
Бірде-бір организм ... ... өмір сүре ... ... ... ... тіршілік иесі тек қана ... ... ... ... ... ... тұра ... Көрнекі
құрал ретінде орманды алуға болады. Экологиялық ... ... ... ... ... жалғасқан және қоректік арақатынасының күрделі
тізбегін құрайды ... ... ... (продуценттер - консументтер -
редуценттер), қалай айтқанмен де қорек (азық) ... ... ... ... мен ... ... ... немесе қоректік
байланыстардың орасан сандағы өзара ... ... ... деп ... ... ... айқындық заңдылығы бар. Осыған
байланысты тізбекті ... ... ... жеке ... саны ... азая
береді. Мәселен, солтүстік ормандарда 1 қасқырға шамамен 100 ... ... ірі ... ... ... сілеусінге) 350-ден 1000-
ға дейін жабайы жануардан келеді. Қасқырлардың саны мен ... ... ... ... ... ... есептелді. Күнтізбелік жыл ішінде 2400
қасқыр - 7480 қабан, 5560 бұлан, 4020 елік ... ... ... ... ... ... азаюына сәйкес, олардың жалпы биомассасы да
кемиді, ал бұл экожүйеге энергия ағынының қысқаруына әкеліп соқтырады.
Биоценоздағы айрықша трофтық байланыс - ... бір түр иесі ... ... ... - тек қорек түрінде емес, уақытша немесе ... де ... ... ... ... ... ... деп
аталатын (бұршақты түйнекті бактериялар) түрлер арасындағы өзара пайдалы
байланыстар бар.
Көптеген орта параметрлерінің ... осы ... ... ... жағдайын анықтайтын функционалды сипаты оның экологиялық қуысын
көрсетеді (энергияға айналдыруы, өзі ... және ... ... Н.Ф. Реймерс бойынша, экологиялық қуыс - ... ... ... ... ... оның популяциялық тіршілік ... ... өзі ... әрбір түр аумаққа, өндіру функциясымен
байланысты, ... ... ... ... ... ... байланыстар биоценоздың ... ... ...... ... олар тұрақты даму жолында және оларға
сукцессия тән.
Сукцессия (латынша - suссеssіо - ... ... ... ... өзгенің тізбекті түрде ауыстыруы. Бұл құбылыстың мәні мынада,
биоценоздың ішкі ықпалының дамуы ... ... ... ... ... ... «ескіреді» және биоценоздың өзге үлгілерімен ауысады.
Көлді ... пен ... ... ол ... ... кепсе жайылымға
айналады; өрттен кейін орманда топырақ жыныстарының ауысымы болады.
Экологиялық жағдайдың ... сол, әр ... ... ... ... ... ... тұруының тұрақтылығы соғұрлым жоғары болады.
Табиғи биоценоздардың қосынды түрлері эволюция процесінде бір-біріне
бейімделгені соншалықты, өздерінің биогеоценоз құрылымдары ... ... ... ... ... ... оның
жемтігінің арасындағы өзара қатынастары кері байланыс деп ... ... Бір түр ... зиян келтіреді және онсыз өмір сүре ... ... ... ... ... бір түрінің өсімдік текті қорегі мол болса,
сол жылы оның ... тез ... саны ... ... ... жағымсыз кері байланыс жүйесінде керінеді. Бірақ, популяция
санының шамадан тыс артып кетуі, өсімдік ... ... ... ... ... ... ... жүйедегі жағымсыз кері байланысты
оның бастапқы қалпына қайтарып әкеледі.
Адамның ойлау қабілеттілігі қарапайым шектеулі ... ... ... ... береді. Оларға жататындар: су, жыртқыштар мен
паразиттер, мекендейтін орны мен өзге ... ... Адам ... сүруін су, жер және энергетикалық ресурстарды пайдалану арқылы
сақтайды. Ол ... ... ... зат ... ... жеделдеуіне
елеулі ықпал етіп отыр. Өндіріс қызметі процесінің туындауы, жаңа зат
алмасуы техногенді ... ... және ол ... зат ... деп
аталады. Бірақта, адам мен табигат арасындағы биологиялық зат алмасулар
тіршіліктің тұрақты жағдайы болып қала ... зат ... ... ... ... тұйық
еместілігімен принципті түрде ерекшеленеді, ашық ... ... ... ... ... Антропогенді зат алмасуды енгізуде -
табиғи ресурстар, шығаруда - өндірістік және ... ... ... ... ... ... ... ластану жанартаудың атқылауы, ... сел, су ... өрт ... т.б. ... ... Ал,
антропогендік ластану адамның іс-әрекетінен пайда болады.
Экологиялық шараның жетімсіздігінен табиғи ... ... ... ... өте ... ... қазбаларға қарағанда 2-10%-ті
ғана құрайды. Ресурстар сарқылуда, халық саны ... (1960 ж. - 3 ... ... - 4 ... 1987 ж. - 6 ... Оның үстіне тау-тау болып үйілген өндіріс
қалдықтары мекен ... ... Олар ... ... ... зиян келтіруде. Тіршілік табиғатында күрделі иерархиялық
ұйымдардың өзін-өзі ... ... мол ... ... ... ... ... ашу үшін биосфера ағынының процесіне сауатты түрде араласа
білу керек. ... ... ... жоспарлағанда экологиялық
зардаптардың болатын мүмкіндігін қатаң ескеру керек. Бұрынғы жинақталған
табиғат зандары ... ... ... ала ... ... эколог
ғалымдар экология заңдары деп әдебиеттерде аталып жүрген адамзат ... ... ... ... ... ... зандылықтарын белгіледі.
Экология заңдарының ішінде айқын тұжырымдармен белгілі болған ... ... В. ... (1971) төрт ... (мәтел-зандары) бар:
- табиғаттағы ... бәрі ... ... - (жалпыға
бірдей заттар байланысы);
- ... бір ... ... ... керек (сақталу заңы);
- еш нәрсе тегін берілмейді (бағаның дамуы туралы);
- ... өте ... ... (эволюциялық таңдаудың басты
критерийлері туралы).
Жалпыға бірдей байланыс (бәрі барлығымен ... ... ... ... ... ... ... үлкен сандардың кездейсоқ факторларының тұтас
әрекеті жағдайынан тәуелсіз жүйелі сипаты бар нәтижеге әкеледі. ... ... ... ... тірі ... ... ... қалыпты өмір сүрулері үшін тұрақты ... ... ... ... ... газ ... көп мөлшердегі
молекуланың козғалысы температура мен ... ... ... ... Ле ... (Браун) принципі: жүйеге сыртқы әсер ету ... ... ... ... бұл ... ... араласып,
сыртқы әсер етуі кемиді. Биологиялық деңгейде ол экожүйенің ... ... ... іске ... ... ... кез ... жүйе асқан тиімділікпен өзіне
тән уақыт ... ... ... істейді.
• Табиғаттағы кез келген жүйе ... ... тура ... ... - ... (жеке адам) күйінен күрделі қоғамдық
қатынасқа ... ... ... ... ... ... бір ... кету керек») іс-
тәжірибелік мәні бар кем дегенде екі постулат шығады.
• Оны ... орта ... ... ... заңы ... айтады:
кез келген табиғи немесе қоғамдық жүйе тек ... ... ... және ... ... ... ... дами
алатын болады. Оқшауланып өзін дамыту мүлдем мүмкін емес.
... ... ... ... ... ... ... өндірістік жұмыс процесінде ... ... ... ... олар бір ... екінші формаға ауыстырылады немесе басқа
кеңістікке қойылады. Ал оның әсері талай уақытқа созылуы мүмкін. Бұл ... ... ... мен қалдықсыз өндірістің принципті ... ... ... ... ықпал жасай отырып, бір
формадан басқаға ауысады.
«Ештеңе тегін берілмейді» - деген ... ... ... ... кез ... жаңа табыстар, бұрынғы жетістіктердің
әйтеуір бір бөлігін жоғалтумен жалғасатыны ... және ... ... ... проблема. Мысалы, көп клеткалы организмдердің пайда болуы
(өсімдіктер, саңырауқұлақтар, ... мен ... ... шығуынан
ғаламшардағы биологиялық әр алуандылықтар бірнеше есе көбейді. Экономикалық
қуыстар мен жер биосферасын қалыптастырып оны ... ... ... ... ... ... ... аурулар, оның ішінде жұқпалы
қатерлі ісіктер т.б. келді. Бұл заңның үш салдары бар.
Эволюцияның кері дамымайтын заңы (бір бағытта даму): ... ... ... ... ғана - ... ... ... эволюцияланады;
инволюция, регресс жүйесінің тек қана жеке даму ... ... ... ... ... жеделдеу ережесі: жүйедегі ұйым күрделілігінің өсуіне орай
эволюцияның да қарқыны арта түседі. Бұл ... ... ... және
техниканың дамуына, органикалық әлем түрлерінің ауысымдарына бірдей
дәрежеде жатқызылуы ... ... ... - осы заңның тағы бір салдары: кеңістік,
энергия, күн сәулесі, су ... ... ... да кез ... ... сол ... ... төленеді.
Б. Коммонер былай деп жазды: «... ғаламдық ... ... ... сол шеңберде ештеңені ұту немесе жоғалтуы мүмкін емес және ол
жаппай жақсарудың ... ... бола ... адам ... барлығының орындары толықтырылуы тиіс. Осы вексель бойынша
төлемнен қашқақтауға болмайды; бұл тек ... ... ... ... ... дағдарысының шегерілімі тым созылып барады дегенге саяды».
«Табиғат жақсы біледі» заңы ... ... ... ... ... орын
алуы қажет еместігін барлығын алдымен анықтайды. ... ... ... - ... ... ... конкурстан өтіп, жүлде ретінде ... ... ... алып ... ... ... эволюциясынан өткен
мыңның бір бөлігі болатын өсімдіктер мен жануарлардың түрлері мекендеуде.
Бұл эволюциялық таңдап іріктеудің басты ... - ... ... ... тауып қалану (үйлесу) мен барлық экологиялық қуыстарды
толтыру. Кез келген организмнен шыққан ... ... ... ... болуы керек, ал ыдыраған өнімдер қайтадан ... ... ... осы заңды биологиялық түрлердің біреуі бұзатын болса,
ерте ме, кеш пе эволюция ... ... ... ... өркениеті ғаламдық көлемде ... ... ... ... ол үшін ... қоймайды. Осындай қиын жағдайдан тек
қана ымыраға келу ғана шығармақ. Нұрлы жол мен ... ие бола ... ... жол ... ... ... Коммонердің тұжырымдамасына қоса, қазіргі экологтар — ... ... ... тағы бір ... ... ... шектеулі
заңы). Тіршілік иелерінің барлық формаларына арналған қоректік заттардың
көлемі жерде, әрине шектеулі. Сондай-ақ, ... ... ... ... әлем ... ... де ... жете бермейді. Сондықтан
кейбір организмдердің шамадан тыс ғаламдық көлемде көбеюі, өзге түрлердің
азаюы ... ... ... ... ... ... ... және табиғи
ерекшеліктеріне сипаттама
Сүтқоректілердің кеңістіктегі тіршілік ету қабілеттілігі; белгілі бір
экологиялық жағдайға ... ... ... түрі бар: 1)
оптикалық – көптеген ... ... ... ... ... арқылы бағдарлануы; 2) химиялық – кейбір жануарлардың қорегін, жұбын
иіс арқылы дәл табуы ... ... ... аталығы 10 км жерден
аналығын иіс арқылы сезеді); 3) ...... ... ... есту ... ... ... жапалақ кеміргіштерді 15 – 20 м-ден
сыбдыры арқылы біледі); 4) ... – жылу ... ... ... мен ... ... тұмсығында жылуды сезетін шұңқыры
болады). Көптеген төменгі ... ... ... планария),
жәндіктер (шыбын, қоңыз, термиттер), сондай-ақ, құстар және кейбір суда
тіршілік ететін сүтқоректілер Жердің ... ... ал ... бүйір
сызығы арқылы бағдарланады. Жануарлардың бағдарлану ерекшелігін, оны
атқаратын органдардың құрылысын зерттеп танудың ... үшін ... ... дауысы. Бір түрге, кейде әр түрге жататын жануарлардың
өзара бірін-бірі ... және ... ... ... үшін ... Бұл көптеген жәндіктерге, балықтарға, құйрықсыз қосмекенділерге
(құрбақа, бақа), ... ... ... ... ... және барлық құстар мен сүтқоректілерге тән.
Жануарлардың дыбыс диапазоны 20 Гц – 20 кГц ... және ол тек ... ... ғана ... болатын дыбыс (шаянтәрізділерде, ... ... ... жүзу ... құстың құйрық қауырсынымен,
қанатымен, тұмсығымен (қарабауыр бұлдырық, ... ... ... ... ... ... ... жәндіктер) шығаратын
дыбыстары да болады. Жануарлардың ... ... ... ... ашыққан,
сескенген, жұптасу кезінде шығаратын әр түрлі дыбыстары болады. Кейбір
жануарлар ... ... ... зиян келтіретін құстарға,
жәндіктерге, т.б. ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан орнитологтары қараторғайдың шығаратын
дыбыстарын жазып алып, акустикалық әдіспен жүзім бағының ... ... ... ... ... - ... суда тіршілік
етуге бейімделуінің бір түрі. Бұл шартты және шартсыз рефлекстер салдарынан
да қалыптасады. Жануарлар жүзуге әр түрлі жағдайда ... ... ... көп ... (су ... ... суда жүзіп өткізсе,
құрлық жануарлары жолындағы кедергіден, судан өткенде не суға кенет түсіп
кеткенде жүзеді. Жануарлардың суда ... ... ... ... активті
және пассивті болып екі түрге бөлінеді. Активті ... ... ... ... ...... ...
мұртшаларын, құстар, ескек аяқтылар, қамшат және құндыз – аяқтарын) қозғап
жүзеді. Жүзудің ... ... ... ... әр ... иіп
(балықтардың көптеген түрлері, құйрықты ... ... ... ... сүлік т.б.), қозғап жүзеді. ... ... де ... ... ... камшаттың,
құндыздың, жұпартышқанның, су ... және ... ... ... ... жүні жылтыр, су жұқпайды.
Сүтқоректілердің қорғаныш ... ... ... – жеке организмнің тіршілік үшін күресте сақталуына, ұрпақ
қалдыруына көмектесетін ... ... және ... ... ... бейімділігі – бүркеніш реңнің барлық
түрі, жануарлардың ... ... ... ... т.б. ... лимфасы, қаны, терісі улы болуы, жағымсыз иіс (қандала,
көптеген ... ... т.б.), улы зат ... ... қоректік зат
жинап, қысқы-жазғы ұйқыға кетуі – физиологиялық бейімділігін ... ... ... ... балаларын қорғауы, жауына ұсталып
қалған кезде құйрығын, аяғын үзіп кетуі, ... ... ... не ... ... айбат шегуі – этиологиялық бейімділігін
көрсетеді.
Сүтқоректілердің қыстап шығуы. Жануарлардың қыстап шығуы – ауа ... және ... ... ... қыстың қолайсыз жағдайынан
сақтануы. Қыстап шығудағы негізгі ...... ... ... қорының азайып, сапасының нашарлауы. Бұл қиыншылыққа ... ... ... ... қорек іздеп бір жерден екінші жерге ... ... ... ... жыртқыш аңдар (қасқыр, жолбарыс,
барыс) қорегін іздеп бірнеше ... ... ... кетіп қалады. Арқар,
таутеке, елік, т.б. таулы аймақтарда мекендейтін жануарлар қыс түсісімен
қары жұқа, шөбі мол ... ... ... ... ... түрі
(сарышұнақ, суыр, жайра, т.б.) қыста ... ... олар ... ... Қыс алдында көптеген жануарлар түлеп, семіреді. Бұл да жануарлардың
қыстап шығуға бейімділігінің бірі ... ... ... ... ... 2 ... бөлінеді: 1) эвритоптық жануарлар – әр ... ... ... түрі ... ... ... қарға, т.б.).
Бұлар көп тараған, нақты мекен талғамайды, түрлі географиялық аймақтарда
кездеседі; 2) ... ...... бір ... ғана ... (мысалы, тек құмды жерде кездесетін тараққұйрық сарышұнақ немесе
тек таза, тұнық суда болатын бахтах, т.б.). ... ... ... ... ... ететін жануарлар да бар. Мысалы, көкқұтан ... ұя ... да, ... ... ... аулайды. Жануарлардың әр
түрлі биотопта ... ... ... бір даму ... да байланысты.
Мысалы, бақаның дернәсілі суда өсіп дамиды, ал ... бақа су ... ... ... ұшуы - ... ... ... бейімделуінің бір
түрі. Ұшу (жәндіктерді есептемегенде) өте ертеде тіршілік еткен ... ... ... ... ... Жоғары сатыдағы
омыртқалылар арасында ұшуға жақсы бейімделгендері – ... ... тек ... қана ... ... ... ... қалқып ұшатын түрлері де бар (мысалы, ұшар).
Жауынан қорғану үшін ұшатын балықтар да ... ... ... ... ... ... дамуында олардың әр түрлі тіршілік ортасына
бейімделуінен пайда болған.
Сүтқоректілердің қоныс аударуы
Жануарлардың қоныс аударуы(латынша ...... ...... ортасының өзгеруіне немесе көбею ... ... ... ... Бұл ... (маусымдық не тәуліктік) және тұрақсыз болып
екіге бөлінеді. Маусымдық мекен ауыстыру ... ... ... ... ... ... ... кезеңіне, ал тұрақсыз мекен
ауыстыру тіршілік ортасының ... ... ... ... ... аударуы сүтқоректілер, құстар, балықтаржәне жәндіктер
арасында жиі кездеседі. ... ... ... ... көбінесе, оларды
таңбалау арқылы білуге болады.
Сүтқоректілердің ұйқысы. Жануарлардың ұйқысы - жылы қанды жануарлардың
қолайсыз жыл мезгілдеріне бейімделуі. Бұл кезде олар ... ағаш ... ... ... ... ... қоректік заттар қорын (салмағы 30
– 40% май болады) жинау арқылы тіршілігін жалғастырады. Жануарлар ұйқысының
бірнеше түрі бар: 1) ... ... ... ... т.б.); ...... шөл, шөлейт аудандарындағы сүтқоректілердің
(мысалы, зорман, ... ... т.б.) ... ... ... ... сөйтіп олар ұзақ ұйқыға кетеді. Жануарлардың ұзақ ұйқыға
кетуінің бірнеше ... бар. Оның бірі ауа ... ... ... ... қуаңшылыққа байланысты. Ұзақ ұйқыға кеткенде жануарлар
қоректенбейді, ... дене ... 5 – ... ... ... ... баяу да болса физиологиялық процестер жүріп
жатады; 3) ...... ... ... ... ... ... салдарынан ұйқыға кетуі (мысалы, ... ... ... т.б.). ... ... жануарлар оттектің жетіспеуіне де, денесінен
шыққан түрлі улы заттар ... де, ... ... да ... келеді.
Сүтқоректілер анатомиясы. Сүтқоректілер анатомиясы(грекше anatome –
кесу, ...... жеке ... ... жүйелерінің және
организмнің бітімі (формасы) мен құрылысы туралы ... ... ...... ... ... орналасуы мен өзара
қатынасын – топографиялық анатомия; организмнің құрылысын жүйелеуді ... ... ... дене ... ... ... байланыстыра
анықтауды – жас анатомиясы; организмнің жыныстық ... мен ...... жануарлардың жүрген және бір орында тұрған кезіндегі сыртқы
пішінін – ... ... ... ... ... әр ... мен кластарға жататын жануарлар органдарын салыстыра зерттеп,
олардың ұқсастығы мен ... ... ... жануарлар
дүниесінің шығу тегі мен ... ... ... Анатомия жөніндегі
алғашқы жазба мәліметтер біздің заманымыздан бұрынғы 6 – ... ... ... ... хатқа түскен. Мысалы, Гиппократ
жануарлардың ... мен ішкі ... ... ... Аристотель сүйек
қаптың маңызын, жүрек пен қан тамырларының байланысын ... ... ... ... ... ... Герофил (біздің заманымыздан
бұрынғы 304 ж.) өкпе артериясы, жүрек, көз ... ... ... өрлеу дәуірінде Леонардо да Винчи, А.Везалий ғылымға әр ... ... ... ... ... ... ... саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстары Алматы зоотехниялық-
малдәрігерлік институты (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) ... ... ... ... (қазіргі Қазақ ұлттық ... ... ... (1931) басталды. Қазіргі кезде
зерттеулермен Қарағанды, Батыс ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Білім және ... ... ... ... шұғылданады.
Сүтқоректілердің биохимиясы. Сүтқоректілер биохимиясы (грекше bіos —
тіршілік, өмір және химия) — жануарлар организмінің ... ... ... ... мен ... ... туралы ғылым. Қазақстанда
жануарлар биохимиясы 1940 жылдан бастап дами ... ... ... ферменттер(мыс., миоглобин, цитохром, ... т.б.) ... ... ... Сау және ауру мал ... ... ... тұрғыдан сипатталды (Ж.Омаров, Ө.Ташмұхаметов,
Б.Қарабалин, т.б.). ... ... тән ... молек.-генетик.
механизмі зерттеліп, мал будандастырудың зат алмасу ... ... ... ... ... ... ... сүрлемдегі
биохимиялық құбылыстар сипатталып, оны бұзауға азық ретінде ... ... ... ... гистологиясы(грекше hіstos
— тін, ұлпа) — жануарлар клеткаларының, оның өте ұсақ құрылымдық құрылысын,
тіндерінің шығу тегі мен ... ... ... ... оның ... ... бір ... Қазақстанда жануарлар гистологиясының
дамуы Алматы малдәрігерлік институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық
университеті) ... ... ... тығыз байланысты (1929).
1930— 1960 жылы ... ... алу ... ... 1960 — 1980 жылы жыныс бездері (Мырзамәдиев, т.б.) ... мен тін ... ... ... ... 1970 —
1980 жылы жалпақ құрттар (трематода) мен жұмыр құрттардың (нематода) жүйке
жүйесі (Домбровский, ... ... ... (В.Я. ... т.б.) ... Малдың еті мен өкпесі (Н.Лебедева), сүйегі
(В.Матвиенко, т.б.), ... мен ... ... ... т.б.)
терісі (І.Шағыров, т.б.) гистология тұрғыдан сипатталып, жүн ... ... т.б.) ... ... малға қолданылатын ... ... (М.М. ... т.б.). 1980 ... ... және
инвазиялық аурулар кезінде мал организмінде туатын субклеткалық өзгерістер
зерттелуде.
Сүтқоректілер эмбриологиясы. Сүтқоректілер эмбриологиясы (грек. embryon
— ұрық) — Сүтқоректілердің ұрықтық ... ... ... кең ... жеке ... ... дамуын толықтай зерттейтін ғылым. Ж.
эмбриологиясы саласындағы ғыл.-зерт. ... ... 1950 ... ... ... биология (қазіргі “Биоген” жабық ... ... ... ... ... Қазақ ұлттық агр.
ун-ті) ин-тында акад. Мұхамедғалиевтің басшылығымен басталды. ... ... ... ... қозы ... ... т.б.), ... (Қ.Ш. Баймұхаметов), торайдың (Н.С. Панченко, ... ... ... дене ... арақатынасы зерттелді. Сондай-ақ,
тері (Шағыров), қалқанша без (Л.Д. ... ... ... (Б.О.
Исаев), бүйрек (А.Ф. Шамилов), асқазан мен ішек ... ... ... ... ... ... ... Қазақ биязы
жүнді қойы (Бальмонт, Еламанов, т.б.) мен қазақ арқар-мериносының (Бутарин,
т.б.) құрсақта дамуы зерттеліп, қаңқаның сүйектену ерекшеліктері ... оның ... ... ... оның әр ... әр түрлі
заңдылықтарға бағынатыны дәлелденді ... ... ... ... ... жете ... ... қорытылды
(Мұхамедғалиев, Баймұхамбетов). Құрсақтағы қозы ... ... оның ... ... ... (О.В. ... ұ.М. ... Қой (Мұхамедғалиев, Тойшыбеков, Мырзамәдиев, Жаңабеков, т.б.) мен
ірі қара (А.М. Омарбаев) зиготасының трансплантациясы ... ... ... зерттелуде. Осы кездегі Ж. эмбриологиясында ... және ... ... ... экол. эмбриология бағыты
дамып келеді. Бұл бағыт ... келе ... ... ... ортасымен
байланыстыра зерттейді.
Сүтқоректілердің генетикасы. Сүтқоректілер генетикасы(грекше genesіs –
шығу, пайда болу, тек) – ... ... ... және ... зерттейтін ғылым. Оның негізгі мақсаты – шаруашылыққа тиімді
белгілердің тұқым қуалаушылығы мен ... ... ... ... ... анықтау.Жануарлардың адамға қажетті жаңа тұқымдарын
өсіріп шығару. Осыған байланысты ... ... мына ... 1) ... қуалаушылықтың материялық негізі; 2) тұқым қуалаушылық
затының (геннің) ұрпақтан ұрпаққа берілу жолы мен ... 3) ... ... ... ... ... даму ... 4) тұқым қуалаушылық
заттың (генетикалық мәлімет) өзгеру себептері мен түрлері. Бұл мәселелер
жануарлар ... ... әр ... ... (молекулалық, клеткалық,
организмдік, популяциялық) зерттеледі. 19-ғасырдың аяғы 20-ғасырдың басында
жануарлардың әр түріне тән хромосома саны, ... ... ... ... мен ... ... байланысты әр түрлі аурулар мен
әр түрлі жағымсыз ... ... ... Жануарлар генетикасы
оларды сұрыптауға негіз болды. Сұрыптау ... ... ... ... және ... ... заңдылықтары ашылды. Бұл сұрыптау жүйесіне
енген малдың биологиялық немесе шаруашылыққа ... ... ... ... және сандық деп екі ... бөлу ... ... ... ... ... ... тұқым қуалаушылық заңдылықтары
оларды сұрыптау ... ... ... ... өнімділігі мен
шағылыстырғандағы нәсілдік қасиеттерінің үйлесімділігін алдын-ала ... ... ... ... Сүтқоректілер физиологиясы(грекше physіs
– табиғи) – жануарлар организмінің, оның жеке ... ... ... ... ... ... ... ғылым. Оның негізгі
мақсаты – адамның ... ... ... үй ... тіршілік
әрекеттерін зерттеп, олардың өнімділігін, өнімінің сапасын ... ... ... ... ... заттар мен энергияға деген
мұқтаждығы анықталып, нормативтер белгіленеді; төл өсіру мен малды ... ... ... ... мал ... ... ... анықталып
(қолдан ұрықтандыру, ұрықты көшіру, т.б.) практикада әр түрлі техниканы
қолдануға жол ... ... сауу ... ... ... ... анықталады; малдың жұқпайтын ауруларының себептері
айқындалып, малдың өсуін жеделдететін түрлі биологиялық активті ... ... ... ... қуаттандырғыш заттар қолданылады. Жануарлар
физиологиясы ғылым ретінде тек 19-ғасырдың ортасы мен 20-ғасырдың басында
қалыптасты.
ІІ бөлім. ... ... және оның ... ... ... ... қалыптасу кезеңдері
Экология – биология ғылымының негізінде XIX ... орта ... ... оның өз деңгейіне көтерілуі XIX ғасырдың аяғымен XX-
ғасырдың басы болып саналады. Десе де, алғашқы экологиялық ... біз көне ... ... ... ... ... ... көреміз. Табиғат құбылыстарын зерттеушілер өсімдіктер
мен жануарлар ... ... ... оның ... ... ортасына тәуелді екендігі
шеңберінде экологиялық тұрғыдан қарастырады. Экология ғылымының қалыптасуын
негізгі 3 кезеңге ... ... ... ... ... зерттеулердің жаппай сипат алу кезеңі. Бұл
кезең XVIII ғасырдың аяқ ... ... ... К.Ленин (1707-1788),
Ж.Ламарк (1744-1825), А.Декандоль (1806-1893), П.С.Паллас ... ... ... ... ... ... (1827-1885), Н.А.Бекетов (1825-1902), Ч.Дарвин (1809-1882),
К.Мебиус (1825-1908), Э.Геккель (1834-1919), ... ... ... т.б. ... ... ... ... өздерінің еңбектерінде экологиялық сипаттағы ғылыми –зерттеулер
жүргізіп, экология ғылымының ... өз ... ... Осы тұстардағы
жарық көрген Ж.Б.Ламарктың “Жануарлар мен ... ... ... ... ... “Жануарлар
экологиясы”, А.Н.Бекетовтың “Өсімдіктер ... ... шығу ... В.Докучаевтің “Ландшафтар мен табиғат зоналары
туралы ілімі”, т.б. ... ... ... негізін қалаған еді. Ал,
неміс зерттеушісі – дарвинист Э.Геккель 1866 жылы “Экология” терминін алғаш
рет ... ... ... оны 1895 жылы ... енгізеді.
II кезең. Экология ғылымының жеке ғылым ... ... және ... Бұл ... ... ... ... т.б. шетелдік табиғат
зерттеушілерімен қатар орыс ғалымдарының ... ... ... басы мен XX ... 70-80 жылдарын қамтиды. Атап айтқанда Мәскеу
университетінің ... ... ... ... ... ... НүИ.Калабухов, т.б. жан-жақты
экологиялық зерттеулерді ... сол ... ... ... ... ... Г.И. ... П.Н. Крылов,
т.б. өсімдіктер экологиясын зерттеп дамыта түсті.
Әсіресе, осы кезеңдердегі Г.Ф. Морозовтың «Орман туралы ... ... және ... ... экологиясының
негіздері», ағылшын А. Тенслидің “Экожүйелер туралы ілімі”, орыс ботанигі
В.Н. Сукачевтың “Биоценоз”, ... ... ... ... ... еңбектері экология ғылымының негізін қалаған болатын. Бұдан әрі
экология ғылымы жеке ғылым деңгейіне көтеріліп, өзінің зерттеу ... пен ... ... ... ... ... бастады. Оны біз су организмдерінің экологиясы
(Л.А. Зенкеевич, Г.Г. ... Г.В. ... Б.Г. ... ... ... ... насекомдар экологиясы (И.В.
Кожанчиков, Г.Я. ... В.В. ... Г.А. ... ... ... салушылар (В.В. Догель, Е.Н. Павловский, В.Н. Беклемишев),
сүтқоректі, құс және бауырымен жорғалаушылар ... (А.Т. ... ... Н.П. ... А.Н. ... Г.А. ... С.С. ... ),
өсімдіктер экологиясы (В.Н.Сукачев,Б.А. Келлер, П.Д. Ярошенко), ... Осы ... ... ... ... ... әр ... бойынша теориялық фундаментальды ғылыми еңбектері жарық көрді.
Мәселен, А.П. Шенниковтың “Өсімдіктер ... (1950), Б.Г. ... (1959), Н.Б. ... “жануарлар экологиясы” (1963), т.б.
еңбектері қазірге дайін маңызын жойған жоқ.
Осы орайда, Белоруссия ғалымдарының еңбектері ерекше ... ... ... ... В.А. ... П.Ф.Соловьев, А.И. Радкевич,
С.В. Шостик, П.Жуков, И.К. Лопатин, Л.С. Долбин, В.В. Адамов, Б.И. ... ... Г.Г. ... Л.М. ... Л.В. ... т.б. өз ... ... дамытуда шоқтығы биік тұрды.
Экология ғылымының салалары бойынша көп жылғы ғылыми – ... ... ... оқу ... ... ... ... Отандық ғалымдардың еңбектерімен қатар шетелдік экологтар А.
Пирсаның “Жануарлар экологиясы” (1926), Ч. ... ... ... ... пен ... ... (1939), Ю. ... “Экология
және экология негіздері” (1975, 1986), Р.Риклефстін “Жалпы экология
негіздері” (1979), ... ... ... ... ... мен А.Былованың “Экология” (1988), В.А. Радкевичтің “Экология”
(1977), Н.Ф. ... ... (1944), т.б. ... соңғы жылдары
жарық-көрген құнды еңбектер қатарына жатады.
III кезең. ... ... ... ... ... ... ...
бүкіл әлемдік ғылымдар мен әлеуметтік, экономикалық ... ... ... деңгейге жетіп отыр. Осыған орай, экология ғылымының
қолданбалы және адам экологиясы бағыттары дами түсуде.
Экологияның жаңа салалары бойынша теориялық және ... ... ... ... А.М. ... ... экология”
(1990), М. Захарченконың “Экологияның қазіргі проблемалары “,(1955), Н.
Реймерстің ... (1994), В.В. ... ... ... (1995), Ф. Мотузконның “Экология негіздері” (1994), С.
Боголюбовтың “Экология және ... (1989), Ю. А. ... ... (1995), Н. ... ... ... Сидеренконың “Экология ның қазіргі заманғы проблемалары“ ... ... ... “ (1996), С. ... ... (1996), С. ... мен В. ... “Экологиялық педогогика және
психология” (1996), В. Хелсенің “Философия және экология” (1993), ... ... ... ...... бір ... Бұл салада экожүйедегі
популяцияның тіршілік ету заңдылықтары анықталып, жануарлардың ... ... ... ... ... ... ... антропогендік
факторлар жануарлар тіршілігін өзгертіп, тіпті кейбір түрлерінің жойылып
кетуіне әкеледі. Қоршаған ... ... ... ... ... технологиялық қалдықтар мен радиоактивтік заттардың,
әр түрлі табиғатта болып ... ... ... ауа, ... ... ... ... – жануарлар әлемі мен өсімдіктер
дүниесіне елеулі өзгерістер әкеледі. Мысалы, 20-ғасырдың ... тың және ... ... игеру нәтижесінде сол аймақта
тіршілік ететін омыртқасыз жануарлардың 70%-ы жойылып кетті. 20-ғасырдың 60-
жылдарынан ... Арал ... ... байланысты бағалы балықтар
(сазан, қаяз, ақмарқа, т.б) ... ... ... жануарлардың 125 түрі
және омыртқасыз жануарлардың 105 түрі Қазақстанның “Қызыл ... ... ... ... ...... заманның өзекті
мәселелерінің бірі.
2.2 Ғаламдық сүтқоректілердің қорғау мәселелері
Қазіргі кезде Британиялық ғалымдар өте сирек ... ... ... ... ... ғалымдар әлемдегі кейбір жойылып бара жатқан ерекше әрі өте
сирек кездесетін сүтқоректілерді қорғау жөніндегі жобасын бастады.
Ғалымдардың әдеттегідей бақылауындағы кейбір ... ... ... ... ... жаңа ... арқылы жеке жобаларды қадағалап отыруына жол
береді.
Лондондағы Зоологиялық ... ... ... бара ... ... бір түрлері ғана қалған сүтқоректі жануарлардың 100- дейінің тізімін
құраған. Ол сүтқоректілердің сұрыпталып ... ... ... қауіп
алдында тұрғаны және олардың шөл далада ... ... ғана ... ... ... бара ... әрі ... бір түрлері ғана қалған сүтқоректі
жануарларды сақтау ... ... ... ... Бен Коллен, Азаттыққа
берген сұхбатында, жоғарыда аталған себептерге байланысты өздерінің қорғау
шараларының төтенше қажеттігін алға ... ... ... өте ... ... бара ... ... егер олар жойылып кетсе, онда ... олар ... ... ... ... ... көп түрі өте ... өз ерекшелігі бар олар биологиялық вариация мен экологиялық жүйе
функциясына өзіндік көп әсерін тигізеді”.
Мәселен, “Айыр өркешті түйе” қан құрамының ... ... ... ... ... ... ... батысы мен Монголиядағы
шөлдалада олардың 1 ... да азы ... Орта ... 2 ... аса айыр
өркеш түйесінің үйдегі түрлері қалған. Бірақ, қоршаған ... ... ... өсіп ... жабайы түйе мен үй күтіміндегі түйелердің
айырмашылығын айтады.
Ал, ... есек ... ... ... түнде салқынырақ болатын жартылай
шөл ... ... ... Бұл ... ... ала ... сияқты жылдам.
Олар сағатына 70 шақырымдай жүгіре алады. ... ... екі ... олардың 570-і қалған. Бұл тізімдегілердің кейбірі кең танылған
мысалы, Қытайдың таулы ... ... алып ... ... ... ... де, олардың көбі нашар барланған аймақтарда
болғандықтан, ғалымдар оған аздаған қызығушылық танытқан, ... ... ... ... ... Мұндай топқа Ирандағы екі жануар
кіреді.
Қазақстандағы Балхаш көлінің батысы мен солтүстік аймағында атжалмандар
мекендейді. Оның ... жайы ... ... ... институтының
профессоры Аманқұл Бикенов ... ... ... 50 ... ғылымға ол
жалмандардың 40-тайы ғана ауланды. Бұл ... ... олар ... емес ... ғана ... Оның ... әлі ... Ғылым үшін
өте маңызды аң ғой, дүниежүзіндегі ғалымдар оған қызығып жүр”.
Кейбір жан-жануарлардың сиреп кеткені соншалық олардың көбі ... ... ғана ... ... бірі ... ... отыр.
Сайғақтардың біразы Қазақстан мен қатар, Ресейдің Калмыкия ... ... ... кездеседі. Олардың бір тобы ... ... ... ауып ... деп те айтылады. Біркезде 1 млн-нан ... саны ... ... 30 мыңдай ғана қалған.
Ғалымдар осы тізімге кіретін, жойылып кету алдында тұрған ... ... ... ... ұсынып отыр. Олардың мақсаты
100 ден астам аңдардың түріне 5 жыл бойына қорғау жобасын жариялау.
Бүгінгі ... әлем ... ... ... ... ететін сүтқоректілер
тізімі төмендегідей жалғасып отыр.
Бунақденеқоректілер отряды. Бұған ертеден келе жатқан ... бар ... ... Миы ... ... әрі ми сыңарларында
иірімдер болмайды. Дене температурасы онша тұрақты емес және ... да ... Көзі ... ... оның есесіне иіс ... ... ... алға қарай шығыңқы. Оған кірпілер, жұпартышқан,
жертесерлер, көртышқандар жатады.
Кірпі. ... 3 түрі - ... ... және қара ... өлкемізде
кездеседі. Құлақты кірпі Қазақстанның далалы, шөлейтті аймақтарында кеңінен
таралған. Кәдімгі кірпі ... ... ... солтүстік өңірінде
орманды дала ... ... Қара ... Маңғыстау алқабындағы
шөлейтті, шөлді ... ... ... ... ... Олар ... бір рет 2-7 ... береді.
Жұпартышқан. Жұпартышқан Еділ, Жайық, Тобыл, Обаған шағын өзендерінде
кездеседі. Ол бунақденелілермен қоректенеді, ... ... ... Бұл ... ... ... жақсы жетілген сүтқоректі
жануарлардың 2500-ге жуық түрі жатады. Олардың ішінде құрлықта, ағаш
басында, ... жер ... ... ... ... бар. Дене ... 5
сантиметрден 1 метрге дейін жетеді. Қазақстанда кемірушілердің 80-нен астам
түрі таралған. Оның 8 түрі Қызыл ... ... Көк суыр ... ... тау жоталарында шағын аймақта
таралған. Саны күрт азайып келеді. ... Өгем ... ... ... алқаптарда кездеседі. Көк суыр Қазақстанның Қызыл кітабына
тіркелген, ... ... ... Көксуыр Ақсу-Жабағылы қорығында және
Сайрам-Өгем ұлттық табиғи саябағында қорғауға ... ... ... ... ... (Тянь-Шань), Қаратауда, Шу, ... ... ... саны аз. ... ... Шымкент
хайуанаттар бақтарында қолдан өсіріледі.
Қалқанқұлақ. Қазақстанда ғана ... ... бір түрі ... 1938 жылы ... В. А. ... ... шөлінен бұрын
ғылымға белгісіз кемірушіні тапты. Оның ... аты сол ... ... ... атымен аталады. Дене тұрқы 9 сантиметрдей, құйрығы жіңішке
әрі ... ... 30-35 ... ... ... байланысты
жергілікті тұрғындар «қалқанқұлақ» (кейде «жалман») деп атайды. Қазақстанда
оның атына байланысты зоологиялық ... ... ... ... бар.
Бетпақдала, Балқаштың солтүстік шығысындағы шөлейтті жерлерде, Алакөл,
Зайсан қазаншұңқырында таралған, бунақденелілермен ... ... әлі ... ... ... ... аймағындагы шағыл шөл, шөлейтті
жерлерде алып ... ... Жер ... ... іннен еш уақытта
жер бетіне шықпайды. Көзі ... ... ... ... Құлақ
қалқаны болмайды, алдыңғы аяғы қысқа, тырнағы күрек ... ... ... ... ... ... өткір. Жер астындағы өсімдік тамырларын кертіп
қоректенеді. Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген.
Құндыз. Қазақстанның өзен, көлдерінде ерте ... көп ... ... кәмшат. Оның терісі және жұпар безі өте бағалы болғандықтан, көп ... ... ... ... өнім ... ... ... струя) деп
аталған. Қазіргі кезде кәмшат Жайық өзенінде ғана кездеседі.
Құндыз да суда өмір ... ... - ... ... ... бағалы терілі жыртқыш аң. Оның суда өмір сүретінін ... - ... ... - ... ... ... білеміз. Ол Тянь-Шань мен
Жоңғар Алатауы өзендерінде кездеседі. Іле ... ... ... ... ... ... мол суды ... етеді. Негізгі қорегі - балық.
Қоянтектестер отряды. Қазақстанда ... ... ... ... және ақ қоян ... ... ... шөлейтті жерлерде құм қоян
кеңінен таралған, оның кәсіптік мәні бар.
Қолқанаттылар ... ... ... ... 27 ... Түнде белсенді тіршілік етеді. Салпаңқұлақты, ақбауыр жарқанат,
қатпар ... ... ... шағын аймақтарда мекендейді. Саны аз
болғандықтан, Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген.
Жұптұяқтылар отряды. Жұптұяқтылар ... ... 190-ға ... ... ... ... үшінші және төртінші саусақтары
жақсы дамыған. Екінші және бесінші саусақтары нашар жетілген.
Жұптұяқтылар ... ... және ... ... деп 2 топқа
бөлінеді. Күйіс қайтармайтындарға шошқалар мен ... ... ... 10 түрі ... ... ... мәні
бар.
Доңыз. Қазақстанның ірі өзендері мен көлдерінің жағалауындағы тоғайда,
орманды жерлерде доңыз (жабайы шошқа) кеңінен таралған. ... ... ... ... ... ... үй ... арғы тегі - осы жабайы
шошқа. Аталығы - «қабан», аналығы - «мегежін» (көшіл), телі - ... ... ... ... ... орманда құдыр кездеседі.
Бұғы. Елік, бұғы, бұлан ... ... ... өзен, көл
жағалауындағы бұталар мен ағаштар арасын мекендейді. Қазақстанда ... ... ... ... ... облысы Қатон-Қарағай ауданында
шоғырланған. Бұғының мүйізінен қымбат бағалы дәрілер дайындалады. «Бұғы» ... ... ... - деп ... ... аналығын, ал «қодыға» - деп
төлін атайды. Еліктің аталығы - «күлміз», ... - ... төлі - ... деп аталады.
Қуысмүйізділер тұқымдасы. Қазақстанда таралған ... ... ... ... ... ... ... қойы
жатады. Кең-байтақ даламыздың көркі - ақбөкен. Оны «сахараның ... ... ... ... сөзі оның жазғы түгінің ... ... ... ... бар» - деп ... ақбөкенді ерекше қастерлейді.
«Құралайдың салқыны», «текебұрқылдақ», «киіктің мойынжуары» деген ... ... ... ... ... ... ақбөкенді атуға
мүлде тыйым салынған.
Қарақұйрық. Қарақұйрық - Балқаш, Зайсан, Алакөл, Мойынқұм, Бетпақдала,
Қызылқұм, ... ... ... ... таралған. Өте сымбатты аң,
бірақ саны аз, қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл ... ... ... ... ... ... Барсакелмес қорықтарында,
Андасай қорықшасында, өзге де жерлерде қорғауға алынған. Өзбекстанда Бұқара
маңында ... ... ... қолдан өсіріледі.
Арқар. Қазақстан жерінде сирек кездесетін аң - арқар ... ... Ерте ... кеңінен таралып, көптеп ауланған. «Арқа жайлы болса,
арқар ауып несі бар» ... ... ... мән бар. ... қошқарын -
«құлжа», төлін - «қозықа» деп ... ... биік ... ... де ... Арқар қойдың арғы тегі болса, таутеке - ешкінің арғы
тегі. Қазақстанда кездесетін арқардың ... түр ... ... кітапқа
тіркелген.
Жыртқыштар отряды. Жыртқыштар отрядына 235-тей ... ... оның 31 түрі ... ... ... ... және ... жақсы жетілген, сойдақ тістері өте өткір. Қазақстанда аю, қасқыр,
мысық, сусар ... ... ... ... тұқымдастары. Аю тұқымдастарына қоңыр аю, ақ аю, ақ ... аю ... ... биік ... алқабында аздап қоңыр аю
кездеседі. Аюдың аталығы - «матап», аналығы - «кірекей», ұрпағы - ... ... ... - ... деп ... ... аю Қазақстанның Қызыл
кітабына енген.
Қасқыр. Қасқыр тұқымдастарына - шибөрі (шуылдақ), қасқыр, ... ... ... ... ... ... ... мақал,
мәтелдер көптеп кездеседі. Оны «бөрі», «көкжал» деп атайды. Ертеде қасқырша
табыну дәстүрі болған.
Қасқырдың ... - ... ... ... «сырттан» деп
атайды. Аналығын - ... ... ... - ... ал қасқыр
көсемін - «абадан» дейді. Ертеде ... ... ... ... ... қасқыр таралған. Соңғы 20-30 жыл ішінде, ол жайлы деректер
кездеспейді. Қызыл қасқыр да Қазақстанның ... ... орын ... ... Мысық тұқымдастарының 8 түрі Қазақстанда таралған.
Қабылан, қамыс және шағыл мысықтары, сабаншы, қарақұлақ шөлейтті, ... ... ... таулы алқаптардағы орман ішінде,
ілбіс (қар барыс) биік таулы алқапта кездеседі. Барыс ... жыл ... ... ... ... - ... ... - «алан» деп аталады. Қар барыс
(ілбіс), сілеусін Қазақстанның таулы алқаптарының ... ... ... ... ... Алтай) қорғауға алынған. Ертеде
Қазақстанда жолбарыс кеңінен таралған, қазір жойылып кеткен.
Сусар ... ... ... - ... ... ... ... ақкіс, борсық, итаю (балқы), құндыз ... ... да ... ... ... мәні ... отряды. Тақтұяқтылардың үшінші саусағы жақсы дамыған,
қалған саусақтары нашар жетілген. ... үш ... ... ... өкілдері кездеседі. Қазақстан жерінде бұл отрядқа
жататын жабайы жылқының түрі - құлан ... Ерте ... ... ... ... жылқы - тарпан, шығысында тұзат (пржевальский
жылқысы) таралған.
Құлан. Қазіргі ... арғы тегі - ... ... ... ... қазақ жерінде үйір- үйірімен әріп жүрген, оны бағалы терісі, дәмді
еті үшін көптеп аулаған. ... ... ... ... ... ... теңеу сөздер көп. Қазақстанда құланға байланысты жер-су
аттары да баршылық. Талас Алатауында «Құланқорық» деген жер аты ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
қорықтарында ғана кездеседі. Барсакелмес, Үстірт қорықтарында, ... ... ... ... ... қорықшасында қорғауға алынған.
Ескекаяқтылар отряды. Ескекаяқтылар отрядына дене пішіні ұршық тәрізді
30-дай астам жануар ... ... ... ( ... ... түлен деген түрі ғана кездеседі. Аяқтары ескекке айналғандықтан,
ескекаяқтылар деп аталған. Тері астындағы қалыңдығы 10 см ... ... дене ... ... әрі қор заты ... ... көп ... сула өтеді, құрлыққа тынығу, көбею, ... ғана ... ... ... түгі ... болғандықтан, «ақүрпек» дейді.
Күшіктеген кезде қатты суық түсіп, ауа райы күрт өзгереді. Мұны ... ... ... деп ... ... есе келе түгі өзгеріп, сұр
түске ауысады, ол кезде «боздақ» деп ... ... ... майы ... ... суының ластануынан соңғы кезде каспий түлендер санының азаюы
байқалуда.
Қорытынды
Сүтқоректілер - тірі организмдер дүниесіндегі негізгі екі топтың ... - ... ... және ... ... тіршілік иесі; негізінен,
дайын органикалық қосылыстармен қоректенетін гетеротрофты организмдер.
Жануарлар құрылысына қарай бір ... ... және көп ... екі ... ... Жер бетінде жануарлар прокариоттар (ядросыз
организмдер), балдырлар, саңырауқұлақтардан ... ... ... ... ... ... жасы — 0,8 млрд. жылдан
аспайды (1998). Жануарлардың дамуы да қоршаған ортанын ... ... ... Эволюциялык өзгерістер сыртқы ортаның өзгерісіне
организмдердің бейімделуімен үштасады. Мысалы, ... ... су ... ... ... Ал ... ... бейімделе алмаған
құрлық жанаурлары бұрыңғы тіршілік ортасында қалып қойған. Жануарлардың
қазба қалдықтарын зерттеу нәтижесі ... ... ... ... бұдан 1-1,5 млрд. жыл бұрын клетка формасында хлорофилсіз амеба
тәрізді талшықтылар ... ... ... деп ... ... береді.
Протерозой эрасында тіршілік еткен жануарлар қалдықтарынан ... ... ... қанқалары, буылтық құрттардың
түтікшелері, моллюскілердің бақалшақтары, тіпті ... ... ... ... ас ... қан ... ... жүйесі, сезім
және жыныс органдары, тыныс алу, зәр ... ... ... жетілген. Дүние
жүзінде жануарлардың 1,6 млн-дай түрі, 17 типі бар. ... және адам ... ... өте зор: ... пайдалы болып
табылады. Азық-түлік, ар түрлі өнеркәсіп шикізатын: ет, май, сүт, ... бал, ... ... ... т.б. ... ... олар - ... дақылдарының тозаңдатушылары, топырақ түзушілері, ... азық ... ... ... ... болып
табылады. Жануарлардың өнімділігін арттыруды, тиімді ... ... ... ... ... ... мен оның ... зерттейді.
Жануарлардың бағдарлануы — жануарлардың кеңістіктегі тіршілік ету
қабілеттілігі; белгілі бір ... ... ... ... түрі бар: 1) ...... жәндіктердің полярланған жарық
немесе ультракүлгін сәуле арқылы бағдарлануы;
2) ...... ... ... ... иіс ... дәл табуы
(мысалы, жібек көбелегінің аталығы 10 км ... ... иіс ... ...... жануарлардың өз қорегін есту арқылы ұстауы
(мысалы, жапалақ кеміргіштерді 15-20 м-ден сыбдыры арқылы біледі);
4) ... ... ... ... ... ... ... тұмсығында жылуды сезетін шұңқыры болады).
Көптеген төменгі сатыдағы омыртқасыздар ... ... ... ... термиттер), сондай-ақ, құстар және кейбір суда ... ... ... ... ... ал ... бүйір сызығы
арқылы бағдарланады. Жануарлардың бағдарлану ерекшелігін, оны атқаратын
органдардың ... ... ... ... үшін маңызы зор.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Аверинцев С.В. Курс зоологии. Т2:Хордовые. М, Просвещение,1954
2. Андреева Н.Г., Обухов Д.К. ... ... ... ... ... Дерим-Оглу, Леонов Е.А. Учебно-полевая практика по зоологии
позвоночных. М, ... ... Ф.Я. ... ... ... животных. М, изд-
во МГУ,1998
5. Карташев Н.Н., Соколов В.Е., Шилов И.А. ... по ... Высш ... ... Н.Н. ... ... М, Академия,2001
7. Лебедев Н.В. Курс лекции по дарвинизму. М, изд Моск-го ун-та,1962
8. Парамонов А.А. ... М, ... ... ... и ... Под ред. ... А.Б. Ч1 М, ... Физиология человека и животных. Под ред. Когана А.Б.Ч2 М, ... ... И.А. ... ... ... М, высш ... Агаджанян Н.А., Трошин В.И. Экология человека. М, КРУК,1994
13. Акимова Т.А., Хаскин В.В. ... ... ... ... ... негіздері және дүниетануды оқыту
әдістемесі /М.К.Естұрсынова, Ш.С.Набидоллина/ - Астана, «Фолинат»,
2007
15. Зоотехния негідері, - Астана, «Фолинат», 2007
16. Қ.Ш.Жаңабаев, Агрономия ... ... ... -
Астана, «Фолинат», 2007
17. А.В.Эбель, Охрана и рациональное использование природных ресурсов, -
Астана, «Фолинат», 2007

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ырғыз-Торғай мемлекеттік табиғи резерватындағы сүтқоректілердің көптүрлілігі мен қорғау шаралары76 бет
« сүтқышқыл өнімдерінің биотехнологиясын әзірлеу және зерттеу»18 бет
«Сүтқоректілердің шығу тегі»33 бет
Жоғары сатылы аңдар немесе плацентарлық сүтқоректілер39 бет
Лактобактериялар негізіндегі сүтқышқылды ұйытқылар алу51 бет
Сүтке арналған гомогенизаторлар9 бет
Сүтке арналған пастеризациялы-суытқыш қондырғылар9 бет
Сүтке арналған құбырлы жане пластиналы қыздырғыштар11 бет
Сүтқоректілер класының жалпы сипаттамасы18 бет
Сүтқышқыл бактериялары51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь