Ы.Алтынсарин кәсіптік білім туралы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1. Ыбырай Алтынсариннің білім беру ісін қалыптастырудағы ролі ... ... ... ... ... ..6
1.1 Ыбырай Алтынсарин қазақ педагогиксының негізін қалаушы ... ... ... ... ... ...6
1.2 Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.3 Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық идеясы білім беру үлгісі ретінде...17

2. Қазақстан Республикасында 12 жылдық жалпы орта білім берудің әдістемелік негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25
2.1 Әлемдік және отандық тәжірибеге сүйене отырып, 12 жылдық жалпы орта білім беруге көшудің негіздемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
2.2 Еліміздегі 12 жылдық жалпы орта білім берудің құрылымы ... ... ... ... ... ... .30
2.3 Мектептерде 12 жылдық жалпы орта білім берудің мазмұны ... ... ... ... ... ... 36

3. Ы.Алтынсариннің кәсіптік білім берудегі ой.пікірлерінің 12.жылдық білім берумен ұштасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42
3.1 Кәсіптік білім берудің теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..42
3.2 Ыбырай Алтынсариннің кәсіптік білім туралы ой.пікірлері 12 жылдық білім беру жүйесінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..49
3.3 Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы еңбекке тәрбиелеу кәсіптік білім негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..55

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63
КІРІСПЕ


Тақырыптың өзектілігі: Әлемдік өркениетке қадам басқан тәуелсіз Қазақстанның қоғамдық-саяси, экономикалық, мәдени дамуындағы жаңа бастамалар мен түбегейлі өзгерістер білім беру жүйесіне өз әсерін тигізіп, 12-жылдық білім мазмұнын, оқыту әдістемесін жетілдіруде тың ізденістер жасауға мүмкіншілік туғызды.
Қазақ халқының ұлы перзенті, қазақ жерінде оқу-ағарту ісін жүзеге асырған қазақ зиялылырының көшбасшысы, тұңғыш халық ағартушысы қоғамда өзгерісті жасау жолында талмай күрескен, сөйтіп халық игілігі үшін жан алмай еңбек етудің үлгісін көрсеткен. ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы аса көрнекті ағартушы-демократ - Ыбырай Алтынсарин Қазақстандағы қоғамдық ой-пікірдің өркендеу тарихында үлкен орын алды. Ол жас ұрпақты тәрбиелеу мәселесіне ерекше көңіл бөлді. Қазақ даласындағы аумалы төкпелі заманда ұрпақ болашағын ойлап, балалар мен жас жеткіншектердің тағдырына терең үңілген ағартушы -ұстаз.
Міне, сондықтан да жасөспірімдердің халқымыздың рухани тамырынан толық қол үзіп қалмауы - біздің бүгінгі елдігіміз бен егемендігіміздің негізгі өлшемдерінің бірі деп есептеуге болады.
Ел Президенті Н.Ә.Назарбаевтың "Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін, бәсекеге қабілетті экономика үшін, бәсекеге қабілетті халық үшін" атты халыққа арнаған өткен жылғы жолдауында ендігі жерде қай салада да тек көшке ілесе білу ғана емес, нағыз бәсекелестік қабілеттілікті қарыштап дамыту керектігін айрықша атады. Бұл орайда, әрине, білім беру саласына ерекше назар аудару қажеттігі анық. Ұлттың бәсекелестік қабілеті бірінші кезекте оның білімдік деңгейімен айқындалады. Әлемдік білім кеңістігіне толығымен кірігу білім беру жүйесін халықаралық деңгейге көтеруді талап ететіні сөзсіз. Бұл үшін оқушыларды жоғары сатыда кәсіптік бейінді оқытуды көздейтін... білім беруге көшу қажет, - деп атап көрсетілді жолдауында.
Тәуелсіз елімізде оқушы-жастарды бүгінгі күн талабына сай кәсіптік бағдар беруде халкымыздың бай мәдени мұраларын, педагогикалық ой-пікірлерін, жинақталған ұлттық құндылықтарды зерттеп, жүйелеп оқу орындарының оқу-тәрбие үрдісіне пайдаланудың маңызы зор. Осы тұрғыдан алғанда, қазіргі бәсекеге қабілетті жасөспірімдерді тәрбиелеу, ұлт тұрмыс-тіршілігін өркендетуші сапалы да салауатты, ұлтжанды, мәдени-ғылыми ой-өрістері кең ұрпақ өсіру - қоғам алдында тұрған басты міндет. Әрбір қоғам өзінің даму барысындағы зиялы қайраткерлердің педагогикалық ақыл-ойын, тәрбиелік тәжірибесін зерделеп, заман талаптарына сай жетілдіріп пайдаланып отырған.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1 Ақпанбек Г. Қазақтардың дүниетанымы. -Алматы, Қазақ университеті, 1989.
2 Айтмамбетова Б. Жаңашыл педагогтар идеялары мен тәжірибелері. -А., 1991.
3 Әбенбаев С. Оқушы жастарға кәсіптік білім мен тәрбие беруді жетілдіру. -А., 1992.
4 Әбенбаев С. Мектептегі тәрбие жұмысының әдістемесі. -А., 1999.
5 Әбілова З. Этнопедагогика. -А., 1997.
6 Әбдіғазиев Б. Асыл арна. –Алматы: Қазақ университеті,1992, -128 б.
7 Бабанский Ю. Педагогика. -Москва, 1988. 23-тарау.
8 Батышев С. Научная организация учебно-воспитательного процесса. -М., 1975.
9 Бержанов Қ. Тәрбие мен оқытудың бірлігі. -Алматы, 1973.
10 Болдырев Н. Мектептегі тәрбие жұмысының методикасы. -Алматы, 1987. тарау.
11 Богословский В. т. б. Жалпы психология -А., Мектеп, 1980, 13 тарау.
12 Елеманов С., Күктілеуов А. Жастарға арналған праволық білім беру негіздері. -А., 1985.
13 Егембердиев Ж. Мектеп жұмыстарын жоспарлау /Методикалық ұсыныстар. -А., Мектеп, 1975.
14 Ильина Т. Педагогика, -М., 1984 жыл.
15 Иманғалиева, Г. Қ. Кәсіптік бағдар беру-оқушы құзыреттілігін дамытудың алғы шарттары / Г. Қ. Иманғалиева
16 Қалмақбаева, Б. С. XXI ғасырдағы қосымша білімнің жаңа көкжиегі / Б. С. Қалмақбаева
17 Еңбекке тәрбиелеу мен оқыту тұжырымдамасы. //Қазақ-стан мұғалімі. 19 аңпан, 1993 жыл.
18 Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы // Алматы 2010.6-б
19 Қазақстан Республикасында 2015жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы//Астана. 2004. 3-4б.
20 Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы // Астана . 2004. 28-б
21 «Қазақстан мектебі» журналы № 8 2010 ж.
22 Қазақстан мектебі журналы № 10 2011 ж.
23 Қазақ ағартушыларының философиясы [Мәтін] / құраст. Т. Ғабитов , Г. Барлыбаева ; ред. Ә. Нысанбаев . - Астана : Аударма, 2007. - 468 б.
24 Немов Р.С. Психология.–М.: 1998. Т.2. -346 с.
25 Оқушыларға этноэстетикалық тәрбие беру мәселелері. // «Шығармашылық іс-әрекетті дамыту арқылы бәсекеге қабілетті жеке тұлғаны қалыптастыру мәселелері». Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Халықаралық қазақ-түрік университеті Шымкент институты. Академиялық инновациялық университет. - Шымкент-Москва, 2009. 3 бөлім - 245-248бб.
26 Особенности мыслительной деятельности подростков. // «Шығармашылық іс-әрекетті дамыту арқылы бәсекеге қабілетті жеке тұлғаны қалыптастыру мәселелері». Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Халықаралық қазақ-түрік университеті Шымкент институты. Академиялық инновациялық университет.- Шымкент-Москва, 2009. –1 бөлім.- 49-51бб.
27 Ы. Алтынсарин тағылымы. -Алматы: 1991 ж. 73 бет
28 Ұлттық мектептің ұлы мұраты [Мәтін] : (оқушыларға мәдени-этникалық білім беру туралы) / Наурызбаев Ж. - Алматы : Ана тілі, 1995. - 192 б.
29 Дала даналары [Мәтін]. - Алматы : Қазақстанның даму институты, 2001. - 640 б.
30 Ы.Алтынсарин – қазақ рухани мәдениетінің көрнекті қайраткері // «Ы.Алтынсарин мен Шәкәрім шығармашылығының сабақтастығы» атты Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. –Алматы: 2006. - Б. 80-83.
31 Ыбырай Алтынсарин [Мәтін] : деректі баян / Дербісәлин Ә. - Алматы : Арда, 2005. - 216 б.
32 Ы. Алтынсарин шығармашылығының қазақ ұлттық мәдениетінің қалыптасуына әсері [Мәтін] : философия ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты / Игисинова Н. Б. - Алматы : [б. и.], 2006.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...................................................3
1. Ыбырай Алтынсариннің білім беру ісін қалыптастырудағы
ролі......................6
1.1 Ыбырай Алтынсарин қазақ педагогиксының негізін
қалаушы.......................6
1.2 ... ... ... ... ... ... идеясы білім беру үлгісі
ретінде...17
2. Қазақстан Республикасында 12 жылдық жалпы орта білім берудің әдістемелік
негіздері...................................................................
..............................25
2.1 Әлемдік және ... ... ... ... 12 жылдық жалпы орта
білім беруге көшудің негіздемесі
............................................................................
25
2.2 Еліміздегі 12 жылдық ... орта ... ... ... 12 ... жалпы орта білім берудің
мазмұны........................36
3. Ы.Алтынсариннің кәсіптік білім берудегі ой-пікірлерінің 12-жылдық білім
берумен
ұштасуы.....................................................................
..................................42
3.1 Кәсіптік білім берудің теориялық
негіздері......................................................42
3.2 ... ... ... білім туралы ой-пікірлері 12 жылдық білім
беру жүйесінде
............................................................................
..............................49
3.3 Ыбырай ... ... ... ... тәрбиелеу кәсіптік білім
негізі......................................................................
............................................55
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
........................................60
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ........................................................ 63
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Әлемдік өркениетке қадам басқан ... ... ... ... ... ... мен түбегейлі өзгерістер білім беру жүйесіне өз әсерін тигізіп,
12-жылдық білім мазмұнын, оқыту әдістемесін ... тың ... ... ... ... ұлы ... қазақ жерінде оқу-ағарту ісін жүзеге
асырған қазақ зиялылырының көшбасшысы, тұңғыш халық ... ... ... ... ... ... сөйтіп халық игілігі үшін жан
алмай еңбек етудің үлгісін көрсеткен. ХІХ ғасырдың екінші ... ... ... - Ыбырай Алтынсарин Қазақстандағы қоғамдық ой-
пікірдің өркендеу тарихында ... орын ... Ол жас ... ... ... ... ... Қазақ даласындағы аумалы төкпелі заманда
ұрпақ болашағын ойлап, ... мен жас ... ... ... ағартушы -ұстаз.
Міне, сондықтан да жасөспірімдердің халқымыздың рухани тамырынан ... үзіп ... - ... ... ... бен егемендігіміздің негізгі
өлшемдерінің бірі деп есептеуге ... ... ... ... ... ... ... қабілетті экономика үшін, ... ... ... ... ... ... өткен жылғы жолдауында ендігі жерде қай салада да тек
көшке ілесе білу ғана емес, ... ... ... ... ... айрықша атады. Бұл орайда, әрине, білім беру саласына
ерекше назар ... ... ... Ұлттың бәсекелестік қабілеті бірінші
кезекте оның білімдік деңгейімен айқындалады. Әлемдік білім кеңістігіне
толығымен ... ... беру ... ... ... ... талап
ететіні сөзсіз. Бұл үшін оқушыларды жоғары сатыда кәсіптік бейінді оқытуды
көздейтін... білім беруге көшу ... - деп атап ... ... ... оқушы-жастарды бүгінгі күн талабына сай кәсіптік
бағдар ... ... бай ... ... ... ... ... ұлттық құндылықтарды зерттеп, жүйелеп оқу
орындарының оқу-тәрбие үрдісіне ... ... зор. Осы ... ... ... ... жасөспірімдерді тәрбиелеу, ұлт тұрмыс-
тіршілігін өркендетуші сапалы да ... ... ... ... кең ұрпақ өсіру - қоғам алдында тұрған басты ... ... ... даму ... ... қайраткерлердің педагогикалық ақыл-ойын,
тәрбиелік тәжірибесін зерделеп, заман талаптарына сай жетілдіріп пайдаланып
отырған.
Қазақстан Республикасы жалпы орта білім ... ... ... ... ... беру жүйесінің негізгі және бағдарлы мектеп
сатыларындағы ... ... ...... рухани дүниесін
байыта отырып, эстетикалық, ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру; кәсіби мұраны және
онда бейнеленген құбылысты эстетикалық тұрғыда ... ... ... ... ... ... ... ауызша сөйлеу және жазба ... ...... [1, 26 б.]. ... бүгінгі қоғам
өміріндегі даму, жаңару бағыты терең білімді, ұлттық рухта және ... ... ... ... негізінде жан-жақты жетілген жеке
тұлғаны оқытып тәрбиелеуге, ... ... ... тарихи-мәдени, көркемдік-
эстетикалық құндылықтарымыздың аса маңызды мәселе ретінде ... ... жол ... ... ... ... мәдени-рухани қазынасын ту еткен
жеке тұлғалардың өмірі мен шығармалары турасында ... ... ... ... ... ... ... оқыту, ұлттық сананың
негіздерін қалыптастыру – бүгінгі таңда өте өзекті.
Жан-жақты дамыған, жеке тұлғаны қалыптастыру барысында ... ... ... ... ... ... ... зерттеу, ұлы
тұлғаның көп салалы шығармашылық туындыларының ... ... ... ... саралап ашу, шығармаларының құндылығын өскелең
ұрпақтың бойына ... ... ... ... ... ... болмақ.
Сондықтан да қазірге дейін Ыбырай шығармашылығы мен өнерін, талант-дарынын,
туған өскен ортасын, тәлім-тәрбиесін, ... ... ... ... танымын, рухани ағартушылық миссиясын зерттеген көптеген ... ... ... үлестерін қосты.
Жас ұрпақты адамгершілік биік мұраттарға жетелейтін, адалдық пен
ақылдылық, парасаттылық пен ... ... ... ... ... ... ... мектептегі кәсіптік білім беруге
негіз етіп алудың рөлі де ... Ы. ... ... мен
шығармашылығын журнал-газет беттеріндегі мақалалар болмаса, оларды оқыту
мәселелелері арнайы зерттеу нысаны болмады. ... ... сай ... ... ... ... ... арқылы оқушыларды
кәсіпке баулудың тиімді әдіс-тәсілдерін іздестіру – ... ... ... ... бірі.
Зерттеу нысаны: 12-жылдық білім жүйесінде Ы. ... ... ... ... ... ... беруде пайдалану.
Зерттеу пәні: Ы.Алтынсариннің кәсіптік білім берудегі ой-пікірлерінің
12-жылдық білім берумен ұштасуының әдістемелік ерекшеліктері.
Диплом жұмысының мақсаты: 12-жылдық білім ... ... ... ... ... шығармалары арқылы кәсіп пен өнерге баулудың
ұтымды ғылыми-теориялық әдістемесін ұсыну. Ағартушы-ғалымның ... ... ... тиімді әдіс-тәсілдерін нақтылау, кешенді
әдістемелік ... ... ... ... белгілеу. Көзделген мақсатқа
қол жеткізу үшін төмендегідей міндеттер қойылды:
Диплом жұмысы тақырыбының міндеттері:
• Алтынсаринның өмірі мен шығармашылығына шолу ... ... ... пән бағдарламаларындаа Алтынсарин ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларын кәсіп пен өнерге
баулуда пайдаланудың негіздерін, тәсілдерін ғылыми жүйеде ... жас ... ... ... ... ... шығармаларымен бірлікте қарастыру жүзеге асырылса, елге, тілге,
туған ... ... ... ... ... ... ... ойлау қабілетін ... ... ... ... ... ... әдістері: педагогика, психологиялық, ғылыми-теориялық,
ғылыми-әдістемелік еңбектерді талдау, ... алу, ... ... ... ... салыстыру, қорытындылау әдістері
пайдаланылды. Зерттеу мәселесіне қатысты ... ... ... ... ... ... ... білім беретін қазақ орта мектептерінде Ы. ... ... ... білім берудің жолдары қарастырылды;
▪ Жоғарғы сыныптарда ғалымның ... ... ... ... ... ... Ы. Алтынсарин шығармаларын кәсіптік тұрғыдан терең ... ... жеке ... ... ... мәні ... ... құрылымы: диплом жұмысы кіріспеден, үш бөлімнен,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттердің тізімінен тұрады.
1. Ыбырай Алтынсариннің білім беру ісін ... ... ... ... ... ... ... қалаушы
Қазақ педагогикасының негізін салушы, педагог - ағартушы, ақын ... ... ... жазушысы, орыс графикасы негізінде қазақ
алфавитінің негізін қалаушы. Алтын-сарин мектеп пен ... өз ... мен ... ... ... ... ... келу идеясын ұсынды.
Сондай-ақ, оның тамаша тарихи болашағына асқан ... ... ... ... бойынша, ауыл мектептері болыс мектеп-терінің бірінші
бөлімінің бағдарламасы бойынша жұмыс жасауға тиіс болды. Оқу ана ... тиіс - ... ... ... Ы. ... ... ... білім
беру тек бастауыш мектеппен ғана шектеледі -деген пікірден аулақ ... ... ... құру ... ... ... жеткізді және қазақ балаларының
университеттерде оқуын қалады. Алайда, ол Россия патшаларының жағдайындағы
осыған ұқсас жоспарлардың өмірге ... ... ... ... ... Троицк жанындағы гимназия мен Қазақ университеттерінде оқитын қазақ
балаларымен жастарға ... ... ... Ы. ... ... ... маңызын жете түсінді және жақтады. Ол Торғайда ... ... ... ... ... және оны ... қолға алды. Ағаш -
токоры, слесарлы - ұсталық, ... ... бар ... ... қолөнер
училщесі тек 1884 жылы ғана ашылды. Ы. ... ... ... ашу үшін өзінің екі үйінің ... және ... үшін ... ... ... ... бұл ... етуші топтың
әсері салдарынан ол ұлы Октябрь төңкерісіне дейін ... ... ... сол ... ашылмай қалды. Ы. Алтынсаринның ... 1886 жылы ... ... ... ... ... Бұл ... мектеп-теріне мұғалім даярлаудың орталығына айналды. Сөйтіп,
Алтынсарин қазақ халқының өмір мен ... ... ... ... ... ... жолдарын көрсетіп берді, өзі ашты. Бұл жүйенің ең ... ... ... ... мирасқорлығы болып есептеледі. Мұның
ерекшелігі осында. Россия жағдайындағы мұндай ... ... ... ... қазақ мектебін ашып, оқытуға кіріскен Ыбырай соған тікелей
көмектескен Н. И. Ильминскийге жазған (1864 жыл, 16 ... ... ... ... 8 күні менің көптен күткен ісім орнына келіп, мектеп ашылды,
оған 14 қазақ баласы кірді, бәрі де ... ... ... Мен ... қойға
шапқан аш қасқырдай, өте қызу кірістім. Бұл балалар да менің айызымды
қандырып, небәрі үш ... ... оқи ... және ... ... ... ... Кейін парақор болып шықпаулары үшін, оларға адамгершілік
жағынан әсер ... де бар ... ... отырмын. Күлсеңіз, күле беріңіз мен
кейбір оқытудан бос уақыттарда оларға ресми ... ... ... та қоямын,
сөйтіп, оларға дін тарихынан білгенімді айтып, оған басқа да пайдалы ... ... де ... ... Менің қашаннан арман-тілегім қалай
да пайдалы адам ... шығу еді. Ал ... ... қолым жетіп отырғанын
ойласам, көңілім толық жұбаныш табады'', - деп жазады.
Ұлы ағартушы-педагог тек ... ... ... ... ... лайықты оқу-әдістемелік құрал-жабдықтар керек екенін жақсы түсінді.
Сондықтан Ы. Алтынсарин Ушинский, Паульсон, Водовозов, ... ... ... ... ... ала отырып, қазақ балаларына
арнап ''Оқу құралын'' жазды. Сондай-ақ ол әдістемелік мәні бар ... ... ... ... журналдары мен қолөнері үшін қажетті
Гестерманның техникалық коллекциясын, физика, химия кабинеттері үшін ... ... 600 сом ... ... Мұның бәрінен оның жалаң
оқумен қанағаттанып қалмағанын, бұған қоса ғылым мен ... ... ... ... ұстанғанын көрсетеді. Сондай-ақ аса ... мен ... ... ... ... жинау арқылы сондағы
кітапханаларды байытуды көздеді, оқимын деген жастар мен ... ... ... ... ... ... ... болады. Автор сол тұстағы
мектептерде дін ... өту ... ... ... ... үшін
''Шариятул-ислам'' атты оқулық жазды. Бұл кітап кезінде балалардың мұсылман
діні-нің қағидаларын игеруіне айтарлықтай үлес қосты.
Ыбырай ... ... ... ... ... насихатқа
ұрынбайды, қайта өз ойын нақтылықпен дәлел-деуге ұмтылады. Айтпақ ... ... ... ... үшін әр ... ... амал-тәсіл қолданады.
Бұл тұста ол, ең алдымен, шешендік қайталауларды ұтымды ... ... 31 ... ... үшін орыс әліппесін алудың пайдасы ... ... бір ... ... ... ... қолданумен
байланысты қазақ тіліне орынсыз кірген араб, ... ... ... Орыс
әрпімен жазғанымызда ғана сөзіміз дұрыс ... ... ... молдалар
оқытып жүрген араб, парсы, татар тілдерінде шыққан діни кітаптар бізді ... таза ... ... ... ... ... таза
тілімізді шұбарлайды»1 деді.
Бұл тарихи жағынан да, теориялық ... да ... өз ... ... болжампаздықпен айтылған пікір болатын. Бұдан бір жүз отыз
жыл бұрын Алтынсарин әліппе жөнінде ... бұл ... ... өзі ... ... ... ... қана емес, шығыс халықтарының
қазір көпшілігі орыс тілінің графикасына негізделген жаңа Әліппені ... Қай ... ... бұл ... халықтарының мәдени дамуларындағы
игілікті іс, үлкен табыстарының бірі екендігі сөзсіз.
Қорыта айтқанда, Алтынсаринның өз ... ... ... үндеуі
надандыққа, зұлымдыққа қарсы шығуы, сол кезде әлеумет ... ... ... өмір ... ... ... жақсылыққа,
адамгершілікке тәрбиелеуі оның творчествосының халықтық жағы десек,
қазақтың ... ... ... ... және ... ... ... негізін салушы болды. Сондықтан да Ыбырай Алтынсарин ... ... ... ... орын алып отыр [28].
Шындығында қазақ баласын оқуға, білім мен ... ... ... бұл
өлең Ресей патшалығының орыс миссионерлерін жіберу арқылы қазақ даласын
жаулай бастаған жылдары жазылғандығы анық. Сондағы ... рет ұлы ... ашу ... мәнісі де түсінікті – қазақты ұлт ретінде жою. ... ... ... ... ... дініне мойынсындырсам деген
ниетінен барып қана қазақ сахарасында алғашқы миссионерлік ... Бұл ... ұлт ... ... ... ... жобасының
баяндамасы» атты «Қазақ» газетінде шыққан топтама мақаласында ... ... Онда ... ... деп ... «Дін ... ... 1822 жылғы
Сібір уставында айтқан: бұ ... ... ... ... ... табынушылық) мол, сондықтан да бұларды христиан дініне
кіргізуге үміт бар. Облостной кәкімдер қазақ ішіне миссионер ... ... ... ... ... өз ... ... дініне
үгіттеу керек... (Басқарма)». Осы тарихи деректің өзі ... ... ... ... ашық көрсетеді. Бірақ, діни
миссионерлердің бұншалықты ұлтты жоюға бағытталған сорақы қам ... шыға ... Сол ... ... ... мектебінің
табалдырығын аттағандар, яғни жат пиғылдылардың тәрбиесін көргендердің өзі
түптеп келгенде ғылым мен ... ... ... ... ... ... ... асыруға емес, ұлтының білімді болуына қызмет
ету жолын таңдағаны, сол ... ... ... ... ... ... бірегейі һәм қазақтың ұлттық ағарту ... ...... жылы қазанның 29-ында Қазақстанның Халық ағарту комиссары Смағұл
Сәдуақасов Тәшкентте педагогикалық жоғары оқу орнының ашылу салтанатындағы
«Жоғары оқу ... ... үшін ... атты баяндамасында қазақ елін
сауаттандыру ісіндегі Ы. Алтынсариннің еңбегін жоғары бағалайды. ... ... ... өмір ... ... ... ... қазағымыз
болған. Ы. Алтынсарин – орыс мәдениетімен көрші қонған алғашқы қазақтың
бірі. ... ... ... ... ар иманымен православие
миссионерлеріне көмектескен адам, орыс ... ... ... да, қазақ жазуын орыс әліппесіне көшіруді көздеген де осы
кісі. Ол әйгілі орыс ... ... ... досы ... соған
қалтқысыз көмектесті. Міне, дәл осы Алтынсарин өзі өлер алдында қазасын аза
тұтуға бірде бір орыс адамының ... ... ... олардың «маған
етене жақын жүргені болса да араластырмаңдар» деп тапсырған. ... ... ... ... деп ... ... Бұл, әрине, көзі ашық
деген зиялы қазақтың басындағы трагедия еді. Орыстармен ұзақ жыл ... ... ... көңіліне түйгені, орыс миссионерлерінің қазақ жұрты
үшін еш жақсылық ойламайтынына көзі ... ... ... ... болатын. Бәлки, бұл оның тіршілікте өз қолымен жасаған күнәсін
қазақ деп қарс айрылған жүрегінің ... ... ... ... да, ол ... жыл бірге істеп, біте қайнасқан орыс ымыраластарынан
безген», дейді С. Сәдуақасов. Тоқтала кететін ... ... ... ... ... араласқанымен де, яки ... ... ... ... орыс ... де үйретуге күш салғанымен де оның ұстаздық
мақсаты айқын болды. Бұл мақсат ... ... ... ... әр ... ... ... жастарын оқыту арқылы өркениетке қадам ... ... ... өзі ... ... ана ... таза оқытылуына
көңіл бөліп, алғашқы тілашар ретінде халықтың ауыз ... ... де ... ... ... әдеби шығармалар жазды. Сол әдеби
шығармалары ... ... ... ... әдеби тілінің негізін
қалаушылардың бірі болды. ... тың ... ... озық ойлар
енгізді.
Оның мазмұнды да мағыналы әсем лирикалық өлеңдері, әсерлі әңгімелері,
мысалдары қазақ әдебиетінің тарихында ... орын ... Осы ... ... ... ... негізін салушы Ы. Алтынсариннің тіл
тазалығы үшін күрескерлігі, педагогикалық ілімнің тұңғыш кемеңгері екендігі
мойындалады ... ... ... ... ... ... «Қырғыз хрестоматиясы» тарихи- мәдениеттік тұрғыдан
және педагогикалық құндылығы жағынан ... ... ... табылады.
Сонымен қатар, Қазан революциясына дейінгі дәуірде бұл хрестоматия ана
тілінде ... ... ... ... бір үлгісі болғандығын да айта
кету керек.
Алтынсарин ... ... ... сол ... орыс ... оқу ... барлық таңдаулыларын зор педагогтық ... алу, жас ... ... ... ... ... олардың
саналылығын өзінің тәрбие беру жөніндеі мақсаттарына сай етіп ... ... ... ... ... ... ... көздеді.
Сонымен қатар бұл кітаптың тағы бір өзгешелігі бар. Алтынсарин өзінің
ана тілінде кітаптарын жасағанда әдібиеттік ана ... ... ... оның дамуға құқылы екенін дәлелдеп отырады, сөйтіп сол заманда кең
өріс алған архаизмдік араб ... ... ... және ... ... ... ... тіліне) қарсы шығып отырады.
Сол кездегі жағдайда ана ... ... ... оқу ... «татар
әліппесін» пайдалануға тура келген болатын.сонымен қатар ... ... ... ... үшін ... ... түрік және парсы тілдері
жөніндегі оқу құралдарын, яки болмаса оқу кітабы ретінде Хиуа ... ... ... ... 1815 ... қазанда, академик Френа басып шығарған
тарихи бай ... ... ... ... ... ... ... 1876 жылдан 1888 жылға дейін
үздіксіз ... ... Оның ... ... ... ... ... қызметке кіріскеннен бастап-ақ хрестоматия жасауды мақсат
еткенін ... ... өзі тірі ... ... ... ғана ... Ол өлгеннен кейін хрестоматияның бірінші ... ... ... араб ... қайта басылып шықты.
Оның хрестоматиясының екінші ... ... ... ... ... ... энциклопедиясы болған сияқты. Мұнда ең
алдымен, жаратылыстану, тарих ғылымдары қамтылады. Бұл ... ... ... ... ... бұл еңбегі туралы хаттарының бірінде
былай деп жазады: «қазір қырғыз хрестоматиясының ... ... ... бұл ... ... ... ... қырғыздың өз тарихы туралы
бірнәрсе қосу керек болып отыр, бірақ ол үшін ешбір жерден материал іздеп
таба ... ... жән ... мәліметтер беретін қырғыз тілінде кітап
жазып, туысқандарыма тағы да бір ... ... ... ... 7 сәуірде В.В.Катаринскийге жазған хатында ол ... ... ... жөнінде істеген жұмысын хабарлайды. «Бұл
бөлімде мен жаратылыс ... ... ... ... мүмкіндігі
болғанынша толық және химия, физика, техникалық өндіріс жөнінде аздаған
мәліметтер ... ... ... маңызды болып табылатын ... ... үшін қуат ... ажалын алыстата тұрса болғаны. Бұл кітап
ойдағыдай қолданылатын болса, дала жағдайын көп өзгертеді».
Алтынсарин бұл хрестоматиямен бірге, қазақ балаларына орыс ... ... оқу ... ... Бұл ... ол өз ... Коменский өзінің
«Тілге жол ашу» деген ... ... ... ... ... ... ... Алтынсариннің орыс тілін үйрету жөніндегі оқу
құралында ... және ... ... ... алынған 500-ге жуық сөз
және сөйлем бар. Бұл орыс тілін алғашқы үйренушілерге, олардың сөз ... ... ... ... және ... үшін ... оқу
құралын жасағанда, әрине, жарты ғасыр өткен соң, Кеңестік ... ... ... ... халқы оның аз еңбегін мәдениетке қосылған үлкен бағалы
үлес ретінде ... жете ... ... ... ... және аса ... педагог ретінде дәріптейтінін білген жоқ [29].
Алтынсариннің ағартушылық идеялары негізінен ... ... және ... ... ... ... Ол ... халқын
өркениетті халықтардың қатарына жеткізуді арман етті. ... бұл ... жету үшін ... ... ... өзгерту қажет болды. Ол білім алу құр мақсат емес, ... ... ... жастарды белсенділікпен қатыстырудың негізгі жолы
деп білді.
Алтынсарин өзінің ақындық шығармаларында ... ... және ... ... ... кескінін аяусыз әшкерелеп
отырады. Олармен күресу үшін ол жастарды біліммен, ... мен ... ... ... деп ... көзқарастарында кемшіліктер де бар. Ол артта қалушылықтың, аяусыз
қанаушылықтың себептерін дұрыс әшкерелей ... ... ... ... ... жолымен ғана құтылуға болады деп санады. Ауылдағы ескі
дәстүрді, соқыр сенімді, мәдениетсіздікті, реакцияшыл ... жеңу ... ... жас ... ісі, оның игілікті міндеті деп есептеді.
Алтынсарин мектептің кәсіби білім беру ... ... ... ... ... талаптарынан шығарып белгілейді. Оның
пікірінше, мектеп өмірге жанасымды, ... ... ... ... ... ... жағынан жетілуін қамтамасыз етуге тиісті.
Алтынсариннің түсінігінше кәсіптік мектептердің міндеті ... ... кең ... ... ... сондықтан да кейде оның мұғалімдерге
берген нұсқауларында мектептегі оқу ... мен ... тыс ... ... арқасында әдеттегі айырма жоғалып кетеді. Сыныптан тыс ... ... ол ... ... деп ... Оның ... мектептің
оқу жоспарлары мен программалары осыған лайықтанып өзгеріп отыруға тиіс. Ол
өзінің «балаларға неғұрлым көп және кең ... ... ... ұмтылуында
бастауыш халықтық училищелердің программаларының шегінен ... ... ... ... ... ... 1) мұғалімнің ең басты роль
атқаратынын(«халықтық мектептер үшін барлығы ... ... ... ... да, өте ... инспекторлық бақылауды да мұғаліммен
салыстыруға болмайды»); 2) оқу ... ... ... ... алатыны; 3)
қазақ мектептерінде пайдалануға жарайтын оқу кітаптарын жете тексеру қажет
екенін дұрыс түсінген.
Ол мұғалімдер ... ... мен ... ... ... деп ... Торғай облысының мұғалімдері үшін ол
«Жанұя және мектеп», «Халықтық мектеп» деген журналдар ... ... ... үшін ... ... деген кітабын,
Коменскийдің «Халықтың оқу ... ... ... «Ұлы ... ... ... «Ана ... деген, Корфтың «Біздің досымыз», Э. Реклюдің «Жер,
құрғақтық және ... ... ... пен мал шаруашылығы» ... ... ... кітапханаларын оқу құралдарымен, әдебиетпен жабдықтау
үшін әр мектепте 600 сомнан ақша бөлуге мүмкіндік тапты. ... ... ... ... ... деп ... болады.
Мектепте берілетін білім мен тәжірибені Алтынсарин формальдық білім
беру жағынан емес, өмірге ... ... ... ... ... Осы ... ол мектептерге керекті оқу пәндерін іріктеп,
таңдап, қалай оқыту керек және не үшін ... ... ... ... ... ... ... және әлі бұзылмаған ой-өрісі таза қазақ ... ... ... ... ... ... ... бағыт сілтеу үшін әлі кеш
емес»,- деп жазады.
«Қазақ халқын ... ... ... үшін » ... ... және
қазіргіден әлдеқайда баянды ете отырып, олардың беретін білімінің дәрежесін
көтеру керек, дейді Алтынсарин, «Қалай болса солай оқытуға ... ... ... беру ... «Оқу кітабы ғылымға негізделуі тиіс».
Ол ынталы педагог ... ... ... ... ... ... мектебінің тәжірибесін зерттей келіп, мектеп жұмысын одан сайын
өркендету мүмкіншілігін белгілейді. Ол ... деп ... ... ... жағы ... ... ... етіліп келеді; енді істің екінші
– аса маңызды жағы тұр,ол-оқу ... Ол да ... ... емес сияқты.
Дегенмен қалыптаспай жатқандары да бар. Бірақ тәжірибе әрбір ... ... ... және үйренеміз». «Менің ойымша, жалпы айтқанда
біздің мұғалімдеріміз оқу ... ... де ... көптеген халықтық
мектептерінен жақсы жүргізеді»,- деп жазады ол.
Алтынсариннің кейбір сөздерінде «адамгершілікті» тәрбиелеу, ... беру ... өте анық ... ... өзі оның шығамаларында да үлкен
орын алады.
Алтынсариннің адамгершілік туралы айтқандары өз халқына және балаларға
деген шын сүйіспеншіліктен ... Бұл ... ол ... ... мен орыс ... классиктерінің негізгі идеяларын терең
меңгерген. Бір кезде ... ... деп ... ... ... ... ... қолөнерші болуға емес, адам болуға ... ... ... ... тәрбиелеуге тиіс».
Алтынсарин өзінің хаттарында Белинскийдің осы сөздерін қайталап, оларды
жүзеге асырып отырады.
«Шәкірттердің саналылығына ... әсер ... ... ... ... ... үшін бар күшіммен тырысудамын,-деп жазады ... ... ... ... адам болу үшін ... етіп ... ал қазір осы
мақсатқа жеткен сияқты болғанымды сезген сайын өзіме үлкен бір ... ... ... ... ... ... ... осылай қуанып, қанағаттанады.
Адамшылыққа тәрбиелеу идеясы, сол заманда ғылым мен білімнің ... тану – ... ... ... қалған идеологиясына қарсы
күресте, феодалдық-патриархалдық құрылысқа қарсы күресте орасан зор роль
атқарды.
Алтынсарин ғылыми жаратылыстану ... ... ... ... ... көңіл бөледі. Ол жаңа ғылыми идеялардың ... ... адам ... ... жеткізетін жағдайдың бәрін терең
бағалап, артта қалған қаза қоғамында сол ... ... ... ... 60-жылдардағы демократиялық халықшылдықтың өкілдері атқарған
қызметті атқарды.
Отызыншы жылдардың ... ... ... ... ... ... ... оның кім екенін жөнді ажырата алмай жүргенімізде украин
халқының белгілі ... ... ... ... ... ... ағартушы педагог жөнінде былай әділ түйін
айтқан еді: ... ... и ... хрестоматия Алтынсарина и вне школы
получила самое широкое распространение и ... ... к ... духа у ... народа».
Ы.Алтынсарин мұрасы бізге тек соңғы 40 жылдан бермен қарай әртүрлі
қырынан зерттеліп келеді. Оның ... ... ... ... ... жөнінде бірнеше диссертациялар
қорғалып, жекелеген монографиялар жазылды. Бұларды ағартушының сан ... ... сөз ... Осы ... ... ... ... Б.Сүлейменовтің,
Қ.Бейсембиевтің, О.Сегзбаевтың еңбектерін атап өтуіміз қажет. ... ... ... жүргізілсе де, әлі ... ... ... ... көзқарасын жан-жақты талдағанмонографиялар жоқтың
қасы. Жоғарыда аты аталған зерттеулердің барлығы ... ... ... ... қиын емес, оның идеалистік тұжырымдары да
жеткілікті» деп келетін ... ... ... асып кете алмай
жүр. Бұл жағдай да бізге ыбырайтанудың ... осал ... ... ... [27, 30].
Ы.Алтынсарин түсінігінде білім дегеніміз ... ... ... ақыл деп ... - ... ... ... өмірді ғана
қамтуға қабілетті, ал оны дамытып, ... ... де ... ... ... білім ғана». Сондай-ақ Ы.Алтынсарин «Лұқпан
әкім» деген әңгімесінде де адамның дүниетанымы жөнінде де ... ... ... ... бір істі ... ... ол іске әуелі
ақылыңызды, онан соң көзіңізді ұмылдырыңыз, сонан соң ақылыңыз дұрыстаса,
көзіңіз көріп, ... ... ... көрсе, тіліңіз бен қолыңызға ... ... Оның ... ... ... ... ... парасатымен қатар,
түсініктері де, әсіресе, көру түйсігі қатысуы тиіс. Осы аңыз ... ... ... ... ... ал ... ... (сезім мүшелері) елес береді. Әрине, бұл ... ... ... ... ... ... Ал ... құбылыстарды
түсіндіруде Ы.Алтынсарин басқа да ойшылдар сияқты идеалистік бағытта болды.
Әйтсе де ол ... ... ... пен ... ... ... ... көзқарасының қалыптасуында сол кезде өмір
сүрген атақты орыс педагогы ... ... ... ... ... осы екі ұлы ... ... мұрасының сабақтастығын зерттеген
кейбір ғалымдар атап ... ... ... ... жаңалықтарды
білмесе, орыстың адамгершіл прогресшіл классикалық ... ... ... ... ... ... ... осы келтірілген
деректерден Ы.Алтынсариннің саяси-әлеуметтік,философиялық көзқарастарындағы
кейбір олқылық кемшіліктердің сырттай ... да, ... ... ... ... болмайды. Өйткені ұлы
орыс педаогының идеясы Ы.Алтынсарин шығармаларынан, әсіресе оның негігі
еңбегі «Қазақ хрестоматиясынан» ... ... ... ... ... ... ... ат салысқан Чернышевский, Добролюбовтардың ілімдерінен
Ыбырайдың біраз хабары болған сияқты. Ол ... ... ... ... ... ... ... бағыттылуын, халықтың жапай білім алуын,
сөйтіп қазақ халқының алдыңғы қатарлы, мәдениетті елдерді қуып ... ... ... ... ... озық идеясымен танысқан адам ғана
айта алатыны белгілі.
Ыбырай ... ... ... ... ... жарық
көрді. Бірақ әлі күнге дейін жеткілікті көңіл аударылмай келе жатқан оның
психологмялық көзқарастары туралы мәселе. Бар ... ... сарп ... осы қызметті өз өмірінің негізгі арқауы деп ойлаған
үлкен жүректі ұстаздың адам жанын ... ... аса ... ... шүбә келтіруге болмайды. Амал не, бұл ... ... ... ... айта ... жүр. ... зеттеушілерді былай қойғанның
өзінде, Советтік Қазақстанның көрнекті ... Т. ... ... екінші жартысындағы Қазақстандағы педагогикалық ой- пікірлер »
атты сындарлы ... де бұл ... ... ... Біз осы ... ... дамуының тарихын көрсететін зерттеулердегі ... бірі деп ... Ы. ... Шоқан мен Абай секілді психологиялық еңбектер жазып
қалдырмаған. Әйтседе оның сан алуан мәнді шығармаларын ... ... ... ... ... мәселелеріне орайлас айтылған
әртүрлі ... ... ... Ы.Алтынсарин қозғаған осындай
пікірлерге: адам және оны тәрбиелеу жолдары, оқыту процесінің ... ... ... ... ... қоғамдық психологиялық
мәселелері т.б жатқызуға болады. Енді осылардың кейбіріне ... ... ... ... ... ... ... жастарын оқытып
тәрбиелеу мәселесін ең негізгі, басты мәселе деп есептеді. Халқы үшін
қызмет ететін ... ... ... көбейту арқылы қазақ қоғамының
мешеулігін жоюға болады, сондықтан ... ... ... ... ... артық ешнәрсе жоқ деп түйеді Ыбырай. Адамның жан-жақты
қалыптасуының ... көзі ... ... ол ... ... деген
әңімесінде өте жақсы көрсеткен: «бағу-қағуда көп мағына ... шек ... әке өз ... ... сен де ... ... ... болады, сен
де жас ағашсың, саған да күтім керек, мен сенің қате ... ... ... үйретсем, сен менің айтқанымды ұғып, орнына келтірсең,
жақсы, түзу кісі ... ... ... бетіңмен кетсең, сен де мынау
қисық ағаштай қисық өсерсің».
Әкесінің ... ... ... ... осы әңгімеде үлкен мән
бар. Егер ата-ана тарапынан ... ... ... оны ... ... ... онда мұндай тәрбие баланың жақсы адам болып шығуына
жағдай жасайды. Адам тәрбиесінің ... Ол ... ... не жазылса
сонымен келмейді, оның тағдыры тумысынан белгіленбейді. Адамдық қасиеттің
қалыптасатын жері - өмір талқысы, әрекет ету, ... Күн мен ай ... ... де адамның баласымыз, ешкімді біріңнен-бірің артықсың деп
айыруға болмайды,- дейді Ы.Алтынсарин бір ... ... ... ... бір ... ... ... жақсы қасиеттерге баулу, жаман қасиеттерден ... Оның ... ... беттерінен-ақ балаларды оқуға,
өнерге, ұқыптылыққа, ... ... ... ... ... жиі кездеседі. Мысалы, ол «Кел балалар, оқылық» деген ... ... ... өнер ... шақыра келіп, білімді адамның ... ... ... ... ... адам ... арқылы ғана
мақсатына жететіндігін, өзінің келешектегі жақсы тұрмысын қамтамасыз ете
алатындығын, сөйтіп оқыған адамның өмір ... де, ... етуі де ... және ... сергек болатынын сөз етеді.
Ы.Алтынсарин өз шығармаларында жасөспірімдерді адамгершілік қасиеттерге
баулып отыру мектеп пен ата-ананың ортақ міндеті деп ... ... ... ... ... негізгі арқауы. Мысалы, ол жастардың
байқағыштық қасиетін арттыру, жетілдіру мақсатын көздеп, өзі ... ... ... ауыз ... ... ... ... адам өмірінде, оның дүниетанымында тәжірибесі бар
адамдардың ... ... ... ... ... де аша
білді.
Ы. Алтынсарин көтерген психологиялық мәнді мәселелердің енді бір тобы
оның методикалық пікірлерімен астасып ... ... ... ... ғана
емес, ол сонымен бірге тәжірибелі, методикалық ой-өрісі озық, мұғалім ... Ол ... ... өз ... орыс мекребінің озық үлгісіне негіздей
құруды ойластырады. Мектеп оқушыларына ... оқу ... ... жазды. Ол мектеп кітапханаларының физикалық, химиялық,
астрономиялық ... ... ... ... ... мен ... жаңалықтарды біліп отыруына үлкен мән ... ... әр ... әр түрлі әдіспен және әртүрлі оқулықтармен оқытуға
барынша қарсы болды. Ол қандай пәннің ... ... ... ... жас өспірімдердің ақыл ойымен сезім дүниесіне әсер ете алуының маңызы
аса зор екендігін баса ... ... ... ... өнер ... ... тың ойлар, аталы сөздер де Ы. Алтынсарин аузынан ... ... еді. ... да озық ойлы орыс ... ... ... ... процесіндегі рөліне айрықша маңыз ... ... ... ... ... мұғалімнің білімі мен
іскерлігіне, беделі мен өз ... сүйе ... ... деп ... Халық мектептері үшін ең ... ... ... жақсы
педагогикалық құралдары да, ең жақсы үкімет бұйрықтары да, әбден мұқият
түрде жүргізілетін инспектор бақылауы да ... тең келе ... ... оның жеке ... ... ... Торғай
облысында инспектор болған жылдарында ерекше көңіл ... еді. ... ... ... ... ... ... педагогикалық
және оқытушылық тәсілдерді меңгеру ... баса ... ... ... мына төмендегідей міндеттер қойды: нағыз мұғалім болу
үшін балалардың өзіндік ерекшеліктерімен ... ... ... ол ... ... үнемі оқып, қадағалап отырмаса болмайды. Ыбырай
мұғалімге аса сезімтал, бала жанын жазбай танитын адам болу қажет ... ... ... саласында ізденбейтін мұғалімдер туралы былай дейді:
«мұндайлар оқушыларды адастырады, сонан кейін қойылған сұраққа оқушылардың
жауап бере білмегеніне ... ... де ... ... ... оқушыларға
өшігуге дейін барады. Осыдан кейін оқушыларды бұрынғыдан да адастырады,
мүлде ... ... ... ... ... бере алмайтын хәлге жеткізеді.»,
ал сабақ беруге нашар мұғалімдарді ол «баламен түсінуге шорқақ, дарыны ... деп ... ... ... ,-деп ... Ы. ... іске ... жоқ сөздеріне қарап емес, олардың егістерінің бетіне
шыққан ... яғни ... ... ... ... Ы.Алтынсариннің тәрбиеші ұстаздардың жеке басы туралы айтқан
пікірлерінің негізгі арқауы: педагогикалық іс - өте нәзік, қасиетті іс. ... ... ... деген өлшеусіз сүйіспеншілікті, бала жанын бірден
танитын қырағылықты қажет етеді. Шәкірттерді сүйе білген оқытушы ғана ... ... ... ... бола алады. Сол кездегі қазақ елінің
жағдайында ... ... ... ... ... сүйсінбей отыра
алмаймыз. Ы.Алтынсариннің мұғалім жөнінде айтқан осы пікірлерінің өзі-ақ
оны Т.Тәжібаев айтқандай, «Қазақстандағы педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... Ыбырай өз халқының жарқын
келешегі үшін ... ... ... сарп ... ... ... ... артық
іс жоқ деп түйген, туған халқын, ел-жұртын ... ... ... ... еді. ... оның ... шығармаларында қазақ халқы туралы небір
жүрек тебірентерлік сөздер осы ... ... ... ... жайында ой толғаулар көптеп кездеседі [31].
1.3 Ыбырай Алтынсариннің ... ... ... беру ... ретінде
Ы.Алтынсарин аса талантты педагог, ағартушы, дарынды жазушы, тамаша
ақын, көрнекті қоғам қайраткері. Ыбырай ... ... ... мәдениет
пен экономика жағынан мешеу кезінде өмір сүріп, халқымыздың демократиялық
мәдениеті мен өнерінің бір сыпыра саласында жаңадан өсіп ... ... ... ... ... ... ... иесі Ыбырайдың есімі қашанда уақыт сынынан мүдірмей
өтіп, өз халқымен ... ... ... Оның ... өз ... ... сүйіп,
оған бүкіл жан тәнімен қызмет етудің ... ... бірі ... ... ... мен өрісі биік таланты бір ... ... да ... ... ... қазақ мәдениетінің тарихында айқын
іздерін қалдырса, қазірде сол асыл да абзал ерекшеліктерін өз ... ... ... өзі ... да еді. ... ... ұлы ... бірге
жасайтын мәңгі өшпес, ескірмес иделарды көтереді. ... олар ... ... ... ... ... жаңа ұрпақ, жас қауымға алыстан
қол созып, «жол болсын» айтып ... ... ... ... сайын биіктей,
мән-маңызы қадір-қасиеті арта түседі. ... ... дәл ... ... ... бірі ... еді. Ол ... шығармашылық өмірін бір ұлы мақсатқа арнады. Ол мақсат ... ... бойы езіп ... ... пен қараңғылықтың шырмауынан босатып,
өнер-білімді, мәдениетті ... ... қосу ... ... жазушысы Мұқтар Омарханұлы Әуезов Ыбырай Алтынсарин
туралы былай жазды: «Ыбырай орыстың мәдениет мектебін танымаса, Ушинский
бастаған ... ... ... ... ... ... ... нәрінен қорек алмаса, Ыбырай болмас
еді… Ыбырай да сол бір бағытта болумен қатар, ... ... ... ... ... әрекеті жөнінде Шоқанға да, Абайға да
ұқсамайды. Ыбырай ... ... де ісін өз ... ... ... білді. Сөйтіп, ол екеуі де істеген тың тарихтың ұзақ өрісі бар, ... бар ... ... өз ... ... Әрі ол жаңа ... әрі сол кездегі Ресейде батыл жаңалық жасап, «бұратана» елдер үшін
тың ... ... ... ... ең алғашқы мәдениетті мектебін жасаумен
қатар, жазушылық пен ... ол аса ... ... ... ... қазақ ха лқының болашақ дағдырын орыс мәдениетімен бірлікте
алып қараған Шоқан, Абай және ... ... ұлы ... өшпестей із қалдырды.
Осы орайда Ыбырай Алтынсариннің қосқан үлесі мен еңбегі орасан ... ... ... ұлдарының бірі Ыбырай Алтынсарин – аса ... ... ... ақын әрі жазушы, жаңашыл педагог болған
адам.
Ы.Алтынсариннің сан ... ... мен ... ... ... ... материалдар өте көп, олардың дені ағартушының өз қолынан шыққан.
Ыбырай Алтынсарин 1841 жылы қазанның 20-шы ... Орта ... ... ... ... (Қостанай облысының Затобол ауданы). Әкесі
1844 жылы Кенесары шапқыншылығы кезінде қаза табады да, жас ... ... би ... ... ... би көзі ашық, көңілі жарқын, заманының алдыңғы қатарлы адамы
еді: ол өз заманының ... тез ... ... үміт ... ескіде емес,
алды, жаңада екенін, Ресей өкіметінің саясатына ... ... азық ... ... екенін аңғарды.
ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап, патша өкіметі қазақ даласын
бағындырудың, билеп-төстеудің тағы бір жаңа ... ... ... қазақ
балаларына арнап мектептер ашуға кірісті. Патша өкіметінің бұл мектептерді
ашқандағы мақсаты мектеп ... ... ашық ... ... құрудағы
басты міндет – шекарадағы басқару ісін атқара алатын адамдарды ...... ... ... ... ісін ... білетін және айрықша
қызметтерді атқара алатын адамдарды дайындау» деп жазылған.
Сонымен, бұл мектеп 1850 жылы 22 ... күні ... ... ... қазақтың 30 баласы алынды, солардың бірі тоғыз жасар Ыбырай ... бұл ... жеті жыл ... 1857 жылы ... ... ерекше зерек,
ерекше талантты болған [32].
Орынбор қаласында оқып жүрген кезінде және сонда ... етіп ... ... ... ... ... төрағасы болып қызмет
атқарған белгілі шығыстанушы ғалым, профессор В.В.Григорьевпен ... ... және ... достасып алады да, оның бай кітапханасын еркін
пайдаланады. Соның арқасында ол орыс және ... ... ... ... ... ... мол танысады.
Сөйтіп небәрі жетіжылдық ... ... ... Ыбырай өздігінен оқып,
ерінбей ізденіп, талмай еңбек етуінің арқасында ... мол ... ... ... өте кең, ... адам ... шығады.
«Қарағым, мұнда жүрсең нетер едің?
Қолыңа құрық алып ... ... екі ... ... не ... ... ... - деп, атасы Балғожа би айтқандай,
Ыбырай өз атасы тәрізді тек ауыл ... ғана ... ... бір халықтың
мәңдайына біткен жарық жұлдызы болып, қазақ ... ... ... ... 1860 ... ... жергілікті жерлерден мектеп ашу
ісімен айналысады. Сол ... ... ... ... ... ... ... 8 қаңтарында Торғай қаласында ... ... өзі ... ... Сөйтіп Ы.Алтынсарин 1864 жылдан 1889 жылға дейін жиырма бес
жылдық өмірін қазақ балаларына ... ... ашу, ... оқыту, тәрбиелеу,
оларға арнап ... оқу ... және ... ... ... сарп ... Осы жылдардың ішінде ол қазақ қыздары үшін мектеп-
интернат, ауыл шаруашылық және ... ... ... ... ... әрі өз ... ұлы ... қазақ халқының жарқын
болашағын тек оқу-ағарту ісімен, білім-ғылыммен, сол білім-ғылымды ел ... ... ... ... байланыстырған.
Сондықтан да ол: «Мектеп – қазақтарға білім берудің басты тұтқасы… Үміт
мектепте, қазақ ... ... ... ... - деп ... қазақ балаларына арнаған мектеп ашумен бірге онда қызмет
істейтін, балаларды ... ... ... атап ... даярлауға аса зор мән берген. Ол мектептегі ең басты тұлға –
мұғалім деп есептеген. Жақсылап салынған ... үйі, ... ... ... оқу ... да табуға болады. Бірақ бұлардың жақсы мұғалімсіз
берері шамалы деп есептеген.
«Халық мектептері үшін ең керектісі оқытушы. ... ... ... да, ең ... ... ... да, ... мұқият түрде жүргізілген
инспекторлар бақылауы да оқытушыға тең келе алмайды. Сондықтан да мен ... ... ... ... де ... ... жоғары балады.
Ыбырай Алтынсарин орыс халқы ... ... ... ... педагогикалық мектебінің жаңалықтарын шығармашылық
жолмен қабылдай отырып, қазақ даласына ... ... ... ... ... мұғалім болды. Ол өз ісінде әрқашан ... ... ... ... ... қалдырды. Солардың ішінде оның
тамаша өлеңдері мен әңгімелері бар. Бірақ ол – ең алдымен ... ... оның ... мен ... оның ... ... – сол ... істеріне бағынған. Әңгімелері мен өлеңдерін балалар тәрбиесіне
арнап, оқу ... мен ... үшін ... ... ... ... Ушинскийдің, Толстойдың
педагогикалық озат пікірлерін, тағы басқа да материалдарды қорыта отырып,
Ы.Алтынсарин – ... ... (1879 ... мен ... ... ... ... бастауыш басшылық» деген екі кітабын жазды. Бұл
еңбектер кезінде қазақ халқының ... ... аса зор ... ... ... ... жарыққа шығуы өз кезінде қазақ халқы үшін сирек
кездесетін тамаша жаңалық болды.
Ы.Алтынсариннің шығармашылығына ... және ... ... ... ... ... ... тәжірибесінің жемісті ықпалы
болды. Ы.Алтынсарин оқу ... және ... ... ... мен
тәрбиенің дидактикалық және әдістемелік тәсілдерді қолдануда оның ... ... ... оқу ... жасауда өзінің идеялық бағыттылығы
жағынан халықтың ... ... ... және ... өз ... рухта тәрбиелеуге ұмтылды. Сондықтан да орыс педагогтары мен
жазушыларының ... ... ол ... ... ауыз ... ... ... жұмыс істеу барысында Ы.Алтынсаринге
К.Д.Ушинскийдің педагогикалық көзқарасы мен оның ... ... ... ... ... ... және басқалардың
оқулықтар жасаудағы тәжірбиесінің әсері орасан зор болды.
Ы.Алтынсарин ... ... ... ... ... қадамдар
жасады. 1887 жылы ... ... ... ... ... интернатымен
ашылды.
Ы.Алтынсариннің есімімен Қазақстанда кәсіптік-техникалық білім беру
ісінің ... ... ... ... училище ашылды,
содан кейін Қостанайда ауыл ... ... ... өзі ... ... ... ... Орынбор, Қазан, Уфа, Петербург
қалаларындағы сол кездегі Шығысты зерттеуші ... ... ... ... ... ... Плотников т.б.тығыз
байланыста, достық қарым-қатынаста болады. Солар арқылы белгілі татар
ағартушылары ... ... ... әсіресе, Петербург
университетінің оқытушысы, Ш.Уалихановтың досы, белгілі татар ағартушысы
Хұсин Файызхановпен де ... ... ... хат ... хат жазысып
тұрады. Оқу ағарту ісінде бұлардың қайсысының болса да, Ы.Алтынсаринге көп
көмегі тиген.
Әрине, Ыбырай ... ... ... ... ... ... қазақ
халқының тағдыры, келешегіне байланысты барлық мәселелер жөнінде үнемі
пікірлес бола ... ... ... ... ... ... өз достарымен келіспей қалатын кездері де аз болмаған.
Мәселен, ол ... ... ... т.б.миссионерлік
әрекеттеріне қарсылық білдіріп отырған. ... сол ... ... (яғни, араб әрпіне ... ... ... орыс ... ... ... болған. Бұл туралы жоғары орындарға бірнеше рет хат
жазып, арыз айтып ұсыныстар жасаған. Мысалы, ол 1871 ... 31 ... ... ... былай дейді: «Шапағатты төрем ... Сіз бұл ... ... ... орыс ... ... ... айтқан екенсіз. Бұл талассыз пайдалы пікір ғой. Дегенмен, оны ... ... ... ... ... Орыс ... ... кітаптар
қазақ арасына, тап біздің ойлағанымыздай жеңіл және тез сіңе ... ... ... ... ... жағынан, орыс жазуына көзі
үйренбегендіктен, оның таныс еместігінен, оның үстіне, ... ... ... ... ... ... қазақтың өз тілінде, олардың
өздеріне таныс әріппен шығара алу ... ... ... шын ... ... Ы.Алтынсариннің өз заманы үшін бұл ... ... де, сол ... оқу ... ... қабылдамаған.
Ы.Алтынсарин сонымен бірге кейбір миссионерлердің оқушы қазақ балаларын
еріксіз шоқындыруға үзілді-кесілді ... ... Бұл ... ... ... ... ... білдіріп отырған.
Қазақ әйелдеріне білім беру ісі де Алтынсариннің есімімен ... Аса ... бұл ... ол ... ... тарапынан
кедергілерге ұшырайды. В.В.Катаринскийге жазған бір хатында былай деп
хабарлайды: «Қазақ қыздарына арнап ... ... ... ... ... ал мұндай маңызды істі бастамаса, ешқашан да ештеме де ... Бұл ... ... оңға ... мен қазірдің өзінде ... ... бұл ... ... ... Ырғыз қаласында қазақ қыздарына
интернаты бар арнаулы мектеп ашылады. Шындығында бұл ... ... ... аса ... ... еді. Аса ... бұл бастаманың сәтті
болғанына Алтынсарин аса ... Ол ... ... Торғай облысының
барлық уездерінде қыздар училищелерін, 1891 жылы ... ... ... ... 1895 жылы ... және 1896 жылы Ақтөбеде ашуға рұхсат
етілді ... ... ... ... ... ... ... қадамдары
деп біледі. Ыбырайдың Ушинский жолымен жүргізген оқыту жүйесі бойынша:
мектеп, ең алдымен халықтық ... ... ... ... ... ... қолайлы болып құрылуы керек. Ауыл мектебі ауыл өміріне,
болыстық мектеп – болыстағы ... сай ... ... Ауыл ... тәртіпті, көрнекті, мәдениетті, ауылдағы бүкіл мәдени-ағарту
жұмысының орталығы «қазақтарды оқытудың негізгі буыны» болуға ... ... ... ... бәрі де орыс ... ... біліп
шығуға арналды, сабақтың көпшілігі орыс тілінде жүрді.
Ыбырай мұғалімдер жөнінде өте жоғары пікірде болды. Ол ... ... ... бастап, қазақ балаларын ана тіліндеоқыта алатын
мұғалім кадрларын даярлау ісіне белсенді кірісті. ... ... ... ... қабылдамады. Керісінше, Ыбырайды қудалай бастады. Ыбырай өзінің
тағы бір хатында «оқушылар даярлайтын училище ашуға талпынамын деп ... ... ... өкімет орындары маған теріс қарай бастады, ... ... ... деп ... ... кездегі Қазақстан жағдайында өте ... ... бірі ... ... ... бар ... кадрлардың жетіспеуі Ыбырай ол
мәселені екі ... ... ... ... ... өз ішінен
мұғалім даярлайтын қазақ мұғалімдер мектебін ашу арқылы, ... ... ... ... ... Ресейдің арнаулы мұғалімдік оқу
орындарын бітірген жас мұғалімдерді жұмысқа шақыру ... ... ... ... қазақ мектептерінің инспекторы болып жұмыс істеп жүргенде Қазан
мүғалімдер семинариясының директоры Н.И.Ильминскийге жаңадан ашылып жатқан
екі сыныптық орыс-қазақ ... үшін ... ... ... ... рет хат ... ... Бұл кезде Қазан мұғалімдер
семинариясы Қазан, ... ... ұлт ... үшін ... ... бір оқу орны ... ... қазақ даласында әдейі қазақ жастары үшін
педагогикалық оқу ... ... ... ... күн ... жылы ... ... Оның түлектері кезінде қазақ даласының түкпір-
түкпірлерінде жемісті еңбек етті.
Ыбырай Орскіде ашылған педагогикалық мектептің оқу жұмысын жетілдіріп
отырды. Ыбырай Алтынсарин ... ... ... ... ... және ... ерекше роль атқарды. Сондықтан да біз Ыбырайды
Қазақстанда педагогикалық білім берудің негізін салушы «Ұстаздардың ұстазы»
ретінде бағалауға ... енді бір топ ... ... ... ... ... этнопедагогикалық мәнде келеді. Мұның бірі ... ... және оған ас беру және той ... салты туралы баяндайды.
Халқымыздың салт-дәстүрлерін және әдет-ғұрыптарын жетік болатын жан-
жақты ғылым екендігін таныта білді. Осы ерекшелік ұлы ... ... да ... ... қазақ балаларына арнап жазған «Қазақ хрестоматиясы» атты оқу
құралына енген материалдарға зер салып ... оның ... ... мен ... ... ... құрылғанын көреміз. Осы
талаптарға орай айтылар ойдың дәлдігі мен ... ... ... ... ... алынды. Сондай-ақ осы мақсатта автордың халық
ауыз әдебиеті асыл үлгілері мен ... ... ... шешендік сөз
нұсқауларын таңдап-талғап енгізу де өте орынды.
Ыбырай жастарды оқу білім -өнерге үндегенде құрғақ насихатқа ұрынбайды,
қайта өз ойын ... ... ... және олардың жас өрендерін оқуға, өнер-білімге ... ұран ... ту етіп ... әрқашан жаңарып, түрленіп,
құлпырып, оқыған ... ... ... ... ееңбегі
«Кел,балалар,оқылық», «Өнер-білім бар жұрттар», ... ... ... балалар,
Шамнан шырақ жағылар,
Тілегенің алдыңнан
Іздемей-ақ табылар.
Кел, балалар, оқылық,
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық!»-деп ұран салады. Ыбырай бұл ... ... ашу, ... ... бірінші орынға қояды, баланы оқыту барысында
тәрбиелеу керектігін ... Оның ... мен ... ... болмасын балаға тәртіпті, үлгілі, өнегелі кісі болуды уағыздайды.
Елді қараңғылықтан жарыққа шығаратын жастар, тек ғана жастар ... ... ... оның ... ... мол ... ... өзі орындай алмаса, болашақ жастар орындайды деп білді.
«Біз болмасақ сіз ... ... ... ... батамды!»-деп, ол өз халқының келешек ұрпақтарына сеніп
кеткен еді. Міне, сол ұрпақ Ыбырай арманының ... ... бұл ... ... ... сол ... қоғамдық құрылысқа көзқарасында ... пен ... ... болды. Қоғамдағы кемшіліктерді көре
тұрып, оны өзгертудің негізгі жолы ... ... ... ... ... жолымен емес, реформа арқылы әділетсіздікті жойып, ... ... ... оның көзқарасының, дүниетанымының кемшілігі еді. Ол табиғатты
тануда ... бола тұра ... ... түсіндіруде идеалистік
көзқарастан аса алмады.
Ыбырай Алтынсарин 1889 жылғы 17 шілдеде, ... ... ... ... «Инспектор көлінің» жағасында салынған өзінің ... ... ... ... үш ай және үш күн ... ... ... педагогикасының ұлы классигі Ы.Алтынсариннің 150 жылдық мерей
тойы 1991 жылы Қостанай мемлекеттік ... ... ... атап ... ... тойды өткізу барысында ұлы ағартушының туған
топырағы «Инспектор көлінің» жағасында Ыбырайға ... ... ... ... ... Алтынсарин көшесінің бойында «Музей үйі» ашылды.
Қостанай ... ... ... ... оған ... ... Ыбырайтанушы ғалымдар, жазушылары
жоғары оқу орындары, ... ... ... Ыбырайдың ұрпақтары
қатысқан болатынды.
Туған халқының талантты перзенті ұлтының рухани мақтанышы, ... ... ... ... ... мен тарихының алтын
қорына үлес қосумен ... ... ... ... ... бай ... ... ғасырда әлемдік өркениет төрінен орын алуы үшін, Қазақстанның ... ... ... жолы ... әр ... ... ... болып
отырғаны белгілі. Елбасымыз Қазақстан халқына «Бәсекеге ... ... ... ... ... ... - деген жолдауында: «Білім беру
реформасы – Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін ... ... ... аса ... ... ... ... Қазіргі заман талабына
сай, Елбасының халыққа Жолдауы білім беру ісінде де жыл ... ... ... ... ... ... ... білу өз бетінше білім
беруде стратегиялық міндеттерін ... ... ... береді: таңдай
білу, талдай білу, өзгерте ... ... ... ... білу, жүзеге асыра
білу», -деп атап көрсеткен. Осыны жүзеге ... жаңа ... ... Ұлы ... ... ізін ... ... жаңа ұрпағы, білім
деңгейі жөнінен әрдайым ... ... ... ... ... ... тиіс ... Қазақстан Республикасында 12 жылдық жалпы орта білім берудің
әдістемелік негіздері
2.1 Әлемдік және отандық тәжірибеге ... ... 12 ... ... ... беруге көшудің негіздемесі
Білім беру жүйесіндегі өзгерістерге негізделген әлемдік дамудың негізгі
үрдістері мыналар болып табылады:
• қоғам ... ... ... ... қоғамға көшу, мәдениаралық өзара
қатынас ауқымының кеңеюі;
• халықаралык ынтымақтастық нәтижесінде шешілуі ... ... ... және ... ... демократиялануы;
• экономиканың қарқынды дамуы, бәсекелестіктің өсуі;
• адам ... ... ... ... дамыған елдердің білім беру жүйесінде білім ... мен ... ... ... ... беру ... ... өзгеруі, білім беру мазмұнындағы ... ... ... ... ... ... тәсілдерін іздеу және т.б. үрдістер
байқалып отыр.
Оқытудын дәстүрлі өнімсіз стилін ығыстыру  және оқушылардың ... мен ... ... қамтамасыз ететін жаңа дамытушы, сындарлы
білім беру моделіне көшу әлемдік білім ... ... ... ... ... ... орта білім беретін мектеп соңғы жылдары ... ... ... ... ... ... қолдайтын нақты қадамдар
жасалды. Олардың ішінде мемлекеттік жалпыға міндетті білім стандарттарының
әзірленуі және енгізілуі, кредиттік ... ... үш ... жоғары
білім моделінің енгізілуі, вариативті білім берудін енгізілуі, ... ... ... ... ... ... басталды.
Бірақ қол жеткен жетістіктер адам ... ... мен ... ... ... ... ете алмайды. Қазақстанның білім беру
жүйесінің даму деңгейіне кері ... ... ... ... ... ... Орта ... беру жүйесінде диагностикалық мақсаттылықтың болмауы.
2. Білім берудің жеке тұлғаның дамуына емес, ... ... Оқу ... ... оқушыны қызықтырмайтын, шынайылықты қамта-
масыз етпейтін және қиындық тудыратын жағдайға душар ететін ... сақ- ... ... ... ... және ... касиеттерінің
жеткілікті дамымауы, өзін-өзі аныктау мотивтерінін болмауы, өзіндік
кызығушылығы мен болашақ жоспарын сезіну деңгейінің төмендігі.
Қазақстан ... ... ... ... және ... ... білім кеңістігіне кірігуі Қазақстан Реслубликасының жалпы
орта білім жүйесін жаңғыртуды, атап айтканда, орта ... ... ... ... қайта қарауды және оқыту мерзімін ... ... ... 12 ... ... ... ... бір халықаралық
білім беру стандарты қалыптасты.
Еуропа кеңесінің (1992 ж.) Декларациясына сәйкес 12 жылдық білім беру
әлемдік білім ... 136 елде ... ... ... ... ... АКШ, ... Германия, Франция және т.б. ТМД ... ... ... ... ... ... ... және Балтық елдері
таңдады.
Қазақстанның 12 жылдық білім беруге көшуі ... ... жаңа ... ... ... ... ... шешуге мүмкіндік
береді.
Білім беру мазмұнын жанартудың ... ... ... ... беру ... ... казіргі әлеуметтік-экономикалық
сұранысына сәйкестендіру;
• білім беру мазмұнын ізгілендіруді, онын ... ... өз ... ... ... оны ... колдана білуге ... ... ... негізгі кұзырлылық
қалыптастыруға ыкпал ететін білім беру ... ... ... танымдық уәждемелерін қалыптастыруға бағытталған білім беру мазмұнын
іріктеу;
• білім беру мазмұнын оқушының ғылыми тәсілмен ... өз ... ... және ... ... ... ... мазмүнын ұлттық мәдениетті ... өзге ... ашық ... ... ... және ... мектептердің орта білім беру ... ... ... ... ... ... білім
беру мазмүны құрамына 8 білім саласы енгізілді: "Тіл және ... ... ... ... ... "Дене
шыныктыру", "Адамтану".
Білім беру саласынын мазмүны ... ... оқу ... ... ... іске асырылады.
Білім мазмүнына инварианттық компонент (өзінің ... мен ... ... ... ... беру ... талаптарына жауап
беретін оқу бағ-дарламасының ... ... ... және ... (оқушылар мектеп ұсынған арнаулы курстардан өздерінің калауы және
таңдауы бойынша игерілетін оқу жоспарының вариативті бөлігі) кіреді. Мүнда
оқушының ... ... ... ... ... "Зерттеу
мөдениетінің негіздері" атты арнаулы курсы беріле-ді), жоғары сатыға (11—12-
сыныптар) бейіндік компонент (таңдауы ... ... ... ... мен ... ... бейінді білім стандарттарына жауап
беретін оқу пәндерінін, модульдердің, курстардың жиынтығы) қосылады.
Білім беру процесін ұйымдастырудың ерекшеліктері. 12 жылдық ... беру ... ... ... ... ... ... беру мазмұны
негізінде және оқытудың репродуктивтілігі мен ... ... ... ... мен оқушының ынтымақтастығы негізінде
қалыптастырылуы тиіс.
12 жылдық мектепте окытуды ұйымдастыру жалпы дидактикалық ... ... мәні бар ... ... ие ... жеке тұлғаның жас және психофизиологиялық даму ерекшелігінің
ескерілуі;
• күтілген нәтижеге жетуге бағдарлығы;
... ... ... білім беру моделінде оқыту оқушы (үйрену) мен
мүғалімнің (оқыту) өзара байланыс әрекетіне әр оқу ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылған болып табылады.
Мұғалім кызметінің мақсаты (окыту):
• білім беру саласының пәндік және ... ... ... отырып, оқу процесінің накты мақсаттарын жобалау;
• оқу процесін оқу материалдарын игеруді ұйымдастыру бойынша міндеттер
кешенін шешуге бағдарланған білім беру ... ... ... оқу ... даярлау және оқу мақсаттарына сәйкес оқытуды
ұйымдастыру;
• оқу процесін жобалауға және іс ... іске ... ... ... пайдалану;
• оқушының оқу материалын игеруінің тұлғалық-әрекеттік бағыттылығын
реттеу;
• оқушының озық ... ... үшін ... ... ... жақын зонасына жетуі);
• құзыреттілік түрінде жеке қол ... ... ... эмоция
туғызу,
қолдау көрсету және психологиялық жағымды орта күру;
• оқушының өзінің алған білімін қолдана білудегі жеке ... ... ... өзін ... ... білімін көтеруге дайындығы
бойынша білім алу кеңістігін кеңейту мүмкіндіктерін қарастыру;
• ағымдағы нәтижелерді бағалау, қойылған мақсаттарға жетуге бағытталған
оқытуды уакытында ... ... ... ... жеке білім беру траекториясын қоя білуге берілген мүмкіндікті қолдану
(оқу материалын игеру деңгейі, карқыны);
• әрекет ету ... ... ... оқу мен ... ... ... ретінде игеру;
• оқу жағдайларын шешуге немесе кұзыреттіліктің пайда болуына арналған
жұмыстардың әдістері мен ... ... мен ... ... орта ... ... мектептегі білім беру мазмұнын игеруге және
оны өзінің жеке білімдік капиталына ... ... ... ... оқу-
әдістемелік әдебиеттер, мультимедиялық бағдарламалар, қашықтан оқыту
технологиялары, интернет желісі және т.б.) ... ... ... және ... ... - ... басым міндеттердің
бірі. Әзірленетін оқулықтар мемлекеттік жалпыға ... ... ... ... тиіс және оқыту мазмұнын ... ... ... ескере отырып жүргізіледі.
Сабақты конструкциялауда кезек оқушының өзін-өзі таныту мақсаттарына,
оқу ... ... ... ... ... ... ... оқытудың формалары мен әдістеріне кезек беріледі.
12 жылдық мектептегі оқыту мен тәрбиелеуде жеке тұлғаның қабілеттерін
толық көрсетіп, ... ... ... бірі ... тәсіл.
Әрекеттік тәсілге сәйкес адамның дамуы кезінде осы жас кезеңіндегі жетекші
әрекетке зор үлес қосады.
Әрекеттік қатынас оқушының әлеуеттік ... ... және ... ... ... ... тыс ұйымдастыру нысандарымен, саралау
тапсырмаларымен, вариативті бағдарламарлармен ... жеке ... ... ... ... ... ... тұлғалық – бағдарлық
тәсілмен ... ... ... ... 12 ... ... жаңа ... болып табылады және
мектеп түлегінің ... ... ... ... мен ... ... қабілетінде пайда болатын оқушылардың сапалық кешенін дамытуды
көздейді.
Оқытудағы тұлғаның психологиялық және ... ... ... ... беру ... ұйымдастыруда біртұтас
қарастырылатын денсаулық сақтаудың пәндік-кеңістік ортасын құрудың маңызы
зор.
Дәстүрлі қатынастармен ... ... беру ... ... оқыту
процесінің жалғасу циклдерінің түрлі нұсқаларының мүмкіндігін қарастыратын
оқу-тәрбие процесінің топтамаблокты: апталык, екі ... ... ... ... ... ... білім беру процесінде күтілетін ... ... ... және ... енгізуге мүмкіндігі болатын педагогтардың қызметі
жеткізіледі.
Жаңа педагогикалық технологияларда педагогтың акпарат беруші қызметімен
бірге үйлестіруші, кеңесші, оқушының ... ... мен ... ... ... ... көшіріледі.
Нәтижеге бағдарланған білім беру моделінде негізгі қызметті оқушының
оқыту кезеңдерінде ... ішкі ... ... ... ... ... ... рөлі артады.
Тұлғалық-бағдарлық окытудың міңдеттерін табысты іске асыру үшін ұйымдар
жұмыс аптасының бес күндік ... ... ... ... Сенбі — оқушының жеке бағдарлы білімін камтамасыз ететін
сабақтарды үйымдастыруға бағытталған дамыту күні ... ... беру ... нәтижеге бағдарланған оқу жетістіктерін бағалау
жеке оқушының, мұғалімнің, мектептің, өңірлік және ... ... ... беру нәтиже-лерін бағалауға барабар тәсілдерін карастырады.
Мектептегі оқытудың нәтижелері — әрбір ... ... ... қол жеткізудегі табыстары, оның оқуға катынасы мен тұлғаның тұтас
даму динамикасы жан-жақты және әділ бағалауды талап ... ... ... ... ... ... бағалаудың екі
жолын бірдей дамытуды карастырады:
• білім берудің жалпыға міндетті стандартын ... ... ... ... жеке ... жетістіктері (ішкі нәтижелер).
Оқытудан күтілетін нәтижелер, игерген дағдылар, қалыптаскан құзыреттер
төмендегідей бағаланады:
... ... беру ... ... талаптарына сәйкес оқушының оқу
жетістіктерін бақылаумен;
• білім беру салалары бойынша жалпы орта ... ... ... сатыларын
аяқтауы бойынша межелік және қорытынды емтихандар өткізумен;
• мектептің әрбір сатысында аралық мемлекеттік бакылау ... ... 10, 12 ... аяктаған соң біртұтас ұлттық емтихан өткізумен;
• ұлтгық масштабта мониторингті ... ... ... мемлекеттік жалпыға міндетті стандартының оқу нәтижелеріне
жету сәйкестігін бақылау мен бағалау максатындағы диагностикалык зерттеулер
жүргізу төмендегілердің негізінде жүзеге асырылады:
• күтілетін ... ... ... ... ... оқушының әрекет нәтижелерін сандық және ... ... ... әзірлеу;
• тестілік тапсырмалар, портфолио, бақылау жұмыстары, ауызша жауаптар,
сондайақ оқушылармен жүргізілген сауалнама нәтижелері ... ... ... рейтингтік бағалаудың ғылыми негізделген
әдістерін әзірлеу.
Оқушылардың нәтижелерін бағалау жетістіктері және рәсімдеріне бакылау
жасау жүйесі жеке, ... ... ... ... Ұлттық Біртұтас емтихандар, Мемлекеттік Аралық бақылау,
Мониторингтік ... ... ... ... және ... шешімімен ұйымдастырылады және күтілетін нәтижелерді бағалау
үшін білім беру процесіне бақылау, мектепте басқару мен түзету, оқушының
күтілетін ... жету ... ... ... ... ... ... туындаған үрдістерді анықтау жүргізіледі [15].
2.2 Еліміздегі 12 жылдық жалпы орта білім берудің құрылымы
12 жылдық ... беру ... ... ... беру ... ... мүмкіндігі мен қызығушылығын толық ескеруді, оқыту
сатылары бойынша оқу материалдарын ... ... ... ... ... ... көздейді.
12 жылдық білім берудің ... ... ... ... ... жеке ... жас кезендерінің ескерілуі;
• күтілетін нәтижелердің жетістіктеріне бағыттылығы;
• оқытудың сабақтастығы;
• әрбір окыту сатысының даралығы.
12 ... ... беру ... ... ... ... мен ... беру
денгейі ерекше мәнге ие болып отыр. 5 жастағы балаларды мектепалды даярлау
олардың психологиялык, педагогикалык, дене және ... ... ... бастауыш мектепте окытуға дайындау сапасының басты жағдайы
ретінде жүзеге асырылуы тиіс.
1-саты
Жалпы орта білім беру (1-4-сыныптар);
Оқуды бастау жасы - 6 ... ... - 4 ... ... ... — оқушының өзін-өзі таныту мүмкіндігі мен
қоршаған ортасының шынайылығы ... ... ... ... ашу, ... және білігін қалыптастыру, яғни оқытудың келесі сатыларына қажетті
танымдық қызығушылығын ... кіші ... ... біртұтас оқу
әрекетін қалыптастыруға ықпал ету.
Баланың тұлғалык қалыптасуын, оның қабілеттерінің тұтастай дамуын
қамтамасыз ету. ... ... ... ... мен дағдыларды игеруге,
оқу, жазу, санау, шығармашылықпен ойлау элементтерінің, жеке ... ... ... ... ... ыкпал ететін оқу әрекетін
ұйымдастыру.
2-саты
Жалпы орта білім беру ... ... - 6 ... ... бағдары — негізгі жалпы білім алуға ... ... ... және ... ... мәдениетін, тұлғаның
біртұтас көзқарасын, өзін-өзі анықтауын қалыптастыру, тұлғаның өзін-өзі
ұйымдастыру тетіктерін, ... және ... ... ... ... тәсілдері мен ғылыми таным әдістерін игеруіне ықпал ететін
оқу әрекетін ұйымдастыру.
Негізгі мектеп оқытуды бейіндік мектепте немесе кәсіптік бастауыш ... ... беру ... жалғастырудың базасы болып табылады.
Бұл сатының ерекшелігі оқушының мектептегі үшінші сатыдағы бейіндік
оқытуға саналы тандау ... ... ... ... ... ... ... орта білім беру (11-12-сыныптар);
Оқыту узақтыгы - 2 жыл.
Үшінші сатының бағдары — жалпы орта білім берудің ... ... ... ... ... мен ... ... білімін
жалғастыруға қатысты жеке және өмірлік өзін-өзі ... ... ... қызығушылық ниетімен сәйкес әлеуметтендіруге ... ... іске ... ... ... ... жаратылыстану-математикалық, әлеуметтік-гуманитарлық
және технологиялық бағыттар бойынша жүзеге асырылады.
Бейіндеу (профилизация) нысандары мектептің педагогикалық әлеуетін,
білімдік ... ... ... ... ауданның
сұранысын ескере отырып аныкталуы тиіс.
Бейіндік оқытуды іске ... ... ... ... ... лицейлерде, дарынды балаларға арналған ... ... ... ... арналған арнайы мектептерде
жүзеге асырылады.
Материалдык-техникалық жағдайын, кадрлық әлеуеті мен оқу-әдістемелік
камтамасыз етуді ескере ... ... ... ... ... ... ... бойынша қарастырылады:
1. Бір бейінді мектеп —бір бейінді оқытуды іске ... Көп ... ...... ... ... ұйымдастыру.
3. Жалпы білім беретін мектептердегі, гимназиялардағы, лицейлердегі,
дарынды балаларға ... ... ... ... ... Өңірлік ресурстық орталық — материалдық және ... ... ... ... ... ... ... алатын ресурсы
бар білім беру ұйымы. Ресурстық орталықтар ЖОО (жоғары оку орындары),
колледждер немесе ... беру ... ... ... ... ... жағдайындағы ауылдық ресурстык орталық —
айналасындағы ... ... ... ... ... ... алатын ауылда толықканды база мен
бейіндік ... ... ете ... қуатты білім беру ұйымдарының
бірлестігі.)
5. Сырттай оқытатын және кешкі мектептер еліміздің ЖОО, облыстык БАИ
жанынан ... ... ... мен ... орталықтардың
базасында жүзеге асырылады [17].
Ауылдық жер жағдайында шалғай ауылдан ... ... ... жағдайлар жасалады:
• ауыл оқушыларына арналған бейіндік оқытудың барлық түрі ұсынылған
мектеп-интернат;
• интернат типіндегі пансионат — ... ... ауыл ... ... ... ... ... ресурстық орталықтарына
карай аудан орталықтарындағы орта мектептерде жүзеге асырылады.
12 жылдық білім берудің мақсаты. Әлемде болып жатқан білім реформалары
елімізде де 12 ... ... беру ... көшу ... айқындап отыр.
Еліміздегі жаңа білім беру реформасы 12 ... ... ... көшу ... дамыған жеке тұлғаны қалыптастыруға бағытталған жаңа ұлттық
үлгіні ... ... ... біліммен», «білім әркімге өмірбойы»
үлгіге көшуді және әлемдік білім беруші ... ... ... ... ... ... 2008-2009 оқу жылдарынан бастап 12 жылдық білім ... ... ... ... ... білім жүйесі академиялық
түбегейлі болып табылады. Баланың жан ... ... өз ойын ... әр адамға табиғатымен берілген шығармашылық әлеуетін толық іске
асыруына ... ... өзін өзі ... ... ... саналы түрде
дайын болуға қоғамның экономикалық, мәдени саяси өміріне белсенді ... ... ... ... ретінде
қалыптасуында.
Кәсіби педагогтың қалыптасуының шарттары.
1. Әдіс-тәсілдері, техникалық құрылымдарының ... ... ... жеке ... ... ... ресурстарын түсінуі.
3. Жалпы жеке өмір тәжірибесі
4. Проблемалық ситуациялық жағдайда өз тәжірибес мен кәсіби ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру
7. Өзіндік педагогикалық талдау жүргізуге алуы
8. Теориялық білімін тәжірибе жүзінде пайдалана алуы.
Қазақстан ... 12 ... ... орта ... ... ... ... 12 жылдық жалпы орта білім беру
Тұжырымдамасы (бұдан әрі - ...... орта ... беру ... ... ұйымдастыру ұстанымдары мен бағыттары ... ... ... ... ... ... Республикасының "Білім туралы" Заңына;
"Казақстан Республикасын 2010 ... ... ... ... Қазақстан Республикасында білім беруді 2010 жылға ... ... ... ... ... ... "Қазақстан экономикалық, әлеуметтік, саяси жаңғырудың
қарқынды жолында" атты жолдауына, ... ... ... ... ... ЮНЕСКО-ның үздіксіз білім беру туралы ұсыныстарына
сәйкес ... ... — 12 ... ... жағдайында Қазақстан
Республикасының жалпы орта білім беру жүйесін жаңарту жолдары мен ... ... ... ... ... өмір сүру ... ойлау мен
қарым-қатынасты түбегейлі өзгертетін ... ... ... ... ... ... ... оның икемділігіне,
жасампаздық іс-әрекетіне қол жеткізетін тәсілдер қоғамның негізгі капиталы
бола бастады ... ... ... ... ... ... бірі ... әлеуметтік және экономикалық жағдайда өмір сүруге дайын ... ... ... өмірге белсенді қатынасын байқатып, оны
жақсартуға ықпал ете алатын, бәсекеге қабілетті жеке ... ... ... ... ... жеке тұлғаға қойылатын мынадай талаптар
алдыңғы орынға шығады: креативтілік, белсенділік, әлеуметтік жауапкершілік,
ой-өрісінің ... ... ... ... сауаттылык, танымдық әрекетке
қызығушылығының басымдығы.
Қазақстандық жалпы орта білім мазмұны оқушының өмірдегі құзыреттілігі
үшін жеткіліксіз болып отырған әрбір оқу пәні ... ... ... ... алу тәртібімен ғана ... ... ... ... оқушының оқуға ынтасының төмендеуіне және денсаулығының
нашарлауына себепші болады.
Мектеп ... ... және ... ... тұрақты
өзгерістерді ескере отырып, қоғам ... ... ... ... ететін жалпы орта білімді ... ... ... ... тәжірибе көрсетіп отыр. Оқушыны тұлғалық дамыту
міндеттерін іске асырудағы, оның ... және ... ... ... ... білімінің рөлін күшейтудің маңызы
зор.
Тұжырымдама төмендегі бөлімдерден тұрады:
• Әлемдік үрдістер мен отандык тәжірибеге сүйене отырып, 12 жылдық ... ... ... ... ... 12 ... ... орта білім берудің мақсаты мен күтілетін нәтижелері.
• Жалпы орта білім беру құрылымы.
• Білім беру мазмұнын жаңартудың негізгі ... ... беру ... ... ерекшеліктері.
• Педагогикалық кадрлар.
• Білім берудің күтілетін нәтижелерін бағалау жүйесі.
• Жалпы орта білім беру жүйесін басқару.
• 12 жылдық жалпы білім беру ... іске ... ... ... 12 ... мектептегі білім беру максатын, міндеттерін, құрылымын,
мазмұнын және оку-тәрбие процесін ұйымдастырудың ерекшеліктерін ашып
көрсету;
2. 12 жылдық білім ... ... ... негіздемесін
дайындау;
3. осы Тұжырымдаманың күтілетін нәтижелерін анықтау.
12 жылдық білім беру негізі жеке адамның жеке ... ... Адам ... болып тумайды. Ол өмір сүру ... ... ... ... шығармашылық бәсекелік қабілеті мол ... ... ... ... 12 ... жалпы орта білім
беру тұжырымдамалары жасалады. 12 жылдық білім үш сатыдан тұрады:
1. 1-4 сыныптар ... ... ... ... ғылыми әдістерді
түсіндіруге баулу.
2. 5-10 сыныптар.
3. 11-12 сыныптар болашақ мамандық ... ... ... ... білім берудің басты максаты: Өзінің және қоғамның мүддесінде
өзін-өзі ... ... ... ... даму үстіндегі ортада өмір сүруге
бейім, бәсекеге қабілетті және құзыретті, шығармашыл, білімді ... және ... ... ... нәтижелері белгіленген мақсатқа сәйкес мектеп
түлегінің негізгі құзырлылығы төмендегіше ... ... ...... ... ортаны бірдей
қабылдайтын кабілеті, жоғары әдептілік кұндылықтар негізіңде жасампаз
коғам өмірінде ... ... таба білу ... ... мен
елжандылығы. Бұл құзыреттілік өмірдегі түрлі жағдайларда шешім
қабылдай білу білігін қамтамасыз етеді. Ең ... ... ... ... ... ... азаматтық белсенділігін көрсету, саяси
жүйені түсіну, болып жатқан әлеуметтік жағдайларға баға бере білу.
2. Мәдениеттанымдық ...... ... ... ... ... ... және қоғамдағы
дәстүрлер мен жеке, отбасылық және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін тани білу. Адам мен қоғамның дамуындағы
ғылымның рөлін ... Өзі ... ... мен ... ... ... және бағалауға мүмкіндік беретін мәдени-
демалыс кызметін тиімді ұйымдастыру тәсілдерін игеру; рухани ... ... ... ... ... ... ... — окушының зерттеу әрекеті мен өзіндік оқу-
танымдық процесін қамтамасыз ететін кешенді ... Бұл ... ... ... ... білуді, тиімді жоспарлай
білуді, сәйкес функционалдық сауаттылық талаптары негізіндегі білімді
игеруде әлемнің ғылыми бағытын түсінуге ізденушілік - ... ... ... мүмкіндік беретін өзінің әрекетіне талдау
және қорытынды жасау тәсілдерін карастырады.
4. Коммуникативті құзыреттілік - ... ... ... пен қарым-
қатынас тәсілдерін білуді, түрлі әлеуметтік топтарда жұмыс ... ... ... ... ... ... ... жағдайларда шешім қабылдау үшін байланыстың түрлі объектілерін
қолдана алу ... ... тіл ... қазақ тілінде,
халықаралық қатынаста шетел тілінде қатынас дағдылары ... ... ...... ... өз ... ... талдай, тандай білу, өзгерте білу, сақтай білу, білім мен
ақпаратты акпараттық ... мен ... ... ... ... ... білу және интерпретациялау білігі.
6. Әлеуметтік-еңбек құзыреттілік отбасылық, еңбек, экономикалық, ... ... ... ... азаматтық-қоғамдық тәжірибе
мен білімге ие болуды білдіреді. Бұл құзырет әлеуметтік қоғамдық
жағдайларға нақты талдау ... ... ... ... ... ... ... жеке басына және қоғам мүддесіне сәйкес ықпал ете
білуді қарастырады.
7. Тұлғалық өзін-өзі дамыту құзыреттілігі. Бұл құзырет отбасылық, ... және ... ... қатынастар саласындағы белсенді
азаматтық-қоғамдық қызмет білімі мен тәжірибесінің болуын білдіреді.
Құзырет нақты әлеуметтік-қоғамдық жағдайларға ... ... ... ... ... ... мүмкіндігін нақты перспективалық
жоспарлаумен салыстыра білу және ... ... ... ... білу, өзінің өмірі мен ісіне жауапты карау)
жеке және коғам пайдасына сәйкес шешім қабылдауды және ... ... ... Мектептерде 12 жылдық жалпы орта білім берудің мазмұны
Жеке тұлғаны дамытудың және оның ... ... ... құралдарының бірі білім мазмұны болып табылады. Білім мазмұны деген
түсінік әр ... ... ... Ю.К. ... оны ... ... ... – ғылыми білімдердің біліктіліктер мен
дағдылардың жүйесі, оларды меңгеру ... ... ... ... ... ... ... олардың дүниетанымын, адамгершілігі
мен мінез-құлқын қалыптастыруды, қоғамдық ... және ... ... ... ... ... ... мазмұны адам жинақтаған әлеуметтік тәжірибенің
барлық элементтерін қамтиды. Бұл ... ... ... ... ... бірі ... ... дидактиканың классиктері И.Я. Лернер мен М.Н. Скаткин былай
деп атап көрсетті: «Білім берудің ... ... ...... ... ... жинақталған тәжірибені беру». Бұл аталған функция
тұжырымдамалардың, оқу ... мен ... ... мазмұнының
едәуір бөлігін жасауға негіз болады. Бұл жағдай білім мазмұны оқушылардың
білім көлемін, ... мен ... ... үшін ... ... Леднев білім мазмұнын тұтас жүйе ретінде талдау қажеттігін айта
келіп оған ... ... ... ... ... ... –тұлғаның жеке
қасиеттерімен сапасының прогрестік өзгерістер, процестер ... ... ... ұйымдасқан іс-әрекет болып табылады».
В.С. Леднев білім берудің құрылымдық компоненттерінің жиынына және
олардың өзара байланысына әсер ... ... ... Білім
мазмұнының құрылымын тұтастай алғанда мыналар белгілейді:
Ғаламдық деңгейдегі факторлар, бұлардың негізінде білім беру негізгі
салаларға және ... ... ... ... және ... ... берудің теориялары және
практикалық бөліктеріне градациясын ескерумен бірге олардың ... ... ... ... беру ... ... оқу ... – кәсіптік –техникалық училищелерде, орта және
жоғары арнайы оқу орындарындағы білім беру мазмұнының факторлары;
Жекелеген оқу курстарын, практикалар мен оқу ... ... ... ... ... ... деп дәстүрлі түрде оқушылардың меңгеруі үшін адамзаттың
бастапқы тәжірибесі түсіндіріледі. Мұндай оқытуды білім ... ... ... ... оны ... екі ... бөлікке: сыртқы – білім
беру ортасына, және ішкі – оқушының жеке ... жаңа ... ... тұжырымдамаларда білім мазмұны былайша түсіндіріледі:
➢ Педагогика бейімдендірілген ғылым негіздер;
➢ Білім, біліктер және дағдылар ... ... ... ... ... ... - ... көзқарас тәжірибесі;
➢ Адамзат мәдениетінің құрылымына ұқсас педагогикалық бейімдендірілген
әлеуметтік тәжірибесі;
➢ Тұлғаның жеке ... мен ... ... ... ... мен нәтижесі;
➢ Білім беру ортасы.
Сырттай қарағанда білім мазмұнының ... ... ... алғанда білім беру – оқыту сатылары-оқу ... ... ... ... ... мазмұнының ішкі көрінісінің мынадай деңгейлері бар. Әрбәр ... жеке ... ... ... ... ... ... түрлері мен тәсілдерінің , қабілеттеріне құнды бағдарларына
сәйкес келетін білім ... ішкі ... және оның ... ... ... ... деңгейлеріне сәйкес келмейді. Білімнің
ішкі мазмұны оқушы алған білім өнімінен көрінеді.
А.В. ... ... ... ... ... ... ... жағдайлар мен қоғамның қажеттіліктерін есепке алу принципі.
Мысалы, адамның ... ... ... ... ... ... ... ұлғаюынан байқалады. Осы принципке сәйкес ... ... ... ... таңдауға гуманитарлық, жеке бастық
бағдар, ғылымилық, т.б. сияқты басқа да принциптер әр ... әсер ... Бұл ... заңды бейнесі мемлекеттік білім беру ... ... ... ... ... ... принципі. Білім берудің
әрбір модел немесе тұжырымдамасы білім ... ... мен ... ... ... бір ... мазмұн меңгеру пәні,
екіншісінде – жеке бастық білім мазмұнын өсіру ортасы болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... мен заңдылықтары
оның мазмұнын: оқу жоспарын, бағдарламаларын, ... мен ... ... деңгейлерінде көрініс табады.
Білім мазмұнының әр түрлі ортақ деңгейлердегі және пән ... ... ... ... Құрылымдық бірлік білім
мазмұнының: ... ... мен оқу ... деңгейінен оқу процесі мен
оқушының жеке басының деңгейіне ... ... ... ... да ... ... пән ... метопәндік және басқа да
негіздерде белгіленеді.
Оқытудың мазмұндық және процессуалдық – іс әрекеттік жақтары бірлігінің
принципі. Ол ... ... ... ... ... ... білім беру технологиялары, оқыту ... ... ... ... ... Бұл принцип оқу бағдарламаларына оқылатын
материалды ғана емес, сонымен бірге оқушылардың іс-әрекетінің түрлерін де ... ... ... және ... ... мазмұнының қол жетімділік және ... ... Бұл ... бағдарламаларының, оқулықтардың құрылымы мен көлемінен,
оқытылатын материалдың санынан оңтайлы ... Бұл ... ... ... жас және ... сондай-ақ мектептер
мен өңірлердегі оқыту жағдайларына сәкестікті көздейді.
Үздіксіз ... ... ... ... ... ... ... принциптер ескеріледі, бірақ та олардың білім
берудің қазіргі теориясы мен ... ... іске ... ... ... ... ... бөлінеді. Жалпы орта білім
беру мазмұнын жетілдіру кезінде мынадай негіз құраушы принциптер ... ... ... жеке ... бағдарлануы,бұл оқушылардың шығармашылық
қабілеттерін дамытуды, ... ... мен ... ескеріп, білім
беруді дараландыруды көздейді;
Ізгілендіру және гуманитарландыру, мәдениеттілік, бұл оқытудың әрбір
кезеңінде оқушылардың ... ... ... ... коммуникаимвтік және технологиялық білім ... ... ... ... ... ... білім берудің мазмұнынан
көрініс табуы;
Білім мазмұнының іргерлігі, оның әдістемелік құрамдас ... бұл ... ... ... ... теорияларды, заңдарды,
принциптерді, ұғымдарды, ... ... ... ... ... ... алынғанбілімді жаңа жағдайларда
пайдалану мүмкіндігін қамтамасыз етеді;
Оқушылардың денсаулығын сақтау ... Оқу ... ... оны ... жас ... ... келтірудің есебінен
қамтамасыз етіледі;
Жалпы орта білім берудің практикалық ... ... ... ... ... ... ... жолымен қамтамасыз ету;
Білім мазмұнының іскерлік компонентін күшейту, бұған зерттелетін білім
салаланымен, жекелеген пәндермен, олардың ... және ... оқу ... ... ... мен ... жатады;
Зерттелетін мәселелерге және оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес
білім берудің мазмұнын психологиялық педагогикалық негізделген ... оқу ... ... ... ... ықпалдастыру арқылы оқушылардың әлем туралы
түсініктерінің тұтастығын қамтамасыз ету;
Оқушылардың білім беру ... ... ... мен ... шарты ретінде білім мазмұнын бейімдеу және саралау.
Жалпы орта білім берудің мазмұнын жетілдіру осы уақытқа дейін ... ... ... ... ... енгізу арқылы білімді молайтудың
есебінен ғана жүргізіліп келеді, ал мұның өзі ақырында оқу ... ... ... ... білімінің сапасының төмендеуіне
соқтырады.
Бұл сабақ бepуге, мұғалімнің және осы ... ... ... ... осы ... ... ... қойған сол кездегі білім
беру жүйесінің нәтижесі. Оқушы оқу ... ... ... тиіс деген
пайымдаулардың барлығы 11 жылдық мектеп ... іс ... ... ... ... ... ... дамыған елдері өздерінің мектепте білім беру
жүйелерін реформалаудың қажеттілігін айқын сезініп ... ... ... да оқу ... басты нысаны болуға тиіс. Бұл оқушының
танымдық іс-әрекетінің жалпы орта ... ... жаңа ... ... ... болуы керек деген сөз [20].
Білімді, білік және дағдыларды меңгеруге ғана күш салу – ... ... ... мазмұнын құрудың экстенсивті жолы. Ал оны ... ... ... ... «іскерлік тәсілді» қолданғанда мүмкін болмақ. ... ... ... алып қана ... оның ойлау және іс-әрекет жасау
тәсілдерін де ... ... ... ... мен шығармашылық
әлеуетін дамытуды көздейді.
Жалпы орта білім берудің ұсынылып ... жаңа 12 ... ... ... ... ... осы күнгі пәндік жүйе сақталады.
Сонымен бірге жалпы білім берудің мазмұны қоғам өміріндегі өзгерістерге
құлақ асып, жаңарып, ... ... ... ... ... мемлекетіміздің халықаралық байланыстары барған сайын кеңейтіп,
сапалық жаңа деңгейге көтерілген кезеңде информатика мен ... ... ... ... ... ... ... [19].
Міндетті базалық оқу пәндерінің екеуінің немесе бірнешеуінің мазмұнын
бір пәнге ... ... ... ... ... азайтуға қол
жеткізілетін болды. Білім ... ... оқу ... қайта
бөле отырып, оқу курсын кеңейтуге байланысты мәселені де ... ... ... оқу ... ... ... оқу жүктемесін азайту
үшін ғана емес, ол оқушыларды саралап және даралап оқыту үшін де қажет.
Бастауыш және ... ... ... ... ... білім
беруді саралау ісі әсемділік тұрғыда шешіледі. Оқушыларға ... мен ... ... әр ... ... ... таңдау
мүмкіндігі беріледі.
9-сыныптан бастап оқушыларды бейін бойынша оқыту енгізіледі. Оларға әр
түрлі деңгейдегі (бейін бойынша) оқу бағдарламалары ... ... және оқу ... ... ... принциптеріне
сәйкес болашақ мектеп мына бағыттар бойынша өзгертілуге тиіс:
➢ Айналадағы өмірдің өзгерістеріне және ... ... ... оқу ... ... жалпымәдени
маңызы бар, қазіргі қоғам өміріне қажетті жаңа білімдер ... ... ... ... алып ... Екінші дәрежелі немесе ескірген материалдың есебінен ... бір ... ... ... іргелі білім беру
объектілерін, жүйе құрушы ұғымдар мен принциптерді, заңдылықтарды
анықтау арқылы ... ... ... 12 ... мектептің тұжырымдамасына сәйкес негізгі және жоғарғы
мектептің арасында, базалық және бейіндік білім беру мазмұнының
арасында оқу ... ... ... оқу ... мазмұнын
құруға модульдік тәсілі тұрғысынан келу;
➢ Жалпы білім беру ... ... жеке ... ... жеке ... ... ... іске асыратын білім
мазмұнының оқушы компонентін күшейту;
➢ Білім мазмұнының іскерлік компонентін ... яғни ... ... ... оқушының меңгеру қажет іс-
әрекеттің, техникалық мен тнхнологиялардың арнайы таңдап алынған
тәсілдерін, негізгі біліктер мен өзге де ... ... Жеке ... бағдарланған, бейіндік, біріктірілген, т.б. жаңа
үлгідегі оқулықтар мен оқу құралдарын әзірлеу және жасау;
➢ Білім ... ... мен ... ... ... ... мектепте базистік оқу жоспары, жекелеген білім сапаларының
тұжырымдамаларары, оқу бағдарламалары және пән ... ... беру ... қалыптастырудың негізгі үш деңгейін бөліп
айтуға болады, олар: жалпы теориялық ... ... оқу ... оқу ... ... ... теориялық түсінік деңгейінде жалпы орта білім мазмұнының
мемлекеттік стандарты мектептің оқу жоспарынан көрініс береді.
Жалпы орта ... беру ... оқу ... ... ... типтік және мектептің оқу жоспары орындалады.
➢ Базистік оқу жоспары – бұл негізгі мемлекеттік ... ... ... осы ... мемлекеттік стандарттың
құрамдас бөлігі болып табылады. Ол типтік және ... ... ... және ... ... ... ... қызмет етеді.
➢ Типтік оқу жоспары ұсынымдық сипатқа ие. Олар ... оқу ... ... жасалады.
➢ Жалпы білім беретін орта мектептің оқу жоспары базистік оқу
жоспарының нормативтін ... ... ... ... оқу
жоспарының екі түрі болады:
➢ Мектептің өз оқу жоспары, ол мемлекеттік ... оқу ... ұзақ ... ... да, ... бір мектептің
ерекшеліктерін көрсетеді. (мектептің оқу жоспары ретінде типтік
оқу жопарларының бірі алынуы мүмкін);
➢ Ең көп оқу ... ... ... ... ... оқу топтарының шағын топтарға (ішінара) бөлігуі
ескерілген, мемлекет ... ... оқу ... еліміздегі және басқа да көптеген елдердегі дәстүрлі жалпы білім
беретін орта мектеп мынадай үш сатылы негізде құрылған: ... ... ... ... ... орта мектептің әрбір сатысының ортақ міндеттерді
шешуде оқушылардың жас ерекшеліктеріне байланысты өзіндік функциялары бар.
Олар, ең алдымен, ... оқу ... ... және ... ... ... таңдаған сабақтардың арақатынасынан көрініс табады.
Жалпы білім беретін орта ... ... оқу ... ... ... ... ... принциптерін жүзеге асыру болып
табылады. Сонда ғана ... оқу ... ... кейінгі сатыларында
дамып, байи түсетін болады [21].
 
3. Ы.Алтынсариннің кәсіптік білім берудегі ой-пікірлерінің 12-жылдық
білім берумен ... ... ... ... теориялық негіздері
«Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту»
тұжырымдамасы кәсіптік ... ... ... мен жұмыс формаларын
ұйымдастыру мемлекетіміздің білім беру саясатын айқындайды.
«ҚР 12 ... ... беру ... ... ... ... ... – оқушыларға кәсіби бағдар беріп, мамандықтар ... ... ... жеке тұлғаға қоятын талаптарын өз бойындағы
қасиеттерімен ұштастырып, өндіріс, ... ... ... оның ... ... ... ... сай саналы
таңдалып алынған мамандыққа мүдделігін тәрбиелеуді қажет етеді. Жас ұрпаққа
кәсіптік ... беру ... ... қарастырылып келе жатқан
мәселелердің бірі. Кәсіптік бағдар – бұл өзара байланысты ... ... ... ... ... қызметке икемділігін – ойын,
танымдық еңбек (кәсіптік белсендіру) арқылы ... ... ... ... ... ... іріктеу, кәсіптік бейімделу және
кәсіптік тәрбие қарастырады.
Кәсіптік білім берудің тарихына тоқталар болсақ. Кәсіби бағдарлау
қоғамдық ... ... 19 ... ... ... ... ... анықтау аяқ ала бастайды. Сонымен қатар кәсіби ағарту, кәсіби
кеңес беру, әлеуметтік ... ... және ... тәрбиелеу ғылыми
жағынан байыпталып зерттеліне бастады. Бұл ... әр ... ... ... ... әр ... ... түрлеріне
икемдилігін анықтаумен ұштастыру мәселелері ... ... ... жеке тұлғаның психикалық ерекшеліктерін ғылыми тұрғыда анықтаудың
ірге тасын құрушылардың бірі ... Осы ... ... мақсатымен
Ф.Гальтон Лондонда 1888 жылы халықаралық медициналық және денсаулық сақтау
әдістерін ... ... ... ... ... өздерінің тән
қабілетімен қатар психикалық ерекшеліктерін 17 көрсеткіштер бойынша анықтап
алуға ... ... ... ... ... ... ... жастарды кәсіби бағдарлау
жұмысының алғашқы бюросы ашылып, мұнда талапкерлердің өмірлік ... ... ... ... әдістемелер қолданыла бастады. Бұл ... ... ... ... ... кәсіби бағдарлаудың бастамасы деп
айтуға ... Көп ... ... ұқсаған бюролар Нью-Йоркте ашылды. Оның
міндетіне әр түрлі мамандықтардың адамға қойатын талаптарын зерттеп, мектеп
оқушыларының ... ... ... Бұл бюроның негізін құрушылардың бірі
Ф.Парсонс табысты мамандық ... үш ... ... бөліп көрсетті:
әр адамның өзін-өзі дұрыс ... ... ... түрлеріне
бейімділігін, қабілетін, қызығушылығын, ұмтылысын, мүмкіндіктерін және
шектеуліктерін дұрыс ... ... ... мамандық бойынша қызмет
атқарғанда табысты жұмыс істеу үшін ненің ... ... ... ... мен ... ... ... бағалаудың нәтижесін үйлестіре алуы.
Осы және көптеген әлеуметтік психологиялық ... ... ... ... 17 ... төмен оқушыларға мамандық таңдауға міндетті ... ... ... Заң қабылданды.
АҚШ-та мамандарды кәсіби жарамдылығы бойынша таңдаудан өткізуге ерекше
көңіл бөлінді. Гарвард университетінің ... ... ... ... зерттеулердің негізін құрушылардың
бірі, кәсіби таңдау жүргіжу технологиясын анықтап, өз зертханасында
көптеген ... ... өз ... ... ... ... ... әскери техниканы басқарушылардың кәсіби жарамдылығын анықтап
іріктеп алу қажет ... ... Осы ... ... қою үшін ... ... жүргізілді [8].
Германияда 1922 жылы кәсіби бағдарлау және кеңес беру жүйесін құру
жайлы Заң ... ... ... беру ... ... бойынша еңбек
биржасында мынадай ережелер құрылды: ... ... ... ... ... бюро жұмысын мектептермен тығыз байланыста
ұйымдастырып, мектеп бітірушілермен арнайы ... ... ... ... ... ... беру; мектеп бітірушілердің жекелік
қасиеттерін анықтау үшін психологиялық зерттеулер ... ... ... мектептерге ұсыныс хат толтыру.
Кәсіби бағдарлаудың ғылыми педагогикалық негізін қалауға халыққа ... ... ... ... жерінде құруға үлкен үлесін қосқан
А.В.Луначарский, П.П.Блонский өз ... ... 1927 жылы ... кәсіби кеңес беру бюросы ашылды. Бұл ... ... ... қатар ғылыми зерттеу жұмыстары жүргізілді. 1928 ... ... ... деп ... ... жарық көрді.
Тәжірибелік психологиялық білімді ол кезде педалогия деп атады. Осы еңбекте
жеке ... ... ... жан-жақты зерттеу, және ағзаның
физиологиялық ... ... ... ... келтіріліп
берілді. Батыс Еуропа ... бұл ... өте кең ... ... ... ... ... Симон т.б. көптеген ғалымдар адамдардың
жекелік қасиеттерін, интеллектуалдық іс-әрекеттерге ... жан ... ... тәуелділігін т.б. көптеген проблемаларды зерттеу жолдарын
анықтап, оларды психологиялық кеңес беруде қолдану жолдарын зерттеді. 1984
жылы ... ... ... ... ... ... психологиялық қызметтерді ұйымдастырып, ... ... ... ... ... ... қатар
психологиялық кеңес беру орталықтарын ашу туралы ... ... Осы ... бастап көптеген Ресей мектерінде, Балтық жағалауындағы
мемлекеттерде мамандыққа баулу және Кәсіптік білім беру орталықтары ашыла
бастады. ССРО ғылым ... ... ... ... беру ... ... ... онда осы бағытта көптеген зерттеулер ... ... ... ... беру проблемалары педагогика ғылымдарының
докторлары, профессор А.П.Сейтешов, ... ... және ... ... зерттеді. Олардың айтуы бойынша Кәсіптік білім беру -
психологиялық, педагогикалық және медициналық ... ... ... ... ... ... және кәсіби бағдарлау баланың дүниеге
көзқарасының қалыптасуына негіз болады деп дәлелдеген. Бұл жұмыс ... ... мен ... ... ... ... ... қатар халықтың тұрмыс шаруашылығы мен жалпы қоғамда
мамандарға деген қажеттілікті ... ... ... жарамдылық процесін
оңтайландыруға бағытталған.
Кәсіптік білім беруді қарастыру үшін, оның негізгі екі ... ... жөн. Олар ... және ... ... - латын тілінен
аударғанда “мамандық”, айналысатын қызмет түрі. ... - ... ... мамандықтардың арасында талғай білу.
Кәсіптік білім беру бойынша ғылыми әдістер арқылы алынған дәлелді
фактлер өте аз. ... ... ... қазіргі кезде жаңа ... ... ... ... әр ... өз ... байланысты болжам
жасалып отыруды қажет етеді.
Келесі компонент – заңдылықтар, ғылыми зерттеулер осы заңдылықтарды
анықтау үшін ... ... ... беру ... ... ... ұштасу жағдайын қарастырады. Әр теорияның даму ... ... мен ... ... ... ... ... таңдауына тек қана өзінің қалауын
қанағаттандырып қоймай, қоғамға да ... ... ... қажет етеді,
халық шаруашылығына қажет мамандықтарды игеруге саналы түрде талпыну керек.
Тұлғаның өз ... ... ... ... ... ... сонымен бірге қғамның осы мамандарға қажеттілігін ашу. Осы екі
жақты қажеттілікті дұрыс шешпеген жағдайда ... ... ... ... ... кей мамандар аз дайындалып, кейбір мамандардың сұраныстан ... ... ... ... ... – мамандық таңдағанда маңызды рөл ... ... ... ізденіс арқылы , әдебиет, теледидар арқылы үйірмеге қатысу
барысында, еңбекпен араласқанда, ... ... мен ... ... ... – даму принципі. Тұлғаның мамандық таңдау барысында
квалификациясын жоғарылату, жалақысын көбейту, кәсіби ... ... ... ... ... талаптарын қанағаттандыру, демалыс,
тұрмыс қажеттілігіне жауап беретін мамандық таңдауды қажет ету деп ... ... ... тағы да ... ... бар. Жалпы педагогикалық
принциптермен тығыз байланысты. Ол кәсіби бағдар ... ... ... ... ... мамандармен қамтамасыз ету:
- Кәсіптік білім беру оқушының еңбекке дайындығымен байланысты,
өйткені оқушының мамандық таңдауда ... ... мен ... ... пайдалы және өнімді еңбек, техникалық
шығармашылықты ұйымдастыру ... әсер ... ... жүйелілік пен сабақтастығы: 1-ден 11-сыныпқа дейін міндетті
сабақтастығы осы жұмыстың ... ... ... етеді;
- мектеп, өндіріс, жанұя, кәсіби оқу орындары арасындағы байланысы
да ... ... ... көмек көрсетеді;
- тәрбиелік сипаты – еңбектік, экономикалық, эстетикалық, құқықтық
тәрбиенің рөлімен дифференциалды және жекеше көмек көрсету. ... ... ... ... ... ... білім беру мақсаты мен міндетін жүзеге асыруға оның ... ... ... зор. ... онда ... жұмыстың тиімділігін
көтеру үшін теория мен ... ... ... ... мен ... ... ... бағдар – оқушыларға бағыт-бағдар беру кәсіп таңдауда. ... ... ... беру – ... жаңа аяқ ... ... бағыт берудің
тәрбие жұмысының жүйесі. Кәсіптік ... беру ... ... ... ... ескере отырып келесі анықтама берілген.
Кәсіптік білім беру – жастардың қабілеті, қызығушылығы, ... және ... ... ... бағытталған қызмет түрі.
Кәсіптік білім берудің практикалық жағы – мемлекеттік және қоғамдық
ұйымдардың, ... мен ... ... ... ... ... беру теориясын осы бағытқа тиімді кәсіби бағдар қызмет
етуге арналған көзқарас-идеялар құрайды. Ол – біртұтас ... ... және ... ... ... өзіндік кәсіби анықталуына
жол беретін ғылыми білімді ұйымдастыру ... ... беру ... – негізгі құрылымдар мен зерттеу
әдістері осы бағыттағы және ... әсер ету ... ... ... идеяның концептуалдық сипаты жатады. Бұл идея ... ... ... деп ... ... мұнда тесттер қолданған.
Кейін дұрыс қолдауын таппаған соң ... ... ... ... беру ... ... ... беру жүйесін анықтау
және дамыту мәселелері ... ... ... беру жүйесіне анықтама бермес
бұрын мына қағидаларды қарастырайық:
- кәсіби міндеттер, принциптер, форма, әдіс, тиімділік ... ... т.б. ... ... жүйелі қызмет;
- кәсіби бағдар жүйесі – еңбектік және ... ... ... ... болып табылады;
- Кәсіптік білім беру жүйесі – өндірістік күш пен қарым-қатынас
құрылымында ... ... ... әлеуметтік бағдар жүйесі;
- Кәсіптік білім беру әлеуметтік салаға ... ... ... ... ... ... беру жүйесіне анықтама беруге
болады. Оқушыларға Кәсіптік білім беру ...... ... ... ... ... оқушыныңынтасына байланысты Кәсіптік
білім беруге бағытталған ұйымдасқан, байланысқан қызметі.
Кәсіптік білім беру жұмыстары ... ... ... ... көмектесу. Негізгі компонентіне оқушыларға кәсіптік білім беру
мақсаты, міндеті, бағыты, формасы, әдістемесі. ... ... ... беру
жұмыстары келесі бағыттарды қамтиды:
- кәсіби ағарту. Ол – кәсіби ақпарат беру, ... ... ... ... ... сипаты – мақсаттылық, жоспарлық,
диференциалдық әдістерінің жинақтылығы;
- кәсіби диагностика, мамандыққа ... ... ... тест арқылы анықтау;
- кәсіби консультация оқушыға жекеше көмек көрсету;
- кәсіби іріктеу ОӨК да жақсы нәтиже береді, нақты ... ... ... ... ... оқу шеберханасында,
өндірістік практикада өтеді;
- кәсіби тәрбие оқушының жауапкершілігін, тәртібін арттырады;
- Кәсіптік білім беру ... мен ... ... ... ... ... ... анкеталау,
тестілеу, рефераттар жатады.
Кәсіптік білім беру ... ... ... Жалпы білім
беретін және кәсіби мектептердің материалдарында оқушылардың қызығушылығын,
бейімділігін, тұлғаның қабілетінанықтау ... ... ... ... ... ... білім беру жұмыстарын жетілдіру
қажеттілігі көрсетілген [17].
Оқушыларды психологиялық дайындықта еңбекке және саналы түрде ... ... ... мектеп атқарады. Мектептің барлық ... ... ... ... ... ... болып кәсіби ақпарат табылады.
Онымен біз ұйымдастырумен оқу-тәрбие жұмыстарын өткізуге ... және ... ... ... ... ... қажетті білім өрісін игеруді түсінеміз. ... ... ... ... ... ... тығыз
байланысқан. Оның басты мақсаты оқушыларды мамандықты ... ... ... ... және ... ... ретінде дамуын,
өзіндік еңбек қызметіне қадамын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ақпарат жұмыстары
жақсы нәтиже беріп отыр.онда ... ... ... түрлерімен
танысады, оларда материалды өндіріске, қызмет көрсетуге және т.б. ... ... ... ... [6]. ... ... ... байланысты кәсіп таңдау тенденциясы әлсірейді. Бірақ, кәсіби
ақпарат жұмысы ... ... ... ... ... асырмайды.
Біздің пікірімізше, мұндағы басты кедергі болатын ... ... ... ... ... ... ... кәсіби ақпарат
жұмысының мәнін, мақсаттарын, формаларын, әдістерін іске асыру туралы ... ... ... ... Мектеп жұмыстарының тәжірибесі
көрсеткендей, ... ... ... әлі ... ... қолданыс тапқан
жоқ. Кәсіп туралы, негізінен үстірт, толық емес беріледі.
Оқушыларға жақсы ықпал ету үшін ол, ... ... ... ... ... олардың танымдық қажеттіліктеріне негізделуі ... ... ... алдына қойылатын талаптардың мазмұнын ашып,
кәсіпкердің әлеуметтік-экономикалық ... ... қана ... ... ... ... беру ... [20].
Көптеген жағдайларда кәсіп туралы ақпараттың ұнамды ... ... ... ... ... пікірлері келтіріледі. Көптеген
мамандардың шығармашылық элемменттері, әсіресе жұмысшылардың, шығармашылық
процесті тікелей көруге мүмкіндігімен ... ... ... ... ... ... тән ... немесе қасиеті емес, ол қызмет
ерекшелігі және оны оқушыларға көрсете білу қажеттілігі.
Ең ... ... ... ... ... танымдық қажеттіліктерін
қанағаттандыратындай және белсендіретіндей болып, “шығармашылық ... ... ... ... ... білу ... талдау мен тікелей тәжірибе көрсеткендей, Кәсіптік білім
беру теориясы мен практикасында бүгінге дейін “кәсіби ... ... ... Кәсіби ақпарат, Кәсіптік білім беру ... ... ... ... ... ... ... байланысты оның мақсаты белгілі кәсіптердің еңбек жағдайларында
оларды меңгеру жолдары арқылы кадрлар қажеттілігіне анықтама ... ... ... оқушылардың психологиялық ерекшеліктеріне, жастарына және
жалпы білім беру мүмкіндіктеріне, дифференцияланған амал көрсетілмеген. ... ... ... және кәсіби үгіт бойынша жеке ... ... ... ... ... әкеледі.
Теориялық және қолданбалы аспектлерде мектептегі кәсіби ақпараттық
жұмыстардың ... ... ... ... ... тұлғаға ұсынатын
кәсіптер әлемімен оларды талаптары туралы ... ... ... ... игеру жағдайлары мен жолдары туралы ақпараттындыру [21].
Барлық мамандықтар туралы дұрыс пікір тәрбиелеу, ... ... ... етіп ... ... туындалған қажеттіліктерді
және тұлғаның психофизиологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, тұрақты
қызығушылық пен ... ... ... ... ... ... ... оқушыларының кәсіби ... ... ... қарастыру барысында болашақ ... ... ... ... алғышарттық негізі ретінде Кәсіптік
білім ... ... ... ... ... ... көңіл аударылады. Жеке адамның кәсіби бағыттылығының ... ... ... ... ғылымдарының ең өзекті мәселесіне
айналып отыр. Жеке адам құрылысындағы ... ... оның ... ... жеке ... негізгі қырларының бірі ретіндегі мәні мен
динамикасын белсенді зерттеу жалғасуда. Бұл бағыттағы зерттеудің барлығы да
өмірлік және ... ... ... мәселесінің маңыздылығынан туындайды
[22].
Психологиялық әдебиеттерде жеке тұлғаның бағыттылығы оның ... ... ... ... К.К. ... ... ... бірінші құрылымында – бағыттылық қатынастар және моральдық
қасиеттер “тұтастай алғанда ... ... ... ... ... қамтиды: бағыттылықтың ең қарапайым формасына дейін шет ... ... жеке адам ... ең маңыздысы және
негізгісі – оның кәсіби бағыттылығы, яғни адам ... ... ... ... ... ... ... соған байланысты.
В.Г.Леонтьев жеке адамның психологиялық тұжырымдамасын бастаушы мен
мақсаттық тұрақты ... ... ... ... ... ... [3].
Қазіргі кездегі жеке тұлғаның жалпы бағыттылығы оның бейнесін құрушы
фактор ретінде қарастырылатын С.Л.Рубиншттейн, А.И.Леонтьев, Б.Г.Ананьев,
К.К.Платонов, т.б. ... ... ... ... Б.Ф.Попов былай
дейді: “Жеке зерттейтін талдауларының ... ... ... жеке ... негізгі сипаттамасы ретінде оның бағыттылығына зор
көңіл бөледі. Нақ осы кәсіби бағыттылық қасиетінде жеке ... ... ... ... қатынастарының жүйесі көрінеді [23].
Психологиялық әдебиеттерде жеке адам ... ... ... ... ... бірі – ... ... деп жазады ол,
факт жүзінде индивидтен бөлек тұрған бір нәрсеге қажеттіліктен туады және
бағыттылықты айқындайтын ... ... ... ... ... ... ... нәрсемен азды-көпті саналы түрде түсінілетін
байланысты, ішкі мен сыртқының өзара қатынасын қамтиды.
С.Л.Рубинштейн жеке адам ... екі ... ... ... ... ... бағыттылық қашанда нақты ... ... осы ... ... ... ... ... С.Л.Рубинштейн
тұрғысынан жеке адам бағыттылығы – оның ... ... ... мен ... ... ... мінез-құлықтың нақты мотивтерінің үстемдігінің
нәтижесі ретінде қарастырады. Психологиялық әдебиеттерде берілген бірқатар
көззқарастар талдауы, бағыттылықтың әртүрлі ... ... ... бәрі де жеке адамның өзіне тән іс-әрекеті мен мінез-құлқының нақты
деңгейін қамтамасыз ететін, онсыз ... ... ... ... ... ... ... және тұрақты ерекшеліктері деген сипаттамада
тұжырымдалады. Жеке ... ... ... оның ... ... ... ... байланысты оның сапалық сипаттамасы мен
жүйесін көруге болады. Жеке адам ... ... ... ... жеке ... кәсіби, эстетикалық, т.б. қарастырылады. ... ... ... жеке адам бағыттылығы – оқу, оқудан тыс іс-
әрекет формаларының баршасының ... ... ... жастардың
болашақ кәсіби іс-әрекетке дайындығын тәрбиелейтін күрделі жеке ... ... ... саяды.
Бағыттылық жеке тұлғаның ерекшеліктерін тұтастай анықтайтын құрылым
болса, кәсіби бағыттылық жеке адамның ... ... ... ... ... бағыттылық – адамның таңдалынған мамандыққа көзқарасын
сипаттайтын ... ... ... мен оның табыстылығына әсер ететін
жеке адамның ... ... ... ... жеке адамның жүйесін құрайтын
қасиеті ретінде П.А.Шавир еңбектерінде қарастырады. Оның пікірінше, кәсіби
бағыттылық – ... ... ... көретін мотивтер жүйесі, оның өзі
жеке адамның танымдық және құндылық бағдарлық іс-әрекеті ... ... ... ... ... ... қалыптасады [26].
Кәсіби бағыттылық – жеке адамның ... ... оның ... ... ... ретінде түсіну, оны комплекс түрінде, ... ... ... ... ... ... мұраттар,
кәсіби іс-әрекетке деген құндылық бағдарлар және дүниетаным компоненті деп
түсінуді талап ... ... ... ... ... ... ... 12 жылдық
білім беру жүйесінде
Қазақстан Республикасының егемендік алып, ... ... ... ... жаңа ... сипатталуына кең
мүмкіндіктер ашып отыр. Оның бір дәлелі ретінде ұзақ уақыт бойы бір ... ... ... келген ұлттық педагогика тарихының қазіргі заман
тұрғысынан әділ бағасын беруге деген талпынысын айтуға ... беру ... ... ... бірі - ... ұрпақтың
шығармашылық қабілетін, ойын қалыптастыру негізінде кәсіптік бағдар беру.
Қазақстан Республикасының “Білім туралы” ... ... беру ... ...... және ... ... құндылықтар, ғылым мен
практика жетістіктері негізінде жеке ... ... ... және
кәсіби шыңдауға бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау”, - ... ... ... ... ... ... және жеке
мүмкіндіктерін дамыту, ... пен ... өмір ... ... қалыптастыру, жеке басының дамуы үшін ... ... ... ... ... ... және отандық мәдениеттің
жетістіктеріне баурау, қазақ халқы мен республиканың басқа да ... ... мен ... ... - деп атап ... болса, өсіп келе жатқан жас ұрпақты жан-жақты мәдениетті тұлға
етіп ... ... жолы 12 ... ... беру ... ... әлемдік тәжірибе дәлелдеп отыр.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың 2005 жылғы 18 ақпандағы ... ... және ... ... ... ... ... [2] бәсекеге қабілетті елу мемлекеттің қатарына қосылу
үшін білім беру жүйесінің 12-жылдыққа көшу керектігін атап ... ... ... бірі ... ... тұлғаны қалыптастыратын, өзін-
өзі тәрбиелей алатын, өзін-өзі дамытуға мүмкіндігі бар, ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі толық
іске асыра алатын, функционалды азамат ... ... ... ... берудің ұлттық жүйесі өте маңызды, қарқынды
өзгерістердің ... тұр. ... да ... ... ... ... ... ептілікті, қызу белсенділікті қажет етеді.
Ендеше білім беру саласының басты міндеті - өскелең ... ... беру ... айқын.
Қазақ қоғамында кәсіптік білімнің ... ... ... ... бағытында кәсіби бағыттылықты
қалыптастыруды ... және жеке ... ... ... тұрғысынан өте терең
және жан-жақты сипаттама берген - ... ... ... ... ... 1879 жылы ... облысы мектептерінің инспекторы болып
тағайындалады . Содан былай Ыбырай Алтынсарин екі ... ... ... ... ... ... ... балаларды неғұрлым мол
тарту, сол үшін мектептер жанына ... салу ; ... ... ... ашу . "қазақ болыстық мектептері турасындағы"
жазбасында: "үш-төрт болысқа бір мектеп салу ... ... ғана ... де осы ... бір ... "Ырғызда мектеп үйін салудан ақша
артылып қалатын болса, онда ... ... оны Елек пен ... әрқайсысында бір - бірден екі болыста ғана ... ... етіп ... Ал ... ... қырық шамалы болыс бар. Сондықтан,
егер төрт болысқа бір мектептен дегеннің өзінде, енді он ... ... ... ... де жолдар бар.
Торғай облысының губернаторы, ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі инспектор
пікірін білгісі келген болу ... ... ... ретінде Ыбырай 1883 жылдың
30- қазанында жазған баяндама хатында ... ... ... ... ... ... ашылар барлық болыстық мектептің нұсқасы ретінде қабылданатын
болғаннан кейін, оны толық ... жөн ... ... ... таза ... арасында болатын бұл ... осы ... ... ... ыңғайлану керек; сондықтан бұл
мектептер қазақтар ... ... ... ... ... ... ... Оның үшін, мысалы, болыс көлемінде орталық болатын және шаруашылық
жағынан қолайлы келетін бір орынды таңдап ... ... ... жергілікті
материалдардан (қам кірпіштен,т.с.), мүмкін болғанша ... бір ... бар, ... ... ас ... ... ауыз үйі, ... бар
мектеп үйін салу керек. Мұнда қазақ ... жеті ... ай, яғни ... 1-мамырға дейін, қазақтар, дағды бойынша, жазғы ... оқи ... ал 1- ... ... мектеп басқа қазақтарша, киіз
үйге шығып алып, көшкен кезде мектепке көлік бере алатын немесе әр ... ... ... ... жайында ресми бұйыра алатын бір ... ... ... ... ... керек. Мектептің осы айтылған түрде
көшіп жүруі қазақтарға ауыр бола қоймады".
1879 жылдың 25 қарашасында ... ... ... "…Болыстық
мектептерді ашуға асығудың әзірге қажеті жоқ .Өйткені оларға лайық
оқытушы ... ... ... ... қазақ арасынан жақсы жабдықталған бір-бір
екі класты ... үш ... ... ... ... Ол мектептерден
оқушыларды отырықшылыққа, тазалыққа дағдыланатын, әр нәрсеге де ақыл
–оймен ... ... етіп ... ... Ал ... мектептер
дегеніміз қазір бұл мақсатқа жеткізе алмайды. Ал егер бұл ... етіп ... ... ... ... ... ... орын таба алмай
жүрген маскүнем бір шенеуніктерді жіберетін болсақ, онда біз ілкі ... ... ... халық көңілін мүлде суытып алуымыз ... өз ... ... ... ... ... ... оқыған
адамдар көбірек шыққан кезде болыстық мектептерді ашу керек те және ол
мектептер ... ... ... Егер ... ... мектептеріміз тез
жүзеге асып , дайындамақ оқытушыларымыз тез бітіріп шығатын болса, ... ... да ... ... ... ... ... ашу мәселесі әуелден сөз
болып келе ... ... ... ... хат ... ... ... алдында қандай мәселелердің бой ... ... ... - ақ ... ... ... Алтынсариннен басталатын орыс-қазақ мектептерін Түркістан
өлкесінде "Туземная школа" деп ... ... ... көп ... қалалар ( Ақмешіт, Қазалы, Ташкент, Қостанай , Ақтөбе , ... ... ... ... ... Наманған, Самарқан, т.б.) мен ірі
темір жол ... ... Онда ... ... ... ... оқыды.
Алтынсарин кезінде бұл мектептердің оқуы орыс, қазақ тілінде қатар жүрді де
кейінгі түзем мектептері тәжірибесінде екі тіл ... ... ... ХХ
ғасырдан бастап 4 жылдық түзем мектебі, гимназия әр жерден-ақ ашылып , ... ... ... саны арта бастап еді.1915 жылға қарай сол
гимназияларды ... ... ... ... ... ... ... Семинаристердің көрнектілері қырда - ... ... Сыр ... ... ... ... ... болған еді. Семинаристер көбіне ... ... ... ... қайраткері болған.
Төртінші топқа 1905-1907 жылдардағы орыс революциясының нәтижесінде
ұлттық сананың оянуының нәтижесінде ұлттық дамудың ... ... ... ж. ... ... еткен қазақ интеллигенциясын жатқызуға
болады. Патша үкіметінің тек өз мүддесін ғана ойлайтындығын және одан ... ... соң ... ... ... ... бір ... ел
ішінде білім беру жүйесін қалыптастыру деп есептеген бұл топ қаржы жағынан
қиындықтың болатынын түсінгенімен, ... бұл істі ... ... бұл іске бел шеше ... өз ... ... ... және ол саяси ... тек ... ... ете отырып, қазақ халқына пайда келтіруді ... топ ... ... ... бар және ... беру ісін саяси мәселеге
айландырған топ болды. Олардың ... ... ... ... ... ... қол ... тіпті керек болса тәуелсіздікке ... ... ... бұл істі ... үшін және ... үшін енді
қалыптасып келе жатқан қазақ баспасөзін ... жөн ... ... ... ... ... ... беру мәселесі ең басты
тақырыптардың бірі болатын. 1907 жылы ... ... 1913 жылы ... 1911 ... қаңтарынан бастап шыға бастаған "Айқап" журналында,
1911 жылы жарық ... ... ... ... ... тарай бастады.
қазақ оқымыстылары ... ... ойды ... ... ... ... жұмыстарын ашып көрсету үшін және ХХ ... ... ... даму ... ... үшін және ... беру жүйесін қалыптастыру үшін күрес барысымен баспасөз ... ... ... ... ... ... ... халық педагогикасын
қазақ арасынан алғаш ... ... ... ... ... ... Алайда ол ұлттық мектеп идеясын ұсына алмады.
Ағартушы-педагог Ы.Алтынсариннің бастауыш сынып оқушыларына арналған
“Қырғыз хрестоматиясында” ... ауыз ... ... ... ... және ... оқушының дүниетанымын кеңейтіп, ой-
өрісін дамытып, адамгершілікке тәрбиелейді. Хрестоматияға енген ... ... ... ... ... ... ... жерін,
табиғатын сүюге баулиды. Біздің көзқарасымыз ... ... ... ... ... сынып оқушыларының тұлға
ретінде қалыптасуына өзіндік әсерін тигізуде.
Ыбырай Алтынсарин алғаш ... ... ... ... ерлік
және жауынгершілік тәрбиесіне мән бере отырып, өзінің «Қазақ ... ... ... ... ... «Қобыланды және Тайбурыл» деген
атпен үзінді енгізген. ... ... ... ... тек ... ... ... сонымен қатар батырлардың серігі, астына мінген
аттарының қасиеттерін жақсы суреттегенін білеміз.
Ы.Алтынсариннің ... ... ... өзі ... ... , техниканы игеруге шақыру, сол арқылы қазақ даласын
жайлаған қараңғылық пен надандыққа қарсы ... ... ... ... бар жұрттардың тастан сарай салғызып, алыс жерлерден жылдам хабар
алғызып...
...Отынсыз тамақ пісірді,
Сусыздан сусын ішірді...-деп, балаларды ... ... ... ... ... ... ... ғалымы Ы.Алтынсаринның педагогикалық еңбектері
жастарды кәсіптік даярлау ісімен тығыз ... Ол: ... ... арасында жаңаша мәдениетте өмір сүрудің - жаңа әдет-ғұрып, ... ... мен ... ... болуы қажет»,-деп атап көрсетті.
Ат өнері білінбес,
Бәйгеге түсіп жарыспай.
Желкілдеп шыққан көк ... ... ... ... – ау ... қалыспай...-деп жасөспірімдерді басқа ел-жұрттардан қалыспай
өнер-білім үйренуге шақырды.
Ыбырай Алтынсариннің берген сипаттамасы бойынша, ... ... – жеке ... маңызды жақтарының бірі, ол оның ... ... ... мен ... ... ... кәсіптік білім беру мәселесіне көңіл аударып,
ой-пікірлер айтқан Ыбырай Алтынсариннің көптеген ... ... ... ... бағыттылық, мамандық таңдау мен кәсіби бейімделу
мәселелеріне арналған. Аталмыш еңбектердің кәсіби ... ... ... ... және ... маңыздылығы жоғары болып табылады
[12].
Сонымен бірге, біз Ыбырай Алтынсариннің еңбектеріндегі кәсіптік бағдар,
өнер таңдау, мамандыққа сай ... ... ... пайымдауларына толығырақ
тоқталмақпыз. Автордың “Өнер, білім бар жұрттар” ... ... өзі ... ... ... ғылыми позициясын анықтайды.
Ыбырай Алтынсариннің пікірінше, әлеумет тұрмысындағы зор кемшіліктердің
бірі – әлеуметтің әр ... әр ... “өз ... ... етпеуі. Адам
іштен туғаннан-ақ белгілі бір өнерге, қызметке икем болып ... ... әр ... бір нәрсеге талап, ыңғай, ... яғни ... Кім де кім ... ... ... қарай өз жолымен жүріп қызмет
етсе, ... де, ... де ... ... ... “Өз ... ... жұмысы да өнімді, берекелі болмақ. Қайғы сол: өз ... ... ... ... ... ... Адамның көбі өмір бойы өз ... ... күн ... Өз ... ... ... ... жұмысы
берекесіз болғаны өз алдына, ондай адам ісіне ... ... ... налып, зорланып, бақытсыз ғұммыр кешеді. Міне, ... ... мен ... ... ... ... байланысын
түсіндірудегі ғалым пікірлерінің өз заманындағы ғылым даму ... озық ... ... ... ... куә ... Сонымен қатар, әркімнің өз орнында жұмыс жасауының қоғам дамуына
әсерін былайша тұжырымдайды: “Әр ... әр ... ... ... ... те, ... те, әр ... еңбегінің берекелі болуын
тілейді. Неғұрлым әр ... ... ... ... ... ... да тез ... Әр адамның еңбегі қашан жемісті болмақ? Әркім “өз
орнында” жұмыс істегенде. Олай болса, бұл ... ... мен жеке ... ... ... мен ... бұдан артық
сипаттау мүмкін емес [12].
Ыбырай Алтынсарин өз ... ... ... ... кәсіп таңдау
қиындықтары мәселелеріне де зор көңіл бөледі. Бұл ретте оның «Қазақ ... ... ... үшін » ... тұрақты және қазіргіден
әлдеқайда баянды ете ... ... ... ... ... ... Қалай болса солай оқытуға болмайды, жақсы кәсіптік білім беру керек»
– деген пікірінің ... зор ... ... ... ... ... ... тудырған тағы бір тұсы – оның өз заманындағы ғалымдар
мен орыс оқымыстыларының еңбектеріне жиі тоқталып, жан-жақты ... ... ... ... ... кәсіптік білім беру жұмысының
әдістемелік негізіне зор көңіл бөлгені байқалады. Оған ... оның ... ... ... енетін пәндерді мектепте оқытуға тырысуы.
Мұның барлығы Ыбырай Алтынсариннің қазақ ... ... ... ... бере ... олардың тұлғалық қалыптасуына ықпал етуінің
айқын көрінісі ... ... келе ... жас ... кәсіптік
бейімделуі ең алдымен отбасы мен жоғарғы сыныптардағы білім мен тәрбиеге
байланысты болса, екіншіден балаға ... ... ... ... оқу ... ... кәсіптік бағдар беруді жоғарғы сыныптан бастап жүзеге
асырудың маңызы зор. Оның себебі, жоғарғы сынып ... ...... ұйытқысы, іргетасы болып, кәсіптік бейімделу әрекеті қалыптасуының
өте қолайлы кезеңі. Жоғарғы сыныптар – орта ... ... ... ... баспалдағы. Сондықтан да жоғарғы сатыда оқушылардың жас
ерекшеліктеріне сай таным мүмкіндіктерін дамыту және ... ... ... тәрбиелеуге бағдарлануы – табиғи нәрсе.
Мектеп - оқушы тұлғасы мен санасының ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық негіздері мен
кәсіби әрекетіне деген дайындық қалыптаса бастайды.
Сондай-ақ, ... ... ... ... баулуды Ыбырай
Алтынсариннің ой-пікірлері мен шығармалары арқылы жүзеге асыруға болады.
Жастарды кәсіпке баулу ... ... ... ... ... әр ... ... негіздегені айқындалды.
Көркем шығарманың тәрбиелік мәнін, білімдік маңызын орта ғасыр
ойшылдары: ... ... ... ... ... ... Ы.Алтынсарин жан-жақты қарастырып, өздерінің өмірден тоқыған
пайымдауларынан ауқымды ой жүйесін құрған.
Ы.Алтынсарин шығармалары өсіп келе ... жас ... ... ... адамгершілік үшін күресуге тәрбиелеп, ксәптік білім алуға, өнер-
білім меңгеруге үндеп отырады ... ... ... ... ... еңбекке тәрбиелеу кәсіптік
білім негізі
Республикамыздың нарықтық экономикалық қатынасқа өтуге байланысты
кадрлардың кәсіби даярлығының ... ... ... ... ... ... оқушыларына кәсіптік бағдар беруді көкейкесті мәселе етуде,
себебі, көптеген оқушылардың кәсіби ойы әлі де ... ... ... кадр ... және ... ... талап ететін
деңгейге сәйкес емес. Кәсіпті, еңбекпен шұғылданысты ... ... ... ... ерекшеліктерін айқындау жағдайында, олардың
қажетсінуімен, қабілеттілігімен, ... ... ... және
олардың ата-аналарымен тәрбие жұмыстарын жүргізуде, кәсіптік бағдар ... ... ... ... ... ... шешуде қоғамдық
қажеттілікпен жүзеге асырылады. Бұл ... ... жету ... ... дайындық сапасына да едәуір дәрежеде байланысты.
Кәсіптік бағдар беру – еліміздің халық шаруашылығындағы, жекелеген
салалардағы, экономикалық аймақтарға ... ... бөлу ... ... ... ... жеке дара ерекшеліктерін ескеруді
талап ететін, әрі жастарды таңдаған ... ... және өз ... ... ... жүйесі.
Кәсіпті таңдауға дайындау жеке тұлғаны жан-жақты және үйлесімді
дамытудың ажырамайтын бөлігі ... ... Оны жеке ... ... ... эстетикалық және дене бітімі дамуындағы бірлікте
және өзара ықпал ету тұрғысында, яғни ... ... ... қарастыру қажет.
Кәсіптік білім беру жүйесін жетілдіру туралы Елбасы Жолдауында «Біз
кәсіптік және ... ... ... толық жаңартпақ ниеттеміз»
деп атап өтті. мОл үшін ... ... ... мен ... ... ... отырып,кәсіптік-техникалық кадрлар дайындау жөнінде
ұлттық кеңес құруды тапсырды. Мемлекет ... ... ... ... ... ... білім берудің еңбек нарығына қажетті
мамандар ... ... ... кадрлар біліктілігін арттыруға
бағытталған үш ... ... ... ... беру ... ... сұранысы мен еңбек нарығын бағдарлай отырып әрекет етуге
бейімделуде.
Кәсіптік бағдар беру өзара байланысты ... ... ... ... бірі - кәсіптік бағдар беру жұмысының бағыттары. Бұл: ... ... ... ... оқушылардың ынталарының,
қызығушылықтарының дамуы (танымдық, еңбектік, оның негізі ... ... ... ... ... ... ... беру; кәсіптік
бейімделу. Мәселен, бір ғана «кәсіби кеңес беру» өз алдына ... жеке ... ... ... ... арнайы
талаптарына сәйкестікті орнату ... ... Ол ... ... психологиялық даярлау;
- тұлғалық ерекшеліктерін қалыптастыру;
- әлеуметтік бейімдеу;
- ... ... ... кеңес беру өзінде кәсіби таңдауды қамтиды. Ол әдетте, мектептен
тыс жүзеге асырылады, ... ... және де ... ... ... ... қатысты жүргізіледі.
Кәсіби таңдаудың мақсаты – адамның белгілі бір еңбек түріне жарамдығын
анықтау.
Кәсіби ... – бұл жас ... ... жаңа ... ... ... және нақты мамандықтың ерекшеліктеріне икемденудің белсенді
үдерісі. Кәсіби бейімделудің сәттілігі кәсіпті ... ... ... ... беру ... ... ... басты шарттарының
бірі болып табылады. Кәсіби бейімделу нақты кәсіптік ... ... және ... ... ... ... және жеке
ынталандырылуының жиынтығымен сипатталады. Мұнда, еңбекке дайындық бағыты
бойынша іс-әрекеттердің маңызы ерекше ... ... ... өз ... ... ... ұрпақ қана жоқтан
бар жасайды, ол адал да ... ... ... жемісі» деген болатын.
Сонымен қатар, ұлы ағартушы Ушинскийге жазған ... өз ... ... ... «Мен ... жастарының Европа деңгейінде білім алғанын
қалаймын ». деді.
Тәрбиенің түрлері: адамгершілік-рухани, патриоттық, сыр мен ... ... пен ... ... ... ... ... мен айқындап отырған еңбек
пен өнер тәрбиесіне, яғни кәсіптік білім негіздеріне тоқталайық .
Халқымыз еңбек пен өнерді егіз ... Жүн ... ... ... ... үй ... ою ... сырмақ, түс киіз өрнектеу, тері илеп, бас ... ... ... ... ... ... бола отырып, кәсіптік
негізге жатқан.
Мектепте еңбекке тәрбиелеу – тәрбиенің жалпы жүйесінің ... ... ... баулу және кәсіптік бағдар, мектеп оқушыларының қоғамдық
пайдалы өнімді еңбекке тікелей қатысуы оқуға деген ... ... ... ... өсудің жеке адамды адамгершілік және зиялылық
жағынан қалыптастырудық негізгі көзі болып табылады, осымен ... ... ... ... деп ... ... тәрбиесінің негізгі мақсаты – жас жеткіншектерге еңбек ... беру және жеке ... ... дамыту. елдер үшін ерекше өнер
санаған.
Еңбекке тәрбиелеудің міндеттері:
• Еңбекке сүйіспеншілік пен ... ... ... ... ... халық шаруашылығы салаларындағы еңбектің түрлерімен
таныстыру, еңбек іс-әрекетінің ... ... ... мен ... Мамандықты таңдауға дайындау
Ыбырай Алтынсариннің мектептер салғызып, ... ... ... ең ... бірі – еңбексүйгіштікке, еңбек ете білуге
және ... ... ... ... ... пайдалы еңбекпен айналысса,
сол адам қоғамның лайықты азаматы бола алады деп білді Алтынсарин ... сәби ... ... ... қажеттілігі мен маңыздылығын
ұялатуды, пайдалы іс істеуге тырысушылыққа және кәсіп ... ... ... деп ... ... жастарының жалқаулығын қатты сынады.
Сонымен қатар, Ы.Алтынсарин ... ... ... ... ... өнімді еңбек – еңбек тәрбиесінің құралы деп
тұжырым жасады. Ол өз ... ... ... ... деп әр ... ... және ... алуды, оқуды есептеді. Ақыл-білім алу
күрделі еңбек арқылы келеді деп философиялық тұжырым жасады. Ол жастарды ... ... ... және ... ... тәрбиелеуді маңызды рөлін
ерекше бағалады.
Еңбектің бейнеті мен зейнетін басынан өткізген халқымыз баланы еңбекке
тәрбиелеуді отбасынан бастаған. Ер бала мен қыз бала ... ... ... ... ... ... ... ретінде ұсыну "Аяз
би" ертегісіндегі Аяз би "Кер құла атты ... ... ... ... ... ... ... жастарды еңбекке баулығанда күнделікті кәсібіне, тұрмыс
тіршілігіне байланысты төрт түлік малды бағып-қағуды, аң ... ... ... ... мен ... бір ... айналысуы.
Еңбек тәрбиесінің ең басты да, ... ... ... ... ... ауыл ... ... жете
түсіну және оған өздері тікелей араласу, өндірісті білу, онымен жұмыс істеу
тәжірибесін бойына ... ... ... ... ол ... ... ... бақшасы, аз да болса жері жоқ мектеп шын мәніндегі мектеп
бола алмақ емес", – деп атап ... ... ... ... ой ... ... еңбегінің алмасып отыруына да ерекше мән бер-ді. "Ой еңбегінен кейін
дене ... ... ... ... ғана емес, ол өте пайдалы тынығу" – деп
есептеді.
Ал тері, ағаш, темірмен байланысты ... ер ... ... ... ... мөсі, кебіс, шоқай, шәркей тігетін етікшілік, қайыстан ... ... ... ... ... секілді әбзел істейтін өрімшілік
үлкен өнер болып есептелген.
Ағаштан – ашамай, арба, шанажасайтын балташыларды темірден – ... ... ... ... әшекей зергерлік бұйымдар жасаушы ұсталарды
халық жоғары бағалаған.
Халық педагогикасынан орын алған еңбек және еңбекке тәрбиелеу қазіргі
педагогика ... ... ... ... ... ... барысында
өзінің және бүкіл қоғам мүшелерінің қажеттілігін қанағаттандыру үшін адам
материалдық және рухани құндылық жасайды. ... ... ... адам
өз күшінің шамасын және қабілетін анықтайды. Қоғамның басты талаптарының
бірі – әр ... ... өз ... ... ... ... қоғамдағы
байлықты еселей түсуге еңбек үлесін қосуы, еңбекке адал, саналы қатынасу
болып табылады.
Еңбек тәрбиесінің мақсаты ... ... ғана ... ... қатар жас
жеткіншектерді біліммен, іскерлікпен және дағдымен мен ... ... ... ... көмек беру болып табылады.
Адамның жан-жақты және үйлесімді дамуында еңбек шешуші факторлардың
бірі. Ал халық ... ... ... ... ... күре ... ... Адам еңбексіз дамымайды, кері кетеді, азады.
Еңбек арқылы адамның денесі, көзқарасы, эстетикалық және ақыл-ой
деңгейі ... ... ... мәні және ... артады.
Балалар мен жастардың еңбек тәрбиесі ежелден-ақ ата-ана парызы, бүкіл
халық міндеті болды.
Халық ... асыл ... ... ... Адам ... жан және тән
сұлулығын еңбекте ғана көрсете алатындығына ... ... ... ... еңбекке тәрбиелеу үйелменнің қасиетті борышы. Жас ... ... ... ауыз ... ... ... ретінде жырланды.
Жас ұрпақты халқымыз жалпы еңбек сүйгіштікке тәрбиелей отырып, "он
саусағынан өнері тамған" нақты кәсіп иесі ... ... Бұл ... ... ... зор жігерліктің қажет екенін жақсы түсінді.
Қоғамның ең басты талаптарының бірі - әр азаматтың ... өз ... ... ... ... ... еселей түсуге еңбек үлесін
қосуы, еңбекке адал, саналы қатынасу ... өмір ... алғы ... ... ... тәрбиелеу - тәрбиенің жалпы жүйесінің құрамды бөлігі.
Еңбекке тәрбиелеу, баулу және кәсіптік бағдар, ... ... ... ... еңбекке тікелей қатысуы оқуға деген ... ... ... болып өсудің, жеке адамды адамгершілік және зиялылық
жағынан қалыптастырудың негізгі көзі болып табылады.
Жасөспірімді, еңбекке тәрбиелеудің ... ... ... ... орындау арқылы іске асырылады. Олар: ... ... және ... ... ... ... ... қалыптастыру; еңбек мәдениеті дағдыларын дарыту, оқушылардың
ынтасын және қабілетін дамыту.
Балаларды енбекке ... және ... ... ... ... қоғам үшін оқушылардың пайдалы еңбекке даярлығын және талаптануын
тәрбиелеу, еңбекті өз ... өз ... ... орындауға үйрету.
ҚОРЫТЫНДЫ
Диплом жұмысын аяқтай келе, мынадай қорытындылар мен тұжырымға келдім:
1. Ы. Алтынсаринның қазақ халқының рухани мәдениетінің ... ... ... ... ... ... қалап, оны жаңа белеске
көтерген, қазақ халқының көркемдік ойының үздік үлгілерін туғызған,
қазақ ... ... ... ... ... ... ... еңбектерін кәсіптік білім негізі
тұрғысынан қарастыру, оның ... ... ... ... рухани игілігіне айналдыру бүгінгі таңда кезек
күттірмейтін маңызды ... ... ... өзінің ұлттық мәдениетін жандандыру тұсында, Ыбырайдың асыл
шығармаларын оқып, оқып қана қоймай, терең сырлы құпиясын ашып, ... ... ... ... ... ... ... өзіндік талдау жасау, іздену, оқушылардың танымдық қабілетін
арттырары сөзсіз.
4. 12-жылдық білім беру саласының алдында тұрған басты ... - ... ... ... бай, ... ... жеке ... Мұғалім оқыту мен тәрбиелеудің ... ... ғана ... сол білімді оқушы бойына дарытуда оның
педагогикалық және психологиялық ... да ... ... ... ... ... арқылы кәсіпке
баулуда, әсіресе, оқушылардың болашақ мамандықтарына көзқарастары
дұрыс ... аса ... рөл ... ... ... бейімдік
бағыттарын қалыптастыруда да ағартушы-ғалым еңбектері игі ықпалын
тигізетіндігі анықталды.
5. Мектептерде Ы. Алтынсаринның ... әлі де ... ... ... ... бола ... да, ... жұмысында барлық
әдістері жете ... Ы. ... ... ... ... ... тыс ... арқылы терең
меңгертудің жолдары, әдіс-тәсілдері көрсетіліп, нақтыланды.
6. Оқушылардың Ы. Алтынсариннің шығармалары негізінде білім мен ... ... ... ... ... ... ... зерттеуде теориялық материалдар қорытындылары сарапталынды.
Ыбырай еңбектеріне бойлаған сайын бүгінгі ұрпақ ұлы ... ... ... үнін ғана емес, оның ... ... ... ... ... ... нұсқаған тағылымдарындағы теориялық ... ... ... Оның педагогика ғылымының дидактика саласына
қатысты пікірлері де ұшан-теңіз ... ... ... ... ... ... ... шығармаларының ішкі сырларын терең де, жан-жақты
білу үшін жалпылама ... ғана ... ол ... ... ... өте байыпты да байсалды аңғара білу
қажет. Өйткені, Ыбырай дидактиканың басты принциптері мен ғылымды ... және оны ... ... ... дәл ... ... негіздерін терең аша білген.
Бастауыш сынып оқушыларында оқушының ойлау мен тілін дамыту, қабылдау,
ес, қиялды ... ... ... ... Ыбырай шығармаларын
меңгерту барысында қалыптастырылатыны еңбекте нақты мысалдармен көрсетілді.
Білім алу үдерісінде ... ... ... ойлай білу дағдысы ... ҮІ ... ... ... ... ... ой-санасы енді-енді
толыққанды жетіліп келе жатқан жасөпірім оқушыға зор ықпалын тигізері анық.
Қазіргі біздің ... үшін ақын ... ... ... ... биік ... «Азамат» болып қалыптасу идеясы жеке тұлғаның жан-жақты
өсіп, қалыптасуында нағыз ... ... ... ... ... ... ... «халқына еңбек ету», «ақ жолдан айнымау», «ар сақтау»,
«білім мен өнерді ... ... тағы үшін ... ... қамы үшін жол көрсету», т.б. ұлағатқа, өнегеге толы ... ... оқып ... жас ... әр ұғым-қасиетті ойлана отыра,
меңгеріп, оның ... ... ... ... Үйде де, ... де ... алған бала болашақта елінің бетке ұстар, халқына ... ... ... шек ... ... ... ... деген шынайы қарым-қатынас негізі оны
сол ортада дұрыс ұстап жүріп-тұруына ... ... ... ... ... де – ... ... «Мінез» қасиеттерін таным әрекеті
арқылы қарастыру теориясы Ыбырайдың бірнеше өлеңдерінде көрініс ... - ... ... ғана ... ... оның ішкі ... мінез-құлқын қалыптастырады. ... ... ... дені – адам ... ... қасиеттерді, шешендік
өнердің негіздерін, отансүйгіштік сезімді қалыптастырудың басты құралы.
Қорыта айтқанда, жеткіншектердің бойында ... ... ... ... ... мәселесі – қазіргі ... ... ... ... ... құнды. Олай болса,
ұсынылып отырған мәселе күрделі болғандықтан, оның көптеген ... шығу ... емес және ол ... үрдісінде жеткіншектердің
бойында ұлттық дәстүріміздің әртүрлі құндылықтарын қалыптастыру мәселесін
одан әрі ... ... ... орта білім берудің ұсынылып отырған жаңа 12 жылдық үлгісі
жағдайында мектептің барлық сатыларындағы осы ... ... жүйе ... ... ... жеке тұлғаны жан-жақты және үйлесімді
дамытудың ажырамайтын бөлігі болып табылады. Оны жеке ... ... ... ... және дене бітімі дамуындағы бірлікте
және өзара ықпал ету тұрғысында, яғни ... ... ... ... ... ... – бұл жас ... өндіріске жаңа әлеуметтік айналымға,
еңбек шарттары және нақты мамандықтың ерекшеліктеріне икемденудің белсенді
үдерісі. Кәсіби бейімделудің ... ... ... таңдаудың бүкіл
кәсіптік бағдар беру жұмысының тиімділігін бағалаудың басты шарттарының
бірі болып ... ... ... ... ... іс-әрекетке
икемділіктерді сақтау және болашақ дамуымен, еңбектің қоғамдық және жеке
ынталандырылуының ... ... ... еңбекке дайындық бағыты
бойынша іс-әрекеттердің маңызы ерекше ... ... ... тізімі:
1. Ақпанбек Г. Қазақтардың дүниетанымы. -Алматы, Қазақ ... ... Б. ... ... ... мен ... -А.,
1991.
3. Әбенбаев С. Оқушы жастарға кәсіптік білім мен тәрбие беруді жетілдіру.
-А., 1992.
4. ... С. ... ... ... әдістемесі. -А., 1999.
5. Әбілова З. Этнопедагогика. -А., 1997.
6. Әбдіғазиев Б. Асыл ... ... ... ... -128 ... ... Ю. ... -Москва, 1988. 23-тарау.
8. Батышев С. Научная организация учебно-воспитательного ... ... ... Қ. ... мен ... ... -Алматы, 1973.
10. Болдырев Н. Мектептегі тәрбие жұмысының методикасы. -Алматы, 1987.
тарау.
11. Богословский В. т. б. Жалпы ... -А., ... 1980, 13 ... Елеманов С., Күктілеуов А. Жастарға арналған праволық білім беру
негіздері. -А., 1985.
13. Егембердиев Ж. ... ... ... /Методикалық ұсыныстар.
-А., Мектеп, 1975.
14. Ильина Т. Педагогика, -М., 1984 жыл.
15. Иманғалиева, Г. Қ. Кәсіптік ... ... ... ... ... / Г. Қ. ... ... Б. С. XXI ғасырдағы қосымша білімнің жаңа көкжиегі / Б.
С. ... ... ... мен ... ... ... ... 19
аңпан, 1993 жыл.
18. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы // Алматы 2010.6-б
19. Қазақстан Республикасында 2015жылға дейінгі ... ... ... 2004. ... Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға
арналған мемлекеттік ... // ... . 2004. ... «Қазақстан мектебі» журналы № 8 2010 ж.
22. Қазақстан мектебі журналы № 10 2011 ... ... ... ... [Мәтін] / құраст. Т. Ғабитов , Г.
Барлыбаева ; ред. Ә. Нысанбаев . - Астана : ... 2007. - 468 ... ... Р.С. ... 1998. Т.2. -346 ... ... ... тәрбие беру ... ... ... ... ... ... жеке ... қалыптастыру мәселелері». Халықаралық ғылыми-
практикалық конференция материалдары. Халықаралық қазақ-түрік
университеті Шымкент ... ... ... ... ... 2009. 3 ... - 245-248бб.
26. Особенности мыслительной ... ... ... ... ... ... бәсекеге
қабілетті жеке тұлғаны қалыптастыру мәселелері». Халықаралық ғылыми-
практикалық ... ... ... қазақ-түрік
университеті Шымкент институты. Академиялық инновациялық университет.-
Шымкент-Москва, 2009. –1 бөлім.- 49-51бб.
27. Ы. Алтынсарин тағылымы. ... 1991 ж. 73 ... ... ... ұлы ... [Мәтін] : (оқушыларға мәдени-этникалық
білім беру туралы) / Наурызбаев Ж. - Алматы : Ана тілі, 1995. - 192 ... Дала ... ... - ... : ... даму ... 2001. -
640 б.
30. Ы.Алтынсарин – қазақ рухани мәдениетінің көрнекті ... ... мен ... ... ... ... ... конференция материалдары. –Алматы:
2006. - Б. 80-83.
31. Ыбырай Алтынсарин [Мәтін] : деректі баян / ... Ә. - ... ... 2005. - 216 ... Ы. Алтынсарин шығармашылығының қазақ ұлттық мәдениетінің қалыптасуына
әсері [Мәтін] : философия ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу
үшін дайындалған диссертацияның авторефераты / ... Н. Б. ... : [б. и.], 2006.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Алтын орда."6 бет
«алтын адамның» табылуы тарихы3 бет
«Алтын миллиард» ұғымы5 бет
«Алтын Орда» мемлекетінің құрылуы7 бет
«Алтын орда» мемлекетінің құрылуы туралы13 бет
«Алтын сапа» сапа деңгейі20 бет
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Алматы қаласындағы "Алтын Кредит Банк" АҚ53 бет
Алты айдан асқан сүтті-етті тұқымның ұрғашы бұзауларын күтіп-бағу және азықтандыру32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь