Биология сабағында салауаттылық өмірге тәрбиелеу

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

1. ОРТА МЕКТЕПТЕ САЛАУАТТЫЛЫҚҚА ТӘРБИЕЛЕУ ӘДІСТЕМЕСІНЕ ШОЛУ
1.1 Мектеп оқушыларынң денсаулығы және оны қалыптастырушы
факторлар
1.2 Жалпы орта мектепте оқушыларды тазалыққа баулу
1.3 Оқушылардың салауатты өмір сүру қалыптастырудың педагогикалық негіздері

2. БИОЛОГИЯ САБАҒЫНДА САЛАУАТТЫЛЫҚ ӨМІРГЕ ТӘРБИЕЛЕУ
2.1 Салауатты өмір салтын қалыптастыруда биологиялық білімдердің
маңызы
2.2 Биология сабағында салауатты өмір салтына баулу әдістемесін
жетілдіру жолдары
2.3 Биологияны жаратылыстану ғылымдарымен байланыстыра
оқытуда салауатты өмір салтын қалыптастыру

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ


Тақырыптың өзектілігі: Қазіргі кезде адамдар мен қоғамның салауаттылығы бүкіл өркениетті әлем үшін әлеуметтік сипатқа ие болып отыр. Бүгінгі адам салауатты өмір мен денсаулық мәдениетін игермей тұрып, өзін білімді адам деп санай алмайды. Өйткені, әрқайсымыздың денсаулығымыз – бұл жеке байлық қана емес, ол сондай – ақ еліміздің экономикалық қуатының өсуі үшін де қажетті шарт. Адамдардың денсаулығы да сол елдің өркениеттік деңгейін танытатын маңызды факторлардың бірі. Ал денсаулықтың негізгі шарты – мәдени орта, салауатты өмір салты. Сондықтан да Елбасы Н.Ә. Назарбаев “Қазақстан – 2030” стратегиялық бағдарламасында “Салауатты өмір салты - әрқайсымыздың дене тәрбиесімен айналасуымызға, дұрыс тамақтануымызға, тазалық пен сауықтыру шараларын сақтауымызға бағытталған” деп көрсеткен.
2007 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Білім туралы заңының білім беру жүйесінің міндеттері туралы бабында жеке адамның шығармашылық, рухани және дене мүмкіндіктерін дамыту, адамгершілік пен салауатты өмір салтының берік негіздерінен қалыптастыру, жеке басының дамуы үшін жағдай жасау арқылы интелектік байытумен қатар әлемдік және отандық мәдениеттің жетістіктеріне баулу, қазақ халқы мен республиканың басқа да халықтарының тарихын, әдет – ғұрпы мен дәстүрлерін зерделеудің маңызы да айтылған.
Бұл мәселенің шешімін ғылыми түрде іздестіру сабақ барысында және сабақтан тыс уақыттағы оқушылардың өзіндік жұмысының шығармашылық мәнін күшейте отырып, ұстаздарға салауатты өмір салтын қалыптастыра білім мен тәрбие беру міндеті жүктеліп отыр. Міне, осыдан – ақ жастарда салауатты өмір сүру мәдениетін қалыптастыру көкейкесті мәселе екендігі түсінікті. Бүкіл адамзаттық мәнге ие болған салауатты өмір салтына байланысты құндылықтар – адам баласы қанша өмір сүрсе де ешбір ескірмейтін, қадір – қасиетін, қажеттілігін жоғалтпайтын, тозбайтын байлық.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Салауаттылыққа баулу мәселелері //Білім. – Алматы. – 2007, №3
2. Салауатты өмір сүру – жаратылыстану ғылымдары байланысынан туындайтын негізгі ұғым //Биология мектепте. – Алматы. – 2007, №3, 11-16 бб.
3. Ауыл мектебінде білім беру сапасын арттырудың тиімді жолдары //Халықаралық ғылыми – тәжірибелік конференция материалдары. – Абай атындағы ҚазҰПУ. – Алматы. 2007, 310-313 бб.
4. Биология сабақтарында салауатты өмір салтын қалыптастыру әдістемесі. Әдістемелік құрал. – Алматы. –2007, 71 б.
5. Факультативтік сабақтарда биологияны оқытуда салауатты өмір салтын қалыптастыру. Әдістемелік құрал. – Алматы. – 2007, 39 б.
6. Биология және денсаулық //Биология мектепте. – Алматы. –2008, №2 (автор. бірлес. 10 сынып оқушысы Бердібаева М.)
7. Жалпы білім беретін орта мектептің оқу үрдісінде алдыңғы технологияларды қолдануды жетілдіру //Халықаралық ғылыми – тәжірибелік конференция материалдары. – Абай атындағы ҚазҰПУ. – Алматы. – 2008, 131-134 бб.
8. Биологияны оқытуда пәнаралық байланыс негізінде салауатты өмір салтын қалыптастыру // Ұлт тағылымы. – Алматы. – 2008, №2.
9. Р. Қалиева «Эксперименттік мектепте денсаулық сақтау педагогикасының идеяларын дамыту - бүгінгі күннің өзекті мәселесі.» 12 жылдық білім Республикалық ғылыми әдістемелік және ақпараттық сараптамалық журнал №5, 2005 жыл.
10. Б. Г. Игенбаева, С. К. Шабажанова «Сабақтың дұрыс ұйымдастырылуы – бала денсаулығының кепілі.» 12 жылдық білім Республикалық ғылыми әдістемелік және ақпараттық сараптамалық журнал №7, 2005 жыл.
11. А. Карімов «Типтік тізімдегі кейбір заттардың адам ағзасына әсері» Биология мектепте. Ғылыми педагогикалық журналы. №1, 2007жыл.
12. Әбішев Қ. Философия //оқулық//. Алматы: Ақыл кітабы, 1999.
13. Табылдиев Ә. Қазақтың халық педагогикасы және тәрбие. –Алматы: Қазақ университеті, 1991. – 213 б.
14. Құнантаева К.Қ. Қазақ педагогикасының тарихы. - Алматы,2005.–215 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1. ОРТА МЕКТЕПТЕ САЛАУАТТЫЛЫҚҚА ТӘРБИЕЛЕУ ӘДІСТЕМЕСІНЕ ШОЛУ
1.1 Мектеп оқушыларынң денсаулығы және оны қалыптастырушы
факторлар
1.2 Жалпы орта мектепте оқушыларды тазалыққа баулу
1.3 Оқушылардың ... өмір сүру ... ... ... БИОЛОГИЯ САБАҒЫНДА САЛАУАТТЫЛЫҚ ӨМІРГЕ ТӘРБИЕЛЕУ
2.1 Салауатты өмір салтын ... ... ... ... ... ... өмір ... баулу әдістемесін
жетілдіру жолдары
2.3 Биологияны жаратылыстану ғылымдарымен байланыстыра
оқытуда салауатты өмір ... ... ... ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Қазіргі кезде адамдар мен қоғамның салауаттылығы
бүкіл өркениетті әлем үшін әлеуметтік сипатқа ие ... ... ... адам
салауатты өмір мен денсаулық мәдениетін игермей тұрып, өзін ... ... ... ... ... ... денсаулығымыз – бұл жеке байлық
қана емес, ол сондай – ақ ... ... ... өсуі үшін ... ... Адамдардың денсаулығы да сол елдің өркениеттік деңгейін
танытатын ... ... ... Ал ... ... шарты –
мәдени орта, салауатты өмір салты. Сондықтан да Елбасы Н.Ә. ... – 2030” ... ... ... өмір ... ... дене ... айналасуымызға, дұрыс тамақтануымызға,
тазалық пен ... ... ... ... деп ... жылы ... Қазақстан Республикасының Білім туралы заңының
білім беру жүйесінің ... ... ... жеке ... шығармашылық,
рухани және дене мүмкіндіктерін дамыту, ... пен ... ... ... ... қалыптастыру, жеке басының дамуы үшін жағдай
жасау арқылы интелектік байытумен қатар әлемдік және отандық ... ... ... ... мен ... ... да ... әдет – ғұрпы мен дәстүрлерін зерделеудің маңызы да айтылған.
Бұл мәселенің шешімін ... ... ... сабақ барысында және
сабақтан тыс уақыттағы оқушылардың ... ... ... ... ... ұстаздарға салауатты өмір салтын қалыптастыра білім мен
тәрбие беру міндеті жүктеліп отыр. Міне, осыдан – ақ ... ... сүру ... қалыптастыру көкейкесті мәселе екендігі ... ... ... ие ... салауатты өмір салтына байланысты
құндылықтар – адам баласы қанша өмір ... де ... ... ...
қасиетін, қажеттілігін жоғалтпайтын, тозбайтын байлық.
Жалпы ұрпақ тәрбиесінде салауатты өмір сүру ... ... ... мен ... ... мен ... ... тұтас
жүйесін жасауда өткен ғасырлардағы ойшылдар Әбунасыр әл – Фараби (870 –
950), мен Ибн Сина (980 – 1037), ... Өтей ... ал 1920 ... ... Х. Досмұхамедұлы және т.б. маңызды ой ... ... ... де өз ... табуда. ХХ ғасырда салауаттылыққа
баулу мәселелері әр – түрлі ... ... ... оның тәрбиелік
мүмкіндігі туралы пікірлер ұсынылды.
ХХ ғасырдың ортасында салауаттану жеке ғылым ретінде дами ... ... ... әдіскер – педагогтар Г.М.Чернобельская, В.В.Кавиева,
Т.В.Кузовая, Н.Ю. Сухановалардың химияны ... ... ... ... білім беру туралы зерттеу жұмыстары өте құнды еңбектер екенін
баса айтуымыз керек.
Қазақстандық ғалымдар ... А. ... ... ... ... ... және ... мәселелерінің прогрессивтік мәнін
ғылыми тұрғыда қарастырып, жаңа идеялар ұсынылған. ... және ... ... еңбектерінде салауатты
өмір сүру мәселелері жалпы педагогикалық тұрғыдан қарастырылған.
Г.Б.Манекееваның диссертациялық зерттеуінде химияны оқытуда химиялық
заттарды қолдану мәдениетіне бағытталған ... жүйе ... ... ... ... - химия, биология, салауаттану,
экология - әрқайсысы өз ілімі саласынан зерттеп ... ... ... ... ... салауатты өмір сүру мәселелері
қамтылмаған. Демек, салауатты өмір ... ... ... беру ... пәнаралық байланысты жүйелі түрде күшейту арқылы, жаратылыстану
пәндері ... ... ... оқыту негізінде жүзеге асыруға мүмкіндік
бар. Пәнаралық байланыс арқылы жүйелі және мақсатты ... ... ... ... ... ... ... нығайтады.
Жаратылыстану пәндерінің білім мен тәрбие беруде мол мүмкіндігінің
барлығына ... орта ... ... ... ... қалыптастыру мәселелері жүйелі зерттелмей ... ... ... ... зерттей келе салауатты өмір салтын
қалыптастыратын ... мен ... беру ... педагогикалық негізде
қарастырылғанымен, химияны оқытуда пәнаралық байланыс арқылы оны ... ... жете ... ... ... орай ... жаратылыстану пәндерінің өзара байланысы негізінде салауатты өмір
салтын қалыптастыру мәселелерінің барысын бақылау ... ... ... отырғаны байқалды. Зерттеуге байланысты
жүргізілген ... ... орта ... ... ... туралы
ұғымдарының ғылыми түсініктерінің төмендігін ... ... ... ... ... ... ... тиісті білімдері
мен іс жүзінде меңгерген білімдері арасындағы қайшылықтардың туындау
себептері ... ... орта ... ... ... ... өз
дәрежесінде мән берілмейтіні; жаратылыстану пәндері арасында кіріктіре
оқыту ұстанымының жүзеге аспай ... ... ... ... ... ... жүйеленбейтіндігі. Сондықтан да,
оқушыларда салауатты өмір салтын ... ... мен ... ... ... мен оны білім берудің жалпыға міндетті ... ... ... ... ... туып ... қайшылықтарды шешу үшін, биологияны оқытуда салауатты өмір салтын
қалыптастыру ... ... ... мен ... ... ... ... “ Биология сабағында салауаттылық өмірге ... ... ... жұмысының мақсаты: жалпы білім беретін орта мектепте биологияны
оқыту арқылы салауатты өмір салтын қалыптастыру ... ... ... тұрғыдан негіздеу.
Зерттеудің міндеттері:
- жаратылыстану ғылымдарының өзара байланысуы арқылы туындайтын
салауатты өмір ... ... ...... тұрғыдан негіздеу;
- биологияны оқытуда оқушылардың салауаттылық мәдениетін қалыптастырудың
әдістерін анықтау.
Зерттеудің ғылыми болжамы: биологияны оқыту ... ... ... мәселелері туралы білім мен тәрбие беру нәтижелі болады, егерде:
- ... ... ... ... салауаттылық туралы
берілетін ұғымдар жүйеленіп, оны биология пәні мазмұнымен кіріктіруге
көңіл бөлінсе;
- орта ... ... ... ... туралы материалдар
теориялық және әдістемелік жағынан негізделсе;
- күнделікті ақпараттардан салауаттылық туралы ... ... ... және ол ... ... барысында тиімді
пайдаланылса;
- оқушылардың салауатты өмір ... ... және ... ... қатар сыныптан тыс жұмыс түрлерінде жүйелі жүргізілсе.
Зерттеу ... ... ... ... орта ... ... оқыту
үрдісі.
Зерттеу пәні: биология сабағында және сыныптан тыс жұмыстарда салауатты
өмір салтын қалыптастыру.
Әдіснамалық негізі: Философиялық таным және жеке ... ... ... ... ғылымдарды оқытудағы дамыту үрдісі;
биология ... мен оны ... ... жаңа ... салауатты
өмір салты мәселелерін қарастыратын ғылыми қағидалардың жиынтығы.
Зерттеу әдістері:
- ғылыми – жаратылыстық, философиялық, педагогикалық, ... ... ... ... ... ... ... және салауаттанудан салауаттылық туралы білім беру
мүмкіндіктерін ... үшін ... ... ... ... бағдарлама, оқулықтарды, оқу – құралдарын ғылыми ... ... ... ... ... ... оқытуда салауатты өмір салтын
қалыптастырудың ғылыми – ... және ... ... ... ... ... екі ... қорытындыдан, әдебиеттер
тізімінен.
1. Орта мектепте салауаттылыққа тәрбиелеу әдістемесіне шолу
1.1 Мектеп оқушыларынң денсаулығы және оны қалыптастырушы факторлар
Қазіргі ... ... ... ... ... ... алынған дәлелді
анықтамасы болмағандықтан, адамдардың денсаулығына дұрыс баға беру ... ... ... ... ... ... (1958) ... денсаулық деп "аурушаңдық пен дене бітімінде кемшіліктердің бар не
жоғы ғана емес, сонымен қатар, адамдардың толық ... ... ... ... ... ... Бұл түсінікке денсаулықтың белгісі
болуға келе бермейтін, өте кеңінен алынған бағалау көрсеткіштерінің ... ... ... көрсеткіштерге әлеуметтік қолайлы жағдайлардың ішінде,
кірістің мөлшері, коммуналдық қолайлылық, жеке ... ... ... ... ... олардың тұрмыс жағдайларының жақсы деңгейде
болуына байланысты, ... ... ... ... ... ... бола ... қатар, денсаулық дегеніміздің өзі тек қана биологиялық емес,
әлеуметтік ... ... оны ... ... ... ... орындалу мүмкіндігі деп те түсінуіміз қажет. Бірақ, дені ... да, ... ... да ... ... ... өте кең ... болатындықтан, денсаулық сақтау ұйымының
"денсаулық" деген ... ... ... оның ... сандық
жағынан анықтауға мүмкіндік бермейді.
Адамдардың денсаулығы дегеніміз - оның биологиялық, ... ... ... ... ... ұзақ ... ... динамикалық
жағдайы, әлеуметтік белсенділігі мен қызмет қабілеті жоғары деңгейде болып,
күш-қайраты ... ұзақ ... өмір ... Бұл ... ... ... ... - жоғары деңгейдегі қызмет қабілеті, ғұмыр
жастың ұзақ болуы да кіреді. ... осы ... әлі ... ... ... ... оны денсаулықтың нақты белгісі ретінде
алуға күмән туғызады. Мысалы, қызмет қабілетінің жоғары деңгейі, өте шартты
түрде ... және ол ... ... деп ... ... өздерінде
де өте кең аралықта толқып отырады. Ғұмыр жастың ұзақтығына дұрыс шекара
қою қиын ... ... бір ... ... көзқарасына
қосылып, ғұмыр жастың ұзақтығына биологиялық шекара қоюды ... ... ... әлі ... ... ортақ көзқарас жоқ. Денсаулықтың белгісі
ретінде ... ... ... ... қызметі және ... бар, ... осы ... әлі күнге дейін ғылыми негізделген
сипаттамасы жоқ. Саны жағынан тұрақты түрде өсіп жатқан көптеген ... ... әсер ... бірақ біздің ойымызша бұл туындап отырған
пікірталаста ең алдымен "денсаулық" деген түсініктің өзін ... оған ... ... ... ... сандық жағынан баға беру мүмкіндігне
нақты шек қою қажет.
Денсаулықтың белгілеріне демографиялық көрсеткіштерді, аурушаңдықты,
дене ... ... ... Халықтың денсаулығына берілген ... ... ... ... ... ... өлім,
ғұмыр жастың орташа ұзақтығы) ерекше күдік туғызады. Туып-көбеюшілікті
жасанды реттеуге болатындықтан және оған ... ... ... ... көрсеткіші ретінде алуға болмайтын сияқты. Кейбір
елдерде ... ... ... ... ... басқа
көрсеткіштерінің жоғары болуына сәйкес ... Және ... ... ... ... ... болуы, денсаулық көрсеткіштерінің
төмендеуіне әкеледі. Сондықтан, денсаулыққа баға беру үшін туып-көбеюді
жеке алып ... ... ... ... кешенді түрде қараған дұрыс.
Халықтардың денсаулығына сипаттама беруде кейбір авторлар ... ... ... ... Бұл ... ... аргумент
ретінде аурушаңдық пен өлім саны арасындағы сәйкестіктің болмауы алынады,
бірақ, өлім ешуақытта аурусыз келмейді. Бұл көрсеткіштердің ... ... ... ... да бір ... ... отырады. Жас кезеңдері
бойынша ер адамдардың арасында өлім ... ... ... олардың
өмір сүру мүмкіндіктерінің төмен екендігін көрсеткенімен, денсаулықтың
көрсеткіші ретінде алуға ... ... ... да өлім саны ... ... ... көптеген жағдайларда әлеуметтік ... да ... ... ... ... ... ... айтады.
Бірақ, автор "халықтың (жеке адамның) денсаулығы медициналық (биологиялық)
- әлеуметтік ... ... ... ... пікірі бойынша
денсаулықты тек қана әлеуметтік және биологиялық қатынас тұрғысынан ... ... ... ... және ... ... ... өлім
саны биологиялық факторларды да сипаттайды. Олай ... өлім ... ... ... ... алуға болады. Әсіресе, бұл
жағдайда балалар өлімі ерекше орын алады.
Адам организмі толық ер ... ... ... дейін ұзақ өсіп,
күрделі даму жолынан өтеді. Осыған байланысты адам өміріндегі 4 ... ... ... даму, балалық шақ, ер жету және қартаю. Бұл
түсінік бойынша өсу дегеніміз, тіндер мен ... сан ... ... даму ... олардың сапалы түрде ... мен ... ... ... ... Құрсақтағы даму мен балалық шақтағы
дамуды бір ... ... ер жету ... десе де ... ... ... ... жыныстық жетілуі, репродукцияға қаблеттілігі және
әлеуметтік ... ... алу ... ... ... ... жетілуі, әлеуметтік қызметке жарауынан ертерек
қалыптасады яғни біріншісі-13-15, ал екіншісі-17-18 жас ... ... ... қыз ... етеккірінің пайда болуының орташа
мерзімі 12 жас 7 ай деп ... ... ... ер жету 20-21 ... ... ... ... бастап ер жеткенге дейінгі өсу және даму
процессінде байқалатын заңдылықтар:
Өсу мен даму қарқынының ... ... Өсу мен даму ... ... ... ... ... деген сөздің өзін
дәлелдеу қажеттігі туады. Осыған байланысты төмендегідей ... ... жас ... ... жасы) - дүниеге келген ... ... ... ... ... ... аралық. Жастың мұндай түрін
айыру күнтізбе арқылы анықталатындықтан ... ... ... жас. ... сәбидің жеке өсу және даму дәрежесіне байланысты
болатын, организмнің морфофункционалдық ерекшеліктерінің ... ... ... - бой ... көрсеткішіне, бой ұзындығының
жылдық қоспасына, тұрақты тістердің санына, ... ... ... menarche жасына байланысты жүргізіледі.
Әр түрлі органдар мен жүйелердің өсуі мен ... бір ... ... бір бүтін жүйе екеніне қарамастан, онтогенез
процессінде жеке ... мен ... өсуі мен ... бір ... ... Жеке ... мен ... өсуі мен дамуының
гетерохрондылығы қоршаған орта факторларының, балалар мен ... жеке ... ... ... ... ... мен даму процессінің жыныстық айырмашылығы (жыныстық ди-морфизм);
Жыныстық диморфизм - өсу және жеке ... ... мен ... даму қарқынының зат алмасу процессінің ерекшелігіне ... ... ... ер жетуге дейін, ер ... ... ... қыз ... ... ... ... келеді.
Ал керісінше, пубертатты кезеңде қыз балалардың бойының өсу ... ... ... ер ... қарағанда жоғары болады.
Яғни, осы көрсеткіштер балалардың жас-жыныс ерекшелігіне сәйкес бірінші
қиылысуы болады. Ал 15 ... ер ... өсу ... үдей ... ... ... көрсеткіштері қайтадан қыз ... ... ... ... ... ... ... болады. Бойдың өсуіндегі
осы екі қиылысу - дене бітімі дамуының қалыпты жағдайдағы ... ... ... ... ... ... ... бұлшық ет, тыныс
алу және жүрек, қан-тамыры жүйелерінің даму ... ... ... мен ... ... ... ... әрбір
қызмет етуші жүйелеріне сәйкес ... ... ... ... ... қоры ... ... өкпе, бүйрек,
көз, құлақ сияқты бірқатар органдардың жарыса қызмет етуі мүмкіндік ... тірі ... ... ... көбі ... қызметін бірі
қайталай алады және организмге қажетті элементтердің қоры ... ... ... ... ... ... ... және тіршілік
мүмкіндігінің молдығы болмаса, өмірге тұрақты түрде ... ... ... ... ... алмас еді.
Генетикалық және сыртқы орта факторларының маңызы; Балалардың дамуына
әсер ететін барлық факторлардың жиынтығын екі ... ... ... ... ... ... және қоршаған орта(қоршаған орталық және
әлеуметтік) ... ... ... ... қуалау заңдылықтарын
анықтайтын генетикалық белгілердің барлық кешені жатады. Қоршаған ... деп, ... ... нәтижесінде пайда болған өзгерістерді
айтады. Олардың ішінде абиотикалық ... ... және ... орта) факторларды бөлуге болады.
Биологиялық және қоршаған орта факторларының өсіп келе ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары
арналған. Бірақ, қандай да бір топты бөліп, басқалардан артығырақ етіп
көрсетуге мүлде болмайды. Мысалы, ... ... ... ... бағалау
даму процессінің артығырақ екенін мойындауға мәжбүр етеді. Олай болса,
сәбиге ата-анасының ... ... ... ... бәрі (соның ішінде
аурулары да) міндетті түрде берілуі керек. Солай ... те, ... ... ... роль атқаратынын ешкім жоққа шығара алмайды.
Қоршаған орта және әлеуметтік себептердің әсерін артығырақ көтермелеу,
екінші бір қиыншылыққа ... ... ... Егер ... ... болсақ, организмнің мүмкіншіліктері шексіз бола отырып, ... ... ... кез келген баладан "вундеркинд" жасап шығаруға болады.
Сондықтан екі фактордың да әсерін естен шығармау керек.
Акселерация; латынша ... - ... ... ... ... қазіргі замандағы ... ... ... ... ... көп ... болып келеді. Көптеген
гигиенистердің пікірлері бойынша балалар мен жасөспірімдердің қызмет
функцияларының ... ... ... ... және қызмет қаблетін
азайта-тындықтан акселерация балалар ... үшін ... ... Сондықтан, өсіп келе жатқан балалардың дене ... ... ... көңіл бөлінуі керек.
Организмнің өсіп, даму заңдылықтары ... мен ... ... ... ... ... орта ... гигиеналық
нормаландырудың теориялық негізі болып ... Бұл ... ... мен ... ... ... ... жеке органдар мен
жүйелердің баланың әртүрлі жас ... ... ... ... ... оның ... ... байланысын анықтауға және осы жағдайдың мәнін
тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Балалар мен жасөспірімдердің денсаулығын, даму жағдайын бақылау кезінде
жиналған мәліметтерге, ... ... өсіп келе ... ... ... терең ескеру негізінде ғана дұрыс анықтама бере алады.
Яғни, осы заңдылықтарды терең түсініп алмайынша балалардың күн тәртібін
ұйымдастыру, тәрбиелеу, оқыту ... ... ... ғылыми
негізделген талаптар қою және санитарлық-эпидемиологиялық бақылау жүргізу
мүмкін емес.
Қолайсыз факторларға халықтың барлық топтарының ... ... ... ... мен ... организмдері өте сезімтал
келеді. Балалардың денсаулығын қалыптастыратын негізгі факторлар мыналар:
Ата-аналардың денсаулығы мен конституциясына әсер ... ... ... ... ... әсер ... ... (тұқым қуалағыштыққа әсер етуші) факторлар;
Ауаның, судың, топырақтың санитарлық-гигиеналық сипаты;
Тамақтану жағдайы;
Жанұя тұрмыстық ... ... ... ... мекен жайдың
сипаттамасы, орташа кіріс мөлшері, жанұя тұрмысы және сәбидің ... ... ... ... ... ... ... арақ
құмарлық т.с.с.) болуы;
Сәбидің мектепке дейінгі мекемелерде болу жағдайының санитарлық-
гигиеналық ... ... ... Әлеуметтік гигиенаның ғылыми зерттеу
институтында және Денсаулық сақтау министрлігінің ұйымдарында жасалған.
Көрсетілген ... ... ... ... пен ... жаңа туған нәрестенің денсаулығына және сәбидің алғашқы жылғы
өміріне әсер ететіндері ... ... ... балалардың дене
салмағының аз (2500гр төмен) болып туатыны ... жас (18 ... ... кәрі (35 ... ... ... болатыны байқалды. Оларда
перинаталдық өлім саны мен ... ... ... ... ... келеді. Балалардың дене салмағына, мезгілінен бұрын босануына
және іс -жүзіндегі өлім санының көбеюіне ... ... ... ... ... дұрыс тамақтанбауы да әсер етеді.
Анасының шылым шегуі, әртүрлі дәрі-дәрмектерді бақылаусыз пайдалануы,
ішімдікке әуес болуы нәрестенің құрсақта ... ... ғана ... одан
кейінгі дамуына да зиянды әсерлерін тигізеді. Аналардың жұмасына екі рет
100 гр. артығырақ арақ ... ... ... ... туу қаупін көбейтіп
жібереді. Емшек сүтімен асырау және дұрыс ... ... әсер ... маңызды фактор болып табылады. Кейінгі жылдары
көптеген экономикасы ... ... дене ... ... ... ... ... оқушыларының саны көбейіп келеді. Бұл құбылыстың себептері,
басқа да қауыптілік факторлары ... ... ... ... ... білім деңгейі мен әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... мәліметтер бар.
Балалардың денсаулық көрсеткіштері әсіресе ерте жастағы балаларддың,
жанұя ... ... ... емес ... ... аурушаңдығы
толық жанұяларға қарағанда сенімді түрде жоғары және ... жиі ... саны да ... ... Мұндай айырмашылық жас өскен сайын тереңдей
түседі. ... ... ... ... денсаулығы нашарлау
келеді, олар көбінесе айы-күні жетпей шала туады, ... ... ... ... осындай балалардың арасында жедел және
созылмалы аурулардың жиірек болатынын байқауға болады. Үйлесімсіз ... ... ... ... ... жиі қайталанады
және олар ауыр түрде, ұзақ жүретіндігі байқалады.
Балалардың ... мен күн ... де ... айқын
корреляциялық байланыс бар ... ... ... ... ... ... көрсеткіші төмен екендігі, таза ауада күніне 1-ақ ... одан да аз ... ... көз ... анамалиясымен,
ревматизммен, зат алмасу бұзылыстарымен,басқа мұндай тәртіпті сақтаған
балаларға қарағанда жиірек зардап ... ... ... ... ... ... ... оқу-тәрбие бөлмелерінің ауданының
жеткіліктілігіне, желдетілуіне және сонымен қатар, ғимараттың жоспарлануына
тікелей байланысты болып келеді.
Академик ... ... көп ... ... ... ... ... жасалып, мұнда мектеп оқушыларында
аурушылдық қалыптасуына әсер ... 80-ге жуық ... ... ... ... елеулі әсер ететін төмендегі факторлар
анықталды: ... ... ... ерекшеліктері; атмосфералық ауаның
ластануы; қанағаттанғысыз санитарлық-гигиеналық жағдайлар (әсіресе ... ... екі ... ... оқу, оқу ... ауданының
жеткіліксіздігі т.с.с.); жанұяның материалдық деңгейінің ... ... ... мектепке дейінгі жаста бала бақшаның ... ... ... сыныпта ұзартылған күн тәртібінде болуы; ... ... оқу ... ... болуы; күн тәртібін
сақтамау, әсіресе ұйқы қанбауы;
Іс жүзінде өсіп келе жатқан организмдердің ... ... мен ... ең ... әсер ететін әлеуметтік-гигиеналық факторлардың
практикалық ... ... ... ... ... ... (А.Г.Сухарев)
қолдануға болады:
Қолайлы факторлар:
а) ең жақсы қимыл-қозғалыс тәртібі;
б) шынығу;
в) дұрыс, балансты тамақтану;
г) рационалды күн ... ... орта ... ... ... ... ... гигиеналық дағдылар және дұрыс тұрмыс-қалыпта өмір сүру.
Қолайсыз факторлар ("қауыптілік" факторлары):
а) қимыл-қозғалыс қажеттілігінің жеткіліксіздігі, немесе шамадан ... ... ... ... және күн ... бұзылуы;
в) ойын, оқу және ... ... ... ... ... ... ... кемшіліктер;
д) гигиеналық дағдылардың болмауы, зиянды әдеттермен айналысу;
е) ... және ... ... ... ... ... Жалпы орта мектепте оқушыларды тазалыққа баулу
Мектептегі оқу сабақтары әрбір сыныпқа арналып жасалған ... ... ... Оқушылардың қызмет қабілетінің дұрыс болуы,
негізінен, гигиеналық тұрғыдан дұрыс жасалған сабақ кестесіне байланысты
болады. Бірақ, ... ... ... негізге алынатын мектептегі
пәндердің қиындық дәрежесі, оларды өзгерте салуға ... ... ... келе ... ... ... факторлаға байланысты болып
келетіндіктен сабақ ... ... ... оңай ... ... ... ... негізгі гигиеналық талаптар:
Әртүрлі іс-әрекеттерді алмастырып отыру;
Оқу пәндерін күнделікті және апталық қызмет қабілетіне ... ... ... ... кезде, міндетті түрде оқушылардың әртүрлі іс-
әрекеттері мен демалыстарын рационалды ... және ... ... ... ... ... сызығын (25 сурет) ескеру
қажет.
Оқу пәндері, іс-әрекеттің қиындығының сипатына, бірінші және ... ... ... ... дәрежесіне және осы ... және ... ... ... байланысты әртүрлі
болып келеді. Оқу күнінің басында, оқушылардың қызмет қабілеті жоғары болып
тұрған кезде, негізінен екінші сигналдық жүйеге ... ... ... шет ... т.б.), ... ... айтуға, ойлануға арналған
сабақтарды қойған дұрыс. Оқу күнінің соңына қарай, яғни, жұмыс ... ... ... ... ... ... ... арқылы, яғни ауызша
айтқаннан көрі ... ... ... ... ... бастауыш
сыныптарда аппликация, жапсыру т.б.) сабақтар қойылғаны дұрыс.
Үлкен ақыл-ой жүктемесін, есте сақтау мен ... ... ... қиын
сабақтарды дағдылану қалыптасатын бірінші сабақтарға және қажу ... ... ... ... ... ... ... қаблетін жоғарылатып, олардың ден-
саулықтарын сақтап, ... үшін ... ... ... ... сабақ кестесі ең тиімдірек гигиеналық шаралардың бірі ... ... ... іс ... ... себеп-сылтаулармен бұл принцип
сақтала бермейді.
Сабақ кестесін ұтымды құрастыруға ... ... ... және ... ... деп ... бөлуге болады. Объективті
себептерге: оқу сыныптарының жеткіліксіздігі; ... ... орын ... т.с.с. ... ... ... жою үшін ... шығын қажет етпейтін: ... ... ... ... ... сабақ беретін мұғалімдердің
сабақтан бос күндері болуы; оқу жүктемесін мұғалімдерге дұрыс бөліп ... ... ... ... ... жатқызуға болады.
Оқу үрдісінің ұйымдастырылуында сабақ ... ... ... ... ... ... ерекше маңыз
атқарады.
Сабақ арасындағы үзілістер арқылы организмге берілетін демалыстың
ұзақтығы, оның ... ... ... ... және ... ... деңгейін бекіту сияқты екі фазасын да ... ... ... ... керек. Егер демалыс ұзақтығы жеткіліксіз
болатын болса және жаңадан түсетін ... 1 ... ... ... ... қабілеті күрт төмендеп, қажу жоғарылай бастайды.
Сабақ арасындағы үзілістер балалардың іс-әрекетінің түрін өзгертуге,
яғни, организмді қимыл-қозғалыстар ... ... ... ғана өзінің
міндетін орындайды. Оқушылардың ... ... ... ... ең ... демалыс, жақсы көңіл-күйде, таза ауада жасалатын қимыл-
қозғалысты ойындар. Мұндай үзілістерді жыл мезгіліне қарамастан, ашық ауада
өткізу, балалар ... ... ... ... олардың жоғарғы жүйке
жүйесінің қызметін жақсартып, оқу жылындағы, тоқсандағы, аптадағы, оқу
күндеріндегі оқу ... ... ... ... ... білім беру мектептерінде бірінші сынып оқушыларына сабақ арасында
ұзақтығы 20 минуттан үзілістер беріледі. 2-11 сынып ... үшін ... кіші ... және 2 ... 3 ... соң 30 минуттық бір
үлкен үзіліс немесе ... ... ... ... 2 және 3 ... ... 20 ... 2 үзіліс беріледі.
Оқушыларды салауатты өмір салтына тәрбиелеудің бүтін процесі мен оның
тиімділігі сондай-ақ, мұғалімдер мен ... ... ... анықталады. Отбасылық орта мен оны жақын қоршаған орта оқушы
үшін ашық ... ... ... ... ... ... және
салауатты өмір салтына тәрбиелеудің іс-жүзіндегі базасын ... ... өмір ... ... үшін ... ... ... ол қазіргі кездегі тоқырау жағдайында, ... ... ... ... ... ... ... өмір салтына тәрбиелеуге қатысты ата-аналарды арнайы ... ... ... өмір ... ... ерекше әлеуметтік-
психологиялық жағдайлары арасында салауатты өмір салтына ғылыми негізделген
ағарту ісі ерекше көрінеді. Мұндай жағдайларды ... ... ... ... пен ... ... ... адамзаттық құндылықтарға
қарым-қатынасын нақтылауға әсер етеді, ... ... ... ... өмір ... ... ... көзқарастарын, мінез-құлық
сарындарын қалыптастырады. Бұларды күшейте түсу ... ... ... ... ... оның ... өмір салтын үйретуге
ұмтылған құндылықтары оқушыға шешімді түрде әсер ... ... ... ... өзі жүргізгені маңызды, өйткені оқушы күйзеліске
ұшырағанда уақтылы көмек көрсетеді.
Тәрбиешілердің қызығушылығы мен ... ... ... жоспарда
екендігін сезіне отырып, оқушылардың жаттықтырушыға деген құрметі ... және ... ... ... Оқушылардың салауатты өмір салтын
тәрбиелеу идеяларын таратуды тек өзін-өзі ... ... ... ... ... ... шығармашылық тұрғыда ойлай білетін педагог қана
жүргізе алады. ... ... ... ... ... ... ... шарт, өйткені оптимистік ... ... ... алға ... ... ... асыра алады.
Бұдан басқа, педагогикалық әсер ету барысында жеке келістерді жүзеге
асыру қажет, ол ... ... ... ... өмір ... жеке ... ... Жеке келістің арқасында оқушыларды
салауатты өмір салтына тәрбиелеу барысы мұғалім үшін басқаруға қолайлы және
тиімді. Оқушылардың бір-бірінен денсаулығы, ... ... ... мен ... ... айырмашылықтары бар; әрбір оқушының өзіндік
күйзелісі, ойлары, өз денсаулығына байланысты қызметке қосылу ерекшеліктері
болады. Әрбір оқушы қайталанбас ... ол ... ... ... ... және ... ... әртүрлі
үйлесіміндегі жеке терең тұлға болып есептеледі. ... іс ... ... ... ... ... өмір ... басқалардан керемет деңгейі көрінеді. Сыныптан тыс қызметтерде
соның ішінде спорт түрлерімен айналысуда оқушылардың салауатты өмір ... ... ... оптималды жетістіктерге жету ... ... ... ... ... онда ... өмір
салтын жүргізуге бағытталған ұжымдық қызметтерді ұйымдастыру ... ... ... ... ... оқушылар өзінің денсаулығына
қамқорлық жасауды жеке ... ... ... ... ... ... Бұл үшін ... өмір салты бойынша педагогтар ... ... ... жұмыстары аса маңызды болмақ. Мектептегі
салауатты микроклиматты құруға оқушылар мен мұғалімдер ... ... ... ... ... қасиеттер мен олардың тікелей
араласуындағы атмосфера өзіндік әсерін тигізеді. Оқушылардың ұжым тарапынан
қамқорлық, ... ... ... назарында болғаны маңызды болмақ, ал
барлық ұжым әрбір оқушының салауатты өмір салтын ... ... ... ... ... ... ... өмір салтына деген
қылықтарға ұмтылысы пайда болады. Оқушының ... ... ... ... ету де ... ... маңызды. Бұл орайдағы жоспардың
тиімділігі сыныптан тыс қызметтің ... ... түрі ... ... ... бұл қызметті оқушылар эмоционалды түрде қалай қабылдайды
және іс жүзінде мақсатты түрде қалай таратылатындығымен тиімді ... ... ... өмір ... ... көбінесе мұғалімнің
салауатты өмір салты құндылықтарының маңыздылығын ашып ... ... ... ... ... ... қызығушылығын ояту, оқушылардың
ішкі дүниесіне әсер ету де ... Бұл ... тек ... ... ... ... бірге оқушыларды салауатты өмір салтына тәрбиелеуге ... ... өмір ... толыққанды тәрбиелеуді жүзеге асыру
үшін мұғалімнің, жаттықтырушының, тренердің өзі салауатты өмір салтының
тәрбиелілік нышандарының аса ... ... ... ... ... ... өзі және атқаратын тренердің оқушыға деген
ұстанымы, оған тәрбие процесінің ... ... ... Осы жағдайда
оқушы өзін ерікті іс атқаратын тұлға ... ... ол ... санасатынын, оның пікірін бағалайтынын, өзіне сенетінін, өзімен
кеңесетінін сезінеді.
Әрбір жасқа өзіндік физикалық, психикалық және ... ... ... ... ... оның ... жүйесі мен органдарының, сондай-
ақ, олардың танымдық күштерінің ... ... ... сатылары
қаншалықты обьективті бар болса, онда ... ... өмір ... ... сабақтарында олардың жас ерекшеліктеріне негізделе
отырып жүргізілуі тиіс.
Төменгі ... ... ... өмір ... ... ... ... және замандастарымен (сыныптастарымен) ... және ... жаңа ... (оқу) мен ... ... ... бүтін жүйесіне раласуы
әсерімен жүреді. Төменгі сынып оқушысында әлеуметтік сезімдер элементтері
дамиды, қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... көмек көрсету) дағдылары қалыптасады/3/.
Бұл жаста бала ... ... ... ... ... Алайда, төменгі
сынып оқушыларының қабылдауы тұрақсыздықпен және ... ... бір ... ұшқалақты, жаңашылдығымен айрықшаланады.
Төменгі сынып оқушысының балалық сезімі, ең алдымен, айқын да ... ... және тірі де ... ... ... Бұл ... жағдайы мен тәрбиенің әсерінен қозу мен ... қалу ... ... өтеді. Алайда, төменгі сынып оқушысы өте белсенді де
қозғалмалы ... ... Оның ... өз өмір ... ... ... ... бағытталған пайдалы да түрлері мен әдістерін қолдануы қажет.
Бұл орайда жеке әсерлету оқушыларды салауатты өмір ... ... ... ... Оқушылардың салауатты өмір сүру ... ... өмір ... ... ... түрлі жастағы, түрлі
әлеуметтік ортадағы және қала мен ауылды жерлердегі адамдардың да ... ... ... ... байланысты. Бұл мәселелер туралы түрлі
баспа ... ... ... мен статистикалық мәліметтерде
тіркелген көптеген фактілер ... ... ... ... ... ... тұрғындарының
денсаулығы мен жарқын болашақтағы олардың еңбек потенциалын дамытуда басты
роль атқарады. Демек, балалардың және ... ... ... ... мемлекеттің алға қойған маңызды міндеттерінің бірі болып
табылады.
Салауатты өмір ... ... мен ел ... ... ескерту
және денсаулығын нығайтуға байланысты біршама құжаттар қабылданды. Атап
айтсақ, «Қазақстанның-2030 ... ... даму ... ... ... ... асыру үшін ҚР Үкіметінің «Салауатты өмір салты мен
дұрыс тамақтану ... ... өмір ... ... «ҚР ... ... мен ... өмір салтын
қалыптастыруды жетілдіру бойынша іс-шаралар туралы» бұйрығы, «Республикада
денсаулықты нығайтудың аудандық (қалалық) орталықтарын құру ... өмір ... ... бойынша мамандар дайындау туралы» және
«Салауатты өмір салтын қалыптастыру бойынша ... ... ... ... ... қабылданған.
Статистикалық материалдар мен бірқатар зерттеу ... ... ... ... ... ВИЧ - ... ... жыныс
және жүрек-тамыр аурулары, түрлі қан және зат алмасу ауруларының өрши
түскенін ... ... ... ... көпшілік қазіргі өркениеттің
жағымсыз әсері деп түсіндіреді. Экологиялық жағдайдың нашарлауы, ... ... және ... тамақтану, жастардың темекіге,
алкоголь мен нашақорлыққа әуестенуі т.б.
Қазіргі ... ... ... ... нәрсе ертеректе тек егде
жастағы адамдарда ... ... ... балалар арасында болуының
жасаруы. Жалпы білім беретін мектептерде оқушыларға жүргізілген медициналық
зерттеулер тұлғаның денсаулық күйінде ... ... бар ... ... ... әр ... ... ас қорыту органдары мен ... ет ... ... әр ... ...... ... әр оныншы оқушыда − тыныс алу органдары мен эндокриндік жүйке
аурулары байқалады.
Мамандардың пікірінше, ... ... ... ... қанағаттанғысыздығы мен мектептегі оқушылар санының көптігі, оқу
еңбегі ... ... ... ... ... ... ... деңгейінің төмендігі».
Оқушылардың денсаулық жағдайына әсер ететін басты себеп − ... ... ... ... жағдайлар ерекше түрде ауылдық
жерлер мен тозығы ... ... жоқ ... орын ... қазіргі еліміздегі әлемдік жаһандану жағдайында, жалпы білім
беретін ... ... ... ... өмір сүру ... ... көбейту талабы тұр. Бұл көкейтесті мәселені жариялылық
және ... ... шешу ең ... ... ... ... ... зиянын тигізетін жат әдеттерден арылу туралы түсініктер
алғашқы ... ... өмір ... ... ... да тән еді.
Мұндай түсініктер олардың әдет-ғұрыптарында көрінісін тауып, тиімді түрде
күш-қуатын қалпына келтіретін, ... ... ... дәстүрлер пайда
болды. Соған сәйкес баспана ... жеке ... ... сақтайтын,
жерлеу тәсілдері, қоқыстардың көзін жою ... ... ... ... ... болу ... мен оның мәні ... оларда ешқандай мәлімет
жоқ еді. Содан барып мыңдаған ... ... ... ... ... діни наным-сенімдер мен дәстүрлерге ... ... ... ... ... ... өмір салты» бірқатар
денсаулық сақтау іс-шаралары ретінде философиялық ой-санасы құрылымның
жалғасы ... ... Бұл ...... және ... ... өмір салты жайындағы ілімнің дамуына негіз болды.
Грекия философы ... ... ... ... аса ... ... адамның өзін-өзі тану мүмкіншіліктері арқылы салауатты өмір
салтының терең жағын көре білді.
Аристотель «Этика, ... ... деп ... ... ... ... мен ... өмір салтын қоғамдық мазмұндағы мәселе
ретінде ашып ... Оның ... ... ... ... сонан соң, рухани тәрбиеге ұштастыру қажет, себебі дене тәрбиесі
рухани тәрбиемен қатарласа орындалуы тиіс.
Ертедегі ... ... ... дене жаттығуларымен
шұғылдануға арналған гимназиялар, сумен ... ... ... ... ... еді. ... ... саулығы мықты және әдемі
дене ... ... ... ... өз ... ... мәлім. Алдын-алу
сипатындағы көптеген шараларды ... ... көне ... ... ... ... болады. Ертедегі Русьта
шынығу процедуралары бұқаралық сипатқа ие болды, атап ... ... ... соң, ... ... ... ... қай мезгілінде болсын
мұз қатқан суға шомылуға үлкен мән берілетін.
Адамзат ... ... мен ... ... тануға әрқашан да
ұмтылып келді, себебі денсаулықсыз ... өмір сүру ... ... ... ... кезде оны сезіне білмейміз, ал денсаулықты жоғалтып
алған кезде ауру күйі пайда болады да, ауру ... ... күйі ... ... ... ... философы мен ағартушысы М.Монтень денсаулықтың құндылығын нақты
анықтап берді: «Денсаулық дегеніміз − бағалы да құнды зат, ол жалғыз ... ол үшін ... да, ... де, ... пен ... ... аямау қажет, тіпті ол үшін өз өміріңнің бір бөлшегін де құрбан
етуге ... ... ... өмір ... пен қорлыққа толы».
Ертеден денсаулық пен салауатты өмір салтын сақтау туралы ғылымның
пайда болу тарихы ... ... ... бойлап келеді. Гиппократ
өзінің «Ауа, су, жергілікті жерлер туралы» шығармасында көптеген адамның іс-
әрекетіне, ойларына, оның өмірлік ... мен ... ... ... ... ... қоршаған орта, еңбек, күн көріс тұлғаның
жеке жағдайы ауруды анықтай түседі. ... ... ... ... Рим
философтары мен дәрігерлері, Византия империясы мен ... ... ... тапқан.
Әл-Фараби дене және ой-сананы тәрбиелеу тәсілдерінің ұқсастықтарына аса
назар аударды. Өзінің ... ... ... өз
денесінің жетілуіне қол жеткізуі қажет, − деп атап ...... ... ... ... ... егер ол ... оған қол жеткізу
қажет. Мерзімді тамақтану мен денсаулық, тұрақты еңбек пен күш, сенімді іс-
әрекет пен ... ... ... ... ... Әл-Фараби «ауруды емдеуді
ғана емес, адам ... ... ... мен ... ... ... ең бастысы» деп көңіл бөлген.
Орта ғасырда өмір сүрген Мұхаммед ... ... Асан ... ... ... қазақша жазба мұраларында жас буынды салауатты өмір
салтына тәрбиелеудегі терең ойлы мұрағаттары бар.
Демек, денсаулықты ... ... ... бұл ... ... ... да ... келген. Ал, денсаулық күйі бұзылған жағдайда
ағзаның өзіндік қорғаныс күштерін іздеп тауып, оның бұзылған ... ... ... іздестірілуі әрқашан керек болған.
Жапония мен Қытайдағы салауатты өмір салтын қалыптастыру ... ... ... ... діни-философиялық негізі, соның ішінде
құрама бөліктерінің бірі − конфуциялық жүйе атқарған. Осы ілімдер ... ... ... ... ... үшін ... ... жетілдіріп қана
қоймай, сонымен бірге, дене бітімін де ... ... ... ... туралы деректер үлкен маңызға ие. Наным-сенімдерге сәйкес
тұлғаны құдай жаратқан, ол ... ... ... ... ... Сонымен
қатар, адамдар өз денесін күтіп ұстауы ... ... ... «саулығы
мықты дене бітімі рух пен күш-қуаттың ... ... ... ... көз қуанышы» деп білген.
Жалпы Шығыс, Орта Азия, Қазақстан халықтарының дәстүрлі мұраларында
денсаулығы мықты, өмірлік ... ... арқа ... ... ішкі
мүмкіндіктерін тани білуге және өзін-өзі жетілдіру біліктілігін пайдалануда
жеке тұлғалық ... іске ... ... дені сау ... ... туралы терең де, жаңа ойлар жарқын көрініп ... ... адам ... ... қарағанда түрлі қиын
проблемаларға тап ... Ой ... ... ... ... ... ... жан-жақты білім қажет болса, ал кейбіреулерге жоғары
дәрежелі ... ... білу ... ... өзі ... ... салмақ түсіріп, шаршау шақырады. Егер адам өз басына түскен
проблемаларды шеше ... ... ол өзін ... ... адам деп ... сол ... ішімдікпен немесе нашақорлықпен айналысуы мүмкін.
Жүйке ширығуы мен ... ... толы ... түрде өтіп жатқан
өмірде адамның өзіне, ... және ... ... ... қатынасын
түбегейлі өзгерту қажеттілігі туындайды. Әрбір адам осындай жағдайларда өз
жағдайы мен денсаулығы үшін ... жеке ... ... ... өмір ... ... ... таңдаған ерекше бір көңіл
бөлуді қажет ететін мәселе болып келеді. Ертеректе жарық ... ... ... ... ... ... аспектілерін
анықтауға мүмкіндік беріп отыр. «Салауатты өмір ... ... ең көп ... оның ... сипаты, салауатты
өмір салтын қалыптастыру факторлары, тұлғаны салауатты өмір сүру дағдысын
қалыптастырудың теориялық ... ...... ... ... ... оқымыстылар өмір салтын диалектикалық тұрғыдан жалпы, ... жеке деп ... Олар ... өмір ... жағдайлар жиынтығымен
анықталады, себебі оның зерттелуі жеке дара ... ... ... есептеу мен талдаусыз мүмкін емес деп санайды.
Сонымен қатар ол кез-келген өмір салтының ... ... ... ... ... отырып, олардың адам өмір салтындағы арнайы кесіндісі
мен көрінісін мүмкіндігі ... ... ... алуы қажет деп біледі,
нақты-жалпы байланысты жалпы объективті жағдайлардан айыра білу керек деп
санайды.
Өмір ... ... мен ... ... өзара байланысы
«салауатты өмір салты» түсінігі арқылы жүзеге асырылады.
Егер жеке тұлғалық және қоғамдық ... ... ... ... ... ... өмір салтының кешенді түсінігін құраса, «салауатты өмір
салты» түсінігі өмірдегі жағдайды − еңбекті, демалысты, тұрмысты ... жеке ... ... ... шығуын білдіреді. Салауатты өмір
салты, бір жағынан: бұл өмір ... бір түрі ... ... ... ... ... да ... жүзеге асыруға, дамытуға ықпал ететін жағдай.
Міне, сондықтан да салауатты өмір салтын ... ... ...... ... бой ... ... мен ережелерді орындау, еңбек тәртібін, демалыс,
тамақтану ережелерін сақтаумен ғана шектеп қоюға ... ... ... ... ... ... ғана қорыту жеткіліксіз, негізгі екпін гигиеналық
тәрбиеге немесе ... ... ... ... ... орта немесе
өз денсаулығына сауатты қатынас жасағанда ол өз мән-мағынасын жоғалтпайды.
Оқушы ... ... ... ... ... ... өз мінез-
құлқының сарыны мен стимулын қалыптастырушы, мінез-құлқы мен ... ... жеке ... білдіреді. Бірте-бірте жеке тұлғалық
қасиеттер, қажеттіліктер мен өз бетінше әсерлерге, ... ... ... ... ... өмір ... қалыптасады. Өзінің алдына
саналы түрде өзін-өзі жетілдіру үшін, өзін-өзі ... ... ... ... қоя ... мүмкіндігі туады. Мектеп жасында баланың өзін-өзі
тиянақтауы, сондай-ақ, бірте-бірте қоғамдық қатынастарға саналы түрде еніп,
шығармашылықтық, ... ... және ... ... ... жүзеге асады. Тап осы кезеңде, оқушының ... ... мен ... ... ... ... мен ... өмір сүру дағдысының өмір бойы ... ... ... ұстанудың қажеттіліктері қалыптасады.
Ұлттық ойындарда, салт-дәстүрлерде, әдет-ғұрыптарда, ... ... сау ... ... туралы, мінез-құлық мөлшерлері
мазмұндалады және салауатты өмір салтының барлық факторларының мәні толық
көрсетіледі, оның ... ... ... ... ... ... түседі.
Біздің пікірімізше, жинақталған халық тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... басты құралы болып
табылады және тәрбие жұмыстарында қеңінен қолданылады.
Жалпы ... ... өмір сүру ... ... ... ... медициналық, биологиялық және
психологиялық әдебиеттерде көп мәселелер арналғанын атап ... жөн. ... ... өмір ... ... ... ... өзара шарттасуы мен байланысын есепке алмастан ... ... ... өмір салтын құрайтын дүние әлеуметтік ... ... ... ... ... алынбастан, ауылды жерлердің
ерекшеліктері ескерілместен қарастырылғандары анықталды.
Педагогикалық технологиялар қолданылу ... ... ... және
инновациялық болып бөлінеді. Енді осы екеуінің ара жігін ашып ... ...... жаңашылдық; «ин» − «қайталанатын» процесс,
құбылыс, оқиға, т.с.с. білдіретін жұрнақ) бар, ... ... ... ішінде
жаңаның пайда болуын, дамуын білдіреді. Бұл ұғым кейде ... ... ... ... «реформалау» ұғымдарымен теңестіріледі, ал
кең тұрғыдан алғанда жүйедегі кез келген ... ... ... ... ... негізін қалаушылар неміс ғалымдары
В.Зомбарт, В.Метчерлих және австриялық экономист И.Шумпетер болып табылады.
Олар бұл ... ... және ... ... ... Бүгінде ғылыми зерттеулерде әдіснамалық тұрғыдан
қатынастың әртүрлілігіне байланысты «инновация» түрліше анықталады.
«Педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... беріледі:
1). тұтас білім беру жүйесінің және оның ... ... ... ... ... элементтерді (жаңашылдықты)
білім беру ортасына енгізудегі мақсатқа бағытталған өзгерістер;
2). ... ... ... ... ... ... және т.с.с) меңгеру процесі;
3). ерекше әдістемелер мен бағдарламаларды іздестіру, оларды ... ... ... және оларды шығармашылықпен ой елегінен өткізу.
Сонымен ... ... ... ... ... ... оқыту мен тәрбиелеудің ... ... ... ... мен ... өзгерту болып табылады.
Әртүрлі анықтамаларды талдау инновацияға мазмұнды өзгерістер тән деген
қорытындыға әкеледі, ал инновациялық өзгерістің басты функциясы − ... ... ... ... ... ... формалар (мазмұн) арқылы шешу
мүмкін болмаған жағдайда пайда болып, жаңа мақсат пен ... ... ... ... ... ... және инновациялық педагогикалық технологиялардың ара-жігі
болғанымен, бұл оларды тұтас ... ... алу ... сөз ... ... тән ... қатар бірін-бірі өзара
байланыстырып тұратын ортақ сипаттары да болады.
Осылайша, салауатты өмір ... ... және ... тыс ... ... инновациялық технологиялар туралы ғылыми-әдістемелік
талдаулардан кейін ауыл мектебі жағдайындағы бұл ... ... ... ... ол үшін ... теориялық нобайды жасап, оның
көрсеткіштері мен деңгейлері анықталды.
Cонымен, мектепте салауатты өмір сүру ... ... ... ... ... ... бағдарламалар
мен оқу-әдістемелік оқулықтарда атап көрсетілген эмпирикалық мәліметтерді
талдау бізге төмендегідей тұжырым жасауға мүмкіндіктер берді:
- оқушылардың ... өмір ... ... арқасында олардың
бойында салауатты өмір салтының тұрақты ... ... жеке ... қалыптасады;
- оқушылардың салауатты өмір сүру дағдысын тәрбиелеудің негізгі
міндеттері − ... өмір ... ... игі ықпал ететін қазақ
халықтық педагогикасының құралдарын ... ... ... ... ... ... салауатты өмір салтына тәрбиелеуді ұйымдастырудың
оптималды психологиялық-педагогикалық жағдайларын жасау;
- оқушыларға салауатты өмір салты ... ... ... ... ... өмір ... саналы түрде ұстануға ұмтылдыру;
- оқушылардың салауатты өмір салтына ... ... ... ... оқушылардың өз денсаулықтарын сақтауға, нығайтуға деген жеке ... және ... ... ... ... ... өмір ... тәрбиелілігінің құрылымдық
үлгісін құру, оның негізгі және өзара байланысты элементтеріне салауатты
өмір салты туралы ... оны ... және ... ... ... Биология сабағында салауаттылық өмірге тәрбиелеу
2.1 Салауатты өмір салтын қалыптастыруда биологиялық білімдердің маңызы
Салауатты өмір ... ... ... ... ... ... «денсаулық» түсінігі болатынын айта кету ... ... ... адамның өзінің, оның жаратылу табиғатының көрінісін
анықтайтын биологиялық білімдер басты роль ... ... тек ... ғана ... ... ... ішкі жан – дүниесі де, яғни мінез-құлығы,
қабылдауы, ойлауы, іс-әрекеттері, сол ... ... ... ... бола ... ... ... болып жатқан нәрсені әртүрлі
жасайды. Бірақ, ең бастысы бір адам сол немесе ... ... ... ... ... ... Сонымен, адамның денсаулығы – бұл
жалпы адамзаттық және жеке болмыстың күрделі ... ... ... күні ол кешенді немесе психологиялық, ... және ... ... ... ... кейде философиялық қасиеттердің
өзара әсеріне қатысты болады.
«Салауатты өмір салты» сонау замандардағы Гиппократтың ... ... ... ... ... ... ... жалғасы түрінде мазмұндалады. Трактат денсаулық және ... ... ... ... ... ... болды. Көне ... ... ... ... өмір ... ... ой өрістерін дәлірек кездестіруге болады.
Көне Грекиядағы алғашқы философтардың бірі ... ... ... аса ... ... отырып, адамның өзін-өзі ... ... ... өмір ... ... ... көре ... яғни
«өз-өзін білетін тұлға, өзіне тиімділікті таниды, ... ... ... деп ол ... ... арқылы өзін-өзі танып білуін, іс-
әрекеттенуін мазмұнды түрде көрсетті. Платон ... өмір ... ерте ... бастау қажеттігін атап көрсетті, себебі «кез-келген
істегі ең бастысы – оның ... ... ... ... ... ... деп ... еңбегінде адамның
жекелей көрегендігі мен салауатты өмір салтын қоғамдық мазмұндағы мәселе
ретінде ашып ... Оның ... ... ... қамқорлықтан»
бастап, сонан соң, «рухани тәрбиеге» ұштастыру қажет, себебі дене тәрбиесі,
рухани тәрбиемен қатарласа ... ... ... ... өмір ... ... адамның белсенді өмір ... ... ... ... ерте ... де ... салтына тәрбиелеудегі дене жаттығу мәселесі қарастырылған. Осы кезеңде
«өз-өзіңді тани біл», «өзіңе ... ... ... ... шыға бастады.
Салауатты өмір салтын тәрбиелеу мәселелерін Шығыс елдерінде де ... ... Ибн Сина ... ... және ... ... талаптардың кодексін құрады. ... ... ... сақтау қажеттілігін Ибн-Сина атап ... ... ... ... аса ... ... «Дәрігерлік ғылымның
баспалдағы» еңбегінде, Ибн-Сина тәрбиешілердің баланы өз эмоциялары ... ... ... ... ... ойшының пікірінше, жас
буынның санасы мен ... ... ... Шынайы мемлекет
концепциясында Ибн-Сина қоғамдық еңбек пен ұзақ өмір сүру ... ... ... ... атап көрсетті. Шынайы таза ... мен ... ... ... ... саналы ғұмырын өзгерте
отырып ұзақ өмір сүретіндеріне сенеді. Ұзақ өмір сүру, ... ... ... және ... гармонияның іске асу болжамдарының бірі. Ибн-
Синаның ұғымы бойынша, ерте жастан бастап ... өмір ... ... ... ... ... 1) жанның ара салмағы (гармониялық
дене пішімді сақтау); 2) тамақты ... ... ... 3) денені
тазалау (шлактан, зиянды заттардан тазалау); 4) дене ... ... ... дем алу; 6) киім тазалығы; 7) дене және рухани қозғалыстың теңдесуі.
Сонымен, Ибн-Сина гигиеналық ғылымның негізін салушы ... ... ... күндері өзекті және жас буынды салауатты өмір ... аса ... ... ... ... дене және ... тәсілдерінің ұқсастықтарына аса назар аударды. Өзінің әлеуметтік-
экономикалық трактатында, «адам өз денесінің жетілуіне қол жеткізуі ... атап ... ... ... ... қажетті нәрсе, егер ол
болмаса, оған қол ... ... ... ... ... ... пен күш, ... іс-әрекетпен ой-сана пайда болады. Сонымен қатар Аль-
Фараби ... ... ғана ... адам ... ... ала ... ... аса атап көрсетті.
Орта ғасырда өмір сүрген Өтей Бойдақ Тілеуқабылұлы, Мұхаммед Хайдар
Дулати, Асан Қайғының қазақша ... ... жас ... ... ... ... терең ойлы мұрағаттарды кездестіруге болады.
Ө. Тілеуқабылұлы дене мен рухани дүние тұрғысында жас буынның сұлулықты
түсіне білулеріне ерекше көңіл ... ... ... ... ... сұлулықты» дамытуды ұсынды.
Ө. Тілеуқабылұлы адамның сыртқы пішіміне, көрінісіне аса ... егер ... сырт ... таза, тартымды, сұлу келбетті болса онда
ол оның ... ... ... ... ... Ойшыл-данышпан арақ-
шараптан, нашақорлықтан алшақ болуға шақырады. Ойшылдың ой-саналауы бойынша
бала дені сау ... үшін жас ... ... оны ... ... ... шұғылдандырып тәрбиелеу қажет.
XV ғ. белгілі оқымыстысы М.Х. Дулатидің ... ... ... ... ... ... ... ішу, нашақорлық заттармен
шұғылдану, темекі тартуға үйір болу ... ... ... ... ... ... ... жою керек дейді.
Белгілі қазақ жырауы, ... Асан ... ... ... өмірде адам баласы қандай болуы қажет, неге ... ... ... ... дүниелерді көрсете білген. Философтың
пікірінше, әрбір адамзат өзіндік жетілуге ... ... ... ... ... сапа иесі ... тиісті адамгершілік, шынайылық, шыншылдық,
қарапайымдылық, намысқойлық, тұрақтылық. Асан ... ... ... тұлғаның қалыптасуына, оның саналы ерекшеліктерінің қалыптасуына
басты фактор болып табылады. Осы аталған салалар мен ... ... ... тиісті, қажетті мінез-құлық нормаларын таңдап алуға мүмкіншілік
жасайды. Қазақ халқының ... өмір ... ... ... ... ... ... және дәстүрлерде ... ... ... «Қазақ этнопедагогикасы: әдістемесі, теория және
практика» деп аталатын монографиясында «қазақ халқы әрқашанда ... ... ... тәжірибелерге бай»-екендігін атап көрсетті.
Жас сәбидің дүниеге келген күнінен бастап салауатты өмір салтына
тәрбиелеу ерекшеліктері Ө. ... ... ... жаңғырығы» атты
еңбегінде суреттелген.
У. Жәнібеков, К.С. Әбішев, К.Д. ... А.К. ... ... В.В. ... К.Ж. ... ... ... өмір» ұғымдары денсаулықты сақтаудың басты ... ... және ... жоғалтпай қазіргі кезде жаңаша өрлеу үстінде.
А.С. Иманғалиевтің пікірінше «салауатты өмір салты» адам организмінің
резервтік мүмкіншіліктерін жетілдіретін ... ... ... мен ... ... және ... қызметтерін саяси,
экономикалық, әлеуметтік-психологиялық ... ... ... ету. Г.Д. ... ... ... өмір салты «білім,
ептілік, дағдыланумен байланысты, оның негізінде әрбір оқушының денсаулығы,
күнделікті шынығу әдістемелері жатыр». Ж.З. ... ... ... ... өмір ... жан ... ... әлеуметтік тәжірибені
меңгеру іс-әрекеттіліктерімен сипатталады. Дене, ой-санасы, әлеуметтік,
тұлғалық, эмоционалдылық, рухани ... оның ... ... ... ... орта ... болады. Сонымен, денсаулық өмір салтымен
байланысты. Салауатты өмір салты – ... ету және ... ... ... даму мен шынығу жаттығулары, өз-өзіне және ... ... ... ... Яғни салауатты өмір
салты өте күрделі және жан-жақты ұғым. Оған тек қана ... және ... ... ғана ... ... сонымен қатар
әлеуметтік, экономикалық, экологиялық құрылымдар да кіреді.
«Салауатты өмір салты» түсінігін былайша бөліп көрсетуге болады:
- ... өмір ... – бұл ... ... ... ... ... қол жеткізудің нақты мүмкіндіктері сияқты, әртүрлі
факторлардың әсері болатын өмір сүру ... ... ... ... өмір салты – адамның өзінің шығармашылық ... сол ... ... ... ... ... ... адамның өндірістік,
тұрмыстық және мәдени жақтарын ұйымдастыру тәсілі;
- Салауатты өмір ... - ... ... ... бір ... ... ... сондай-ақ , өмірдегі тәжірибеге оны
интеграциялау құралдары мен әдістері;
- Салауатты өмір ... - ... ... өмір ... ... олар организмнің резервтік мүмкіндіктерін ... және ... ... және ... ... ... және кәсіптік қызметін табысты атқаруды
қамтамасыз етеді.
Оқушылардың салауатты өмір салтын ... ең ... ... ... ... ... ... оқыту процесі оқушыны
білмегеннен білуге және мұғаліммен бірлесе отырып сәйкес ... ... ... ... ретінде қарастырылады. Оқыту процесі әртүрлі
педагогикалық технологиялар негізінде, яғни, осы процесті едәуір тиімді ... ... ... мен ... күш-жігерін, уақытын, денсаулығын
жұмсаудағы әдістер мен тәсілдердің жиынтығы ... ... ... бойынша салауатты өмір салтын дәріптеу туралы сөз
болғанда ең ... ... ... ... айтылуы керек. Әдебиеттердегі
талдау, шолудан байқағаным оқу құралдарында ... ұғым анық ... ... ... ... ... ұштастырылған.
Осы айтылған мәселелерден анықтағаным салауатты өмір салтын биология
сабағы арқылы қалыптастыру, ... ... ... ... ... технология дегеніміз педагогикалық процесс пен ... ... ... ... күйлері арасындағы өзара
байланысты бірізді және ... ... ... ... ... ... үйренушілердің кәсіби маңызды қасиеттерін қалыптастыруға
және дамытуға бағытталады.
Сонымен, біздің тұжырымдамамыз бойынша ... ... – ол ... ... ... ... ... мен құралдарының
біртұтас жүйесі, сондай-ақ осы жүйені ғылымға негізделген ... ... ... ... ... ... ... сәйкес
нәтижеге жеткізудегі теория мен практикада пайдалану механизімі.
Сонымен, педагогикалық технология тұлғалық, жүйелілік және іс-әрекеттік
қатынастарды жүзеге асыру негізінде құралады.
Ұсынылған анықтамаларда ... ... ... ... және ... ... жалпы ортақ пікірді аңғару қиын емес, ... өз ... ... ... ... ... қол жеткізу үшін
қолданады. Денсаулық сақтау ... ... ... ... ... ... олар адамның дене, психикалық, адамгершілік
және әлеуметтік жетістігін қолдаудағы оптималды нәтижелерге қол жеткізуге
бағытталған. ... ... ... ... ... ... ... саналады. Денсаулық сақтау технологиясы жүйе
ретінде біздің ... ... ... ... ... ... мен оқушылардың біріккен қызметін ұйымдастыруды, алға
қойған мақсаттарды нәтижелі шешу ... ... мен ... мен ... ... ... ... салауатты өмірге тәрбиелеуде тек осы саладағы
білімді, ... ... ... ... ғана ... ... ... мен
оқушының санитарлық-гигиеналық талаптарды сақтау, педагогикалық еңбекті
ғылыми ... да ... ... ... ... ... ... белсенділігі басты роль атқарады. Денсаулық сақтау
технологиясына ендіру осы әдістерді ... мен ... ... ... ... ... ... бойынша
жалпыпедагогикалық, әдістемелік (пәндік) және локальды болып жіктеледі. Біз
денсаулық сақтау технологиясын жалпыпедагогикалық технологияға ... ... өмір ... ... ... ... мен
тәрбиелеудің басты міндеті болып табылады.
Білім беру мекемелерінде денсаулық мәселелері медициналық көзқарастары
жағынан қарастырылып, оны денсаулық сақтау ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдері, формалары тұрғысында
қарастыру арнайы зерттеуді талап ететіндігі ... ... ... жас ... есепке ала
отырып денсаулықты сақтау технологиясы ұсынылды.
Жас ерекшелікті ... мен ... ... ... ... сыныпта салауатты өмір салтын қалыптастыру ... ие. Осы ... ... ... психикалық жетілу кезеңдері аяқтала
бастайды. Өнегелік сапа ерекшеліктері мен әлемтану процесстері ... ... ... бойында «ересек» ерекшеліктері, қасиеттері
дамиды. Тұтынушылық пен ... ... ... ... табуы мүмкін. Жас жеткеншектер мен ересектер
арасындағы қарым-қатынастардың, күрделігі, бір жағынан жас ... ... ... өзге жағынан өмірлік мәселелерді ... ... ... Осы ... ... өмір ... қалыптастыру,
арнайы әдіс-тәсілдерді, биологиялық білімдерді талап етеді.
2.2 Биология сабағында салауатты өмір салтына баулу ... ... ... ... қабілетті елу елдің қатарына ... ... ... алға ... міндетті жүзеге асыруда ... ең ... ... ... ... Қазіргі уақытта әлеуметтік
жағдай,өмір сүру ұзақтығының төмендеуі және адам экологиясының қолайсыздығы
бүкіл өркениетті әлем үшін көкейтесті ... ... ... ... ... ... « ... – 2030 » бағдарламасында салауатты өмір салтын
ұстану мемлекеттік манызды бар мәселелермен тең ... ... ... ... ... қазақ халқының салт-дәстүрін, көнеден келе жатқан
мәдениетін, өнерін, әдет-ғұрпын, жас ұрпаққа ұғындыру.Бір ... ... ... дінін ұстануға үйрету.
Салауаттылық - ішкіліктен, есірткі, темекіден аулақ болу, дене және ... ... ... қарапайым түрде айтсақ адамның киім киісі, тамақты
қалыппен ішуі де кіретін игі іс-әрекет. Өмір ... ... оғаш ... түбінде опық жегізеді.
Қазіргі кезде білім беру мекемелерінің алдында тұрған міндеттердің ... жас ... ... өмір сүруге көзқарасын қалыптастыру, олардың
денсаулығын сақтауға, қоршаған ортасын таза ұстауға және ... ... ... сол білімді келешектегі өмірінде пайдалана білуге тәрбиелеу.
Елбасымыз алдыға міндет етіп қойғандай ... өмір ... ... ... даму ... белгілеп , өмірдің қиыр көкжиегіне батыл қадам
басатын бүгінгі бәсекенің қатал заңына икемді ұрпақтың тұғыры мектептен
басталады. Оның алғы ... ... ... өмірлік бейінділіктерді
қалыптастыру мен денсаулығын сақтаумен орындалады- дейді. Қазақ елінің Ата
заңына ... ... ... ... ... ... ... Халық даналығы «Елім бай болсын десең- денің сау ... ... ... ... ... ... ... айрықша көңіл
аударады.Сондықтан да әр адам «Менің саулығым- ... ... ... ... ... оқушының салауатты өмір сүру мәдениетін қалыптастыру бұл:
-Біріншіден ,жеке тұлғаның өзін қоршаған жансыз және ... ... ... ... ... ғұмырын Отаны,елі,отбасы және өзі үшін
барынша пайдалы өткізу дағдысын қалыптастыру;
-Екіншіден салауатты өмір ... ... ... мен ... ... ету ... ... нығайтуға
бағытталған іс-шараларды жүргізу.
ҚР Конституциясының 29 бабында «ҚР азаматтарының денсаулығын сақтауға
құқығы бар» деп ... ... ... ... Н.Ә.Назарбаев
«Қазақстан - 2030» - жылға дейінгі стратегиялық даму бағдарламасында жас
ұрпақтың толыққанды денсаулығын қалыптастыру мәселесіне зор ... ... ... - ... ең ұзақ ғұмыры бойындағы әлеуметтік
белсенділігі мен ... ... ... ... биологиялық,
физиологиялық және психологиялық қызметін сақтауы мен дамыту үрдісі Ендеше,
жас ... дені сау, ... ... ... ер ... ең алдымен, ата-
анасына, одан соң білім нәрімен сусындыратын мектепке және ... ... ... ... ... ... ... мен салауатты өмір
салтын қалыптастыру – күн тәртібінде тұрған өзекті мәселелердің бірі.
Дені сау бала оқу ... ... ... ... жайдары , көңіл
күйі жоғары болады. Сондықтан да ... ... ... - әр ... ... ... ... отырып, оқуға деген ... ... ... ... ... ... ... бала бойындағы
қасиеттерін дамыту[1].
М.Жұмабаевтың мына тұжырымына тоқталатын болсақ бүгінгі күні көтеріліп
отырған маңызды мәселенің түп - төркіні ... деп ... Ол ... жетілуіндегі, жеке дамуындағы ортаның ықпалымен айналасындағы жауапты
адамдардың қауметін бойынша ... ... ... зағип болса, баладан
емес тәрбиешіден, бала тар ойлы, ақымақ болса, бала кінәлі емес, ... бала ... ... ала ... ... ... ... бала
айыпты емес, тәрбиеші жазалы». Мұндағы баланың денсаулығы мен жеке ... ... ... ... атап ... ... ... тегін
емес.
Егер мектеп жасындағы бала өз ... ... ... көп ... көңіл аударсақ, әрине ата-анасымен және ... ... ... аян. Сондықтан сабақтың дұрыс ұйымдастырылуы мен өткізілуі
мұғалімнен үлкен жауапкершілікті талап етері ... ... да ... ... салатын ең маңызды нәрсе - сабақ
жоспарын құруда өзімен бірге айналасындағы ... ... ... ... ... ... ... назарда болуы тиіс.
Біз әр сабағымызды сыныптың тазалығына көз жіберіп, сонымен қатар
баланың орындықта түзу ... ... ... ... ... әр ... өз сабағында мейлі ол гуманитарлық пән болсын, мейлі
жаратылыстану пәндері ... дені сау ... ... зор екенін,
денсаулық ең құнды байлық ... ... және де ... өмір ... ... ... ... салауаттылық өмірге ұмтылысы, зиянды әдеттерді жек
көрушілігі олардың өзге ... ... яғни ... ... байланысты. Ұрпақты өмір заңдылықтарына, ... ... ... жүйесі жүктеген маңызды да жауапкершілігі мол міндет болып
табылады.
Бала ... ... ... тыс ... ... тыс
жүргізілетін жұмыстардың мән-мағынасы өте зор болып ... ... ... өмір ... деген саналы көзқарастың жеткіліксіздігі
азаматтардың рухани деңгейінің төмендігіне және оның нәтижесінде жағымсыз
жайттардың кең ... ... ... ... ... ... олардың ағзаларының ауруға қарсы тұру қабілетінің әлсіздігі ,
азып-тозуы, тез ... ... ... болуы – осы жайттардың айқын
көрінісі. Бұл мәселелердің барлығы жастар ... ... ... ... ... даусыз.
Салауатты өмір салты - адам үшін аса маңызды, денсаулықпен тікелей
байланысты құнды форма. Ол адам мәдинетінің бір ... Ал ... ... ... ... Қоғамның болашағы әрбір адам ... ... тек ... сыртқы бүтіндігі ғана деп қарау
ағаттық, жалпы алғанда оны ... ... ... ... жүзеге дұрыс асырылуы деп ұққан жөн.
Сондықтан адам денсаулығының жағдайы тек қоғамдық дамудың ... ... ... ... қуатты экономикалық, еңбек, қорғаныс және
мәдени әуес болып табылады. Бүгінгі таңда балалар мен ... ... ... назар аударуда. Сондықтан, биология сабағында оқушыларды
салауатты өмірге тәрбиелеуге баса назар аударылуы керек. [№10,12бет].
Биология ... ... өмір ... ... ... мен
ұйымдастыру формалары мынаны көздейді:
- Жауапкершілік, өз денсаулығына жауапкершілікпен қарау;
- Табиғи сезімталдық, оқушылардың жас ерекшелігін ескеру;
- ... тек ... ... ... ... ғана сүйену;
- Экологияландыру адам организміне қоршаған орта факторларының әсерін
білу;
- Үздіксіз ... ... өмір ... ... ... ... пайдалану;
- Әлеуметтендіру, салауатты өмір салтын ұстанған қоғам мүшесін
дайындау.
Осы ... ... ... сабағында оқушыларды салауатты
өмірге тәрбиелеу ... ... орны ... болуы тиіс. Мұғалім
мектептегі басты тұлға. Қай мектептің болсын нәтижелі, жемісті ... ... ... сол ... еңбек ететін әр ... ... ... ... ... ... ... алдында
отырған шәкірттері де сол болашаққа барар жол үстіндегі талапкерлер.
Қазіргі ... ... ... ... жеті ... ... ... 30 бағытының негізінде ... ... Бұл ... салаларының мақсаты - дүниенің шындығын өз мәнінде
танитын, эстетикалық сезімі ... ... ... ... ... көрсететін,
ақыл-ой жағынан дамыған және өз халқын, елін сүйетін ... ... ... ... ... ... де ... байланыста орындалуы
тиіс.
Биология сабағы медициналық білімдер негізі болғандықтан, денсаулық
сақтау ... ... ... ... ... береді. Ал денсаулық адам
бақытының бірінші байлығы. Әрбір жасөспірімді сол ... ... ... ... ... ... болуы үшін қандай
әдістерді қолдануды,жақсы ... ... ... ... ... ... өмір сүру ... білу қажет. Денсаулық - ... ... Осы ... өмір ... ... білу ... ... заманда болсын адамзат алдында тұратын ұлы мұрат, міндеттердің ... ... ... ... ... ... ... ұрпақ
тәрбиелеу. Сол тәрбиенің бір түрі биология сабағында беріледі.
Адам мен табиғат әрқашан ... ... ... алар ... ... оқушылардың міндеті деп білемін. Оқушылардың денсаулығын
сақтау мен нығайту бүгінгі ... ... ... бірі ... Осы мақсатты іске асыруда биология пәні мұғалімдері, мектеп
медбикесін қатынастыра отырып өткізген ... ... » атты ... шара ... отырған жөн. Бұл шарада балаға ауырмауды, дені ... ... ... - ... тек ... ... ... практикалық
әдістерді меңгертіп те тәрбиелеуге болады.
Салауатты өмір салты - ең ... ... ... және ... сауықтыру жолындағы белсенді іс-әрекет. Адамның салауатты ... ... ... қалыптаспайды. Салауатты өмір сүру салты өмір сүруде
мақсатты түрде қалыптасады. Балалардың ... өмір ... ... ... одан ... мектептерде жалғастыруымыз керек.
Оқушыларды салауаттылыққа тәрбиелеуде кітапханамен ... ... ... ... өмір ... қалыптастыру оқушының ағзаны улайтын
заттардан ... ... ... азамат болып тәрбиеленуіне ... ... ... ... ... ... ... дұрыс.
Жаратылыстану пәндерінің ішінде биология пәнінің теориялық та,
практикалық та ... ... ... ... ... Осы пәнді
оқып үйрену үстінде оқушылардың ... ... ... ... әрбір тақырыбында оқушыларға салауаттылық тәрбиесін беруге
болады. Сөзіміз дәлелді болу үшін ... ... ... ... ... пәні ... алсақ ауадағы улы химиялық қосылыстардың
әсерінен жасушаның құрылымы мен қызметі ... ... ... ... ... немесе бұрмалануымен сипатталатын патологиялық
процестер пайда болады. Жасушаның ... оның ... ... ... Ал ... ... қызметтерінің бірі
ауруға төзімділікті - иммунитетті ... ету, ... ... ... улы ... ... ... және усыздандыру. Яғни ағзаға бөгде
химиялық заттардың енуі ... ... ... ... ... ... ... биология пәнін денсаулық саласынан бөліп алып қарастыра
алмаймыз. Жоғарыда айтып өткеніміздей әрбір тақырыпта салауатты өмір ... ... ... ... ... ... мүмкіншілігіміз
мол.
Мектептегі оқушы денсаулығын сақтау мен қалыптастырудың басты мақсаты:
оқушылардың психологиялық, дене-қимыл әрекеттерінің мүмкіндіктері мен ... ... ... ... ... өмір ... жеке бас тазалығын жете түсіндіру; олардың мінез-құлқында
белгілі гигиеналық ... ... ... қызымет ету,
денсаулығын сақтау, нығайту, мәдени-гигиеналық ... ... ... ... табылады.
Мектеп жұмыстарының негізгі бағыттарының ... ... ... ... болатын «Денсаулық» бағдарламасын жүзеге
асыратын дене ... мен ... ... ... беру процесіне
денсаулық сақтау ... ... ... ... тұрғыдан жан-жақты дамуына жағдай
жасау әрекетін жүзеге асыру болып табылады.
Сонымен қатар биологиядан алған білім мен ... ... ... ... өмір ... ... ... көптеген іс-шаралар
өткізілуі қажет. .[№9,12бет]
Себебі мектептегі барлық жұмыстың бағыты салауатты өмір салтының
негізгі ... ... ... табылады,яғни баланың
-денсаулыққа деген көзқарасын тәрбиелеу;
-жас кезден бастап дұрыс тамақтануы;
-жас кезден бастап белсенді демалыс мәдениетін,қозғалыстың қажеттігін
тәрбиелеу;
-зиянды әдеттердің алдын ... ... ... ... ... бүгінгі күннің талабына сай білім беру мекемелері мен
денсаулық ... ... ... ... ... ... ... ету, олардың денсаулығын сақтап нығайту, бар ... ... ... ... ... ... дамыған
тұлға ретінде тәрбиелеу және де амандық, саулық – ең бірінші байлық ... ... ... ғылымдарымен байланыстыра оқытуда
салауатты өмір салтын қалыптастыру
Соңғы жылдардағы педагогикалық әдебиеттерде ... ... ... , “салауатты өмір сүруге тәрбиелеу”, “салауатты өмір
сүру мәдениетін қалыптастыру” т. б. ұсынады. Бұлардың ішінде нақты, ... ... өмір ... ... білім мен тәрбие беру” ... ... ... беру оқушылардың ғылыми білім және танымдық
іскерлік пен дағдылар ... ... ... және ... ... олардың шығармашылық күштері мен қабілеттері дамып жеке адамның
адамгершілік және басқа сапалары, дүниеге көзқарасы қалыптасады. Ал тәрбие
беру – жеке ... ... ... ... әсер ... ... ...
құлық тәсілі, сенім, көзқарас, сапалық қасиеттер нәтижесі және үрдісі,
жалпы олар бір – ... ... асуы ... ... ... салауатты өмір салты туралы білім мен тәрбиені
меңгерген тұлға салауаттылықтың маңызды элементтерін түсініп, ... ... ... ... алдын алуға дайын, өз ... бола ... өмір ... қалыптастыра тәрбие беру – денсаулықты қорғауға
бағытталған қоғамға ... ... ету, ... ... алған білімін
құрбыларының және көпшіліктің ... ... ... өмір ... ... ... істерге белсенді түрде араласу ... өмір ... ... ... ... ... оқушылардың
салауатты өмір сүру мәдениетін қалыптастыру, ғылыми білім беру негізінде
дүниеге көзқарасын, ... ... ... сенімін қалыптастыру болып
табылады. Алға ... ... ... салауатты өмір салты туралы ... ... ... ... ... мен практикасында екі түрлі
үлгісі қалыптасып келеді. Бірінші- көп ... ... ... ... ... ... ... салауаттылық туралы мәселелермен
толықтырылып, байытылады. Екіншісі – бір ... ... орта ... ... ... салауаттылық мәселелері қарастырылатын факультативтік курс
еңгізу арқылы жүзеге асады.
Зерттеуімізге байланысты медициналық, педагогикалық, ... ... ... ... ... ... өмір ... қалыптастыратын білім мен тәрбие беруде жеке адамның
салауаттылық туралы ойлау қабілетін жетілдіру, қоршаған орта және ... ... ... оң ... ... қажеттігі. Бүгінгі күн
талабы әрбір оқушының негізгі ғылым салаларынан білімді болуымен ... ... ... ой бөлісу қабілеті жоғарғы ... ... жеке бас ... ... ... - күн жетілдіріп
отыру мүмкіндіктерінің артуы.
Салауаттылық жайында ... мен ... беру және ... ... ... жалаң уағыздаумен жүзеге аспайтындығын біле отырып,
мәселенің шешімін орта ... ... ... пәндердің бірі –
биологияның мазмұнымен байланыстыру арқылы ... ... ... ... ... биология пәнінің бағдарламалық мазмұнын басқа да биологиялық
пәндермен кіріктіре отырып оқыту ... ... өмір ... болатындығын дәлелдемекпіз.
Орта мектептегі биология пәнінің басқа биологиялық пәндермен байланысы
арқылы салауатты өмір салтын қалыптастыруға арналған ... әлі ... ... ... Бұл ... ... бірнеше талап қоюға душар
етеді. Алдымен биология ... ... ... ... ... беруге негіз бола алатын материалды іріктесек, екіншіден, осы
материалды басқа биологиялық ... қай ... ... ... ... ... ... мүмкіндігінің бар екендігін
анықтаудың керектігі. ... осы ... ... ... ... түрлері мен әдіс- тәсілдерді анықтау. Төртінші, осы
материалға ... ... тыс ... ... ... ... ... саралау.
Оқушыларды салауатты өмір салтын қалыптастыратын білім мен тәрбие
беруде жоғары деңгейіне қол ... ... ... ... ... ... тенденцияларға сүйенуді көздейді.
Зерттеуіміздің мақсаты оқушыларға биологияны пәнаралық байланыста оқыту
арқылы салауатты өмір ... ... ... жаратылыстану
пәндерінің мазмұнындағы салауатты өмір салтын ... ... ... ... ... ... байланысы айқындалды.
Жаратылыстану пәндерін оқыту процесінде ... үшін ... ... ... ... ... – адам ... жүретін биохимиялық үрдістердің
қоршаған тірі және өлі ... ... ... ашып ... ... – жаратылыстану ғылымдарының зерттеу объектілері, олардың
салауаттылық ... ... ... ... ... ... - ... пәндеріндегі салауаттылық ұғымдарын
әлеуметтік ұғымдармен ұштастыру.
Төртінші бағыт - ... ... ... химия пәнін кіріктіре
отырып оқыту арқылы салауатты өмір салтын ... өмір ... ... өмір ... ... ... қалыптастыру барысында, барлық жаратылыстану
ғылымдары “денсаулық сақтаудың” теориялық негіздеріне ... ... ... – дені сау ... ... – оны
қоршағандардың барлығы және денсаулыққа әрекет етуші факторлар, үшіншіден -
аурудың пайда болу ... ... дені сау ... ... ... ... ... төртіншіден - сақтандыру және сауықтыру
шаралары.
Сондықтан салауаттану, экология, биология және ... ... ... мазмұнына сәйкес берілетін материалдарды оқытуда
салауатты өмір салтын қалыптастырудың ... ... ... ... ... ... салауаттылық теориясын меңгерту;
- оқушыларға салауатты өмір салтын ... ... ... ... өз денсаулығына қоғамдық игілік, қоғамның рухани құндылығы ретінде
жауапкершілікпен қарауға тәрбиелеу;
- оқушыларды негізгі гигиеналық дағдыларға төселдіру;
- осы ... ауру ... және ... ... алу ... туралы білім беруде пәнаралық байланысты жүзеге асырудың
тиімділігі төмендегі критерийлермен анықталады:
а) ... ... ... ... түсінік, заң және теориялардың
бір жүйелілігі;
б) Пәннен аралық мазмұндағы ұғымдарды әрбір ... оқу ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері.
Жаратылыстану пәндерінің байланысы арқылы салауатты өмір салтын
қалыптастыруды ұйымдастыру, жеке ... ... ... бір- ... ... ... ... жүйелілікте беріледі.
Салауатты өмір салты ұғымының көлемі мен оларды зерттейтін ғылымдардағы
маңызын төмендегі сызбанұсқадан көруге ... (1 – ... ). ... ... ... табиғи және жасанды денелерді ... ... ... ... бірі ... заттардың бір – біріне
айналу өзгерістерін ... ... ... ... ... ... салауаттануды байланыстырады.
Осы көрсетілген сызбанұсқада ... ... ... ... ... мақсатының бірі әр бір пәнде жеке қаралатын
тақырыптың ғылыми мазмұны мен ... өмір сүру ... ... ... ... ... Бұл алдын ала дайындалған бағдарлама
негізінде салауаттылық ... мен ... ... қалыптасқан оқушы
дайындау міндетін шешуге көмектеседі.
Пәнаралық байланыс арқылы салауатты өмір ... ... ... беру мынадай қызмет атқарады:
- әдістемелік қызмет- салауатты өмір сүру туралы материалдарды ... ... ... ... ... ... өмір салтын
қалыптастырудағы маңызын ашуға көмектеседі.
- таным қызметі - оқушылардың ... өмір ... мен адам ... ... ... ... көзқарасын қалыптастыру.
- білім беру қызметі - пәнаралық байланыс арқылы салауатты өмір салтын
қалыптастыру барысында ... ой- ... ... ... ... ...... өмір салты туралы ұғымдардың пәнаралық байланыс
арқылы қалыптасуы
Сол үшін химия пәнінің мемлекеттік жалпыға ... ... ... ... ... ... (міндеттi деңгейіне сәйкес) оқу
процесінде оқып үйренуге және ... ... ... жүйеленген
көлеміне сәйкес, химияны оқытуда салауатты өмір салтын қалыптастыру жолдары
айқындалды.
Химияның экология пәнімен пәнаралық ... ... ... ... су ... ... ауыл шарушылығында қолданылатын
минералды тыңайтқыштардың және химия ... ... ... әр ... улы ... жер бетіне қайта ... ... ... ... Қоршаған ортаның ластануына әсер ететін және адам
денсаулығына зиян келтіретінін ... ... ... ... ... адам ағзасында
кездесетін химиялық заттардың денсаулыққа әсері, химиялық элементтер мен
химиялық заттардың жетіспеуінен ... әр ... ... ... ... ... адам денсаулығы үшін маңызды химиялық заттардың мөлшерінің
ағзада өз нормасында болуы. Дұрыс тамақтанудың денсаулық ... ... ... ... ... ... ... сақтаудың
негізгі критерийлерінің бірі, салауатты өмір ... ... ... шегу және ... ... қолдану сияқты зиянды
әдеттерден сақ болуға тәрбиелеу. Алкоголь, никотин, наркотик – ... ... ... химия ғылымы тұрғысынан көздерін жеткізетін ғылыми ұғым
беру.
Салауатты өмір ... ... ... ... ... зерттеулерді қолдану да жатады, себебі бұл зерттеулердің ... үшін ... зор ... ... білім беретін орта мектепте биология пәнінің бағдарламасына
сәйкес оқу материалының мазмұнындағы ... ... ... ... және ... зертханалық тәжірибелер
анықталып, бағдарлама мазмұнына қосымша салауаттылық ... ... ... ... ... ... Осы ... берілген
материалдар бойынша биологияны оқытуда жаратылыстану пәндерімен ... ... ... өмір ... қалыптастыра білім беру
мүмкіндігін көрсететін тақырыптар (8 – 11 ... ... ... ... пән ... ... ... материалдар салауатты
өмір салтын қалыптастыра оқытудың мақсаты мен міндеттерін жүзеге ... ... ... Әр ... өз ... ... тақырыптарды оқу
материалына қосымша ретінде немесе ... ... ... ... ... ... ... байланыста салауатты өмір салтын қалыптастыра
білім беру үшін ... ... ... ... ... ... ... құбылыстардың адам денсаулығы үшін маңызын түсіндіруден бастаса,
оқушылардың өз ... ... ... ... ... әр бір
тұлғада жоғары салауаттылық сана – сезім, әрбір іс - әрекеттерінде ойлылық,
жауапкершілік сезімдері қалыптасады.
Ұғымдар жүйесі мазмұнын тереңдету ... ... ... ... ... есептерді шешу көмегімен жүзеге асырылды. Мұндай
есептердің мазмұнын талдау барысында оқушылардың ... ... ... бір ... дүниетанымы кеңейіп, деректі материалдарды меңгеру
деңгейі жоғарылайды.
Салауаттылық туралы ұғым берудің негізгі формасың бірі ... ... ... тыс жұмыс түрлері. Мұндай жұмыстарға жеке оқушылардың
өздігінен жүргізетін ... әр ... ... ... ... ... ... ойындар; көрнекі көрсетілетін тәжірибелерді
әзірлеу; олимпиада; викторина; ғылыми – практикалық конференциялар өткізу
жатады. Бұған қоса 19- ... ... ... ... ... ... және 1 ... ЖИТС –ке қарсы күрес күндерін атап өтуге ... ...... ... ... ... туралы білімдерін қалыптастырудың әдістемелік
жолдарын құру алдында психологтардың, дидактардың, әдіскерлердің зерттеу
нәтижелерін зерделеу арқылы біздің ... ... ... ... ... ... пайдаландық.
Биология пәнін оқытуда пәнаралық ... ... ... пәнаралық мазмұны бар ... ... өмір ... ... ... ... Оның ... химия
сабақтарында салауатты өмір сүру туралы басқа ... ... ... ... ... идея ... отырған әдістемелік жүйенің негізіне бес ... ... ... байланыс негізінде салауатты өмір салтын қалыптастыра
білім мен ... ... ... ... пәндердегі білім бір - бірімен
өзара ұштасып, сабақтасып жатса, онда әрбір ... ... ... өмір сүру ... сана ... іс- ... ойлылық,
жауапкершілік сияқты қасиеттер қалыптасып, салауатты өмір сүруге тәрбиелеу
жүзеге асады.
Мұнда ... ... ... ... ... ... ерекшелігі, сондай – ақ ... және ... ... ... ... ... байланыс негізінде құру;
- сабақтың таңдап алынған жоспарының орындалуын бақылау;
- сабақта көрнекілікті пайдалануға баса ... ... ... ... ... өмір тәжірибесімен байланыстыру;
- оқушылардың сабақ барысындағы өзіндік іс- әрекетіне ... ... ... ... ... ... ... бағыттағы пәнаралық байланысы бар сабақтарды өткізу
барысында ... ... ... қажет:
- салауаттылық туралы мәселенің ... ... ... ... хабарлама ұзақтығының оқушылардың жас ерекшеліктері мен ... ... ... ... деректің тартымды және қызықты болуы.
Биологиядан “Тамақтану гигиенасы”, “Зат және ... ... ... ... ... тәртібі” тақырыптарын өткен кезде адамның
денсаулығы көбінесе оның немен және қалай ... ... ... ішкі ... тепе – ... ... үшін дұрыс
тамақтану барысында тағам ретінде қолданылатын өнімдердің сан алуан болу
керек ... ... ... ... ... бұл тепе – теңдік тек қана
дұрыс тамақтануға байланысты болмайды. Себебі ағзаға түскен аз ... ... ... ... ... және бұл заттардың адам
ағзасын зақымдауынан туындайтын науқастар туралы айтылады. Экологиядан
“Атмосфераны ластайтын зиянды заттар” ... ... ... ... бірге, ауаның тазалығын реттейтін активті жеңіл иондарды, озон
иондарын жоятыны яғни бұл ... апат ... ... білім негізінде:
- оқушылардың салауаттылық туралы алатын теориялық ұғымдарының мазмұны
жүйелі түрде ... ... ... ... ... ... ... туды.
- оқушылардың салауатты өмір салтын меңгеруі сынып аралық, пәнішілік және
пәнаралық байланыста жүзеге асты.
- мұндай жағдайда олардың әр пәннен алған ... ... ... ... ... салауаттылық туралы білімдерін оқушылардың іс жүзінде
қолдануына ... ... мен ... жүргізу жұмыстарының
тигізетін әсерін көрсетуге тырыстық.
Биологияны пәнаралық мазмұны бар сабақтарды пайдаланып оқытуда ... ... ... ... эксперимент кезінде жалпы білім
беретін орта мектептің жоғары сынып оқушыларының ... өмір ... ... ... ... ... Эксперименттің мақсаты
төмендегідей болды: сабақтарға қатысу, мұғалімдермен пікірлесу және жазбаша
сауалнама арқылы оқушылардың салауаттылық ... ... ... ... жұмысымызды сапалық талдау негізінде оқушылардың салауатты
өмір салты жүйесінің қалыптасу деңгейлерін ... Олар ... ... орта және ... ... ... ... Сауалнама сұрақтары мектеп
оқушыларының эксперименттік және бақылау топтарынан алынды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі кезде ғылыми – техникалық ... және ... өсуі ... хал – ахуалының артуына әкеледі. ... ... ... ... ... аймақтарында қоршаған орта
және адам ... ... ... ... Туындап отырған
салауаттылық мәселелердің практикалық тиімді ... табу үшін ...... мен өндірістің адам денсаулығын сақтауға ... ... ... ... өмір ... кең ... жүзеге
асырудың керектігін көрсетіп отыр.
Диплом жұмысында жалпы білім ... орта ... ... ұғымдарын қалыптастыруға байланысты жарық көрген ғылыми -
әдістемелік ... ... ... ... ... ... биология пәнінің бағдарламаларында салауаттылық ... ... ... ... ... пән ... ... материалдардың
аз қамтылатындығын байқатты. Салауаттылық ... ... оқу ... ... да ... ... Мұғалімдерге салауатты өмір
салтын қалыптастыруды жүзеге асырудың жолдары мен әдіс – ... ... ... даярлау мәселесі де толық жолға қойылмаған . Зерттеу
барысында салауаттану дербес пән ретінде оқылмай келе ... ... өмір ... ... ... мен ... ... пәнаралық байланыста, оның ... ... ... ... ... арқылы көтеру
қажеттігі дәлелденді. Осы ... ... ... ... қорытынды жасауға болады:
1. Оқушыларға салауатты өмір салтын қалыптастыратын ... мен ... ... – жаратылыстық мәнін ашу негізінде салауаттылық туралы
ұғымдарды қалыптастырудың қажеттігі және ... ... ... ... өмір ... ... мәселелерін шешу
барысында биологияда салауаттану, экология пәндерінің жаңа көзқарас
тұрғысынан кіріктіріле ... ... ... ... пәнінің жеке тақырыптарына енгізілетін салауаттылық
туралы ұғымдарының және ... ... ... ... Орта мектеп деңгейінде биологияны пәнаралық ... ... ... ... өмір сүру туралы ұғымдардың мазмұны мен
мәні ашылды.
5. Салауатты өмір салтын ... ... ... мен әдіс ... және ... тыс ... әдістемелік нұсқауы
жасалды. Сабақтарға қажетті көрнекі ... ... ... ... ... ... ... ізденушілігін, өздігінен шығармашылық жұмыс жүргізуге
талпынысын күшейту жолдары көрсетілді.
6. ... ... ... ... ... ... іс ... ұштастырылды.
7. Салауаттылық мазмұндағы сабақтар жүйесі және ... ... ... әдістемелік нұсқаулар дайындалды. Оқушылардың
орындаған ... ... ... сапалық және сандық
талдаулар жасалынды.
Зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... салауатты өмір салтын қалыптастыра ... ... оқу ... ... ... мен семинарларға
енгізуге болады.
• Жаңа оқулықтар, оқу құралдары, әдістемелік нұсқаулар ... ... ... туралы ұғымдарын қалыптастыратын
материалдар енгізіп, тапсырмалар жүйесін жасау қажет.
... ... ... орта ... мұғалімдер білімін
жетілдіру үрдісінде осы ұсынылған әдістемені ... ... ... ... ... ... қайта дамуы, жетілуі
байқалады, яғни жас жеткеншекті ер бала мен қыз ... ... ... және өнегелі өзгерістер болады. Өз уақытысында ... ... ... ... ... Жас ... отырып жоғарғы жүйке жүйелерінің әрекеттері өзара қарым-қатынас;
психолог, дәрігер, ата – аналар, қоғамның тарапынан өз ... ... ... ... ... ... өмір сүру дағдысын ұйымдастыру,
оқушылардың психофизиологиялық ерекшеліктерін ескере отырып ... ... ... ... ортасын құру қажет. Осы іс –
шараларды іске асыру тұлғалық ерекшеліктердің ... ... ... ... белгілі. Сонымен қатар ... ... ... ... ... мен ... мәселелерді педагогикалық
негіздеуге әлі де жеткілікті көңіл ... ... ... өмір сүру дағдысын қалыптастыру, бүтіндей педагогикалық процессте
жүзеге асады.
Жанұя, әлеуметтік, материалдылық және ... ... ... өмір ... қалыптастырудағы бір қатар ауытқушылықтар
мен тосқауылдарды ескере отырып, мектеп оқушыларының бойында ... ... ... бойынша ұсыныстар:
- Оқушының өмір салтына, денсаулығына көзқарасын арттыру;
- Оқушылардың дене және психологиялық саулығын арттыру мен ... Оқу және ... ... тыс ... жат ... айналыспауын
қадағалау;
- Жат, келеңсіз әрекеттер мен іс – қимылдармен ... ... ... ... ... ... баулу мәселелері //Білім. – Алматы. – 2007, №3
2. Салауатты өмір сүру – жаратылыстану ... ... ... ұғым ... ...... – 2007, №3, 11-16 бб.
3. Ауыл мектебінде ... беру ... ... тиімді жолдары
//Халықаралық ғылыми – тәжірибелік конференция материалдары. – ... ...... 2007, 310-313 ... ... ... салауатты өмір салтын қалыптастыру әдістемесі.
Әдістемелік құрал. – Алматы. –2007, 71 ... ... ... ... ... ... өмір ... Әдістемелік құрал. – Алматы. – 2007, 39 б.
6. Биология және денсаулық //Биология ...... –2008, ... бірлес. 10 сынып оқушысы Бердібаева М.)
7. Жалпы ... ... орта ... оқу ... алдыңғы
технологияларды қолдануды жетілдіру //Халықаралық ғылыми – тәжірибелік
конференция материалдары. – Абай атындағы ҚазҰПУ. – Алматы. – 2008, 131-
134 ... ... ... ... ... негізінде салауатты өмір салтын
қалыптастыру // Ұлт ...... – 2008, ... Р. ... ... ... ... сақтау педагогикасының
идеяларын дамыту - бүгінгі күннің өзекті ... 12 ... ... ... ... және ақпараттық сараптамалық журнал
№5, 2005 жыл.
10. Б. Г. ... С. К. ... ... ... ... ... ... кепілі.» 12 жылдық білім Республикалық ғылыми
әдістемелік және ақпараттық сараптамалық журнал №7, 2005 ... А. ... ... ... кейбір заттардың адам ағзасына ... ... ... ... ... №1, ... Әбішев Қ. Философия //оқулық//. Алматы: Ақыл кітабы, 1999.
13. Табылдиев Ә. Қазақтың халық педагогикасы және тәрбие. –Алматы: ... 1991. – 213 ... ... К.Қ. ... ... ... - ... б.
-----------------------
Экология
Химия
Адам баласының өзін қоршаған табиғы ортамен қарым қатынасы
ның үйлесімділігін тұрақтандырып, салауатты өмір сүруге жағдай жасау.
Адам ... ... ... ... ... тірі және ... өзара әсерін ашып көрсету.
Биология
Салауатты өмір салтын қалып -
тастыруда тірі ағзаның атқара -
тын ... ... ... мен ... ... ... мәселелер негізінде салауаттылық ұғымдарын қалыптастыру
Адам және сол адам өмір сүретін қоғамның салауаттылығы ның әлеуметтік
мәселе ретінде қарастырылуы.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Абай еңбектерінің негізінде ана тілі оқу сабағында оқушылардың құлықтық тәрбиесін қалыптастыру50 бет
Ағылшын тілі сабағында дидактикалық ойындар арқылы оқушының ауызша сөйлей алу және жазу дағдысын қалыптастыру7 бет
Ағылшын тілі сабағында жаңа технологияларды пайдалану8 бет
Ағылшын тілі сабағында сурет көрнекілігін қолдану арқылы оқушының сөйлеу іскерлігін дамыту44 бет
Бастауыш сыныпта еңбекке баулу сабағында қолданылатын әдіс тәсілдер.7 бет
Бастауыш сынып математика сабағында халықтық педагогика элементтерін пайдалану44 бет
Бастауыш сынып математика сабағындағы интерактивті тақтаны қолдану тиімділігі28 бет
Бастауыш сынып оқушыларының әдебиеттік оқу сабағында сөздік қорларын дамыту97 бет
Бастауыш сынып қазақ тілі сабағында инновациялық технологияларды қолданудың тиімділігі54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь