Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы және тарихтағы ролі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1. ИНТЕЛЛИГЕНЦИЯ ТАРИХЫ: ТҮСІННІГІ, ПАЙДА БОЛУ
КЕЗЕҢДЕРІ ЖӘНЕ ДАМУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1 Интеллигенция концепциясына қысқаша талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.2 Ғылыми және көркем әдебиет интеллигенциясы теориялық
әдіснамалық зерттеу нысаны ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14
1.3 Интеллигенция тарихын кезеңдерге бөлудің теория.әдіснамалық
негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20


2. ХІХ ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ МЕН ХХ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ САЯСИ ЖАҒДАЙДЫҢ ҚАЗАҚ ЗИЯЛЫЛАРЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУҒА ӘСЕРІ ... ... ...25
2.1 Қазан төңкерісіне дейінгі қазақ интеллигенциясының ахуалы ... ... ... ... ... ..25
2.2 XX ғасырда қазақ зиялыларының қалыптасуының алғышарттары ... ... ... ... 28
2.3 ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ зиялыларының саяси қызметі ... .36

3. XX ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДА ҚАЗАҚ ҰЛТ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ТАРИХТАҒЫ РОЛІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42
3.1 Ұлт зиялыларының қазақ халқының рухани өміріндегі ролі ... ... ... ... ... ... ..42
3.2 Қазақ ағартушыларының мәдениетке қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .50
3.3 Қазақ зиялыларының ғылымдағы ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..60

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...85

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .88
Дипломдық жұмыста қазақ зиялыларының қалыптасуының алғышарттары көрсетіліп, олардың шығармашық қызметі зерттелген. Тамыры терең бір-бірімен замандас болған зиялылар өкілдерінің саяси және рухани көзқарастарына тарихи талдау жасалады.
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ зиялыларының саяси қызметінде ерекше орны бар Алаш Орда тарихына да аттай 90 жыл толды. Ел тәуелсіздігін аңсаған Алаш арыстары қазақ халқының алдындағы өзінің азаматтық міндетін орындады. Олардың ұлттық идеясы әлі күнге дейін маңызын жойған жоқ.
«Қазақстан Республикасындағы тарихи сананың қалыптасуы тұжырымдамасында» Қазақстан тарихы ғылымы алдында тарихи iлiм-бiлiмнiң үзiктiлiгi мен бiржақтылығынан мүмкiндiгiнше арыла отырып, өткен тарихымыздың шынайы бейнесiн жасау қажеттiгi айтылған еді [1]. Міне осы міндеттерді шешу үрдісінде бітім бейнесі замана талабына сай келетін жаңа зерттеулердің қатары көбейуде.
Қазақстан тарихының, сондай өзіне ерекше назар аудартатын іргелі тақырыптарының бірі қазақ интеллигенциясының отарлық кезеңдегі Қазақстандағы қызметі болып табылады.
Орыс пен қазақ халқының өзара байланысының тарихи тамырлары тереңде жатыр. Бірақта, соның ішіндегі оқиғалардың шиеленісуімен бізді ең бір қызықтыратын кезең ХХ ғасырдың басы болып табылады. Оның себебі: Қазақстандағы қоғамдық-саяси және мәдени дамуға аянбай ат салысқан, оған жетекшілік еткен белгілі қоғам қайраткерлерінің қызметі мен өмірінің сан-қырын ашатын деректердің молдығы. Сонымен қатар, аталған тарихи кезеңнің тағы бір сипатты белгісі қазақ және орыс интеллигенциясының өзіндік бір әріптестігі, ғылыми байланыстары қазіргі заман тұрғысынан әділетті түрде бағасын беру арқылы айқындалмақ.
Міне, осы жағынан алғанда, орыс мәдениеті зор рухани қуаттың көзі болды. Екінші жағынан, қазақ халқының аса үздік өкілдерінің де Ресей әкімшілік шенеуніктерінің қатарына белсене ене бастағандығы да осы кезеңде еді. Әрине бұның барлығы аса қатал отарлау саясаты жағдайында жүріп жатқан болатын. Еңбір қызықтысы жүргізілген шаралардың нәтижесі патша өкіметінің мақсатынан ауытқып та кетіп жатты. Патша өкіметінің күштеп шоқындыру, орыстандыру, ұлы орыстық шовинизімі жөнінде де айтуға болады. Бұның бәрі әрине көптеген ғылыми зерттеу еңбектерінде айтылды. Ал, мәселенің екінші бір жағы ағарту ісінің, ғылыми зерттеу жұмыстарының, шаруашылықтағы оңды өзгерістердің орын алғандығын жоққа шығаруға болмайды. Орыс ұлттық интеллигенциясымен қоян-қолтық араласа жүріп, қазақтың ұлттық саяси элитасы тәуелсіздік идеясын алға тартып, қазіргі егеменді Қазақстанның болашағын жасаған еді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:


1 Мұстафа Шоқай. Таңдамалы шығармалар. 1 том. Алматы. «Қайнар» 2007 ж.
2 Чокаев.М. Туркестан под властью советов. Алма-Ата, 1993 г.
3 Ахмет Байтұрсынов. Шығармалары. 1-том. Алматы «Жібек жолы» 2002ж.
4 Шериаздан Елеукенов. Мағжан өмірі мен шығармашылығы. Алматы «Санат» 1995ж
5 Әлихан Бөкейханов. Шығармалар. Алматы «Қазақстан» 1994ж
6 Тайыр Мансұров. Нәзір Төреқұлов. Алматы «Қазақстан» 2007ж
7 Қазақстан тарихы 3-том. Алматы
8 Қазақ ССР энциклопедиясы. I том
9 Ағартушы Халел. Алматы «Арыс» 2004ж
10 Халел Досмұхамедұлы. Таңдамалы. Алматы, 2003ж
11 Қазақстан даму институты. Қазақтар. Тарихи тұлғалар. Алматы, 1998 ж.
12 М. Жолдасбекұлы, Қ. Салғараұлы, А. Сейдімбек. Елтұтқа. Астана, 2001 ж.
13 Данагүл Махат. Қазақ зиялыларының қасіреті. Алматы, 2001ж
14 Бурабаев.М.С. Общественная мысль в Казахстане в 1917-1940 гг. Алма-Ата,1991
15 Зиманов.С, Идрисов.К.З. Общественно-политические взгляды Мухамеджана Сералина. Алма-Ата, 1983 г.
16 Қойгелдиев.М.К. Тұтас Түркістан идеясы және Мұстафа Шоқайұлы. Алматы, 1997 г.
17 Қозыбаев.М.К. Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы, 1992 ж
18 Асылбеков.М. Х, Сейтов.Э.Т. А.Букейхан – общественно- политический деятель и ученый. Алматы «Өркениет» 2003 ж.
19 Н.Ә.Назарбаев. Тарих толқынында. Алматы Атамұра 2003 ж.
20 Зарқын Тайшыбай. Мағжанның қызылжары.Астана, 2008 ж.
21 Сайлаубай Е.Е. Алашорда үкіметінің шығыс бөлімі – Т.ғ. канд. ғылыми дәреж.алу үшін дайынд. дисс.- Алматы 2001, 157 бет.
22 К.Нұрпейісов. Алаш һәм Алашорда – Алматы: «Ататек» 1995 – 256 бет.
23 К.Нұрпейісов . Қазақ қоғамы және Алаш қозғалысы - //Саясат январь 1998 ж. 79- 94 б.
24 Махаева А. Қазақ халқы мүддесін қорғаған комитеттер (1917-1918 ж.ж.) //Ақиқат -1995 - №1-32-39 б.
25 Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.- Алматы: «Санат», 1995.
26 Қазақстан Республикасында тарихи сана қалыптасуының тұжырымдамасы. – Алматы: Қазақстан, 1995. – 32 б.
27 Қойгелдиев М. Ұлттық саяси элита. Қызметі мен тағдыры (ХVІІІ – ХХ ғғ.). Зерттеулер. – Алматы: Жалын, 2004. - 400 б.
28 Зиялылар туралы тұжырымдар // Абай атындағы Қазақ Ұлттық педогогикалық университетінің Хабаршысы. - Тарих және саяси-әлеуметтік ғылымдар сериясы. - 2007. - №4. - 35-40-бб.
29 Алаш зиялылары туралы зерттеулер // Центр Евразии. - 2008.. 28-33-бб.
30 Марғұлан А. Очерк жизни и деятельности Ч.Ч. Валиханова // Валиханов Ч.Ч. Соб. соч. в 5 т.– Алма-Ата, 1984. - Т. 1. – С. 9-79.
31 Озғанбай Ө. Мемлекеттік Дума және Қазақстан. – Алматы, 1995.
32 Мадуанов С.М. Взаимоотношения казахов с другими соседними народами Центральной Азии в ХVIII-начале ХХ вв. (политические и социально-экономические аспекты). – Алматы, 1995. – 276 с.
33 Сібір кадет корпусының түлектері: Г.Н. Потанин және Ш. Уәлиханов // Отан тарихы. 2006. - №2. – 58-67-бб.
34 Г.Н. Потанин және Нәзипа Құлжанова // Материалы международного теоретико-методологического семинара «Основные приоритета продвижения Казахстана в число наиболее конкурентоспособных государства» Актюбинский государственный педогогический институт. - Актөбе-2006. 299-304-бб.
35 Алашорда әскери істері туралы. Томск мұрағат деректері // Қазақстан мұрағаттары. – 2007. -№ 2(4). – 92-97-бб.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...................................................3
1. ИНТЕЛЛИГЕНЦИЯ ТАРИХЫ: ТҮСІННІГІ, ПАЙДА БОЛУ
КЕЗЕҢДЕРІ ЖӘНЕ ... ... ... ... Ғылыми және көркем әдебиет интеллигенциясы теориялық
әдіснамалық ... ... ... ... ... ... теория-әдіснамалық
негізі......................................................................
......................................................20
2. ХІХ ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ МЕН ХХ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ САЯСИ ЖАҒДАЙДЫҢ ҚАЗАҚ
ЗИЯЛЫЛАРЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУҒА ӘСЕРІ...........25
2.1 Қазан төңкерісіне дейінгі ... ... XX ... ... ... ... ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ зиялыларының саяси қызметі.....36
3. XX ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДА ҚАЗАҚ ҰЛТ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ТАРИХТАҒЫ
РОЛІ........................................................42
3.1 Ұлт ... ... ... ... ... ... ағартушыларының мәдениетке қосқан
үлесі.........................................50
3.3 Қазақ зиялыларының ғылымдағы
ролі..............................................................60
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
........................................85
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ.........................................................88
КІРІСПЕ
Дипломдық ... ... ... ... ... олардың шығармашық қызметі зерттелген. Тамыры терең бір-бірімен
замандас болған зиялылар өкілдерінің ... және ... ... ... жасалады.
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ зиялыларының саяси қызметінде ерекше орны
бар Алаш Орда тарихына да ... 90 жыл ... Ел ... ... Алаш
арыстары қазақ халқының алдындағы өзінің азаматтық ... ... ... идеясы әлі күнге дейін маңызын жойған жоқ.
«Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... ... ... тарихи iлiм-бiлiмнiң
үзiктiлiгi мен бiржақтылығынан мүмкiндiгiнше арыла ... ... ... ... жасау қажеттiгi айтылған еді [1]. Міне ... шешу ... ... бейнесі замана талабына сай келетін жаңа
зерттеулердің қатары көбейуде.
Қазақстан ... ... ... ... назар аудартатын іргелі
тақырыптарының бірі ... ... ... ... ... ... табылады.
Орыс пен қазақ халқының өзара байланысының тарихи тамырлары тереңде
жатыр. Бірақта, ... ... ... шиеленісуімен бізді ең бір
қызықтыратын ... ХХ ... басы ... ... Оның ... ... және мәдени дамуға аянбай ат салысқан, оған
жетекшілік еткен ... ... ... ... мен ... сан-
қырын ашатын деректердің молдығы. Сонымен қатар, аталған тарихи ... бір ... ... қазақ және орыс интеллигенциясының өзіндік бір
әріптестігі, ... ... ... ... ... әділетті түрде
бағасын беру арқылы айқындалмақ.
Міне, осы жағынан алғанда, орыс мәдениеті зор рухани ... ... ... жағынан, қазақ халқының аса үздік өкілдерінің де ... ... ... ... ене ... да осы ... Әрине бұның барлығы аса қатал отарлау саясаты жағдайында жүріп жатқан
болатын. Еңбір қызықтысы жүргізілген шаралардың нәтижесі ... ... ... та ... ... Патша өкіметінің күштеп ... ұлы ... ... жөнінде де айтуға болады. Бұның бәрі
әрине көптеген ... ... ... ... Ал, ... екінші
бір жағы ағарту ісінің, ғылыми зерттеу жұмыстарының, шаруашылықтағы оңды
өзгерістердің орын алғандығын жоққа ... ... Орыс ... қоян-қолтық араласа жүріп, қазақтың ұлттық саяси элитасы
тәуелсіздік идеясын алға тартып, қазіргі егеменді Қазақстанның болашағын
жасаған еді. ... ... ... ... ... экспидициялар да өз
мақсаттарынан асып ... ... ... ... ... баса көңіл аударып, аса құнды мәліметтер жинағаны да ақиқат.
Сондықтан, осындай аумалы-төкпелі заманда ... ... ... ... екендігін көрсете білген, өзіндік ... бар ... ... ... ... ... ... орны бар десек
жаңылыспаймыз.
1905 жылы жазда революциялық ... ... ... ... ... ... шет ... халық қозғалысынан қорықты. Егер
бұл қозғалыс орталықтағы революциялық ағынмен қосылып кетсе, үлкен қауіп
төндіретіні ... еді. ... 1905 жылы 6-шы ... ... ... патша манифесі басқа “бұратаналармен” бірге қазақ еліне де
депутат ... ... ... ... ... осы істің бас-қасында жүріп ірі
мәселелерді көтеріп, саяси сауатын аша ... Бұл ... ... қоғамында
белгілі бір қоғамдық ұстанымда үгіт-насихат жұмысын жүргізе алатын саяси
ұйымдар жоқ еді. ... ... ... ... даярлық мерзімінің тар
қыспағына іліккен ұлт зиялылары тұңғыш рет саяси партия құру ... ... ... ... ... шиеленісуіне түрткі болған
және ұлт зиялыларының көзқарас эволюциясында маңызды белес болған ... – 1917 ... ... ... ... ... ... ұйымдық
жағынан Алаш партиясының төңірегінен біріккен ұлт ... ... ... ... ... ... үшін ... идеяларын құп көріп,
бүлікшіл-большевиктік жолға ауыса бастаған зиялылар тарапынан (С.Сейфуллин,
К.Төгісов, М.Әйтпенов, Ш.Әлжанов т.б.) саяси күш ... ... ... мен оны ... ... ... “Жанар”, “Талап”, “Жас
азамат” , “Үш жүз” партиясы, Ақмоладағы С.Сейфуллин ... ... ... ... ... ... Одағы алаштық идеологияға қарсы күресе
отырып, қазақ халқын бостандыққа жеткізудің большевиктік жолын ... ... ... ... ... ... ықпалы күшті болмаса
да, оларға дем ... орыс ... ... арқасында елеулі саяси
күшке айналды. Ақпан ... ... ұлт ... арасында неге жік
туды? Қазақ зиялыларының бір тобы неге ... ... ... ... себебі Уақытша үкімет Қазақстан үшін де, ... үшін де ... (жер ... ... т.б.) ... шеше ... оны Құрылтай
жиналысының құзырына ысыра берді. Уақытша үкіметтің осындай шарасыздығы
халықтың көңілін ... ... ... ... ... ... қалыптасуы мен шыңдалуы жүріп жатты
Қазақ зиялы қауымы өзі теңдес халықтардың ... ... ... ... ... ... істе бірегей-бірлікте
болған. Әсіресе орыстың алдыңғы қатарлы зиялыларымен қоян-қолтық араласқан.
Диплом жұмысының ... мен ... ... ... ... ... ... саяси және рухани көзқарастарын зерттеу барысында
табылған тың деректік материалдар негізінде жаңа ... ... ... ... ... айқындап көрсету – зерттеу жұмысының
басты мақсаты болып ... ... орай ... ... ... ... қойылып отыр:
- ХІХ ғ. екінші жартысы-ХХ ғ. басындағы Қазақстан мәнедиетінің қазақ
зиялыларының қалыптасуына ... мен ... ... ХХ ғ. ... ... ... көзқарасын айқындау;
- ХХ ғасырдың басындағы ... ... ... ... нысаны: Қазақ халқын мәдени-ағартушылық дамытуға үлес қосқан
қазақ зиялылары, оқымысты ... ... ... ... ... және рухани көзқарастарына
тарихи талдау жасау.
Зерттеудің методологиялық негіздері мен әдістері. ... ... ... мен ... ... ... тарих ғылымындағы болып жатқан
түбегейлі өзгерістерді негізге алдым. Міне, сондықтан да мен өз ... ... ... ... мен ... сыннан өткен, жаңа
көзқарастар тұрғысынан жазылған отандық және шет ... ... ... ... ... методологиялық және теориялық негізіне
диалектикалық тарихи даму заңдылықтарын және өркениеттілік, салыстырмалық,
талдау, жинақтау мен ... ... ... ... ... арқылы бердім.
Дипломдық жұмыстың ғылыми жаңалығы алға қойылған ... ... ... ... ... ... және ... еңбектерінің тарихы осы уақытқа дейін толық және
шынайы тұрғыдан зерттелмеуінен туындайды. Дипломдық ... ...... ... түрде зерттелуінде.
Диплом жұмысының құрылымы кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және
пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... тарихы: түсінігі, пайда болу кезеңдері және дамуы
1.1 Интеллигенция концепциясына қысқаша талдау
Ешқандай қоғам интеллигенциясыз болмайды. Әсіресе соңғы екі жүз ... ... ... және ірі ... және ... күшке
айналды. Ақыл мен ой еңбегінің ... ... ... ... артуы,
интеллигенцияның сандық және кәсіптік өсуіне жағдай жасады.
Интеллигенция феномені өте ... ... ... және социология
еңбектерінде «Интеллигенция» ұғымына нақты анықтама жоқ. ... ... ... көп ... Бұл тақырыпта мен интеллигенция ұғымының
пайда болуы тарихын ашуға тырыстым. Аталған ғылыми мәселенің әдіснамалық
негізі ретінде ... ... ... ... алғанда интеллигенцияның әр тобын осы үлкен әлеуметтік
топтың бөлшегі ретінде зерттеу де ... ... әдіс ... үздіксіз байланыстарды ашуға мүмкіндік береді.
Ұзақ жылдар бойы интеллигенцияны сипаттау кезінде оны ... ... ... ... ... әдіс пайдаланылып келді. Сондықтан
бұл әдіс ... ұзақ ... ... ... әдіс интеллигенцияны
ерекше әлеуметтік топ ретінде бөлуге ғана ... оның ... ... ... ... ... сипаттамаларды анықтауды мақсат етіп қоя алмады.
Л.Гуревич айтқандай «Бүгін біреулер интеллигенцияның ... ... мен ... статусының төмендеуі туралы дабыл қағып
жатса, екіншілері билікті интеллигенция басып алды деп сыңға алады». Бұл
екі ... да ... ... әр ... ... ... ... Ресейде пайда ... және оның ... ... ... кең тараған. Соған қарамастан Гизо, Гегель,
Маркс, Энгельс. Сонымен ... ... да ... әр ... ... ... қолдану және зерттеу нысаны көптеп кездеседі.
Отандық тарихтың мазмұнын байытып, осы кезге дейін қалыптасқан тарихи
таным ... ... ... ... ... ... әдістемелік
негіздерінен бас тарта отырып, оны алмастыратын тың негіздер батыл тұрғыда
іздестіріліп, зерттеу барысында қолданысқа енгізіліп келеді. Қоғам ... ... ... ... баға беруде интеллигенция
теориясы ұтымды тәсіл ретінде шетелдік қоғамдық ғылымдарда сәтті қолданыс
табуда. ... ... ... ... ... бұл ... әзірге
отандық тарих ғылымында іргелі зерттеу жұмыстарына негіз бола қойған жоқ.
Отан ... ең ... де ... нысаны болған Түркістан тарихы,
әсіресе оның ұлттық-мемлекеттік мәжелеуге дейінгі кезеңі белгілі ... бұл ... ... ... терең қарастыруды қажет
етеді. Өйткені ғылыми зерттеу бағыттары алдыңғы қатарға шығарып отырған
күрделі ... ... ... ... ... ортақ
заңдылықтары мен ерекшеліктерін айқындау ... ... ... ... ... ... жаңа ... игеруді қажет етеді.
Ресейдің Қазақстанның оңтүстігі мен Орта ... ... ... әкімшілік-мемлекеттік бірлік ... ... ... мен ... ... ... ... республикасының
тарихы отандық тарихтың ажырамас құрамды бөлігі ... ... ... қажет етеді. Тарихи жағдайлармен Түркістанға қосылған ... ... ... ... ... қалыптастырудағы маңызы өте зор.
Жарты ... ... ... жағдайында бұл өлкеде
патшалық, кеңестік биліктер отарлық ... тән ... ... ой-
сананы бұғаулап, ұлттық рухани болмысты деформациялау ... ... ... ... өлкеде мемлекеттік билік құрылымдарының қалыптасуы мен
ұлттық интеллигенция жүйесінің ... ... ... ... ... ұлыдержавалық шовинизмге қарсы кең өріс алған
түркілік бірлік идеясы мен кеңестік тәртіптің ұлттық-территориялық межелеу
арқылы ұлт ... құру ... да ... ... сай ... ... ықпалынан арылып қазіргі заманғы
әдістемелік ... ... ... қажет етеді.
Қазақстан мен Орта Азия республикалары тәуелсіздігінің бастауында
тұрған бұл ... ... ... ... ортақ
құндылықтарымен және бірін-бірі қайталамайтын ерекшеліктерімен дара
құбылыстар ретінде қарастыру ... ... ... ... Бұл ... теориясы тұрғысынан назар аударылар болса онда ... ... ... соны ... қол жеткен болар ... бұл ... ... ... мен ... ... үйлестіруші факторларының ортақтығымен бірге
олардың басқарушы интеллигенция өкілдерінің де ... ... мен ... ұстанымдарының ортақтығынан туындап жатты. ... ... ... ... ... негізділігі қазіргі бауырлас мемлекеттер
арасындағы ... ... одан әрі ... жаңа ... ... тақырып өзектілігінің үшінші қыры – қазіргі заманғы ... ... бірі ... ... ... ... қолдану
мүмкіндігінен туындайды. Еліміздің тарихи Ресей мен Кеңес Одағы құрамындағы
даму факторларының жүйесінде саяси басқару факторы маңызды орын алып ... ... ... ... ... ... ... рөлін
арттыра түседі. Түркістан өлкесінде іске асырылған кез-келген модернизация
осындай себептермен ... ... ... ... ... ... ... дамудың эволюциялық ырғағына қарсы жүргізген
саясаты терең әлеуметтік, ... ... ... да ... тікелей жауапты билік басындағы басқарушы интеллигенцияның ... ... ... тану қажет-ақ. Осы міндетті шешуде ... ... ... арта ... деп есептейміз.
Қазіргі әлеуметтік-экономикалық қайта құрулар мен бұрынғы кезеңдегі
интеллигенцияайналымы үлгісінің ... ... ... ... ... ... ... маңызды факторы болып
отыр. Соңғы кездегі саяси, ... ... ... ... қалыптасқан мемлекеттік билік құрылымдарында интеллигенция өзінің
ролін нығайтып келеді. Бұл үдерістің алдағы уақытта да ... ... ... ... ... ... ... билік
құрылымдарын қалыптастыруда ұстанған құндылық бағдарлары қазіргі кезде де
маңызын жойған жоқ [2]. Демек қоғамдық өмірде ... ... ... ... ... генезисін тарихи
деректік материалдар негізінде концептуалдық тұрғыда зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... тарихнамасы және теориялық
әдістемелік негіздері” деп аталған бірінші тарауда отандық және шетелдік
зерттеулерде ... ... ... ғылыми мектептері,
бағыттары талданып, ... ... ... ... шолу ... және
мәселенің теориялық-әдістемелік негіздері қарастырылды.
Қоғам мен мемлекеттік билік ... ... ... ... мен ... ... ... айналды. Кунфуцзы, Платон
Афинский, Аристотель еңбектерінде әділеттілік қағидасымен құрылған жетілген
қоғамның үлгісі жасалды.
Интеллигенция мәселесінде Н. Макиавелли ... жж.) ... ... ... ... арыстанның табандылығы мен түлкінің
айлакерлігін үйлестіре ... ... ... жасап, билік шыңына өз
қажыр-қайратының ... ... ... ... немесе қылмыс жасау сияқты үш ... ... ... ... ... мен ... ара-қатынасы туралы идеялар Томмас
Гоббстың, Ж. Боденнің, Вольтердің көзқарастарында одан әрі дамытылды.
Г.В.Ф. Гегель ... ... ... ... ... оның ... қоғам үшін аса қажетті еркімен байланыстырып, тарихтағы ұлы адамның
рөлін ... ... ... ... жаңа ... ... ... құралын заңды негізде қолданып, ... ... ... ... ... ... М. ... билікті заңды деп
танудың негізділігін айқындаған көзқарастары ... ... ... ... ... ретінде тиімді қолданыла бастады.
К. Маркс пен Ф. Энгельс саяси билік бір таптың екінші тапты ... ... ... ... деп бағалап, революция барысында
пролетариат билеуші ... ... ... қарама-қарсылықтың шарттарын,
тіпті тап ретіндегі өзінің де билігін жояды деген тұжырым жасады.
Орыс қоғамында интеллигенцияға ... ... ... ... ... Симеон Полоцкий, В.Н. Татищевтің еңбектерінде одан әрі ... пен ... ... ... туралы П.И. Пестель, М.А.
Бакунин, П.А. Кропоткин және В.О. Ключевскийдің ... ... ... ... ... социал-демократиялық идеялар Ресейде Г.В.
Плеханов пен В.И. Лениннің еңбектерінен орын алды. Плеханов «ұлы ... ... ... ... ете ... ... ... сананың өзгерісін аңғара алса, соған сәйкес тарихи оқиғаларға ... ... ... ... еді ... ... ... таптар жойылған қоғамда орнайды деп сенген В.И. ... ... ... ... ... ... ... қаналушыдан
қанаушы тапқа айналады деп есептеді. ... ... ... ... ... ... ... құндылықтармен сыйыспайтын
қателіктерге ұрындырды. Пролетариат қолына билік тиген соң таптық ... ... ... ... тастайтын көзсіз тобырға айналды. Ленин
өмірінің соңында ... ... ... ... ... ... билік құрылымы біртіндеп партиялық номенклатураға
ұласты.
Интеллигенция мәселесі орыс ойшылдарының ... ... ... И.А. ... С.Л. ... әлеуметтанушы П.А. Сорокин сияқты
ғалымдарды да ... ... ... мәселені әр қырынан қарастырған
ғылыми бағыттар мен мектептер интеллигенцияның қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... зерттеу ХХ ғ.
соңы – ХХІ ғ. басында ғана барынша қарқынды қолға алынды.
Отандық тарихта әдістемелік тәсіл ретінде ... ... ... ... ... ... тарих міндеттеріне сай
тақырып тарихнамасын жүйелі түрде үш топқа бөлеміз. Бірінші, Түркістан және
Алаш ... ... ... ... ... қалыптасуы мен
қызметі; үшінші, тұлғатану бағытында жүргізілген зерттеулер.
Алғашқы бағыттағы ... ... ... ... ... барынша
кең ауқымда жүргізілді және ол ... ... де ... ... ... ... Осы ... Х. Әбжановтың “Ұлт-
азаттық ... үш ... ... бар: ... - ... ... тән ... екіншісі - қозғалыс алға қойған ... анық та ашық ... ... ... ... ... ... – қозғалыс басында ұлт зиялыларының саяси көрегендік, қолбасшылық,
кемелдік, дипломатиялық әбжілдік, харизмасы өткір ... ... ... өкілдердің тұруы” [3] деген тұжырымы отандық интеллигенция
тарихнамасын талдауға жаңа тыныс ... ... ... интеллигенцияға қоғамдық саяси құбылыс ретінде баға
беріп, Шәкәрім қажының “Ең жақсы адам не ... ... ... ... “ел
тағдырын шешер биліктің екі ... бір ... ... ... ... ... ... Топты жарып шыққан осындай кемелдерді,
осындай үздіктерді ғана ... ... ... ... айшықтауға
негіз бар” [24] ... ... ... ... ... ... ұлттық мазмұнын айқындайды.
Интеллигенция теориясының қағидалары қазақ қоғамы үшін біршама бейтаныс
көрінуі мүмкін. Әйтсе де ... ... мен ... ... әлеуметтік институттардың мемлекеттік ... ... ... қатынастар жүйесіне ортақ екендігі белгілі болып
отыр. Тарихнамалық талдау көз ... ... бұл ... ... концепция мүмкіндіктерін отан тарихын зерделеуде батыл
қолдануға болады деп тұжырым жасауға ... ... ... даму ... ... бұқараның рөлі
артып, олардың билікке қоятын талабы ... Бұл ... ... ... ... ... ... басқару түрінің
тиімсіздігіне көз жеткізіп, ... ... ... ... ... аз ... ... барлық саяси қызметті
атқарып, билікті монополизациялайды және ... ... ... дей ... ... таптың билік басында тұратын
индивид премьер-министр немесе сувереннен әлдеқайда нақты билікке ие ... ... ... да мүмкін екендігін айтады. Басқа ... ... ... ... сайлаудағы жеңісін қамтамасыз
еткен ықпалды саясаткер билік жүргізеді. Оның пікірінше жабайы ... ... ... ... бір ... байлық – билеуші таптың басым
белгісіне айналды [25]. Кейбір елдерде билеуші ... ... бір ғана жолы ... орта ... ... ... ... өз қызметінің сапасымен барынша жоғары
көрсеткішке ие адамдар деп ... ... ... ... ... басқаруға қатыспайтын интеллигенция деп бөледі [26]. ... ... ... күш пен ... ... ... Күштің
көмегімен билік жүргізушілерді «арыстандар», ал билікті қулықтың көмегімен
ұстап тұратындарды «түлкілер» деп ... ... ... ... ... ... сүйенсе, екінші тобы үгіт-насихат пен саяси айла-
шарғыға иек артады деп есептейді.
Роберт Михельс ... ескі ... ... ... жаңа ... да ... қажет етеді, өйткені қоғамдық байлықтарды тиімді
басқару шенеуніктер тобының ауқымды жүйесін жасақтау арқылы ғана ... ... ... ... және ... ... арасында
пролетариаттың революциялық диктатурасына сәйкес келетін экономикалық кезең
болуы тиіс ... ... оны өліп бара ... ... ... ... алуға күші мен дәті жеткен социалист көсемдердің диктатурасы
болады деп ... ... ... жаратуымен дүниеге келіп, оның
әміршісіне айналады, адам өз қолымен жасағанының өзіне билік жүргізуіне ... ... ... ... ... көсемдердің
әділетсіздігіне кешіріммен қарайды, содан да үкіметке ... ... көп ... ... ... Михельстің пікірлері кеңестік қоғамның
билік заңдылықтарын талдауға мүмкіндік береді.
Қазақ топырағында ... ... ... ... Жүсіп Баласағұн,
Қожа Ахмет Ясауилердің еңбектерінен мемлекеттік билікке қатысты жоғарыда
айтылған ... мен ... ... ... ойлар мен идеяларды
көптеп кездестіреміз. Әйтсе де ... ... ... адам»
концепциясы сияқты интеллигенциялық ойларға жақын төлтума идеялар да ... ... ... ... ... кездесетін қазіргі заманғы
интеллигенция теориясына тән қоғамдық ... ... ... ... ... дербес құбылыс болса, орыс мәдениетімен
ықпалдасқан Шоқан мен Абай көзқарастары интеллигенция теориясындағы ... ... ... ... ... саяси, әкімшілік, экономикалық, интеллектуалдық,
әскери, кәсіптік сияқты жеке ... ... ... ... және ... ... ... билік феноменімен тығыз байланысты.
Соған сәйкес интеллигенция өз ... ... ... шешімдер
қабылдайтын тұлғаларды топтастырады деген тұжырым биліктің сипатына талдау
жасауға мүмкіндік береді. Интеллигенция ... ... ... ... жақындығы бойынша біріккен, көбіне салыстырмалы болса да
қуаттайтын ортақ құндылықтары бар ... ... [27] ... ... құбылысты тарихи тұрғыда қарастыруда басшылыққа алынады.
Интеллигенцияның билік мүмкіндіктері көптүрлі болып келеді, бірақ оның
міндетті түрде саяси сипатта болуы шарт ... ... ... ... ... (символдық), мәдени капитал түрінде
көрініс ... ... ... ... да ... ... ... ықпал
жасаған сәтте-ақ саяси сипат алып шыға келеді.
Интеллигенция қызметінің маңызды белгісі – ... ... ... ... ... ... сана мен құлық деңгейіне дейін
жеткізуді қамтамасыз ету. Осыған байланысты қазіргі ... ... ... ... үш ... ... ... жоғары
деңгейде – билеуші интеллигенция; екінші деңгейде – «жоғарыдағылардың»
қабылдаған шешімдерін ... ... топ; ... ...... ... ... болатын бұқара көпшілік құрайды. Бұл тұжырым
интеллигенциялық ... ... ... ең басты
ерекшелігін айқындайды.
Интеллигенциятанудың маңызды категорияларының бірі – ... ... ... ... енбегенімен стратегиялық маңызды
шешімдердің қабылдануына елеулі ықпал жасайтын тұлғаларды ... ... ... ... ... ... эшелонын
қосамыз.
Интеллигенция құрылымы қалыптасуының маңызды негіздерінің бірі ... ... ... ықпалының қоғамдық-саяси, құқықтық-нормалық
тұрғыда институттану деңгейіне байланысты. Саяси ... ... алуы ... ... интеллигенцияны жетекшілер (көсемдер) ... деп ... ... ... ... ... Бюрократтар атқарушы
билік құрылымдарында жоғары ... ... ... ... және
лауазымдағы әкімшілік басшыларын қамтиды. Саяси жетекшілер категориясына
саяси қызметпен кәсіптік тұрғыда айналысатын және ... ... ... ... ... бар, ... ... билік құрылымдарынан тыс
тұлғалар енеді.
Интеллигенциядан тыс топтардан өз құрамына мүше тарту сипатына ... ... ... ... ... ... ... өкілдерінің өз қатарына еркін енуіне мүмкіндік беретіні ашық
интеллигенция деп, ... ... ... жаңғырту сипатында болса, онда
ол жабық интеллигенция деп аталады.
Интеллигенцияның жеке құрамы саяси үдерісте ... ... ... ... жалпы жиынтығын құрайды. Ал интеллигенцияның сапалық
құрамы – интеллигенциялық топтың ... ... тән ... ... ... мен стереотиптерінің әлеуметтік-психологиялық сапаларының
жиынтығы. Тарихи тұрғыда интеллигенцияның ... ... ... ... ... ... Нақты тәжірибені зерттеу нысанына айналдырған
көптеген саясаттанушылар интеллигенцияны барынша кең ... ... ... ... эшелонына енетін жетекшілерді ғана емес, сонымен бірге
жергілікті ықпалы бар ... да, ... ... де ... ... және ... тыс ... деп бөлгенде
оларды билікке әлеумет үшін маңызды ... ... ... ... ... ... отырғанымыз назарда болуы керек. Содан да ... ... ... ... ... ... орта»,
«биліктің жоғары эшелоны» деген ұғымдар синоним ретінде қолданылады.
Кез-келген ... ... жаңа ... ... ... ... да бір ... сүйеніп, қандай да бір қоғамдық
қатынастарды сипаттау тек бір ... ... ... ғана өзін ... Осы ... интеллигенциялық теория концепциясының ... оның ... ... құраған тәсілдері арқылы танылады.
Қоғамның әлеуметтік және саяси жіктелуінің жолайрығындағы бұл ... ... ... да тән ... ... бар. ... ... теориясы отандық тарихтың мазмұнын тың тұжырымдармен байытып,
жаңа ... ... ... ... ... ... ... бұл концепция отандық тарих ... жаңа ... ... ... ... ... ... ғылымының ғылыми зерттеу қызметінде
интеллигенция теориясының әдістемелік мүмкіндіктері толық игерілмей келеді.
Интеллигенция ... ... ... ... ... дамуындағы
күрделі тарихи үдерістерді билік құрылымдарының қызметі түрінде терең
тануға ... ... ... де ол ... ... ... ақиқаттың
тарихи өлшемдерінің жиынтығы болғандықтан да ... ... ... ... ... ... құндылықтардың сабақтастығы мен
жаңғыруы деңгейін айқындауға қызмет жасайды. Бұл ... мәні ... ... ... ... ... тарихи танымдағы маңызы
зор. Таптық-формациялық теория мен интеллигенция теориясының әдістемелік
өлшемдері ... ... ... болғанымен олар қоғам дамуының тарихи
заңдылықтарын танудағы әмбебап тәсіл бола алмайды, содан да ... ... ... ... деп қабылдау ғылыми ақиқатқа қиянат болған болар еді.
«Ұлттық ... ... ... ... интеллигенцияның
тарихи Ресей мен Кеңес өкіметінің қоғамды ... ... және ... факторлары ықпалымен мазмұндық, түрлік тұрғыда
күрделі өзгеріске түсіп, жаңа қоғамдық талаптарға сай өз ... ... сол ... күрделі қоғамдық-саяси жағдайда ... ... ... күшіне айналған қоғамдық құбылыс деп бағалаған орынды.
Қазақ ... ... ... құрылымдарының теориялық мәселелері
қоғамдық дамудың рухани-адамгершілік және мәдени-әлеуметтік факторларын
ескеріп, ұлттық мүддені ... ... ... ... Бұл ... ... дамудағы ұлттық ерекшеліктерге басымдық
берілуі тиіс. Интеллигенция категориясы ... бір ... ... орныққан, біртұтас азаматтық қауымдастық ... ... ... ... ... ... ... топ. Ал ұлттық интеллигенция категориясы мемлекет
құрушы қазақ ұлтының төңірегіне топтасқан саяси-әлеуметтік қауымдастықтың
жоғары ... ... ... ... ... орнығуы
керек.
Интеллигенцияның күрделі саяси-әлеуметтік құрылымы өзінің ішкі
заңдылықтарына сай өз қатарын ... ... ... ... оның ... ... белгілі дәрежеде мемлекеттің саясатына
тәуелді болып келеді. Демек, қоғамның интеллигенция қалыптастырушы ... ... ... ... да мемлекеттің қоғамдық-саяси,
мәдени-әлеуметтік институттарын қалыптастыруға тікелей ... ... ... ... үйлесімділігі қоғам дамуының деңгейін ... ... ... ... ... ... ... жүйелі түрде талдау ... ... ... ... ... мүдденің қалыптасуы мен іске асу эволюциясын айқындауға
мүмкіндік береді. Бұл ... өз ... ... ... ... ұлттық интеллигенция өкілдерінің қызметіне баға берумен
бірге қоғамдық дамуға ықпал жасаған тарихи үдерістердің заңдылығын ... ... ... болады. Отан тарихындағы күрделі мәселелерді зерделеуде
интеллигенция теориясының концептуалдық ... ... ... этникалық, аймақтық, шығармашылық, кәсіптік интеллигенция
түрінде жаңа ... ... және ... ... тың көзқарас
қалыптастыруға негіз қалайды.
Отан тарихының кеңестік кезеңінде таптық көзқараспен ... ... мен ... ... ... ... таптық
теорияға балама ретінде қолданылатын интеллигенция теориясы қазіргі кездегі
таным тәсілдерінің әралуандығына қарамастан өзінің ... ... ... ... ... құрылымдарын жасақтау
және оның басқарушы, атқарушы әрекеттерін қамтамасыз ету қызметі ... ... ... құру түріне мемлекеттік маңыз алып отыр. Демек, ХХ ғ.
басындағы ұлттық интеллигенцияның қалыптасуы мен қызметінің тарихын ... ... ... ... ... ... ... тың серпін беріп, қоғамдық-саяси даму үдерісін талдау және ... ... ... қолданбалық маңызын арттыра түседі.
Теориялық-әдістемелік концепция ретінде ... ... ... ... ... ... жоқ, ... да бұл концептуалдық
бағыттың тарихи ... ... ... ... ... ... ... тарихи таным ... ... ... тиіс. Мәселенің осылайша қойылуы отандық тарих
ғылымының мазмұнын жаңартуда ... ... ... және ... ... мүмкіндіктерін одан әрі ... ... ... ... және ... ... интеллигенциясы теориялық әдіснамалық
зерттеу нысаны ретінде.
Интеллигенция тарихын жан-жақты зерттеу. Оны тұтас әлеуметтік ... де ... ... жүйе ... де зерттеуге кешенді әдіс
қолдануды талап етеді. Қазіргі кезде ... және ... ... ... ... ... міндет болып табылады.
Білімділік және зиялылық ұғымдарының ара ... ... ... түсінігін, оның қоғамдағы орны мен рөлін анықтауға ерекше мән
беру тарихшылардың, философтармен, социологтардың ... ... ... ... интеллигенция түсінігін анықтауда жалпылама
критерилерді бөліп қарау қиындығы кедергі келтіреді.
Қоғамымыздың ... ... отан ... ғана емес, әдеби және
ғылыми-өндірістік интеллигенцияның тарихнамасының өзекті ... оң ... ... ... және ... интеллигенцияның
Қазақстан интеллигенциясының құрамында ерекше әлеуметтік-мәдени құрылым
ретінде айқындалуы Қазақстанда ақпараттық-технологиялық ... ... және оның ... ... ... ... байланысты.
Қазақстанның 2030 жылға дейінгі даму ... ... ... ... ... мен ... ... банкирлер және өнер
қайраткерлері, магазиндердің иелері, мұғалімдер мен ... ... ... ... ... делдалдары және спортшылары болады.
...Біздің жас ... кей ... ... ... ... ... ақы төленетін жақсы оқытып ... ... мен ... ... ... жеке ... жоғары қоятын мамандар бола
отырып, жаңа дәуір жағдайында жұмыс істейтін болады», – деп, оның ... ... үміт ... әдеби және ғылыми-өндірістік интеллигенциясының тарихын
өз алдына бөлек қарастырып, объективті бағасын беру – ... ... сай ... ... ... ... және ... қоғамның рухани-имандылық негізіне ықпал ... ... өз ... ол интеллигенцияның негізгі топтарының бірі ... ... ... ... жылдары дамуы «интеллигенция тарихнамасы»
мәселесін әр қырынан зерделеуге жол ашуда. Сондықтан «әдеби және ... ... ... ... ... ... ... жауап беріп, оның Қазақстандағы тарих ғылымында көрініс табуын
айқындау болып саналады. Тарихнама ... ... ... ... ... шолу жасаумен шектелмей, тақырыпты ғылыми негізде нақты-
тарихи және ... ... ... де ... ... материалдардың қазақстандық тарихнамаға енгізілуі ... ... ... ... ... ... табыстарға жетті.
Отандық және әлемдік тарихнамада Қазақстанның әдеби және ғылыми-өндірістік
интеллигенциясының тарихнамасы арнайы ... ... ... ететін тақырып
болғандықтан, біз таңдаған тақырыптың өз деңгейінде зерттелмеуі, ... ... ...... ... ... айқындай
отырып, ғалымдардың арнайы ғылыми концепцияларын талдауға жол ашады.
Әдеби және ... ... ... ... ... ХХ ... ... бастау алатындығы белгілі. Осы уақыт
аралығында зерттеушілер ... ... ... ... және ғылыми-
өндірістік интеллигенциясының қалыптасуы тарихы, әлеуметтік, демографиялық
дамуы мәселелерін айқындайтын көлемді еңбектер ... ... ... ... ... ... ... және ғылыми-өндірістік
интеллигенциясының тарихнамасы арнайы зерттелген жоқ. ... да ... ... ... мәселесі бойынша бұрын жарияланбаған
деректерді арнайы талдай ... кең ... ... ... ... қазіргі таңдағы талаптар мүддесінен шығуға жол ашады.
Кеңестік кезеңдегі Қазақстан әдеби және ... ... Отан ... ... ... түрде
қарастырылған жоқ. Оның ... сан және сапа ... ... жүйе ... тағдыры, жоғары оқу орындарында даярлануы,
мемлекеттің ... ... ... ... ... еңбектерде,
диссертацияларда, ғылыми мақалаларда, ... ... ... ... ... ... ... бастап 1980-ші жылдардың соңына дейінгі аралықта
Қазақстан тарихнамасы маркстік ... ... ... де соған байланысты дамыды. Мәселені зерттеуге белгілі бір ... ... ... ... аясын тарылтты.
Мұрағат құжаттарын өз деңгейінде пайдалануға ... ... ... ... зерттеушілерге құнды мәліметтерді ғылыми айналымға
енгізуіне мүмкіндік бермеді. ... біз ... ... ... ... жаңа ғылыми негізде қалыптастыру қажеттігі айқын сезіле
бастады.
Тарихнамашы ғалым Г.Ф. Дахшлейгердің ... ... ... ... ... ... пайымдаулардың, қорытындылардың
белгілі-бір қорының жинақталуымен байланысты. Автор ... ... өту ... орыс және ... ... ... ... әлеуметтік – экономикалық және мәдени жағынан теңеліп кеңестік
жұмысшы табы мен ... ... ... ... ... ... Ш.Ю. ... 1970-ші жылдардың басында жарық көрген еңбегінде
Қазақстандағы әдеби және ғылыми-өндірістік ... ... мен ... кәсіби білімі мен ұлттық құрамына байланысты құжаттары
мол мәліметтер береді. Автор интеллигенцияның зерттеу эволюциясын ... ... ... қоғамның ерекше әлеуметтік тобы ретінде ой
еңбегімен кәсіби түрде айналыса отырып, оның ... ... ... орны, рөлі зерттелмей отырғандығын айтады. ... ... да, ... инженер-техникалық кадрлар да болған жоқ ... ... бұл ... ... ... мәселесі – Қазақстанды мысалға
ала отырып, бұрын ... ... ... ... даму ... социалистік интеллигецияның қалыптастып дамуы заңдылығын ашып
көрсетуде деп тұжырымдайды.
Интеллигенция тарихнамасы бойынша ең ... ... ... ... ... ... жазылған В.К. Януловтың зерттеулерін жатқызған жөн.
Автор «Историография истории рабочего класса, крестьянства и ... в ... гг. (Л., 1986) ... ... ... ... ... соғысқа дейін қалыптаса
бастады деген Ш.Ю. ... ойын ... ... оның ... ... ... республикада техникалық жоғары оқу орындары
жүйесінің құрылуымен байланыстырғанын дұрыс деп ... Әрі ... ... ... ... ... ... деп көрсетуі қажет еді деген ... ... ... ... ... ... ... көлемі артып келе жатқандығына қарамастан, жұмысшы табы мен
шаруалар тарихын зерттеуге қарағанда, ... ... ... ... ... ... ... ғана мән беріліп
отырғандығын сабақтайды.
1980-ші жылдардың басынан бастап ... ... ... ... білдіріп, белгіленген ұстанымдардан ауытқи алмаушылық тарихнама
ғылымының дамуын тежегендігіне қарамастан, ... және ... ... ... мен тәрбиелеу мәселесін ... ... ... көңіл бөлінді.
80-ші жылдары Қазақстан инженер-техникалық интеллигенциясының
әлеуметтік дамуындағы негізгі тенденциялар ... ... ... ... – С.С. ... ... инженерлік-техникалық
интеллигенциясы» атты еңбек. Бұл монографияда ... ... ... ... ... ... тенденциялар талданып, сараланған. Атап айтқанда ... ... ... ... ... ... мен
рационализаторлық қозғалысты алға бастыруға, ... мен ... озат ... ... ... ... ... жаңа
адамды қалыптастырудағы рөлі қарастырылады.
Еліміз егемендік алып, ұлттық төл тарихымыз бен тарихнамамызға жаңа
серпіліс келе ... ... ... бас ... ... ... концепциядан бас тартып, қандай да болмасын мәселеге
өркениетті көзқарас тұрғысында зерделеуге кең жол ашылды. Алаш ... ... оны ... ... жұршылыққа танытуда ғалымдар М.Қ.
Қозыбаев, К. Нұрпейісов, М. Қойгелдиев еңбектерінен таным-парасат биігіне
ұмтылғаны ... ... ... байланысты, біз қарастырып отырған
мәселенің теориялық-концептуальдық базасын тереңнен зерттеуге ерекше мән
беріле ... Осы ... ... Ә.М. ... ... ... бойы қазақ
интелллигенциясы өкілдерінің озық идеялары, бағдарламалары, көзқарастары
біржақты қарастырылып, тереңнен зерттелмегендігін негіздей отырып, ... оның ... ...... ... айтады.
Интеллигенция тарихнамасында Х.М. Әбжанов пен Л.Я. Гуревичтердің
еңбектерінің сүбелі орын ... атап ... жөн. ... ... отырған мәселені әдіснамалық жағынан негіздеген пікірлер мен
көзқарастарында ашық айтқан.
Қазақстан интеллигенциясының әлеуметтік-кәсіби жағынан жіктеліп, ... әр ... ... ... ... жете мән беріле бастады.
Әдіснамалық еңбектер ретінде олардың интеллигенция ... ... ... соңы ... жылдардың басында да интеллигенция
тарихын зерттеуге деген зерттеушілердің қызығушылығы толастаған жоқ. Жаңа
әдіснама және зерттеу ... ... ... ... ... ... ... мәселелер бойынша өзіндік пікірлерін білдіруде біраз
зерттеулер жүргізілді.
Әдіснама және тарихи ... ... ... алып ... ... Қазақстан тарихының шетелдік тарихнамасына арнаған еңбегі
ерекше орын алады. Ғалым «Қазақстан тарих ғылымының ... ... ... ... ... ... ғылымынан бөлек, томаға-тұйық жағдайда
дамуы онда мешеу ... мен ... ... ... ... ... мен ... орнығуына соқтырғандығын саралай
отырып, қазіргі уақытта оның алдында тұрған маңызды міндеттердің бірі ... ... ... ғылымының ажырамас бөлігі екендігін сезіну және
осы негізде шетелдік тарихнамамен тұрақты шығармашылық қатынас орнату болып
табылады», – деп ой ... ... ... мәселеге қатысты тарихнамалық зерттеу жүргізген
ғалымдар қатарында Р.М. ... ... ... жөн. Ол ... ... ... ... да тұтынушы деп ой қорытады.
Кеңестік және посткеңестік кезеңдегі зерттеушілердің ғылыми еңбектеріне
талдау жасай ... ... ... ... ... интеллигенция,
өндірістік-техникалық интеллигенцияның теориялық, методологиялық
мәселелерін зерттеу ... ... ... де интеллигенцияға байланысты жарық көрген тарихи, философиялық,
әлеуметтану саласындағы еңбектерде ... ... ... ... Таластың негізгі себебі – интеллигенцияның мәнінде
ғана ... ... ... ... топ ... ... де
байланысты.
Интеллигенция тарихын теориялық-концептуалдық тұрғыда зерттеп, қоғам
дамуындағы орны мен ... ... ... тарихшыларға әсер еткен
оқиғалардың өзіндік тарихы бар. Мәселен, В.И. ... ... ... адамдарды, ерікті кәсіп өкілдерін, дене еңбегі өкілдерінен
айырмашылығы бар ой ... ... ... деген концепция қалыптастырды.
Лениндік анықтама интеллигенция тарихын зерттеуші ... ... ... ... жүйе ... интеллигенцияға қоғамда өзіндік дүниетанымы
жоқ, белгілі бір ... ... ... ой ... ... жік ... түсінік қалыптасты.
Өркениетті көзқарас тұрғысында баға берген М. Шоқай «Ұлттық зиялылар
деп кімдерді айтамыз. Бір ... ... ... шын ... ... ... дұрыс жауап қайыру оңай емес. Оқыған, тәрбие ... ... ... деп ... оны сол адам өзі тән болған ұлттың «ұлттың зиялысы»
қатарына қоса беруге болады деп ... ... ... ... бір ... ... жүрген және сол белгілі мұрат-
мақсаттары төңірегіне жиналған ... ғана ... деп ... ... ... ... тек өз халқының саяси-экономикалық және әлеуметтік
дамуына ... ... ете ... ... кіре ... – деп ... оның ... өз халқына қызмет етудің, халықпен ортақ тіл табыса
білудің неғұрлым ... ... таба ... ... деген ойының қазіргі
уақыт талабымен сабақтасып ... ... ... ... мәселесінің партиялығы, таптық және
әлеуметтік ерекшеліктерінің қарастырылуына мән ... ... ... деп ... ... ... таптар» жұмысшы мен еңбекші
шаруалардың арасындағы «әлеуметтік топ», ал ... ... ... ... айналысып, ерекше рухани сапалы-интеллигенттілік қасиетімен
ерекшеленетін адамдардың тобы ... ... ... ... ... интеллигенцияның тарихта алатын орнына, рөліне
терең мән беріле бастады. Интеллигенция ... ... ... ... ... ... ... өз алдарына жаңа күрделі
міндеттерді ... ... етіп ... ... ... М.Н. Руткевич, В.С. Семенов,
С.Л. Сенявский сынды ғалымдар көп ... ... М.Н. ... ... немесе орта арнаулы білімді талап ететін биік өрелі
ой еңбегімен айналысатын еңбекшілердің ... тобы ... ... ... мамандар орнында істеп жүрген практиктерді де жатқызады.
1980-ші жылдардың басында интеллигенция анықтамасын қалыптастыруда
әлеуметтік кәсіби ... ... оның ... ... мәдени
үдерістердегі орны мен рөліне мән беріле ... ... соңы мен ... ... басынан қазақ
интеллигенциясына байланысты концепция ... ... Осы ... басылымдарда «интеллигенция» ұғымы, қоғамды жаңғыртудағы
интеллектуалдық еңбектің рөлі, интеллигенцияға ... ... ... мен халықтың арасындағы қатынастар қарастырылды (Н.А.
Амрекулов, Н.Э. ... Л.Я. ... М.Қ. ... ... методологиясын түзеуге үлкен үлес
қосты. Ғалымның пайымдауынша ... ... ... қалаулы жандар» –
зиялылар ел жұртына қызмет етуді бақыт санайтын «ұлттың ұяты мен ... ... ... деп ... [19, 238 ... ... басында интеллигенция тарихын теориялық-
методологиялық ... ... ... Х.М. ... пен Л.Я. ... оның қоғамдық прогрестегі қызметі анықтайды, негізгі дұрыс
белгісі – сыни ... ... ... ... ... және әлеуметік-саяси салада болсын жаңалықты іздеуі қажет» – деп
ой қорытады. Ә. Әлпейісовпен бірлесіп ... ... ... ... ... ... ... әсері және
ондағы орнына қарай бірнеше ... ... ... ... ... үш ... ... тұратындығын: 1) интеллектуалдар; 2)
мамандар; 3) ... ... ... алға ... деп ... ... шығармашылығымен танымның,
практиканың, прогрестің жаңа бір ... ... ... ... ... ... ой еңбегі адамдарының жүзден – жүйрік, мыңнан – тұлпар шыққан
саңлақтарын атап жатқызады. «Интеллигенция ... ой ... ... ... ... ... пайымдайды [20, 29 б.].
Зерттеушілер Ә. Пірманов пен А. Қапаева, Е.Т. ... ... Р.М. ... Г.М. ... т.б. ... концепциясын қалыптастыруда ой еңбегімен кәсіби айналысушылар
деген көзқараспен қатар, ... және ... асыл ... ... ... әр ... ... бойына сіңірген және оны ой ... ... ... нәтижесін халық игілігі үшін жұмсап қана қоймай,
оның қоғам алдындағы жауапкершілігі зор екендігін дәйектеген.
Өндірістік-техникалық ... ... ... ... ... ғылымының негізгі бағыттарының бірі ... ... ... ... ... қарастырылуы ХХ ғасырдың 30-шы жылдарында
А.Е. Бейлин, В.А. Шмелев, А.И. Иванов, В.Л. Швейцердың еңбектерінде көрініс
тапты. ... ... ... ... ... ... кадрлардың саны, құрамы жөнінде ... ... ... ... ... ... ... қалай қанағаттандыру
керек деген мәселе пайымдалды. А.И. Иванов пен В.Л. ... ... ... ... ... ... ... жақындаған сайын,
олардың мамандануы төмен ...... ... ... [21, 14-15 ... ... ... жоғарыда көрсетілген және тағы басқа да ... ... ... ... ... ... болмады.
Күнделікті кадр саясатын айқындай отырып, мәселені ашып көрсетуде ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленді.
1.3 Интеллигенция тарихын кезеңдерге бөлудің теориялық-әдіснамалық
негізі
1980 жылдың соңында Кеңестік ғылым іс-жүзінде ғылым болған жоқ деген ... ... Оған мына ... ... ... Комунистік партия өз мақсаты
ретінде марксистік-лениндік ... ... оны ... ... ... ішкі және ... саясат бағыттары ретінде енгізуді міндет етіп қойды.
Сондықтан партия қызметі мен кеңес мемлекетінің құралына айналған ... осы ... ... болды. Оған қайшы келгеннің барлығы
буржуазиялық деп ... Бұл ... ... бір ... шешімге
келіп марксистік догмалар шеңберінен шыға алмай қалды. Осыған ... ... ... ... ... жоқ. ... ... ғалымдар
да болған жоқ.
Кеңес үкіметі билік құрған 70 жылда тарих саясат пен ... ... ... ... ... ... ... мақтап, көптеген
тарихи процестерді елеген жоқ. Сондықтан Кеңес ... ... ... ... көрсете алмады.
Айта кету керек, отандық интеллигенция ... ... ... ие. ... бар әдебиеттерді талдау Қазақстан интеллигенциясы мен
оның топтарының тарихын ... ... ... ... берді. Аталған
кезеңдерді былай көрсетуге болады:
1920 ж-1930 ж.басы;
1940 ж-1950 ж.басы;
1960ж-1980 ж.басы
1980 жжекінші жартысы-қазіргі ... ... ... жылдары әдеби және ... ... ... ... ... ... жоқ.
Хрущевтік жылымық отандық ... ... ... жасап, зерттеушілер
дәстүрлі маркстік-лениндік методологиядан асып кете алмаса да, ... жеке ... ... ... ... сынай бастады. Осыдан кейін ғана
интеллигенцияның қалыптасу жолдарын нақты зерттеуге жете көңіл бөлінді.
С.А. ... ... ... және ... ... ... модернизацияға тарту әдістері
зерттелді [22].
1960–1970-шы жылдары қазақстандық әлеуметтанушылар мен философтар да
интеллигенцияны әр ... ... ... ... және ... ... бере бастады (М. Әженов, А. Ишмұхамедов, И.И.
Евдокимов, Ц.Р. Розенберг). Олар ғылыми-техникалық ... ... ... және ой ... айналысатын қызметкерлер арасындағы айырмашылықтар
азайып, жақындай түскендігін, әдеби және ... ... бел ... тұр деп ... Бұл ... біз ... ... әлеуметтік аспектіде зерттеп қана қоймай, ... ... жік» ... ... ... бірі ... ... дамуы мәселелері жөніндегі көлемді басылымдардың бірі
– 1979 жылы маусым айындағы ... ... ... и ее роль в ... ... тақырыбында өткізілген
бірінші Бүкілодақтық конференция. Мұнда интеллигенцияға байланысты ұстанған
мемлекеттік саясат ашып көрсетілді. Интеллигенцияның әлеуметтік-саяси рөлін
дәріптеуге айрықша көңіл ... ...... ... ... ... жылдары социалистік қоғамда жұмысшы табы мен ... ... ... ... жоқ ... қате пікір де
орнықты. Ой ... мен дене ... ... әлі де болса сақталып
отырған айырмашылықты байқауға болады. Кеңестер Одағында, тағы да ... ... ... ... ... жеке меншіктің
жойылуына байланысты техникалық интеллигенция жұмысшы табынан немесе саяси
мақсаттарына байланысты айырмашылығы ғана ... ... ... ... ... ... мамандануындағы басты айырмашылықты аңғаруға
болады. Социалистік әдеби және ғылыми-өндірістік интеллигенцияны ... ... ... ... ... тобы», – деп пікір айтқан
зерттеушілердің пікірін қайтадан ой-елегінен өткізген жөн сияқты [23].
Республикамызда әдеби және ғылыми-өндірістік ... ... ... ... ... ... ... қорғалды
(Н.И. Джагфаров, Т. Қасенов, А. Абдакимов, Л.Я. Гуревич, М. Байтуров,
О.В. ... Т.К. ... О.В. ... т.б.). ... ресми
методология тұрғысында жазылғанына қарамастан, теориялық ... ... ... ықпалымен жыл өткен ... ... ... үлкен өзгерістер болғандығын айтады.
ХХ ғасырдың 90-шы жылдары зерттеу жүргізген әлеуметтанушы ... – М.С. ... ... өзіне тән ерекшеліктерінің пайда
болғандығын саралай келе, «1990-шы ... ... ... ... алып ... Ғылыми интеллигенция медициналық интеллигенциямен
бірге барлық интеллигенция санының тең ... ... ... жағдайын өзгертіп, өзіндік арнайы ерекшеліктері бар ... ... ... – деп тың ... ұсынды [24, 116 б.].
Ғалымдар М.С. Аженов, Д. ... ... ... ... ... интеллигенцияның рөлі бірден
артып отыр. Өндірісте шешуші рөлді ... ... ... ... ... ... – деп пайымдады.
Қазақстан ғылыми интеллигенциясы тарихын әр ... ... ... Б. ... ... ... саяси ұстанымдардан басқа жаңа
деректік базаны ұсына отырып, кеңестік кезеңдегі ... ... жаңа ... ... ... аударды.
Осы уақытқа дейін отандық тарихнамада ғылыми-техникалық және өндірістік
– техникалық интеллигенцияға анықтама беруде әлеуметтік-кәсіби ... ... ... мәдени аспектілері қарастырылмаған.
1920-шы жылдардың басында В.А. Быстрянский М.П. ... ... ... ... ... жаңа пролетарлық
мәдениетті құруда социалистік құрылысқа пайдалану қажет ... ... А. ... керісінше, коммунистік партияға интеллигенцияның қажеті
жоқ, жаңа қоғам құру үшін жұмысшы ... өз ... ... ... ... деп есептеді.
Сонымен қатар, Т. Рысқұлов, М. ... Н. ... ... ... алғашқылардың бірі болып қазақ қоғамы тарихындағы ұлттық
интеллигенцияның рөлі, қазан төңкерісіне ... ... ... ... ... жөнінде айтқан пікірлеріне талдау
жасалды.
1920–1930-шы жылдары жарық көрген еңбектердің ... ... ... деп ... ... Бұл ... деректік базасы да толық
емес, фрагментальды ... ... ... ... Алайда оқиғаларды
көзімен көрген куәгерлердің айтқандарын ізін суытпай жазу ... ... ... болды.
1920-шы жылдардың соңында тарихнаманың дамуына саяси ... ... ... Ескі ... ... ... ... тап жауы
ретінде қарастырған еңбектер де жарық көре ... (Г. ... ... Олар ескі ... ... ... ... отыр», –
деген айып тағып, әлеуметтік себептерін анықтап, онымен күресудің жолын
ашуға тырысты. Республикалық баспасөз ... 1926 ... ... ... ... басылымдарда, оның ішінде 12 қазақ, 16 ... 1 ... ... ... ... дейінгі ескі интеллигенцияға
деген көзқарас, халық шаруашылығы үшін ... жаңа ... ... ... ... интеллигенция халықтан бөлінген контрреволюциялық
жоғарыдағылар, ... ... ... жақын революциялық төмендегілер
деп те ... ... ... жүйе күш алып отырған
кезеңде, тарихта «халық жауы» мен «бүлдіруші» ... ... ... ... пайдалану және қорқытып, жаныштау большевиктердің
интеллигенцияға ұстанған саясатының негізгі ... ... 1928 ... ... ... жаңа ... ... қалыптастыру міндеті
күн тәртібіне бұрынғыдан да өткір қойылды.
Интеллигенцияға ... ... ... қалыптасуы
ғалымдардың ескі интеллигенцияның ... ... ... ... ғана ... ... күреске итермеледі. Мамандардың
арасындағы үгіт-насихат ... ... ... ... материалдық
жағынан ынталандырумен ұштастыра отырып, кеңес өкіметі 1930-шы жылдардың
ортасына дейін күштеу шараларын қолданып, ... ... ... ... интеллигенцияның басым бөлігінің жаңа құрылысты мойындауына қол
жеткізді. Ескі интеллигенцияны кеңес өкіметі ... ... ... ... ... 1930–1950-ші жылдардың арасында жарық көрген
мақалалар мен әдебиеттерде қарастырылды (Б. ... Е. ... ... И. Луппол, Л. Тандит, Ю. Оснос).
Отандық тарихнама дәстүрінде сталиндік кезеңнен кейінгі онжылдықты
«жылымық» уақыты, кеңестік жүйенің ... ... ... ... деп тұжырымдайды. ХХ съезден соң ... ... ... ... ... түзеуге тырысқанымен, сол кезеңдегі қоғамдық
жүйенің шеңберінен шыға алмады. Біз қарастырып ... ... ... В.Т. ... С.А. ... Л.М. ... ... байқалды.
С.А. Федюкин өкіметтің кезең алмастығына ұстанған саясатының ... ... ... ... ... және ... интеллигенциясына ұстанған
саясат тарихнамасында П.М. Алампиев, С.А. ... ... ... Олар ескі ... ... тәрбиелеу әдеби және
ғылыми-өндірістік кадрларды қалыптастыруда шешуші рөл ... деп ... ... ... ... ... Ғ. ... «Советское
государство в борьбе за развитие социалистической культуры в Казахстане»
еңбегінде 1917 жылдан ... ... ... ... ... ескі ... ... өкіметімен ынтымақтастыққа
келгендігі ашылды. ... ... ... ... ... саясатына» мән ... ... ... жаңа ... ынтымақтасу мәселесіне әртүрлі
көзқараста болғандығын саралай ... ... ... ... ... ... интеллигенция»
атауларының саяси жағын анықтауға ерекше назар аударады. Ғ. ... ... ... «адал еңбеккерлерге айналды» деп
айқындай отырып, ... ... ... ... ... өкіметімен күресті жаңа жағдайда және жаңа ... ... ... барлық мәдениет саласында ұлттық идеялар мен
көзқарастарды ... ... ... ... ... – деп жазады.
Ғалым Е.Х. Мұхамеджанов Қазақстан әдеби және ғылыми ... ... ... еңбектерінде жаңа мұрағат құжаттарын ғылыми
айналымға енгізе отырып, пролетарлық өкіметке оң ... ... ... мен ... мамандарды тиімді пайдалану қажет деген
пікірін білдірді (Караганда, 1962).
Г.Ф. Дахшлейгер 1960-шы жылдың соңында жазған ... ... ... ... ... ... тарту, сендіру мен оқыту әңгіме
түрінде қалыптасқан схема не декларация тұрғысында баяндалды», – деп ... 129 б.]. ... ... ... ... ... бұрмаланған
мәселелерді тарихнамада қамтуының өзі бұл ... ... ... ... буржуазиялық интеллигенцияның жаңа өкіметпен
ымыраға келуі жаңа қоғамға деген ... ... деп ... ... Ш.Ю. ... ... ортасына дейін ескі ... ... ... ... өз ... зерттелмеді. Р.Б. Сүлейменов
«Великий Октябрь и ... ... ... ... ... ... ХХ век» деп ... еңбекте бұл мәселеге бірнеше рет баса
назар аудару керектігін ... ... З.А. ... ... Великой Октябрьской
социалистической революции в Казахстане (Историография проблемы)» еңбегінде
Қазақстанда кадр қалыптастыру біріншіден, ескі мамандарды ... ... ... мен ... жаңа ... ... ... баса
назар аударды.
1990–2000-шы жылдарды жекелеген мұрағат қорларының ашылуы, шығармашылық
еркіндік ғалымдарға өздерінің ғылыми-зерттеу жұмыстарында методологиялық
жаңа ... ... ... ... ... ... ұлттық
интеллигенциясын кеңес өкіметімен ынтымақтасуға шақыру мәселесін ақиқат
тұрғысында, саясаттандырмай ... ... ... және ғылыми интеллигенцияға қатысты мемлекеттің
ұстанған саясаты мен тоталитаризм қылмысын зерттеу тарихында елеулі ілгері
басушылық байқалды. Тарихшы ... ... ... ... ... әрбір кезеңдегі өзіндік ерекшеліктерін айқындады. Әлі де болса
қарастырылып отырған мәселе арнайы зерттеуді талап етеді.
2. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... ... ... ықпалы
2.1 Қазан төңкерісіне дейінгі қазақ интеллигенциясының ахуалы
Революцияға дейінгі тарихнамада қазақ ... ... үш ... халықшылдық, либералдық, маркстік-лениндік. Бұл бағыттағы
зерттеушілер Ресей зиялыларының қоғамдағы орнын ... ... ... ... мұғалімдер, дәрігерлер, темір жол қызметкерлері,
студенттердің және тағы ... ... мен ... ... ... тәсілде зиялыларға қатысты белгілер нақты
көрсетілді. Мұндай ... ... ... үшін олар ... құрбан
етуге дейін барады деген пікір негіз болды. Мұндай ... ... ... ... шығарылып, зиялы қауымның бүкіл қызметі
саяси қызметте делінді.
Сол жылдары бұл пікірлерге қарсы ... да ... ... ... қозғалыстарға қатынасы туралы мәселені талдауға
түрлі саяи топтардың өкілдері белсене араласты.
Пікірталастарда орыс ... ... оның ... орны ... ... ... Бұл мәселе әсіресе Н. Бердяевтің «Философская
истина и ... ... ... ... қойылды. Либералды
тұжырымдаманың өкілдері «Вехи» жинағында ... ... үшін ... ... ... ... ... оларды әлеуметтік-саяси сапа қалыптастырды деп санаушы
еді.
Бұл жерде менің ойым бойынша зиялыларды сипаттауда оның ... ... ... ғана көрсететін сыртқы жағын ғана қарастырып қана қоймай,
сонымен қатар рухани құндылықтарды таратуда жетекші ... ... ... да қарастырған маңызды деп есептеймін. Зиялылардың қалыптасуы,
әлеуметтік құрылыстағы оның орны мен ... ... орны ... ... де
зерттеушілердің назарынан тыс қалған емес. «Интеллигенция» термині Ресейдің
қоғамдық ойында көптеген пікір туғызды. Ғылыми ... ... ... ... анықтаудан басталды. ХХ ғ. басындағы
тұжырымдамаларға қарасақ, ... ... ... ... ... Ол ой ... ... ерекше жағдайда қалыптасқан әлеуметтік
топ. Талдаудың өзіндегі осы тұжырымдамаларға жүгінсек, ХХ ... ... бұл ... адамгершілік көзқарас тұрғысынан қарастырды.
Н.А. Бердяев «интеллигенция» ... ... ... ... ... деген ресейлік ойдың өзіндік сипатымен
байланыстырады[2]. Яғни, өз сөзімімізбен ... ... ... ... ақыл ой, білімділік деңгейімен ғана ... ар ... ... ... ... ... жатпайтын ерекше қоғамдық топ ретінде
сипатталды. Мұндай пайымдаманы ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік жағынан
топқа, тапқа жатпайтын адамдардың сабақтастық тобы, олар толығымен идеямен
айналысып, сол идеяға қызмет ... ... ... Олар ... ... бар ... сыни көзқараспен қарайды. Әсіресе олар өз халқы үшін
күйіне біледі, өз отанының тағдыры үшін алаңдайды.
ХХ ғ. ... ... ... әлеуметтік-этикалық
категория деп түсінді. ... ... деп ... ... ... ... бар ... таныды. Интеллигент деген
сыни ойлай алатын адамдар, ескіге қарсы күресе ... ... ... ... ... үшін күреске бастайтын, тоқыраушылықтың жауы, революционер,
әділдікті іздейтіндер. Осындай ... ... ... ... ... мен ... ойлар жыйынтығының тарихы. Оны нақты
тапқа жатқызу ... ... ... ... анықтаған кезде интеллигенция
феномені ұлттық санамен пара-пар ... ... ... ... да өз ізін
қалдырады. Интеллигенция орыстықтың шынайы белгілерін көрсетті, сондықтан
бірқатар авторлар бұл ... тек орыс ... ғана ... ... ... ... ғана ойлап қоймай, жеке өзі метафизикалы да ойлайды.
Ойлау принципіне сай ... ... және ... ... ... қозғалыстарға бөліне алады [1].
Н.П. Гордеевтің пікірінше, мұндай жағдайда ... ... ... тыс ... ... ... жоқ, өйткені әңгіме рухани тарих, ой
тарихы туралы болып отыр. Ал оны осы ұрпақтың кез ... ... ... ... ... интелектуалды зертхана деп атап, онда
таза мәдени құндылықтардан ... ұлт ... және ... ... мен ... жасалады деген пікір айтады [3]. Бұл автордың ... ... рөлі ... ... ... құптауға
болады. Автордың ойынша, интеллигенция өз халқының ұлттық ... ... ... анық. Оның мәдени дамуы сол халықтың мәдени даму
деңгейімен анықталады, оның ... де сол ... ... ... ұлттық психологияның ақырғы формасын береді. Халықтың
мәдени-ұлттық ... ... ... ... табылатын ұлттық тіл соның
иелігінде болады. М.А. ... ... ... заманғы
зерттеушілердің көзқарастарына қарама-қайшы келетінін байқауға болады.
Таптық қоғамдағы интеллигенцияның орны ... айта ... ... оның ... пен ұсақ ... ... аралық топ екенін,
«пролетарлық интеллигенция» терминіне ... ... ... кез ... тапқа тәуелсіз деп көрсетеді. Автордың бұл ... ... ... ... ... оппортунистік делінді.
Интеллигенция туралы екінші тұжырымдаманы жақтаушылар оны ... ... ... ой ... ... ... тобы деп
таныды. Бұл анықтамаға назар аударсақ, В.И. Лениннің «Бір қадам ... ... ... деген еңбегінде интеллигенциға қатысты утилитаризм тәсілін
қолданғанын байқаймыз, ал бұл тәсіл ... ... ... ... ... мен практикада жүзінде анықталды. Мұндай марксистік тәсілде
революцияға дейінгі және кеңестік ... ... ... ... оның рөлі мен орны да анықталмаған. Интеллигенция
қызметін таза ... ... деп ... ... ... орыс ... ... тобы ретіндегі «сословиесіз
интеллигенция» тезисіне ... ... ... ... ... ... ... буржуазиялық интеллигенция болды деп мәлімдеді.
И.В. Сталин ... ... ... ... ... схемаға салды.
Ол В.И. Лениннен коммунистік қоғамды дамытудың жоғары ... ... ... топ ... ... ала ... ... қоғамның
әлеуметтік-таптық құрылысының «үштік формуласына» енгізді.
Мұстафа Шоқай ... деп кім ... ... ... ... сол
мақсат үшін барлығымен бірігетін білімді адамдарды атауға ... ... ... құрамына өз халқының саяси, ... ... ... үшін ... ... де ... деп ... [5].
Кеңестік қоғамдық ғылымда интеллигенция мәселесі ... ... бұл ... ХХ ғ. 30-жж. ... ... өзінің жеке дүниетанымы жоқ, қоғамның қандай да бір табының
дүниетанымын білдіретін ой еңбегі ... ... ... ... анықталды. Бұдан басқа анықтамаларды қабылдамады. Кеңестік ғылымда
ұзақ уақыт бойы интеллигенцияның әлеуметтік-саяси дербестігі туралы мәселе
жабық ... ... ... ... ұлт ... ... күрес
жүргізуді, дипломатиялық, идеологиялық әдістерді кең қолданған. ... ... ... ... ... ішкі және ... әсерлері яғни
демографиялық ара салмақ, орыс ... ... ... ... ... ... әрдайым дипломатиялық тәсілдерді қолдануға мәжбүр болды.
Өйтпеген жағдайда елде азамат соғысы өрті ... ... еді. Міне ... ескере отырып бұл кезеңдегі ... ... әр ... ... нәтижесінде алаштық дипломатия мектебі қалыптасты деген
қорытынды да жасауымызға ... ... әдіс - ... ... ... біріктіруге, халықтың саяси сана-сезімін оятуға және большевизмге
қарсы үгіт-насихат жүргізу жұмыстарында кеңінен ... ... ... ұлт ... ... ... ішіндегі маңыздыларының
бірі - қай жерде болмасын қалалық Думада, Земство мекемелерінде, Кеңестік
биліктің негізгі ықпалды, жауапты ... ... ... алу ... ұлттық
мүддеге сай жұмыс жүргізу тәсілі болды. Сондай-ақ, Алаш ... ... ... ... әдіске де жүгінуге тырысқан [2].
2.2 XX ғасырда қазақ ... ... ... ... басында Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... ... рухани өміріне терең әсер етті.
Саяси, экономикалық эспансиямен қоса, құлдыққа салушылардың ... ... ... ... ... ... саясаты халыққа білім
беру саласынан ... ... ... ... ... ... халқының
мүдделері мен құқықтарын елемей. Оның рухани өмірін тежеді.
Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және саяси өмірінде қарастырылып
отырған кезеңде орын ... осы ... ... ... ... ... өзгерістерге әкеп соқтырды. Мұндай елеулі ... ... ... ... ... ... ... жаңа идеялардың,
ой-пікірлер мен көзқарастардың қалыптасуын анықтап берді. ... ... ... ... ең ... еуропалық өркениетті.
Жаңа құндылықтарды бастапқыда әлеуметтік үстем тап ... ... ... меңгеуі орын алғанынан көрінді.
Ұлттық зиялылардың қалыптасу жолы бірдей ... жоқ, ... ... ... үрдіс болды. Бұл жағдайдың халық шаруашылығында ... де ... ... ... ... ... Оның барысын
отаршылдық режим жағдайлары, патша өкіметінің бағындырылған халық жөніндегі
кемсітушілік саясаты тежеп отырды. Дегенмен XIX ғасырдың аяғы XX ... ... ... күштері дамуындағы жаңа кезең болып табылады
[3].
Революциға дейін Қазақстанда мұсылман мектептері мен ... ... ... ауылдық мектептерде оқып, бастауыш білім алуға
болатын еді. ... ... мен ... ... ... ... және тәрбие берудің негізгі, ал Ресейдің отарлауы
басталғанға дейін ... ... ... Бұл ... мен ... ... діни білім беру болғанымен, олардың оқу ... ... де ... орын ... атап ... жөн. ... ... әдістерінің қаншалықты жетілдірілмегеніне қарамастан, ... мен ... ... ғана ... ... ... ... мен
мемлекеттің де мүдделеріне қызмет етті.
Медреселердің оқу бағдарламаларына пәндердің мынадай ... араб ... ... ... ... ... араб
риторикасы, араб тарихы, Құран оқу туралы ғылым және ... дін ... мен ... мазмұны мен маңызы, құқық, діни
ережелер, мұраны бөлу тәртібі туралы ілім, заңтану ... ... ... математика, география, астрономия, химия және
жаратылыстану ғылымдары.
Отарлау кезеңінде, әсіресе XIX ғасырдың аяғы-XX ғасырдың басында ... ... ... ... араласпау туралы сөз ... ... ... ... ... желісін кеңейту және басқа
да шаралар арқылы ... ... ... ... ... қол жеткізді.
Патша үкіметі жаңа әдіспен оқытатын ... ... ... ... белсенді шаралар қолданды, олар қазақ халқының
арасында исламшылдық және түрікшілдік идеяларды тарату ... ... ... ... ... ретінде, мұсылман оқу орындары діни ... ... ... тиіс еді, ... да мұсылман мектептерінің ықпалын
шектеп, ... ... ... ... ... білдірілді. Алайда
бұған қарамастан 1874 жылы Қазақстанның мұсылман мектептері Халық ағарту
министрлігіне тікелей бағындырылды. ... ... ... тоқталмай,
1876 жылы мұсылман мектептеріне орыс сыныптарын ... ... ... тағы бір ірі ... ... ағарту министрлігінің ресми мандатын алған орыс әкімшілігі
мұсылман мектептерінің жанынан орыс ... ... ... ... мұның
өзі мұсылман мектептері жанындағы орыс ... орыс ... ... ... деп ... отаршылық әкімшіліктің қалың
тобына қатты ұнады. «Көшпелі болса да, мұсылман болса да, қазақ орыс ... ... ... бұл- ... тіл, ... және сот ... сол ... жүргізіледі». Мұсылман оқу орындарына қатаң талаптар қойылды,
олардың бұзылуын отаршылдық әкімшілік үнемі қудалап отырды. ... ... ... ... мектептер мен медреселер саны үздіксіз өсе
берді, өйткені оқуға тілек ... саны ... ... арта ... ... ... ... кейін қазақтар өз балаларын
шәкірттерді жаңа әдіспен оқытатын Уфадағы «Ғалия», Орынбордағы ... ... ... ... ірі ... ... ... Басқалармен салыстырғанда, «Ғалия» медресесінде мына пәндер:
шығыс ... ... ... ... ... ... орыс тілі,
адам физиологиясы оқытылатын. Бұл ... ... ... астам
қазақ баласы білім алды. ... ... ... белгілі зиялылары,
жазушылары Б.Майлин, М.Жұмабаев, педагог-ақын Т.Жомартбаев, ... және ... ... ... ... озық
демократиялық идеялардың ықпалына түсті. Олар ескі оқыту әдістеріне, артта
қалушылық пен надандыққа қарсы ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті мен тілін оқып үйрену, зерттеу идеялары ... ... ... қазақ шәкірттері жастарды әдебиетке тарту
мақсатымен 1916 жылдан қолжазба «Садақ» ... ... ... ... апта ... ... оның ... сол жылдары медреседе оқып
жүрген Б.Майлин мен ... ... ... ... ... ... ... тіліндамыту, ұлттық әліппиді қалыптастыру, ... ... ... ... ұштастырды.
Елдің көзін ашып, рухани түлеуге үндеген озық ойлы жас ... ... ... ... ... құпия хабарында былай деп
жазылған: «Олар қазақ ... ... ... ... ... ... әкеліп, халық арасында таратады. Кітапшалар арасынан: «Оян
қазақ!», «Тұр, қазақ!» және «Маса» ... ... ... ... қазақтардың құқықсыз ауыр жағдайы туралы айтылады, аграрлық
мәселелер қозғалып, ... ... жер ... ... ... ... «Ғалия» медресесінің шәкірттері қазақ
балаларына арнап «Әліппе немесе жеңілдетілген оқыту» ... ... ... ... және дәулетті адамдарды өзі өмір сүрген
уақыт ішінде көптеген қазақ жастарына ... ... ... ... ... көрсетуге шақырды. «Хусания» медресесінің қазақ
шәкірттері оқушылардың қатысуымен ... ... ... ... ... оның ... қазақ әдебиеті мұрларын басып шығару, қазақ тілінде
мектептерге ... ... мен ... құрастыру, болашақта қазақ
тілінде газеттер ... ... ... ... ... мұндай оқу
орындарын орыс мемлекетінің жауы деп бағалады және олардың ... ... ... шектеуге бар күшін салып ұмтылды.
Патша үкіметі қазақ халқы арасында оқу-ағарту ісін ... ... яғни орыс ... және ... жай амалдарын үйретумен шектеу
жеткілікті деп санады, ал орта білім беруге, оның үстіне ... ... ол ... ... ... ... ... бастауыш мектептерді
әсте де қазақтардың толық және жан-жақты білім алуы үшін ... ... ... тілмаш, сұлтандардың іс жүргізушілері және т.б болып
жұмыс істеуге жарарлықтай аздаған ... беру үшін ғана ... ... ... ... бастауыш оқу орындарына тарту ниетін осымен
түсіндіруге болады. Патша үкіметі ... ... ... сенімді тірек
жасауға, әкімшілік аппарат үшін, сондай-ақ ... ... ... атқаратын сенімді кадрлар даярлауға үмтылды. Оқу бағдарламаларының
мазмұны да қазақ халқының экономикалық және мәдени дамуы мүдделерін ... ... ... қажеттері мен талап тілектеріне бейімделді [5].
Орыс ... ... ... кертартпа саясаты бүкіл отарлау
кезеңінде Қазақстанда бірде-бір жоғарғы оқу ... ... ... ... ... қазақ балаларын орта және оның үстіне жоғарғы
білім алуға жібермеу ниеті ұлттық сана ... ... ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалысының өрлеуінен қорқу, сондай-
ақ ұлт зиялыларының пайда болуына жол ... ... еді. ... ... ... ұлттық орта оқу орындарының болмауы
қазақтарды өз балаларын орыс оқу орындарына беруге мәжбүр етті, ал ... ... орыс ... ... ... және орыс тілі ... Сонымен бірге революцияға дейінгі Қазақстанның көптеген прогресшіл
қайраткерлерінің орыс оқу орындарында білім алғанын ... ... ... жоғарғы медициналық білімі бар алғашқы қазақ дәрігерлері шықты.
Олар негізінен Казан, Саратов, Томск, Мәскеу ... ... ... академиясы мен университетінде білім
алды. Мәселен, 1868-1913 ... ... ... ... ... 30 жас ... ... шықты.
Революцияға дейінгі Қазақсандағы оба ауруының тұңғыш маманы М.Шомбалов
– 1899 жылы, Ә.Алдияров – 1904 жылы ... ... ... ... ... ... академиясын 1911 жылы
бітірді. Олар қазақ ... ... ... ... ... көп
іс тындырды, сондай-ақ Қазақстанның қоғамдық ... ... ... ... ұлттық зиялылардың алғашқы кадрларын қалыптастыруда зор
рөл атқарды.
Қазан мал дәрігерлік институты қазақтар арасында алғашқы бітірушілер
М.Ақтанов, Е.Құлпейісов, Ф.Иманбаевтар ... ... ... орман институтының 1894 жылы үздік бітіріп шықты. Ж.Ақбаев,
Б.Қаратаев, С.Лапин, М.Шоқаевтар ... ... ... бітірді. 1906 жылы Император I ... ... ... Жол ... ... ... бітіріп шықты. Х.Досмұхамедов
Санкт-Петербург Императорлық Әскери ... 1909 жылы ... ... ... Верный гимназиясын бітіргеннен кейін Қазан университетінің
заң факультетіне түсті. Верный гимназиясының басқа да ... ... ... ... ... ... ... оқуға мүмкіндік алды.
Ә.Ермеков Семей гимназиясын, содан соң Томск технологиялық ... ... ... физика-математика факультетін бітірген.
Сонымен Ресей оқу орындары революцияға дейінгі кездің өзінде – XX ... ... ... ... ... ... халықтың ұлттық
зиялыларының қалыптасуына жәрдемдесті. Қазақ жастары шетелдерде де ... ... ... ... ... да жоғарғы білімді мамандар қалыптасты.
Мәселен, Ғ.Мусин Кайр университетін, Г.Аспендиярова, ... ... ... оқып жоғарғы білімді дәрігерлер мамандығын
алды. ... ... оқу ... ... қазақтар өз ауылдары мен
қалаларына қайтып оралып, өз білімдерін, ағартушылық рухын ... ... ... ... ... жаңа ... ... өз халықтарының мүдделерін қорғау жолына түсті, азапқа толы
рухани құлдыққа қарсы шықты және ... ... ... ... ең ... ... еңбегі мынада: олар бүкілресейлік
даму кезеңінің басталуын дер ... ... ... ... ... ... іздеумен айналысып, бұл үшін бірінші орыс революциясы
берген әлеуметтік және ... ... ... халықты
патриархаттық-рулық мешеуліктен арылтуға, патшалық езгіден азат етуге, ... мен ... ... ... ... ... көрсетуге
ұмтылды. Мұның қиын күрес, күрделі тартыстар мен ізденістер жолы болғаны
күмәнсіз. Сондықтан бұл ... ... мен ... әрине, қателіктер де,
жаңсақтықтар да болып отырды.
Қазақ зиялыларының ең басты ізгі мақсаты – халқына қызмет ету ... ... бәрі ... ... ... ... хатында
былай деп айқын баяндаған: «…Мен өзімнің ... ... ... ... ... осы құлдық жағдайдан шыуына ... ... деп ... ... ... ... дер ... болжай алмадым
деп санаймын, ал қазір Кеңес өкіметіне ... ... деп ... ... қазақ ұлтын дербес, тәуелсіз, бақытты жағдайда көргім келген тілегім
ғана» [6].
Қазақ тілі мен ... ... ... ... ... ... ... әліпбиінің тұңғыш талантты реформатыры, «Оқу
құралы» (1912), «Тіл құралы» (1914), «Жаңа әліпби»(1928) атты ... ... ғана ... ... ... ... ... де жаңашылдық деп
саналған еңбектердің ... А. ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов балаларды мектептер мен
медреселерде оқытудың маңыздылығын атап көрсетті. Ол өзінің қазақ және орыс
мектептеріндегі ... ... ... ой-пікірлерін баяндай келіп,
балаларды міндетті түрде екі жыл қазақ тілінде ... ... ... ... ... саясаттан тыс болуға тиіс» деп санайды.
Сонымен бірге ол орысша сауаттылықты да үйрену ... ... атап ... ... ... ... ... қызметінде құқық проблемалары
елеулі орын алды, өйткені қолданыстағы ... ... ... ... ... ... ... наразылық туғызған табиғи нәрсе. ... ... өз ... ... ... ... толық хабардар болған
олар патша үкіметіне қазақ ... ... ... ... ... оның құқықтық мұдделерін қорғауға тырысты. Олардың көпшілігі
арнаулы заң даярлығынан өткендер еді, бұл ... ... ... ... ... ... ... білімін байытуы мен
тереңдетуіне ... ... ... ... ... жер ... өзекті орын алды. Олар өздерінің ғылыми көсемсөздік мақалаларында,
патшалық өкімет орындарының әр түрлі үндеулерінде патша ... ... өмір ... сай ... заң ... әділ сынға алды.
Қазақ қоғамының рухани санасында етек ... ... ... ... ... Патша шенеуніктері қазақ халқы зиялы қауым
өкілдерінің дүниежүзілік өркениет пен ... ... ... ... ... халықтың ғылым мен мәдениетке тартылуына кедергі
жасамауға бағытталған шаралар күткендегідей нәтиже бермеді. ... ... ... ... ... ... патша үкіметінің Орынборда, Омбыда,
Оралда, Семейде, Верныйда және басқа қалаларда бірқатар оқу орындарын ашуға
мәжбүр ... ... ... ... ... және орта ... ... алды. Патша өкіметі «бұратаналарды» орта және жоғары оқу ... ... ... мәжбүр болды. Жоғарыда атап өтілгендей, қазақ жастары
Қазан, Томск, Санкт-Петербург, Мәскеу т.б ... ... ... ... оқу орындарында білім алды. Өз халқын оятуда зор
рөл ... ... ... ... шоқ ... XX ғасырдың басына қарай
нақ сол буыннан ... Олар өз ... ... ... ... ... және тәуелсіз жағдайда көруді армандады.
Қазақ зиялыларының өкілдері патша өкіметін дала өңірінде білім беру
ісін неғұрлым жедел жүргізгісі ... үшін ... ал ... ... қалыптастырудың алғышарттарын жасауға ұмтылды. Қазақ зиялылары
ғылыми ... ... ... арқылы өркениетті елдердегі ғылым
жетістіктерін насихаттауға, оның ... ... ... ... ... ... ... ұмтылды. Олардың іс ... ... атап ... жөн. ... XX ... басындағы қазақ халқының
қоғамдық санасы – тарихтың жол айырығына душар келген қоғамның өзі ... ... Біз ... ... кезеңде шовинистік отаршылдық
идеология мен бостандық, тәуелсіздік идеологиясы ... ... ... жатты. Қазақ даласына қалыптасып келе жатқан жас ... ... ... ... идеялар қазақ қоғамының оянуына жәрдемдесіп, бұл
халықтың құқықтық, эстетикалық санасы мен ... ... зор ... ... ғасырдың басында Ресей империясының халыққа білім беру ісі мен
мектеп жүйесіндегі өзіндік ерекшеліктері Қазақстандағы ... ... ... мен ... ағарту жүйесіне көп дәрежеде өз ықпалын жасады. Оқу ағарту
ісі айқын таптық ... ... оның ... ... ... орай ... XX ғасырдың басына қарай Қазақстандағы халыққа
білім беру ісінің мақсаттары мен ... ... беру ... ... бірі ... ... ... айтылған: «Қазақ
даласындағы мектеп өзінің білім беру міндеттерімен қоса саяси роль ... ол ... ... ... орыс ... байланыстырып, қазақтарға
мемлекеттік тілді сіңірді. Ол орыс халқының ... ... ... ... баяу ... да, ... ... орыстың
аясына енгізді, бұл орайда мұсылмандық ерекшелік ... ... ... ... және ислам діні гүлденген басқа да жерлерден
келгендер сіңірген мұсылмандық фанатизм ... XX ... ... халық арасында орыс тілін енгізу негізінде
империяның ұлттық шет ... ... ... кең ... бағдарлама
белгіленді. Үкімет пен жергілікті кадрлардың қызметі осыған ... ... ... ... ету саясатын үнемі жүргізіп отырды, бұған
заңдар мен жекелеген актілер, 1906 жылы 31 наурызда ... ... ... Ресейде тұратын бұратаналарға арналған бастауыш училищелер
туралы» ереже көмектесті.Бұл ... ... ... ... одан ... көзделді. Қазақтарды орыстандыруға бағытталған империялық
саясаттың орасан зор ... ... ... ... ... беру
ісінің жағымды жақтары да болды – ... ... ... ... ... ... негізде білім алды. Сонымен бірге олардың
арасында шетелде оқығандар да болды.
Қазақстан мен Ресей империясы арасындағы байланыстардың өсуі ... ... ... беру ісі XX ... ... одан әрі дами ... орайда ауыл шаруашылық ектептерді қолөнерге ... ... ... ... және кәсіптік-техникалық білім берудің
дамығаын атап өткен жөн. Егер 1901 жылы ... ... ... 283 орыс және 207 ... ... болса, 1916 жылы олар Семей
облысында – 323, Жетісу облысында – 181, Сырдария облысында – 231, ... – 74, ... ... – 517, Орал ... – 455, барлығы 2448
болды, олардың 562-сі орыс-қазақ мектептері еді.
Үкіметтің мектептерді негізінен артықшылығы басым орыс ... ... ... бөлу жөніндегі саясаты қазақ халқының сауатсыз немесе шала
сауатты болып қалуына әкеп соқты, сондықтан ... ... ... ... ... ... медреселерде қандай болса да білім алуға тырысты.
XX ғасырдың басында Түркістан өлкесінің үш ... ... саны ... жуық ... ... ... ... жер
жерде болды. Орынбор губерниясы жанындағы халыққа ... беру ... ... 2 ... ... ... ... орысша сауат ашуға ұмтылыстың
нашар» екендігі атап өтілді. Сол кезде бір ... ... ғана ... 32 ... оның ішінде қалалық 23 және ауылдық 9 ... ... ең ... ... ... Бұл ... өзінің сындарлы
оқыту жүйесі болды, онда дінмен қатар зайырлы пәндер ... де ... ... ... сауаттылық деңгейін белгілі бір
дәрежеде көтерді, онда ... ... ... қана ... зайырлы
әдебиет пен жаратылыс ғылымдары үйретілді. Мектептер қазақтар ... ... ... бір ... ... ғана 67 мұсылман мектебінде ... ... ... ... ... ... этнопсихология,
дәстүрлі әдебиет өз дамуын ... ... ... сана ... ... ... [5].
Халыққа білім беру саласындағы империялық саясат шеңберінде 1906 жылы
тамызда болып өткен III жалпымұсылмандық съезі ... ... беру ... ... ... жасады. Съезд шешімінде былай деп белгіленді:
1) барлық қоныстарда балалар мен ... ... ... ... ... ... ... бір бадарлама бойынша және араб әліпбиі негізінде ана тілінде
жүргізілуге тиіс ... ... ... ... қала ... ... ал ... бақылау мұсылмандардың өз қолында болуға тиіс;
4) дін ілімі және әдеби ана тілі енгізілуге тиіс ... ... мен ... ... ... орыс ... және оқушыларымен теңестірілуге тиіс болды.
Съезд шешімдерінде мұсылмандарға білім беру жүйесін ұйымдастыруға
қатысты ... да ... ... Сол ... ... бүкіл мұсылман
халқының, соның ішінде қазақ халқының да ... ... ... Халық ағарту министрлігі мектептер мен медреселерге тікелей бақылау
жасау міндетін де өз қолына алды, бұл ... ... ... ... ғана ... деп ... алайда бұл бүркеніш ғана
болды.
Дәстүрлі білім беру ісінің нақ толық, бақылаудағы ... XX ... ... ... жаңа ықпалға, жаңа принциптер мен нысандарға түрткі
салды. XX ғасырдың басында Қазақстанда неғұрлым қалың бұқараға білім ... ... ... ... ... оқу ... ... ресми органдар бірінші кезекте бүкіл ... ... ... ... оқу ... келтіру және түгелімен бір ізге ... ... ... ... көңіл бөлу қажет деп санады. Сонымен ... ... мен ... ... инспекторлардың назарын оқытудың
ерекше әдістерін енгізуге аударды, оның енгізілуі де ... ... бір ... ... ... ... жағына татуға тиіс болды.
Мұсылман мектебін қажетті саяси арнаға салып, бірте-бірте соған ... жиі ... ... ... ... жаңа әдісті мектептерге өкімет
орындарының теріс көзқараста екені туралы мәліметтер ... ... ... біртіндеп олардың қызметіне бақылауды күшейте бастады. Нақ ... ... ... ... жаңа ... ... ресми
өкімет орындарына өте зиянды екенін былай деп тура көрсетілген: «Дала
өңірінде ... ... ... ... мектеп-үйлер ашу орыс
мемлекеттігінің мүдделеріне аулақ ... ... ... ... ... ... Уфа мен ... басылып шыққан зиянды бағыттағы кітапшалар
таратады.
Кітапшалар арасындағы белгілілері: «Оян, қазақ», «Тұр, қазақ» ... ... ... ... Бұл ... ... белгілі зиялылар
Міржақып Дулатов, Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсыновтар болатын, олар сол
кезде-ақ Қазақстаннның шалғайдағы басқа ... жер ... ... аса ... ... тартылған еді. Сонымен өкімет орындары жаңа
әдісті ... ... өлке ... ... ... ... Мұндай сипаттағы хабарламалар бүкіл Қазақстан бойынша сирек
болған жоқ. Солардың салдарынан Жетісу облысының ... ... ... ... ... ... мектептерін ашуға тиым
салады. Алайда жаңа әдісті мектептер өзіне жол таба берді, өйткені ... ... ... ... ... емес бұқара да оларды өздерінің
ұлттыхқ мүдделерін нығайтудың ... ... деп ... ... XX ... басында қазақ қоғамында халықтың қалың ... және ... ... ... алу үшін ... ... ... жазуының
реформасы басты проблемалардың бірі болды. Халыққа білім беру ісін дамытуға
ықпал жасайтын басқа оқу ... ... және ауыл ... ... ... Оқу-ағарту министрлігі бастауыш училищелерде
қол еңбегі оқытылатын сыныптар ашу ... ... ... ... сыныптар
Қазақстанда да ашыла бастады, алайда олар аз болды. Торғай облысында 1903
жылы мектептерде небәрі 4 қолөнер ... мен қол ... бір ... ... ... мектептерді бірсыпыра кәсібилендіру байқалды.
Мәселен, Торғай және ... екі ... ... ... және ... ... ... бастады. Ал Қостанайда «Қазақ
ауылдары мен қазақ халқының қажеттеріне ... ... ... бұл түрі ... ... өте ... болды, мәселен, олардың
бірінде былай деп жазылған: «Етікшілік құрал-саймандарымен және ... ... ... ... таныстыру. Етікшілік материалдарының
атауы – олар қашан және қайда қолданылды. ... ... ... ... және ... таныстыру».
1910 жылдан кейін, қолөнер бөлімшелері туралы мәселе ... ... беру ... ... кеңестерінде тыңдалып, оның үстіне
халық санының тез өсуі мен басқа да ... ... ... ... ... ... себепші болды. 1917 ... ... ... 31 ... ... ... ал 257 бастауыш мектепте
қол еңбегі сыныптары жұмыс істеді.
Ауыл шаруашылық мектептеріне біршама көбірек ... ... ... ... ауыл ... ... оқыту қажет екенін
көрсетті, алайда ешкім ... ... ... ... ол ... ... ... еді. Сөйтіп қоныс аудару, олардың 1907 жылдан кейінгі ағылуы
туралы мәселе өте өткір қойылған ғана ауыл ... ... ... ... бірақ олардың дені ашылмаған күйінде қалды. Ауыл шаруашылық
мектептеріне көбінесе қазақ балалары ... ... ауыл ... ... ... білім беретін пәндер өткізілді. Пәндерді оқыту
кезінде негізінен оларды іс жүзінде қолдануға ... ... ... мәселелеріне онша мән берілмеді. Ауыл шаруашылық мектептерінің
оқушылары шын ... бай ... ... жмыс ... беріп отырды. Нақ
осы жылдарда жергілікті ... ... ... ... беру жөніндегі
бастамашылық өсе түсіп, өмірдің әр ... ... ... ... ... ашу ... аса зор көңіл бөлінді.
XX ғасырдың басында зиялылар сауаттылық қоғамдары мен халықтық ... ... ... ашылуы туралы шешімді зор ықыласпен қарсы
алды. Мәселен, Семей облысында халықтық ... ... ... ...... ... қоғамының белгілі қайраткері Б.
Г. ... ... ... ... ... ... мүшесі Е. П.
Михаэлис болды. ... ... да ... географиялық қоғамының
қайраткерлері көп еді [9].
2.3 ХХ ... ... ... ... ... ... ... болып жатқан терең өзгерістерге байланысты бізді қайтадан
тарихқа үңіліп, сол уақыттан бүгінгі ... ... шығу ... ... ... ... ... итермелейді. Либералдық-демократиялық идеялар
қоғамдық-саяси өмірде ... ... ие ... ... Осыған байланысты
қазіргі таңда тарихтағы отандық либерализмге және парламентаризмге ... өте ... ... ... ... ... ... ретінде Қазақстанда ұлттық саяси элитасын һәм зиялы қауымды танимыз.
Бірақ тағдырдың қаталдығына ... бұл ... өз ... азат болу және
бақытты өмір сүру қалауы, тілегі немесе үміті үзіліп қалды. «Халық жауы»
деп айыпталып 70 ... ... ... ... ... егемендігін жариялап,одан кейін тәуелсіздікке қол
жеткізгеннен кейін бұрынғы идеялық ... ... ... ... ... ... қайтадан қарастыру мүмкіндігі туды. Бұл
мәселені зерттеу біздің ойымызша өзіне ... бір ... және ... ... ... ... ХХ ғасырдың алғашқы жылдарынан бастап елде орын алған
үздіксіз саяси дағдарыстың ... ... ... ... ... ... ... сатысы- республикалық құрылысқа көшуге жағдай ... ... ... ... ... ... Осы кезде жаңа бір
билік жүйесі қалыптасып келе жатқанын сезінді. Билік басына бірінен соң
бірі ... ... ... ... ... Әр ... ... даму жолын
ұсынды. Күрделі саяси жағдайда немесе саяси орманда адасып қалмау басты
міндетке ... ... ... ... ... ... аренасына шыққан
зиялы топтардың іс-әрекеттеріне тоқталуды жөн көрдік, өйткені олардың
жасаған ... ... сол ... ... ... суретін жасауға мүмкіндік
бар. Әрине зиялы қауып болып аталуына белгілі ... бар; ... ... ... жоғары-орта білімдері бар, саяси ... ... ... Бұл төңіректе Н.Ә.Назарбаев «Тарих ... ... ... ... «ХХ ... басында ұлттық бірлікті нығайту
идеясын алға тартқан ... игі ... ... ... ... ... өз мойынына алды. Олар қоғамның түрлі ... ... ең ... дәстүрлі дала ақсүектерінің өкілдері еді. ХХ ғасырдың
басындағы қазақ қоғамында зиялы ... ... ... ... ... ... атап айтқан абзал. Ол тұста ой еңбегімен ... ... ... балаға жұғысты болып отырған [10].
Ұлт-азаттық қозғалысының басшылары Әлихан Бөкейханов (оқымысты-ғалым,
Ресей Конституциялық ... ... ... ... ... І
және ІІ Мемлекеттік Думаның депутаты), Ахмет Байтұрсынов ( ақын, аудармашы,
лингвист, ... ... ... Міржақып Дулатов, Жақып Ақбаев,
Мұстафа Шоқай, ... ... ... ... ... және ... және басқалары – негізінен Петербург, Мәскеу, Варшава,
Қазан, Омбы мен Орынбор ... оқу ... ... түлектері».
Олар өз қызметінің басты мұраты қазақ халқының ұлттық төлтумалығын
сақтау, ... ... ... ... ... ... ... санасын
шыңдау деп санаған. Басқа сөзбен айтқанда қазақтың тұңғыш интеллигенттері
сол кезеңнің ұлттық ... ... ... ... ... ... ... патша үкіметіне
оппазицияда болған ... үлгі ... Бұл екі ... ... көз қарастары бастапқы уақытта бір-біріне сәйкес
келіп отырды.
Сонымен 1917 ... ... ... жеңіске жеткен буржуазиялық-
демократиялық революция нәтижесінде ұлттың өзі-өзі билеу проблемасын шешу
мәселесін қоюға, қазақ ... ... ... ... ... ... ... зиялылары Уақытша Үкіметімен тығыз байланыс
жасап, сол арқылы түп ... ... ... болды. Бұл үкіметке
тиген сенімдерінің негізінде, оның ... ... ... ... ... сөз ... саяси партиялар құру, бапасөз бостандығы,
халықтың өз еркін білдіру құқұқтары т.с.с.[2. 25 б.]. ... ... ... әр ... ... ... жүйесінің чиновниктері
болып Ғалиасқар Қуанышев, Балға ... ... ... ... ... ... және ... тағайындалды. Әлихан Бөкейханов,
Мұхаметжан Тынышбаев пен ... ... ... ... ... ... ... ретінде танылды.[3. 89 б.]. Айта кететін
бір жәйт, дәл осы үш қайраткер Ақпан революциясы жеңіске ... ... ... ... қай ... ... ... жылғы 7 сәуірде кадет Н.Щепкин басқарған Уақытша Үкіметтің
Түркістан комитеті ... Оның ... ... бірге Ә.Бөкейханов
пен Мұхаметжан Тынышбаев енді. Көп ... ... ... ал ... ... мен ... Жетісу облысындағы
Уақытша Үкіметтің комиссарлары ... ... Ал ... ... ... қазақ зиялылары Түркістан ... ... ... ... ... ... ... Ә.Бөкейханов өзі басқарған Торғай өңірінде ... ... ... ... ... ... М.Тыншбаев пен Мұстафа Шоқайұлы
бүкіл Түркістан өлкесіндегі барлық басқару жүйесінің жұмысын жолға қойып,
оны үйлестіру ісімен ... ... [11]. ... жұмыстар бір сарынды,
ешбір кедергісіз өтті деп ... ... ... ... болыстар
мен ауылнайлар орнығып алған жағдайдан айырылғысы келмеді (бұл ... сол ... ... келе ... жаңа билік жүйесіне өздерінің
қарсылықтарын білдірді. ... ... ... ... ... 1917 ... ... мен жаз айларында қалыптасу фазасынан өтіп,
қалыпты ... ... ... ... үкіметтің әкімшілік-мемлекеттік құрылымдары және
алғашқы ұлттық қоғамдық-саяси ұйым қазақ комитеттері құрыла бастады. Қазақ
комитеттерінің құрылуы ... ... ... ... ... ... өлкедегі ұлттық тірегі болған. Түпкі мақсаты – ұлттық мақстат-
мүддені қорғайтын, автономиялық ... ... жету ... ... ... ... ... қарастыру еді [12]. Бұл комитет болашақ ... ... ... ішінде тікелей ұсыныс жасаған, ұлттық
интеллигенциясының көпшілік тыныған жетекшісі ... және ... ... ... ... еңбектерінің нәтижесінде
құрылған. Қазақ комитеттері 1917 жылдың ... ... ... жартысынан
бастап облыстық, уездік және болыстық деңгейде құрыла ... ... ... ... аймақтарында құрылған[5]. Қазақ комитеттерінің
пайда болуын ғалым М.Қойгелдиев орынды түсіндіреді: «...Қазақ комитеттері
ұлт-азаттық ... ... ... ... кезеңдегі даму
нәтижесі, оның өзінің түпкі, негізгі мақсаты- ... ... ... ... ... ... болуға жасалған алғашқы
қадамдары.». Түртіп, айта ... ... ... ... ... төмен қарай құрыла бастайды. Құрылу ... ... ... ... ... 1917 ж. 17 ... Орал ... облыстық комитет
құрылды. Алғашқы төрағасы Ғ.Әлібеков болды. Мүшелері ... ... ... ... Сол ... ... ... Қазақ комитеті 7
наурызда өлкеде қалыптасқан саяси хал-ахуалға ... ... ... ... ... Р.Мәрсеков, төраға серіктері болып Х.Ғабасов
пен И.Тарабаев, қазынашылыққа Ә.Молдабаев және хатшылыққа Ә.Ермеков тұрды.
Бұдан басқа Ақмола облыстық ... ... ... ... да Е.Итбаев,
кейін А.Тұрлыбаев), Жетісу облыстық Қазақ комитеті (төрағасы ... ... ... комитеті (төрағасы Ә.Көтібаров). 1917 жылдың көктем
айынан бастап Қазақ комитеттері ... ... ... ... ... Бұл жағдай, саналы түрде саяси элита қалыптасып, нақты іс-
шараларға көшкенін аңғартады.
Жаңа ... ... ... ... ... оның ... ... тағы да, қазақ зиялы қауымының мойынына түсті.
Ең басты іс-шара съездер ұйымдастыру. Ә.Бөкейхановтың ... ... ... ... шақырылған ауылдық, селолық, болыстық және уездік
азаматтық комитеттер өкілдерінің съезі ... ... аса ... ... ... ... кейін ауылдық азаматтық комитеттерді құру ісіне
жетекшілік жасау үшін ... ... ... ... ... отырып Ахмет Қадырғалиевты ... ... ... ... Ақтөбеде, Ташкентте өткен өазақ съездерінде аграрлық және ұлттық
мәселелер баса назар аударылса, А.Тұрлыбаев, Е.Итбаев және ... ... ... ... ... ... ... оқу-ағарту,
қаражат (финанс), дін, әйелдер теңдігі мен земство ... ... ... Ж.Ақпаев, Ә.Ермеков, Х.Ғаббасов жетекшілік еткен Семей
облыстық қазақ съезінде әлеуметтік-саяси ... ... тиек ... ... қабылдаған қаралардың барлығында дерлік ... ... ... оның ... ... ... жеткенше» жүргізу жөнінде
саясаты қолдау тапты. Ерекше аталып, қарастырған мәселелер ... ... ... ... 1917 ... 2-8 ... өткен съезд. Бұл
съезді дайындап, оны басқаруға сол жылғы ... ... ... ... бірі болған Ахмет Байтұрсынов белсенді түрде
араласты; съездің жұмысы А.Байтұрсынов, ... ... ... Омар ... ... Алашорда қозғалысының белсенді
қайраткерлерінің ықпалымен өтті және онда ... ... ... ... тұжырымдары оған қатынасушылардың талқысына түсті, бұл
біріншіден. Екіншіден, бұл съезд қабылдаған қарарлардың бір ған ... ... ... жоқ, олар ... ... мәнге ие болды. Съезге
жалпы алғанда 300-ден астам адам қатысты. ... да ... ... ... қабылдаған қарарлар басқа өңірлеріндегі осындай бас қосулар
үшін белгілі дәрежеде үлгі болды.
Халықты тыныштандырып, белгілі бір ... ... ... істеген
қазақтың либералдық-демократиялық қозғалысының жетекшілері 1917 жылдың
жазына қарай Уақытша Үкіметке деген сенімі әлсіреді Өйткені ... ... ... Қазақстандағы жүргізген әлеуметтік-саяси мәселелер ... ... ... ... ... ... болды.Мысал келтіре
кетсек, басқа езілген халықтар сияқты, қазақ ... ... ... өз ... ұлттық-территориялық автомия болуы жөніндегі
мәселені мемлекеттік дәреже деңгейіне көтеру деген үмітті ... ... асты етті ... жағдайды ұлт элитасы дер кезінде түсініп, жаңа әрекеттер жасауға
көшті. Ә.Бөкейхановтың ... ... ... ... күрт ... шығып кетеді. Себептерін Ә.Бөкейханов өзі «Қазақ» газетінің ... 23 ... 256 ... ... «Мен кадет партиясынын
неге шықтым» атты мақаласында ... ... ... ... ... оны 1917 жылы 26 ... Орынбор қаласында өткізді.
Халел Досмұхамбетовтың төрағалымен, Ахмет Байтұрсыновтың, ... ... ... және Асылбек Сейітовтың хатшылығымен
өткен съезде 14 мәселе қарастырылды [4]. Осы ... ... ең ... ... ... жер, құрылтай съезіне дайындық және қазақтың саяси
партиясын құры деп санады. Сонымен ... ... ... ... ... ... үшін ... бастады. Тарих беттерінде Алаш арыстары
деп аталып, Алаш һәм Алаш орда қозғалысын құрды. Өзгермелі қоғамдық-саяси
өмірде Алашорда ... ... ... ... ... соң бірі
көтерілген Сібір облыстық советі (Сібір автономиясы, желтоқсан 1917 ж.-
қаңтар ... ... ... ... ... комитеті (колуч,
маучым-тамыз 1918 ж.), Уфа дерикториясы (қыркүйек-қараша 1918 ж.), Колчак
үкіметі(қараша 1918 ж.-желтоқсан 1919 ж.), Кеңес ... ... және 1919 ж.- ... 1920) сияқты ресейлік саяси күштермен
байланыстарында Алаш ... мен ... ... ... ... ... міндет етіп қойды.
Осы кезде қазақ зиялылары басқа да партиялар мен ұйымдарға бірігіп
жатты. 1917 ж. ... ... ... «Үш жүз» атты ... ... Сонымен қатар жалпы жергілікті жерде мәдени ағарту жұмыстарымен
(сауық кештерін қою, жазба газет шығару, т.с.) ... ... ... ... ... ... ... Ақтөбеде «Жас тілек»,
Павлодарда «Ғылым», Орынборда «Еркін дала» тағы басқа.
Уақыт ... ... ... да ... ... Ресей
империясының құрамында болған қазақтар, титульды ұлтпен тең ... ... ... ... ... органдарында қызмет қылуына
мүмкіндіктер тудырды. Қазақстан-Ресей қарым-қатынастары динамикалық түрде
дамыды бірақ, империялистік құрсаудан босанған ... ... ... жылдардағы қызметі алғашқы ... ... ... ... ... ... диктатураға қарай бет бұрып
кетуі ұлттық аймақтардағы, соның ішінде қазақ өлкесіндегі ... ... ... ... ... қызметтерің баянды етуге
кедергі болды.
Бүкіләлемдік ... ... ... ... ... ... ... қауым
халқының болашағы үшін қарулы күрес жолында да ... ... ... Елі мен жері үшін ... қиын ... ... ... жолынан
тайынбай өзіндік тән қасиеті отаншылдық рухы бар – ... ... ... жауы мен досы мойындағаг. Бір сөзбен айтқанда, ... ... ... ... ие ... көзіміз жетіп отыр [16].
3. ХХ ғасырдың басында қазақ ұлт зиялыларының ... Ұлт ... ... ... ... ... ролі
1861 жылғы реформадан кейін Ресейдің әлеуметік-экономикалық дамуы тез
қарқынмен алға басты және сондықтан күн тәртібінде орталық шет ... ... ... ... зерделеу және зерттеу мәселелері
қойылды. Елдің ... ... ... ... ... мен ... ... Батыс Сібір бөлімі ашылды. Омбыда Батыс Сібір деп аталатын
бөлім ашу туралы ... ... ... Дала ... генерал
губернаторы Н.Г.Казнаков жазды.
XX ғасырдың аяғында қоғамның көптеген көрнекті өкілдеріне ... ... де кең ... ... ... ... ... алға
қойылған міндеттерді атқара алмай отырғаны бегілі болып, күн ... ... ... ашу ... мәселелер қойылды. Батыс Сібір
бөлімі Семей бөлімшесінің ... ... ... XX ғасырдың алғашқы
он жылдығында Жетісу облысы елеулі рөл ... ... бұл ... ... қоныс аударушылардың көптеп ағылып кеуіне, сондай-ақ әлеуметтік
мүмкіндіктеріне байланысты болды. Осындай жағдайда кең ... ... ... геологиясын, географиясын және т.б. жүйелі түрде
ғылыми-қолданбалы тұрғыдан зерттеу Орыс ... ... ... алғашқы орындардың біріне шығып, соған байланысты Жетісу бөлімін
ашуға ... ... ... ... 1905-1907 жылдардағы революцияға дейін ... Орыс ... ... нақ ... ... көрсетуі
байқалды. Ғылыми іздестіру жұмыстарын ... ... ... қоғамның жұмысынан қол үзбеді. Негізінен алғанда бұлар
географтар мен басқа да ... ... ... өкілдері еді.
Қоғам қызметінің аса маңызды бөлігі экспедициялық жұмыс болды. Тұтас
алғанда, Қазақстанның табиғатын ... ... ... ... ... да, ... ... тарапынан да көптеп ұйымдастырылды.
1899-1902 жылдарда Л.С.Берегтің басшылығымен ... Арал ... Арал ... Орыс ... ... Түркістан бөлімі
ұйымдастырды.
1901 жылы зерттеудің алғашқы кезеңі аяқталды. Арал ... ... ... ... ... Арал ... сияқты
Балқаш экспедициясының да зор ғылыми маңызы болды [9]. XX ғасырдың басында
көптеген қазақ зиялылар Орыс ... ... ... ... белсенді араласты. Семей бөлімшесінде Ж.Ақбаев, ... ... ... ... Орыс ... ... Батыс Сібір
бөлімінің белсенді қайраткерлерінің бірі болды. Ә.Бөкейханов ... ... оның ... ... ... ... ... ынта-
ықыласын мейлінше толық көрсете білді. Мәселен ... ... ... ... бірі болған – «Ресей. Отанымыздың толық географиялық
сипаттамасы. XYIII ғ. ... ... ... авторларының бірі болған
Ә.Бөкейханов бүкіл Ресейдің қалың ... ... ... ... өткен
кезеңінің дұрыс көрінісін, оның мәдениетін жеткізе білді [17].
Ә.Бөкейханов сол кездегі қазақ қоғамы өмірінің ... ... ... ... ... ... ... өмірімен және қызметімен тұңғыш
рет таныстырды, сол кездегі орыс өмірінің проблемаларына зор ... Бұл ... ... ... ... қазақ тіліндегі
көсемсөздері Ә.Бөкейхановты қазақ қоғамында бірден ... ... ... ... ... ... ... оқулар үйымдастыру жөнінегі салауаттылық
қоғамдарының ашылуы туралы шешімді зор ... ... ... сондықтан орыс
географиялық қоғамының қайраткерлері оларға белсене араласты. Қазақстанды
зерттеу жөніндегі әр ... ... ... сан ... ... ... ... нысанына айналды. Ғылымтану Қазақстандағы және ... ... ... тарихының көптеген мәселелері мен ... ... ... ... ... ... ғасырдың басына қарай Қазақстанда ұлттық қазақ зиялыларының
қалыптасу үрдісі ... ... ... бір ... ... білім алғандар
еді. Қазақ тіліндегі мерзімді баспасөздің алғашқы ... ... ... ... «Дала уәлаятының газеті» (1888-1902)
отаршылдық өкімет орындары құрды. Біріншісі, ... ... ... ... генерал-губернатолығы шығарды. Өкімет орындарының өкімі бойынша
бұл басылымдар ... ... ... ... және ... ... ... бағыныру мақсатымен шығарылды. Сондай-ақ бұл ... ... ... ... газет ұйымдарына империяның
қамқорлығындағы отарлық өлкенің ... ... ... ... Осы ... ... емес ... түркі халықтарының тарихы,
этнографиясы мен әдебиеті жөніндегі материалдар ... Бұл ... ... ... М.Ю.Лермонтовтың туындылары,
ғылым мен техник саласындағы жетістіктер туралы ақпарат ... ... ... тарихы жөніндегі, мақалдар мен мәтелдер туралы, халықтың
ауызша шығармашылығы, айтыстар туралы жарияланыдар ... ... ... ... емес ... мерзімді баспасөзінің қалыптасуы XX ғасырдың басындағы
жалпы азаттық қозғалыспен ... ... Бұл ... ... ... келді. 1907 жылы 28 маусымда II Мемлекеттік Думаның депутаты
Шаймерден ... ... ... ... қосымша ретінде
«Серке» газетінің бірінші ... ... ... ... ... 3-4 ... ... Цензура оны қауіпті деп тауып, газет жабылып
қалған. 1907 жылғы наурызда Троицкіде «Қазақ» ... ... ... Тиым салынған екінші номердегі ... ... ... ... ... ... еді. ... қоғамы демократияшыл жұршылығының
ұлттық баспасөз ұйымын құру жөніндегі ынтасы күшейе ... 1911 жылы ... Орал ... ... ... ... газеті шықты. 1911-1913
жылдарда небәрі 16 номері шығарылды. ... ... пен ... ... мақсат деп санады. Профессор Ү.Субханбердиннің пайымдауынша, газет
прогресшіл-демократияшыл түсінікте ... ... ... ... ... ... Ол ... кітап шығару жаңалықтары
туралы хабарлап, шаруашылықты прогресшіл ... ... ... ... ... Оның беттерінде Гурьев уезінде жаңа мұнай кенішінің ашылғаны
хабар бірінші болып жарияланды [18].
«Айқап» журналы. Ұзақ уақыт күш-жігер ... ... ... ... М. ... 1910 жылдың аяғында журнал шығаруға рұқсат алды.
Прогресшіл демократияшыл ... сан ... бойы ... ... 1911 ... 10 қаңтарда Троицкіде қазақ халқының тарихындағы
тұңғыш «Айқап» ұлттық ... ... ... ... Нақ ... ... 1913 ... 2 ақпанда Орынбор қаласында шыққан «Қазақ»
газетінің ... ... ... ... болу ... ... және баспагер идеялық басшы және редактор ... ... ... педогогтік және журналистік қызметпе ... сол ... ... ... әдебиетші, қоғам қайраткері болған. Кеңестік
тарихнаманың дегені жүріп тұрған ... ... ... ... ... XX ... басында Оңтүстік Оралдың революцияшыл
социал-демократтарының шеңберіне кіргізуге тырысты. Мұның бәрі ... ... ... контрреволюциялық ұлтщыл деп айыптаған «Қазақ»
газетіне қарсы қою мақсатымен жасалған еді. ... ... ... ... ... органы болған жоқ. Халықтық болған ол белгілі ... ... және ... бағдар ұстанбады». М.Сералиннің сіңірген
еңбегін атап өте келіп, зерттеушілер ол ... ... ... журнал шығаруды бірінші болып жолға қойды. «Айқап» журналы
білім әлеміне ашылған бір терезе ... деп атап ... ... ... дабыл қаққаннан кейін М.Сералиннің демократияшыл зиялыларды, либерал-
революциялық ниеттегі ... ... іс ... ... ... мен ... ... проблемаларды шешуге шоғырландыра білгенін
айту керек. «Айқап» ... ... ... кейін қазақ қоғамын
оятты, «Қазақ» газеті оның ... ... ... жаңа ... ... ... ... Ж.Сейдалин, С.Торайғыров журналдың
рухани жетекшілеріне айналды. «Айқап төңірегіне әртекті қазақ демократияшыл
зиялыларының, талантты студент жастардың ... ... ... ... бастапқы кезеңде оның жүмысына А.Байтұрсыновтың,
М.Дулотовтың қатысуы ... ... Дала ... ... қалың
жұртшылығы кейіннен қазақ мәдениетінің, әдебиетінің аса ... ... ... ... ... ... С.Торайғыровтардың шығармашылығымен танысуға мүмкіндік алды.
Журнал беттерінде қырғыз И.Арабаевтің, ноғай ... ... және ... ... ... ... Тілеубайқызы, Нәзипа Құлжанова журнал
беттерінде әйелдердің тең құқығы, ... ... азат ету, ... ... ... ... көтерді. Журналдың бірінші номерінде
М.Сералин оқырманға ... ... ... ... ... ... «Біз бір-бірімізді үнемі... кінәлап жүрдік...Басымыз қосылмады...
Біз қазақтың неше жерден «қап» деген қапы қалған істері көп. ... ... ... ... көп болған соң журналымызды да өкінішімізге лайық
«Айқап» болды». «Айқап» журналы 1911 жылғы қаңтардан 1915 ... ... ... ... бір рет, ал ... соң екі рет шығып тұрды. Барлығы 88
номері шықты, таралымы 1000 данаға дейін жетті. ... ... ... ... ... ... Орал, Торғай, Ақтөбе, Маңғыстау, Бөкей
Ордасынан, ... және ... ... ... ... ... ... не істеу
керек?» деп аталған бас мақаласында «Айқап» өз ... ... ... Отаршылдыққа көшу, қалалар тұрғызу, жерден қол үзбеу.
2. Мектептер мен медреселер ашу, білімді әрі ... ... Дін ... өз ... алу, өз ... ... ... мінберінен халық мүдделерін қорғау және оларды
үкіметке жеткізе алатын депуттардың болуы.
5. ... ... ... ... ... жер ... зор ... бөліп отырды. Бұл
түсінікті де. Патша үкіметі орыс және украин ... ... ... ... ұлғайту мақсатында қазақтардың құнарлы жерлерін
күштеп тартып алу жолымен «қоныс аудару қорын» ... ... ... жағдайда көшпелілер мен жартылай көшпелілердің отырықшылануы,
«тұрақтылықты ауылды елді мекендер» ... ... ... ... ...... ... қажет деп санады.
Сонымен қатар журнал ағарту ісі мен ... ... ... ... ғасырымыз – ғылымның ғасыры» деп санады. М.Сералин қазақ
ағартушылары жас буының жарқын өкілі болды, халық ағарту мен ... ... ... саласында өте көп іс атқарды. Ол өзін «балаларды
жаңа әдіспен оқытуға ... ... ... ... ... ... мектептер мен медреселердің пайда болуы, қазақ балаларының
қалалық мектептер мен медреселерде оқуы, ... ... ... деп ... ... ... және ... жағдайымыз» деген
мақаласында М. Сералин былай деп атап көрсеткен: ғалымдар: «дүниенің дамуын
ұрыс ... ... «Бұл ... ... көп ... ... ... өнері жоғары халық жеңеді. Сондықтан біз басқа халықтармен
жарыста аяқ астында ... ... біз ... ... ... ... бірге М.Сералин ... ... ... кітабының мазмұнын ыңғайлы, түсінікті нысанда
баяндауға тырысқан ... ... ... ... «Айқап»
журналының қазақ фольклорын зерттеудегі, абайтануды қалыптастырудағы, ... ... ... әдебиетінің рухани мұрасын насихаттауда атқарған
ролі зор.
Бірінші ... ... ... ... ... шиеленіскен
зор қаржы қиындықтары, зиялылардың бір ... сол ... ... өзінің
көркемдік толысқандығымен, қазақ әдеби тілін түлетуімен, ... және ең ...... жеткен жалпыұлттық проблемаларды
қоюымен әйгілі болған «Қазақ» газеті жағына ... 1915 ... ... ... ... ... себеп болды [13].
Қазақ газеті. «Қазақ» газеті апталық басылым болып шықты. 1913 жылғы
ақпаннан 1918 жылғы қаңтарға ... ... ... 3000 дана ... ... жарық көрді. Жекелеген номерлері 8000 ... ... ... шықты. «А.Байтұрсыновтың шебер басшылығымен жанқиярлық еңбегінің
арқасында, - деп ... ... - ... ... жасаған деуге болатын және
патшалық-полицейлік режимнің ауыр жағдайларында тіршілік ... ... ... өз ... ... қоры ... шағын кітапханасы
болды, таралымы 8000-нан асты». ... алқа 1914 ... жаңа ... ... газетті 10 облыстың қазақтары жаздырып алатынын хабарлаған. Бұған
қоса оны Орынбор, Уфа, Қазан, Мәскеу, Томск мен ... ... ... ... ... демократияшыл қазақ зиялыларының бүкіл азаттық
қозғалыс сияқты, бұл газеттің де жетекші ... ... ... ... ... аса ... ... саясатшы, эконамист, тарихшы,
әдебиеттанушы, көсемсөзші тұрғыдағы ғұлама Ә.Бөкейханов зор рол атқарды.
Біртұтас ... ... ... ...... М.Дулатов,
Ә.Бөкейханов қалың қазақ елінің мүддесін білдіріп, оның ... ... ... ... құра білді. Олар «Қазақ» газетінің төңірегіне қазақ
демократиялық зиялыларының бүткіл бетке ұстарларын, соның ішінде ... ... ... ... ... ... ... Мұстафа Шоқай,
Мұхамеджан Тынышбаев және ... да ... ... ... көрнекті
қайраткерлерді топтастыра білді. ... де, ... ... ... ... ... ... Зерттеуші
К.Атабаевтің деректерінде «Қазақ» газетінің беттерінде жарияланған, бүгінгі
күні қолда бар және «Қазақ» басылымы жинағында келтірілген ... ... ... ... Тек А.Байтұрсыновтың өзі «Қазақ» үшін 200-
дей мақала жазыпты. Бағдарламалық мақалада ... ... ... ... ... деп ... Редактордың пікірінше, газет адамдардың мүдделеріне
қызмет етуге, білімді таратушы, халықтың қорғаушысы, оның рухани ... ... ... ... ... ... ... ойлады және
оны жүзеге асырды. Газетті оның негізін қалаушылар ... деп ... өз атын ... ... олар сол ... ... ... менсінбей қарауға қарсы наразылық білдірді, қазақтар ... ... және ... идеясын таратты. Газеттің бірінші
номерінде басылған бағдарламалық мақаласында А.Байтұрсынов отаршылдық режим
жағдайларындағы ұлттың тағдыры ... ... ашық ... [14].
«Қазақ» газеті XX ғасырдың басындағы азаттық қозғалысының стратегиясын
анықтап берді. Ә.Бөкейханов былай деп атап ... ... ... ... қазақ арасында белең алып жатқан ел саяси бағытқа сәйкес екі ... ... ... Олардың бірі ұлттық – діни ... ... ... және де ... ... мұсылман халықтарымен біріктіру оның
мұраты болып табылады. Басқа бір батыстық бағыт қырғыз даласының ... ... ... кең ... - батыс мәдениетін саналы түрде іс жүзіне
асыруда деп білді».
«Қазақ» газеті ... ... ой – ... ... Ол ... ... кезде соны негізге ала отырып жазды. Ең алдымен
Ә.Бөкейханов, А,Байтұрсынов, қазақ халқының ... ... ... ... ... ... берді. Халықты топтастыру, оның ежелгі
мәдениетін және демократиялық Ресей құрамындағы қазақ ұлтының ... ... ... ... ... ... айналды. «Шаруашылық
өзгерістер» деген сериялы мақалаларда Ахмет Байтұрсынов қазақ халқының
эволюциялық және мәдениет ... ... ... ... өз ... ... кітап шығару мәселесіне басымдық берді. «Қазақ» газетінің
беттерінде ... ... ... ... ... білгірлері
отаршылдық мәнін, қазақ шаруаларының құнарлы жерлерін алып қою арқылы қоныс
аудару қоры құрылуының, ... ... қалу ... ... ... Сонымен қатар, «Қазақ» газеті мұсылман діні мәселесі бойынша
ғылыми негізделген тактика ұстанды.
Ол ... ... ... ... бөлігінің діншіл екенін, Алланы және
оның «жердегі өкілдері» молдаларды шын жүректен ... ... ... ... «мұсылмандар одағының кадеттік бағдар ұстанатынын
ескерді Ә.Бөкейханов пен ... да ... ... жылдардағы
революциядан кейін бүкіл Ресейде орын алған қуатты мұсылман қозғалысымен
есептесіп отырды. Қозғалыстың қай ... ... ... ... ... халық түрінде тірегі болды. Мұсылмандардың бірінші съездерінің
қарарында мұсылмандардың прогресшіл бөлігі ... ... ... және ... ... бірдей тең құқықтарды» пайдаланғысы
келетінін атап өтілді. Бірқатар мұсылман съездерінің жұмысына ... ... бір- ... жалғасты бірнеше мақалалар жазып, онда «Қазақ»
оқырмандарына ... ... және ... Ресей жағдайында шешу
жолдарын ұғынықты етіп түсіндірді. «Қазақ» газеті діни қызбалықты қоздырған
жоқ, керісінше, ... ... ... ұлттардың дінге сенушілерін
топтасуға шақырды [15].
«Қазақ» газеті бұхаралық, хиуалық, қазандық ... ... ... ... ... айналған әдет пен
шариғат догмаларын әшкереледі, татарланудың, арабтандырудың ... ... оның ... ... ... ықпалын ашып көрсетті. «Қазақ» газеті
дінді мектеп пен мемлекеттен бөлуді жақтап, діни экстремизмге ... ... ... жыныс, дінді ұстану, ұлт айырмашылығына қарамастан, барлық
ресейліктердің заң алдында тең екенін жариялап, жеке адамның бас ... оның ... қол ... ... ... ... беттеріндегі
жарияланымдардың едәуір бөлігі тіл мен әдебиет, этнография, мәдениет пен
тәрбие, педогогика мәселелеріне, рыноктық ... ... ... ... ... ... ... өзінің нысаналы жарияланымдары
арқылы ұлттың тарихи санасын қалыптастырды, Абай ... аса ... ... мен ... үлгісімен ұлттық мақтанышқа ... Абай ... ... ... өз ... ... оның ... гуманистік принциптерінен таймауға шақырды.
Газет демократиялық, тәуелсіз мемлекет орнату үшін бірінші кезекте ана ... ... ... ... ұлттық экономиканың бай болуы қажет екенін
дәлелдеді [21].
«Қазақ» шын мәнінде бүкілресейлік газет боды. Ол халықаралық ... ... ... жасап, ондағы Ресейдің ролін анықтап ... ... ... ... ... ашып ... ... түрік
дүниесінің, мұсылмандар қозғалысының тағдырын қадағалады. Газет Мемлекеттік
Думаның ... оның ... ... ... ... қорғау
мәселелеріне ерекше мүдделік танытты. «Қазақ» газеті қазақ халқы тарихының
бетбұрысты ... ... Ол ... ... ... ... ... мағыналығымен, өз халқының көкейтесті
мүдделеріне адал қызмет етуімен ерекшеленді. М.Әуезовтің 1913-1918 жылдар
аралығындағы кезеңді «Қазақ газетінің ... деп ... ... ... 1922 жылы ... қайраткерлеріне ашық хатында ... ... ... ... қоспағанда, халық тәрбиешісі миссиясын орындаған,
өз бағытын қатесіз анықтаған, ұлттық ... ... ... ... емес деп атап ... Кәсібі жөнінен адвокат, «Айқап» журналының
жұмысына белсене қатысқан ... ... ... 1916 ... Ташкентте апталық «Алаш» газетін шығара бастады.
Оны Тоғысов өзі ... ... ... оның ... ... ... ... кезде газет өкімет орындарына ... ... ... тек, 1917 ... 24 ... ... (№12) өзін ... басылым ретінде көрсетті. Мәселен, К.Тоғысов «Жоғалсын
Романовтар» деген бір ... ... ... ... ... ... ... құқылы деп пайымдады. Газет Ақпан революциясын қызу құттықтады.
«Алаш» газеті әйелдердің тең құқықтылығын қорғады. Оның ... ... ... ... ... ... Ж.Аймауытов,
жаңа жаза бастаған М.Әуезов шығып тұрды.
Қазақ мерзімді баспасөзінің тарихында ... ... ... ... қалдырды. Оның редакторы Р.Марсеков, Х.Ғаббасов болды. Газет 1917 жылдың
екінші жартысында Семей ... ... ... Оның ... ... ... ... Ә.Ермековтың, Ж.Ақбаевтің және «Алаш» қозғалысының басқа да
көрнекті қайраткелердің мақалалары жарық ... Онда ... ... (авторы
С.Торайғыров), Ж.Аймауытовтың, М.Әуезовтың, С.Дөнентаевтің, І.Жансүгіровтің
көсемсөздік материалдары жарық көрді. Газет ... ... ... ... мақаласын жариялады, онда екінші ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ
жалпықазақ-қырғыз съезінің шешімдері (Х.Ғаббасовтың «Алаш автономиясы»
деген мақаласы) салтанатты түрде ... ... ... ... ... ... ... туғызды, бұл материалда ол қазақ
автономиясы ... ... ... ... егжей-тегжейлі баяндайды.
Егер газеттің елдегі біртұтас ақпарат өрісі бұзылған, тарихтың бетбұрысты
күрделі кезеңінде ... ... ... ... газетінің маңызы зор
[22].
Солтүстік Қазақстан облысы аймағында, Петропавл қаласында революцияға
дейін қазақ және татар тілдерінде «Ешім даласы» деген газет ... үш ... ... ... мәлімет бар. Бұл басылымның қазақшасы қазақ
зерттеушілерінің қолына әлі ... жоқ. Ал, ... ... ... Өйткені татар баспасөзінің тарихында «Бұл ... ... ... ... Жыл ... ... Шығарушылар жазаға
бұйырылды» деген ақпарат бар. ... ... ... бұл ... ... ... түрлі топтарының талап-тілегін қанағаттандыра алмады. Жалпы
ұлттық көлемде ... ... құру ... жалпыұлттық проблема
болып қала ... ... ... ... ... қалыптасуы
дегенде Ақмолада 1917 жылғы сәуір айынан бастап, 1918 ... ... ... ... ... ... тарихтағы орны ерекше Либералдық-
демократиялық бағыт ұстанған бұл газеттің редакторы және ... ... Ол ... ... ... ... ... төселген, жан-
жақты білімді, орысша-қазақшаға бірдей қалам қайраткері болды.
«Тіршілік» газеті ... ... ... ... ... ... ... сәуірінен 1918 жылдың шілдесіне дейін шығып тұрды. ... ... ... оған ... ... ... түйеге артып әкелген Рақымжан Дүйсенбаев болатын. Ол осылайша,
өзінің 1905 жылы-ақ ... ... ... ашпақ болған мақсаты орындалды.
Газеттің жұмысына қаладағы мектептердің мұғалімі Абдолла ... ... ... ... сияқты азаматтар қатысты. Қазақ ұлттық
баспасөзінің ... ... ... бар «Жас ... ... ... ... отаршылдық езгіге қарсы тұрған қазақ жастарының
тұңғыш қоғамдық-саяси газеті. 1918 жылдың сәуір-мамыр айында Омбы ... ... ... ... ... ... ... бүкіл қазақтық жастар
ұйымының тілі ретінде бұл газеттің алғашқы саны 1918 жылдың 30 шілдесінде
Қызылжар қаласында жарық ... ... ... болып белгілі қоғам
қайраткері Қошмұхамбет Кемеңгерұлы, басқарма құрамында ... ... ... ... [18]. ... ... алғашқы саны «Жас тілек» деген бас мақаламен ... Онда ... ... үшін шырқыраған көсемсөз шеберлері былай ... ... ... ... ... ... төрт түлігі сайланбай «Жас
азамат» тәуекел кемесіне мініп, тұрмыстың таласатын, күрестің ... ... ... ... ... ... күн ... құбылуы,
қалың өрттей, кеселді дерттей, апаты күшті күндердің ... ... ... әлінің майданға қойылуы, ұлттың өмірлі құқықтары аяқ ... ... қан ... «Жас ... үстіне ауыр жүк салып отыр.
Қоғамдасып, қолтықтасып, күш беріп ауыр жүкті тиісті ... ... ... басты міндеті, үлкен борышы. «Жас азаматтың» алтын идеалы, әулие
мақсұты, негізгі жолы – ұлт ... ұлт ... 1918 жылы ... ... ... ... ... басып алып, қара
халықты ... ... ... ... ... ... ... жағдай күн сайын құбылған, апатты күндер туды, қазақ халқының
дүниеде болу ... ... ... ... ... ... құқықтары
аяққа тапталды, жаңа билік халықтың қанын сорып отыр...» деген сияқты, ... ... ... түсіндіріп, көзге шұқып көрсетіп, ... ... үшін ... ... ... мініп, тұрмыстың таласатын, күресетін
майданына шыққанын» жан дауыс шыға ... ... ... ... ... кіргенін паш етті. Газеттің бірінші санында «Бүлінгеннен бүлдіргі
алма!» деген саяси шолу ... ... ... орыс ... ... ... жік түсірді, бұл ауру бізге жұғып
жүрмесін», деп ашық айтып, аз қазақты ... ... XX ... басында империяның Қазақстан сияқты алып шет
аймағында қазақтар Ресейдің ана ... ... ... мен ... 24 ... ... халқының біріне айналды. Хат-хабарлардың
географиясы өте ... ...... әр ... ... ... хабарлар
келіп түспеген ауылдар менболыстаріс жұзінде болған жоқ. ... ... ... ... ... оның ... фракциясы,
мұсылман съездері туралы, империяның сыртқы жіне ішкі саясаты, соның ішінде
оның отаршылдық саясаты туралы жазды. Ол шет ... ... ... ... ... ... ... көрсетті, өркениетті дүниежүзілік
қоғам жүйесіндегі оның болашағы туралы ... ... Ал алда ... ... бойындағы қиын тағдырын белгілеп берген Қазан революциясы,
аласапырандар мен өзгерістер тұр еді [23].
3.2 Қазақ ... ... ... үлесі
XX ғасырдың басында ұлттық бірлікті нығайту идеясын алға тартқан рухани-
зерделі игі жақсылар қазақтың ұлттық идеясын жасау ... өз ... Олар ... ... тарабынан шыққандар, әрі ең алдымен дәстүрлі дала
ақсүйектерінің ... еді. XX ... ... ... ... зиялы
қауым қалыптасуының ұрпақтар эстафетасы сияқты сипатта болғанын атап ... ... ... ... ... Бөкейханов, (оқымысты
ғалым, Ресей Конституциялық демократиялық партиясы Орталық Комитетінің
мүшесі, І және ІІ ... ... ... Ахмет Байтұрснов (ақын,
аудармашы, лингвист, «Қазақ» газетінің редакторы), Міржақып Дулатов, Жақып
Ақбаев, Мұстафа Шоқай, ... ... ... ... Халел және
Жаһанша Досмұхамедовтер және басқалары – негізінен Петербург, Мәскеу,
Варшава, ... Омбы мен ... ... оқу орындары, училищелерінің
түлектері.
ХІХ ғасырдың ІІ жартысы мен ХХ ... І ... ... ... ... ... ... өтсек. Бұл кезең қазақ
баспасөзінің енді ғана ... ... ... ... ... ... әрі ... тар жол тайғақты кезеңі. Осындай аласапыран кезеңде
халық тағдыры мен қоғам өмірінің шындығын ... ... ... ... ... ... зор ... Бір жарым ғасырға таяу ... ... ... ... тағдырымен біте қайнасып, бірге жасасып келеді.
Осы мезгіл ішінде түрлі кезеңдерді бастан ... ... алға ... дамыса,
енді бірде жүрісін баяулатып, тіпті тоқыраған тұстары да болмай қалған жоқ.
Бір кереметі, қандай жағдайда да қоғамдық ... ... күші ... ... ... ... ... жүз жылдан аса тарихының сырлы шежіресі
– қазақ баспасөзі 19 - ғасырдың екінші ... ... ... ... ... газеті» болып патшалы Ресей үкіметінің ... ... Бұл ... ... ... ... ... жырын жырлау
мақсатында шығарылғанымен, шын мәнінде, сол шеңбермен тұйықталып қалмай,
ұлтымыздың жоғын түгендеу бағытын да едәуір көп ... ... ... де ... ... ой – ... ... дүниетанымын
байытуға едәуір әсері болды. Газеттің ақпарат жеткізуші, үгіт –насихат
саласындағы қызметі жөніндегі А. ... ... ... ... һәм ... Адамға көз, құлақ, тіл қандай керек болса, қасында құлағы
жоқ керең, тілі жоқ мақау, көзі жоқ ... ... ... 1898, ... ... ... – қоғамдық өмір саласындағы алатын орнын,
қызметін ... ... ... ... ... ... жергілікті әкімшілік орындарының
ресми органдары болып табылатын газеттер шыға ... ... ... ... ... ... ... «Торғай» газеті,
Омбыда «Дала уалаяты» газеті, сондай-ақ Оралда, ... және ... ... ... ... де Қазақстан өмірімен байланысты
болды.Алдымен ... ... ... ... - ... ... ... дәрежесіне
дейін жетіп, қазақ тілінде шығарылған «Түркістан уалаяты» газеті (1870-
1882) мен ... ... ... (1888-1902) қазақ баспасөзі тарихының
алғашқы бет ашарлары деп есептелінеді.
Елдегі революциялық ситуация қазақтың демократиялық баспасөзінің пайда
болуына жағдай ... Орда мен Орал ... ... ... ж) ... ... ... (1911-1915) басылды. Қазақ ... ... ... ... ... және әдеби «Айқап» (1911-1915) журналының
шығуы ... ... ... ... – қазақтың демократиялық
интеллигенциясы ... бірі - ... ... журналдың
төңірегінде ұлт интеллигенциясының алдыңғы қатарлы ... ... ... ... ... Торайғыров, Сәбит Дөнентаев,
Бейімбет Майлин, Бақытжан Қаратаев, Сабыржан Ғаббасов және ... ... ... ... – 1913 – 1918 ... ...... жылдар, «Бірлік туы» –
1917 жыл, «Сарыарқа» – 1917-1918 жылдар, «Ұран» – 1917 жыл, «Үш жүз» – ... ... – 1917 жыл және тағы ... ...... ... халқының
дүниетанымына әсер етіп, көзқарастарын кеңейтіп, прогрессивтік ағартушылық
бағытта үлкен қызмет атқарды. Осылардың ішінен өз ... ... ... ... ... ...... газеті. «Қазақ» – қоғамдық –
саяси және әдеби газет. Газеттің ашылуын ұйымдастырып, алғашқы ... ... ... ... болған адам – түркология әлемінде ірі
тұлғалардың бірігейінен саналатын қазақтың айтулы ... ... - ... ... Байтұрсыновтан өзге Міржақып ... ... ... ... ... қазақтың біртума таланттар
шоғырының осы газет арқылы ... ... ... ... шығуы ұзақ
уақыт отар болып келген елдің қордаланып қалған келелі ... ... ХХ - ... ... ... ... ... – әлеуметтік
мәселелеріне, қазақ шаруашылық жағдайына, жер мәселесіне, басқа елдермен
қарым-қатынасына, оқу - ... бала ... ... пен ... ... ... 1913-1918 жылдары «Қазақ» газеті ... ... ... ... «Қазақ» газетінің дәуірі» деп атады. Бір
дәуірдің бар ... ... ... газетінің ұлт үгітшісі, халық
жыршысы дәрежесіне көтеріле алды. ... XX ... ... ... ... шет ... соның ішінде Қазақстанның ... әсер ... Саны аз ... ... осы жағдайды пайдаланып,
тәуелсіздік пен бостандық үшін, ... ... ... ... ... қос ... патша өкіметінің отаршылдық бұғауынан және жергілікті
патриархаттық-рулық ... ... үшін ... ... ... ... ... шығарды, білімді, ғылымды, өнерді меңгеруге
шақырды [25].
Бұл ... ... ... ... ... және оның ... өз ... қосқан қазақ зиялылары көп болды. Ұлттық қозғалыстың
басында тұрған Ахмет Байтұрсынов пен ... ... ... ... ... революциялық-демократиялық бағытта
болғаны анық. Олар ұлт-азаттық идеясына шығармашылық қызметінде ғана емес,
өздерінің қоғамдық-саяси қызметінде де ерекше мән ... ... ... ... ... революцияға қатыуы, конституциялық-демократиялық
партияның ... ... ... ... ... бұл ... ... беттерінде нысаналы бағытта дамуы, ... ... ... ... Алаш автономиясын құруға әрекет жасауы ... ... ... ... қазақ жанашырлары бодандық бұғауындағы елінің мұң
– шерін терең түсініп, халықты сол зардаптан қайтсем алып ... ... ... ... ... ... ... қазақтың сол кездегі басты
рухани тірегі болған «Қазақ» газетінің кезекті санында: ... ... XVIII ... бері ... шыққан таза пікір...Осы үш түрдің
бәрі біздің шариғаттан, інжілден, будда оқуынан, Л.Н.Толстой философиясынан
табылады...Бұл үш ұраннан бөлек адам ... ... ... жол ... ... тәуелсіздік мәселелері тайға таңба басқандай
анық айтылмаған. Олардің бірі елді ... ... ... ұлт ... ... ... халықтың көзіне ілім – білім шамын жағып,
оларды қараңғы қапастан, бұғаулы қамытта оқу – тоқу ... алып ... ... Мәселен, осындай идеялық бағытты ұстанған зиялылар қатарына
«Оян, қазақ!» деп ... ... ... ... көш ... атанған Міржақып
Дулатұлын жатқызуға болады. Мәселен ақынның өлеңдеріндегі: «Өз қамыңды
ойлан өзің ел ... Ел ... тең ... дер ... ... ... өзің кем болсаң, Мең – зең болмай, талпын, оян, алашым!» - ... ел ... ... ұйқыда жатқан қалың қазақ жұртын оқу –
білімге үндеп, егемендігімізді алудың ең асыл ... ... ... ... ... ... зиялылары «Біздің ілгері келешекке күнімізде,
бұл дүниеде күн көріп, жұрт қатарлы тұруымыз да ... ... ... – оқу. Мұнан былай заманда оқып, өнер білмесек өнерлі халыққа жалшы
болудан басқа бізге ешбір амал ... - деп ... – күн ... ... ... ... анық ... [26].
Алаштың біртуар арысы А.Байтұрсынов «Қазақ өкпесі» атты кезекті
мақаласында «Көп жүртта да ... өнер кем, бәрі ... тең ... ... ... етіп өз алдына хан болып жүрді. Хандары да, халқы да ... ... ... ... бірі жауласып, басқа берекелі ұмыс
ойланбаған, - деп ... - ... Ата ... ... ... ... ... ... жерде үлесен қағылғанымыз, ордалы жерде орынан
қағылғанымыз, ... ... ... ... – бәрі ... кесапаты.
Сонда да ғылым өнерден артық көреміз», - деп, ... ... ... ... халқының қолы теңдікке тек сауаты ашылып, санасы оңалғанда
ғана жететіндігін жасырмаған. Ұлт ... ... ... ... ... ... ... оятып, өркениетті елдердің мәдениетінен
үлгі алу, халыққа жетпей жатқан ... ... ... ... осы ... анық байқай аламыз.Алайда олардың идеясынағы ... ... ілім ... ... ғана емес, жан-жақты, ауқымды мазмұнға
ие болуы тиіс деді.
«Оқу-білім дегенмен мұсылманша оқи ... іс ... ... ... ... кісі болса, екінші біреу орысша ... ... ... іс ... - деп біржақты оқып алып, оған екі алуан пікір
қалыптастырар болсақ, онда ел ... ... де ... ... өз ... үшін күрес жолында мәңгі өлмейтін із қалдырған
қайраткерлердің бірі - Әлихан Нұрмахамедұлы ... ... ... ... ... ... қамын әр кез есінде ұстаған атақты этнограф
ғалым Григорий Потанин туралы мақаласында да қазақ өнер біліммен ғана ... тең ... айта ... ... мына ойын ... жоқ еді: ... автономия қылсақ, Қараөткел Алаштың ортасы,
сонда университет салып, қазақ ұлын, қызын оқытсақ, ... - ... ... ... ... ... ... қазақтың кім екенін Европа
нақты білер еді ...Қазақ жұрты келешекте кіммен болса да ... ... ... ... ... ... ... және рухани өмірінде аса үлкен
рөл атқарған «Қазақ» газетінің ұйымдастырылуында және оның ... ... ... Ә.Бөкейхановтың атқарған еңбегі аса зор. Әлихан
Бөкейханов Алаш қозғаласының көсемі ғана ... осы ... шығу ... ... ... терең білген ірі ғалым болды [27].
Ахмет Байтұрсынов – мемлекет және қоғам қайраткері, ... ... ... аудармашы, «Алаш» партиясы көсемдерінің бірі,
«Қазақ» газетінің (1913-1917) ұйымдасырушысы әрі ... ... ... құрбаны. Туған жері – бұрынғы Торғай уезінің Тосын ... ... ... ... ... ... ... Қоғам
қайраткері Ахмет Байтұрсынов – Алаш қоғамы жетекшілерінің бірі болып, ... ... ... үшін ... ... ... тарихи тұлға.
Алашорда үкіметі құрамын бекіткен 2-жалпықазақ съезі Оқу-ағарту комиссиясын
құрап, оның ... етіп ... ... ... 1919 жылы наурызға
дейін Алашорда үкіметінің Торғай ... ... ... ... 1919 жылы ... ... үкіметі атынан Мәскеуге Кеңес
үкіметімен келіссөзге аттанды, осы жылғы ... ... ... Комиссарлар
Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалды.
Байтұрсыновтың ықпалымен сәуірде Алашорда ... мен ... ... ... ... ... Байтұрсынов бұл тарихи кезеңде
«патшалардың төрінде отырғанан, ... ... ... ... пікірде болды. Қазревком мүшесі ретінде Қазақстанның ... ... ... белсенді түрде араласты. Ол 1920 жылы тамызда
құрылған Қазақ АКСР ... ... ... ... ... ... АКСР
халық ағарту комиссары қызметінде ... 1922 жылы ... ... ... ... ... ... жылдары Халық
ағарту комиссариаты ғылыми-әдеби комиссиясының, Қазақ ... ... ... ... ... атқарды.
А.Байтұрсынов түрлі мемлекеттік қызметке ат салыса жүріп, ... ... ... жаны ... ... ... жұмысынан да қол үзбеген.
1921-1925 жылдары Орынбордағы, ... ... ... Қазақ халық
ағарту институтында қазақ тілі мен әдебиеті, мәдениет тарихы пәндерінен
сабақ ... 1928 жылы ... ... ... ... ... осы оқу орнына профессор қызметіне ... ... ... Алаш ... ... қарсы жасалған қуғын-
сүргін кезінде, 1929 жылы 2 маусымда 43 Алаш қозғалысы ... ол ... ... ... осы ... соңына қарай тергеу үшін
Мәскеудегі Бутырка абақтысына жөнелтілді [23]. Тұтас буынның төл ... ... ... ... – «Қырық мысал» 1909 жылы жарық
көрді. Ол бұл еңбегінде Ресей ... ... ... ... жұмбақтап, тұспалдап жеткізді. Байтұрсынов мысал жанрының
қызықты формасын, ұғымды идеясы, уытты тілі ... ... ... ... ... ... ... діттеген жеріне тиіп, ... ... ... ... т.б. ... қылықтарды
әшкереледі. Оның мысалдары ... ... ... адамдар психологиясынан хабардар ететін ғибратты тұжырымдардың
молдығымен ерекшеленді.
Ақынның адамзатық арман-мақсаты, ой-толғамдары кестеленген ... ... ... жеке кітап болып жарық көрді. (1911) «Масаның» негізгі
идеялық қазығы – жұртшылдықты ... ... ... мәденитті
уағыздау, еңбек етуге үндеу. Ақын халықтың қараңғылық, енжарлық, кәсіпке
марғаулық ... ... ... ... «Қазағым елім, Қайқайып
белің, Сынуға тұр ... ... ... аш ... ... қанған жоқ па
әлі ұйқың,ұйықтайтын не сиқың!», - дейді ақын. Қазақ халқы үшін ең ...... езгі ... ... басты идеясына айналды.
Ахмет Байтұрсынов мұрасының негізгі арналарына тоқталсақ, ... ... ... оның ... ... ... әсер ету жолдарын іздеген
ақын, айналып келгенде, Ұлы Абай тапқан соқпақ – орыс ... ... ... ... ... мойын бұрады. Бұрынғы ескі ертегі, хикая
үлгілері емес, енді жаңа өлеңдік форма – мысал арқылы ... ... ... стихиясы – жан-жануар өмірінен алынатын шығармалар ... ойға ... ету ... Иван Андреевич Крылов (1768- 1844)
туындыларын аударып, «Қырық ... ... ... 1909 жылы ... ... Бір жағынан қызықты форма, екінші жағынан ұғымды идея,
үшінші жағынан қазақ тұрмысына ет-жақын суреттер ұласа келіп, бұл ... төл ... етіп ... түрлі аңдар, әр түрлі адамдар кейпінен хабар беріп , ишара тұжырым
жасалады. Кісілердің мінезі , өмір ағысы , ... ... , ... ... ... жайттарды, әсіресе патша отаршыларының зорлық-зомбылығы,
жуандар мен байлардың тепкісі, елдің ... ... ... ... ... ... ... жеткізеді, кейде ашық, дәл айтылатын
ойлар да бар. Алуан-алуан ойға ... ... ... «Ала ... «Ат пен ... ... әлеуметтік-қоғамдық жағдайды меңзейтін
оқиғалар, адамдар психологиясымен сарындас әуездер, тағылымды, ғибратты
тұжырымдар мол орын ... ... ... ... тексіне орайластырып,
көркем ойға ой, суретке сурет қосып, пікірді ұштап, жаңа сарын-әуез қосып
жеткізеді.
«Маса» кітабына енген ... жеке ... ... ... ... негізінен әлеуметтік, қоғамдық ойлар, азаматтық идеялар
айтылады. Өзін-өзі күйттеген, байлық үшін, маңсап үшін ... ... өз ... ... ... ... туған бозбала»,«бір
тойғанын ар қылмаған шалдар»,«қайырсыз кеще сараң ... ... ... ... қалпы», «Көк есектерге», «Жұртыма»,
«Қарқаралы қаласына» өлеңдерінде ұлы Абай ... еске ... ... бар. Ал ... ... ... түскен жан сөзі», жырлары
қорлыққа, зорлық-зомбылыққа мойымаған, бостандық, еркіндік жолында ... ... ... ... ... «Масада» Пушкиннен аударылған
«Қыздыр дейсің ... ... ... ... ... мен ... «Алтын
әтеш», Крыловтан аударылған «Сорлы болған мұжық»,«Қаздар» шығармалары да
берілген.
Ел тағдырының келешегіне алаңдаулы ақын көп ... ... ... қазақ жастарының рухани көсемі болды. А.Байтұрсыновтың «Қазақтың
бас ақыны» деген көлемді мақаласында - әдебиеттану ... ... ... ... Мақалада ұлы ақын Абайдың тарихи миссиясы, рухани
болмысы, өлеңдерінің ұлттық сөз ... ... ... ... «Не ... жайынан жазса да Абай түбірін, тамырын, ішкі
сырын, қасиетін қармай жазады... ... бәрі де ... ... ... сын ... ... » деп ... Ол Абай өлеңдерінің
даралығын, «сөзі аз, ... көп, ... ... ... ... ... деген зерттеуі (1926) қазақ тіліндегі тұңғыш
іргелі ... ... ... ... тарихына, теориясы мен
сынына, методологиясына тұңғыш рет тиянақты анықтама ... ... ... ... ... ... тілінің бай қоры ... ... ... аясы кең ... термин етіп алып, соның негізінде
қазақ әдебиетінің барлық жанрлық формаларын топтап, жіктеп ... ... ... ... ауыз ... ... т.б. ғылыми-тероиялық еңбекке
қазақ әдебиетінің нң бейнелі, мазмұны мен мағынасы терең шығармаларын ... ... ... ... ... табиғатын жан-жақты ашып, талдап
түсіндірген ғылыми зерттеу. А.Байтұрсынов «Әдебиет танытқышымен» қазақ
әдебиеттану ... ... ... Сондай-ақ ол – әдебиет тарихының
мұрасын, , ауыз ... ... ... ... ... Көркемдігі
айрықша «Ер Сайын» жыры (1923) мен қазақ тарихының төрт жүз жылын қамтитын
«23 жоқтау» жинаған (1926) ... етіп ... ... ... – қазақ
кәсіби журналистикасын қалыптастырған ірі қайраткер. Ол қазақ халқына зиялы
қауымға газеттің қоғамдық қызметін ... ... ... елге аса ... нәрсе екенін жанкешті іс-әрекетімен көрсетті [29].
Ахмет Байтұрсынов ұйымдастырып, бас ... ... ... ... ... ... ірі құбылысқа айналды. А.Байтұрсынов - әлеуметтік
мәселелерге, қоғамдық ой-пікірге ықпал жасаған публицист.
Ол – қазақ ... ... ... ... жасап, жаңа үлгі ұсынған
реформатор. А.Байтұрсынов әліпбиі қазақ тілінің табиғатына бейімделген араб
жазуы негізінде жасалды. Бұл ... ... ... ... ... ... болып табылады. Ахмет Байтұрсынов халыққа ғылым-білімнің
қажеттігін түсіндірумен ғана шектелмей, білім беру ісін ... ... ... ... ... ... оқып ... ұлт мамандарының өз тілін
қолданудағы кемшіліктерін көріп: «Әр жұрттың тұрінде, тұтынған ... ... ... болса, тілінде де сондай басқалық болады.
Біздің жасынан не орысша не ноғайша оқыған ... ... ... нағыз қазақшаға келтіріп жаза алмайды не жазса да ... ... ... ... жазып дағдыланбаған» деп ... «Оқу ... (1912) ... ... ... әліппелердің
бірі. Бұл әліпе оқытудың жаңа әдістері тұрғысынан өңделіп, 1925 жылға дейін
бірнеше рет қайта ... «Оқу ... ... ... ... ... дейін маңызды оқулық ретінде бағаланады [25].
А.Байтұрсынов қазақ мектептерінің мұқтаждығын өтеу мақсатында қазақ
тілін пән ретінде ... ... ... ... Оның үш ... «Тіл - құрал» атты оқулығының фонетикаға арналған бөлімі 1915 ... ... ... 1914 ... ... ... 1916 жылдан бастап
жарық көрді. «Тіл – құралы» қазақ тілінің тұңғыш ... ... ... тілі ... ... ... қаланды. Сондай-ақ, ол ... ... «Тіл ... ... ... ... деген
әдістемелік кітаптар жазды. Ол – қазақ тілін оқыту әдістемесінің іргетасын
қалаған ғалым-ағартушы.
А.Байтұрсынов оқулығындағы категорияларды ұғындыру мақсатында ... ... ... ... ... ... заманғы әдістеме
ғылымы үшін маңызын жойған жоқ. Ахмет ... ... бай ... бір саласы – көркем аударма. Ол орыс классиктерінің шығармаларын қазақ
тілінде аударып, көркем қазынаның бұл саласын ... мол үлес ... ... бір ... қазақ тіліне аударып, «Қырық мысал» деген
атпен жеке жинақ ... ... ... ... ... ... мен ... «Алтын әтеш», «Ат», «Данышпан Аликтің
ажалы» шығармаларын, орыстың белгілі лирик ақыны С.Я.Надсонның ... ... ... ... ... ... тілінің табиғаты,
өзгешеліктері, араб ... ... ... қазақ тілін оқыту
әдістемесі туралы ... ... 1926 жылы ... ... ... ... «Түркі тілдеріндегі терминология
жайлы» деген тақырыпта баяндама ... ... ... ... ана ... ... ашуына көп күш жұмсады. Ол қазақ ... XX ... бас ... ... оның ірге тасын қалады. Араб
графикасына негізделген қазақ жазуының реформаторы болды. Ахмет Байтұрсынов
қай ... ... ... де, ... ғылыми, әдеби, ұстаздық болсын, Қазақ
елінің ... ... ... ... етті ... Дулатов – ағартушы, ұлт мүддесі, тәуелсіздік жолындағы жалынды
күрескер, Алаш қозғалысының қайраткері ... ... Осы ... ... ... ... қабілеттерін барынша пайдаланған.
Қазіргі Қостанай облысының Сарықопа өңірінде ... ... ... ... алған Міржақып 12 жасында Торғайдағы екі ... ... ... ... 1902 жылы ... ... бітіріп М.Дулатұлы
бала оқытумен айналысады.1905 жылы революциялық ... ... ... ... ... ... Кейіннен Оралдағы қазақтардың
конституциялық-демократиялық партиясы съезінің жұмысына қатыты.(1906), осы
съезд делегаттары ... ... ... 1907 жылы ... газетінің
алғашқы нөміріне жарияланған «Жастар» атты өлеңінде ... ... ... бас ... ... кешкен сезімдері суреттеледі. М.
Дулатұлының ұлттық өлекелердегі патша саясатының сұрқиялығын әшкерелеген
«Біздің ... атты ... ... екіші нөмеріне жарияланған.
Оcыдан соң бұл газетті шығаруға тиым салынды. М.Дулатұлының «Оян, қазақ»
атты ... жыр ... 1909 жылы ... ... ... тәркіленді. Ақын бір
жарым жылын ... ... ... ... романы «Бақытсыз Жамалдың» авторы. Ол 1910 жылы ... ... ... ... ... шағын әңгімелер арқылы Міржақып
Дулатов қазақ журналшылығының, оның жанрларының да жетіліп, ... ... ... ... ... өз ... ... Ф.Шиллерден,
А.С.Пушкиннен, Ғ.Тоқайдан, М.Ю.Лермантовтан жасаған аса көркем ... ... ... ... ... ... «Қазақтар мен қырғыздардың шығу тарихы» деп аталатын көлемді
еңбегі, екі бөліктен тұратын «Қазақ кітаптарының библографиялық көрсеткіші»
т.б. ... ... ... тағылымымен ерекшеленеді. «Қазақ»
газетінде А.Байтұрсыновпен бірге ... ... ... ... ... бағдарламасынтүзетушілердің бірі болды. 1918 жылдың аяғынан
1918 жылдың сәуіріне ... ... ... ... ... ... жетекшілерінің бірі және оның Әскери кеңесінің мүшесі болды.
Зерттеушілер Міржақыптың «Қазақ қырғыздың ататегі» атты ... ... Бұл ... ... ... ... өзге ... XYIII-XIX ғасырлардағы ұшқыр, дәйексіз болжамдарды сынай
отырып, «Д.Фердоусидің «Шахнамасындағы» ... ... ... ... X ғасырдағы Вамбери пікіріне сүйене отырып, қазақ атауының
тарихы ежелгі дәуірмен астасады деген пікірлерге ... ... ... жартысынан қазақ зиялыларын қуғындау басталады.
М.Дулатұлы да тұтқындалып, 1930 жылы ату ... ... ... бұл ... жыл ... ... ауыстырылады. М.Дулатұлы Соловецк лагерінде 1935
жылы 5 қазанда көз жұмады. М.Дулатұлы «соқтықпалы, ... ... ... жолдан өтті. Соңына асыл мұра қалдырды. Оның шығармалары
азаттық пароспен қатар, көркемдік шебрлігінің қуатымен ерекшеленді.
Мағжан ... ... ұлы ... ... ... ... ... Солтүстік Қазақстан облысының Булаев ауданында дүниеге ... ... ол ... ... ... ... ... 1917 жылы Омбы
мұғалімдер гимназиясын тәмамдайды. Омбыда жүріп М.Жұмабаев «Бірлік» қоғамын
құрушылардың бірі болады және осы ... ... ... ... ... ... Осы ... Мағжан «Алаш» партиясының облыстық
комитетіне кіреді, бірақ тез арада оның қатарынан шығып кетеді.
Мағжан Қазақ-қырғыз білім ... ... ... Мұхтар
екеуі мәдени-ағарту бағытында «Талап» қоғамын құрды. 1913 жылы жарық көрген
«Шолпан» атты жыр жинағы оның есімін көпшілікке ... ... ... ... ... ... ауыр ... қазақ әйелінің жіңішке жолын,
патша шенеуніктерінің озбырлығын жырлайды. Ақынның бірқатар ... ... ... Ақын жаңа ... да ... ... Ш.Уалиханов,
Г.Н.Потанин, В.В.Радлов тәрізді қазақ рухани қорын жинауға ат ... ... ... ... Ол ... ... атты ... басып шығаруға ат салысады.
1923 жылы күзде Мағжанның Мәскеу ... ... ... ... ... сол ... Түркістан партия және мемлекет
қайраткелерінің, жалпы жұртшылығының ақынға деген ілтифатын ... ... ... ... төл ... ... бірі ... Кеңес Одағындағы елдердің кіндік баспасы. Мәскеу. 1928 жыл» ... ... ... ... ... ... ... аса маңызды
шараларын жүзеге асыруға білек сыбанып кірісті. Мұғалімдік курстарда сабақ
беріп қана қойған жоқ Олар үшін ... ... ... ... ... ... екінші тақырыбы «Баланы тәрбие қылу жолдары»
деп аталған. Мағжан «Педагогика» кітабын ... ... ... құраған. Кітап негізінен он бес ... ... Онда ... мен ... ... ... жан жақты терең қамтылады. Кітапты
ақын жазғандықтан, ол ... пәні ... ... тиіс еді, ... да. ... кейде тіпті оқулық емес, көркем ... ... ... сөз оқып ... әсер ... ... ... басқа
қымбат нәрсе болмасқа тиісті»,-деп жазды ол «Педагогика» оқулығында [28].
1925 жылдың аяқ шенінде ... ... жою ... ... ... Хат ... бірде-бір коммунист, комсомол, кәсіподақ, қосшы
мүшесі болмасын! – деп күнделікті баспасөз усті-үстіне дабыл ұрғылайды.
«Бәрініз де ... жою ... ... ... ... ұран ... әсем күйдей тербетті. Ол алдымен өз нысанасын белгілеп алды. Сонау
«Шолпан» жинағындағы «Қарағым, оқу оқы, босқа ... деп жар ... ... Ол ... ... ... басшыларына барып, ұсыныс білдірді.
Оқулықсыз ешқандай сауат аша алмайсың. Үлкендерге арнап оқулық жазу ... ... істі ... ... ... ... қарсы болмасыздар ма? – деді.
Баспа басшылары бұл ұсынысты қуана қарсы ... ... ... ... ... ... Оқулық қандай
болу керек? Әуелі әріпті таныстыру жолымен одан соз, ... ... ... керектігі түсінікті. Кітаптың мұқабасына «Сауатты бол!»
деген ұран ... ... ... ... үш тараудан тұратын болды. Әріп
тану, сөз құрау – бірінші тарау. ...... ... ... ... ... тұрмыс, шаруашылық саласынан бүгінгі заман
деңгейін ... ... ... Қала ... ... ... ... ақша
жіберу тәртібін уйрету артық емес. Қазақ шаруасы сондай ұсақ-түйекке дейін
білуге зәру. Қысқасы, қара ... ... де, ... ... ... әмбебапқа ұқсас, миға тез тоқып алатын құрал жасалуы қажет болды.
Ол әріп танытқанда қазақтың өз ... тән ... ... ... ... мақсаттарды да ұмыт қалдырған жоқ. Сөз ... ... ... хат ... ... ... ... болар, бұқара халық оқып
өнерленсе, тұрмысы түзеледі деген сияқты ... ... ... ... жөн көрді. Мағжан оқулығы Қазақстанда кең тарады. Әшейінде бір ... ... ... бас салып етегінен жармаса ... бұл жолы ... ... ... ... 1929 ... ... оқулығы төрт рет,
бұған дейін қазақта болып көрмеген ... ... ... рет ... ... 1929 жылы ... төртінші басылуы» деген ескертумен
шықты. Редакторы: Тоқтабайұлы Кәрім. Мағжан оқулыққа жаңа ... ... жаңа ... ... ... ... аты латын және
араб тілдерінде ... ... ... ... ... әріпімен
жазылған Қожанасыр әңгімелері мен мақал мәтелдер берілді, жаңа графиканың
оқылуы араб жазуымен түсіндірілді, ... ... ... ... ... ... ... ролі
Халқымыздың өз еркіндігі үшін күрес жолында мәңгі өлмейтін із қалдырған
қайраткерлердің бірі - Әлихан ... ... ... 1866 жылы ... ... ... Қарқаралы уезі Тоқырауын
болысының жетінші ауылында қазақ хандарының тікелей ... ... ... ... ... бай ауыз ... мен Шығыстың қисса-
дастандарын жақсы білетін, ұлы Абайдың асқақ ойлы ... мен ... ... ... ... өскен ортада бой түзеген Әлихан үш
кластық бастауыш мектепті, уезд орталығындағы үш жылдық ... ... төрт ... техникалық училищені де ойдағыдай бітіреді. Өте
жақсы оқуы және ... ... ... ол 1890 жылы Дала генерал
губернаторы кеңесінің ұсыныс хатымен ... ... ... түседі. Оқуын ойдағыдай бітіріп, ормантанушы ғалым, эконамист
мамандығын алған Әлихан Бөкейханов ... ... ... 14 жыл тұрады,
қаланың қоғамдық өміріне қызу ... ... ... ... ... ... қауышады. Қазақ халқының аса бір маңызды тарихи
кезеңінде саяси сахнаға шыққан ... ... ... санасын оятуға
айрықша әсер етті, оның әлеуметтік саяси өміріндегі бұрын соңды болмаған
ерекше ... ... ... басы ... болды, оны
ұйымдастырды, оған жетекшілік жасады.
Алаш қозғалысы өзінің саяси топ басшылары, қозғаушы күші мен ... ... ... ... тарихындағы қозғалыстарлың ең маңыздысы әрі
жоғары деңгейде ұйымдасқаны еді. Ол отарлық ... ... ... туындаған қоғамдағы өктемдік пен ... ... ... ... ... ... ұйымдасқан іс-әрекеті, кезеңге сай ұлттық
сананың оянуының қоғамдық көрінісі болатын. Алаш қозғалысының бұрын-соңды
болған ... ұлт ... ... ... ... жер жіне билік
мәселесімен қатар, ұлттық ... пен ... ... және ... ... сәйкес етіп бейімдеу мәселесін көздеуінде болды. Ол ... ... ... ... мен ұлттық дербес мемлекет ұру деңгейіне дейін
көтерілді [33]. Әлихан ...... жаңа ... ұлт – ... көсемі. Алаш атына ие болған ақыл айтар көсемі де, оны ... ... де ... ... ... Ол ... ... еткен жастарға: «Ұлтқа пайдалы адам болғыңыз келсе, бәрінен ... ... ... жер ... ... ... ... Сізге не істеу керектігін осы саясаттың өзі-ақ көрсетіп береді»,
- деп кеңес бергенді. Сол кездегі Әлихан Бөкейханов бастаған ұлт ... ... ... ... ... қарсы шығудың әзір ерте
екенін түсінді. Сондықтан саяси ... ... ... ... ... жолын іздеді. Ол ... ... ... – ана ... дін мен ... ... ... туралы
мәселелерді көтрді.
Әлихан Нұрмұхамедұлы 1892 жылы Петербор Өркен шаруашылығы институтын
бітірген соң Омбы ... ... ... осы қаладаға Өркен шаруашылығы
училищесіне математика пәнінен мұғалім болып, оқу-ағарту саласында қызмет
жолын ... еді. Бұл ... ... ... ... саяси
көзқарасының қалыптасу кезеңі болатын. Омбыда өткізген жылдарда Әлихан
саяси сенімсіз деп жер ... ... ... қатарлы зиялы
интеллигенция өкілдерімен танысып, ... ... ... институттың
қабырғасында оқып жүргенде-ақ қазақ халқына отарлық езгінің ауыр ... ... ... ... ... отыршыл қайта әкімшілігінің іс-
қарекетіне қарсы шыққан Омбы ... ... ... ұйымдармен байланыс
жасап, тәжірибе жинақтай бастады. Бұл кезеңдегі қазақ елінің саяси хал-
ахуалы ... ... ... ... жеткен болатын Патша өкіметі
ортарлау саяси елдің тек ішкі ... ... ... ... ... ... ... жоспары алда тұрған болатын.
Осы арада Ә.Бөкейхановтың саяси қайраткер ретінде қалыптасуының рухани
негіздеріне тоқталатын болсақ, ... ... ... пен ... ... бағалаған әулетте өсіп, тәрбиеленіп ержеткен еді. Оның ... ... ... ... ... ... Ақтабан шұбырынды заманында
ешкімге де бас имей кеткен тұлға болатын. Ал ержеткен ортасы ұлы ... Мәди мен ... ... ... ... ... күрескер әнші-композиторлардың (сазгерлердің) суырып ... ... ... бостандықты көздеген тамаша туындылармен сусындаған
болатын. Әлиханның сауатын ... қара тани ... ... ... жері
Қоянды жәрмеңкесіне келген бүкіл Арқа қызықтыратын басын қосқан аты отызға
айналған, аты шулы Қарқаралы өлкесі еді. Әлихан ... ... ... өз ... ... ұлы ойшылдары мен ақын-жырау,
сал-серілерінің мұраларымен сусындап, нәр алып оның ... ... әсер ... сөзсіз еді. Қыр баласының (Әлиханның)
Абай шығармалары мен қазақтың ауыз әдебиетінің ... ... ... ... ... Баян Сұлу», Ертарғын, Алпамыс, Қобыланды, Ерсайын
батыр жырларын өзі тәрбиелеген жастарға насихаттаулы ... ... ... ... ... шаруашылығы училищесінде оқытушы болып жүрген
кезде, ... ... ... әр ... хабардар болып, өз халқынын
тарихына әдебиетіне ерекше назар аударып, ... ... ... ... еді. ... ... Омбы ... өткізген жылдарында,
патша өкіметі саяси сенімсіз деп ... жер ... ... ... ... жиі ... ... мақсат-мұраты мен пікірі бір
Я.Севастяповтың қызы Елизавета Яковлевнаға үйленеді.
Орыс, қазақ тіліне бірден жүйрік Әлихан Омбы қаласында шығатын ... ... ... шығатын газеттерде әр түрлі сол ... ... өз ... жариялап, жастарға тәрбиелік мәні зор орыстың
ақын-жазушыларының еңбектерін жариялаған болатын. Әлихан Бөкейханов газетке
жарияланған мақалаларында жастарды ... білі ... ... ... ... мал ... ... егін шаруашылығымен айналысуға,
жерді пайдалануға насихаттады.
Әлихан ... ... ... ... мен ... ... қол жеткізген табыстары мен жетістік-жаңалықтарын
насихаттады. ... ... ... ... ... пен айналысып,
Л.Н.Толстойдың «Война и мир», «Кавказкий пленник», т.б. еңбектерін, ал
қазақшадан ... ... ... ... – Баян Сұлу», Абайдың
шығармаларын аударып газет пен журналдарға ... еді. ... ірі ... ағартушылық қайраткерлердің қалыптасуына озық
ойлы Европа мен Ресей мәдениетінің ... ... емес еді. Оның ... ... ... ... ұлы ... революциясы мен орыс азаттық
қозғалысының орны ерекше болды. Әлихан ... ... ... ... бері жарыққа шыққан таза пікір. Мұны майданға ... ... ... ... ... Осы үш түрдің бәрі ... ... ... ... Лев ... ... философиясымен
табылады, көзі ашық, көкірегі ояу, талаптанып ер азамат іздесе.» Бұл ... ... адам ... бақыт, махабатына жол жоқ, бұл жолдан шыға
жатылған хайуандыққа қайтқан болады деп жазған ... ... ... ... революциялық, ағартушылық, гуманистік
дәстүрлерді өз бойына сіңіртіп қана қоймай, бостандық, ... ... ... құдіретті сөздердің ұрығын өзі өскен ортаға, қазақ жастар
арасына кеңінен тартқан еді. Әлихан «Алыспаған, ... ... ... ... ... Ері құлдықтан, әйелі күңдіктен шықпайды.
Малына да, ... да ие ... - деп ол ... ... ... ... ... өкіметінің отарлық езгісінде болған қазақ халқының ауыр халін
түсіне бастауы ұлттық интелегенцияның нақты әрекетке көшуі 1905 ... ... ... байланысты болған еді. Қазақ зиялылары революциялық,
азаттық күреске шақырған манифестінен кейін қазақ халқының, ... ... ... ... ... жалпы ұлттық мүддені көздеген
жұмыстарды ұйымдастыруды, ... ... ... ... сол ... ... ... халыққа тарату, тіптен ел мүддесін қорғайтын саяси,
Думанның мінбесін өз мақсаттарына ... үшін ... ... ... да ағартушылық жұмысының кең өріс алып, ... ... ... ... осы ... тұспа-тұс келген еді. Оның Семей
облысы қазақтарының атына мемлекеттік Дума ... ... ... ... ... құруды көздеген жиналыстар өткізіп, Абай ... ... ... ... күш салысуы, орыс тіліндегі
басылымдарда «Товарищ», ... ... т.б. ... ... ... ... әділетсіз отаршылдық саясатын әшкерлейтін
мақалалардың жариялауы соның айғағы болатын. Әлиханның ... ... ... қайшы келетін бұл қызметі жандармерия тарпынан
ескерусіз қалған жоқ болатын. Әлиханды 1906 ... ... ... ... заң ... ... ... ішкі Самара қаласында жер аударып,
сыртынан полицейлік бақылау қойған еді.
Әлихан Бөкейханов Самара қаласында Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... көптеген «Слово Речь» газеттерінде
өз мақалаларын жариялайды. 1905 жылы ... Орал ... бес ... делегаттарының бас қосқан өзге ... ... ... ... ... ... кадеттер партиясын филиалы ретінде. Бұл партия өз программалық –
бағдарламасын «Мысль» газетте жариялап бұл ... ... ... ... Орталық Комитетінің мүшесі Әлихан Бөкейханов болып
сайланған болатын.
Әлихан Нұрмұхамедұлы жаңа ... ... ... жаңа ... ... ... ... 1910 жылы Орынбор қаласына саяси
сенімсіз адам ... жер ... ... ... ... ... ... істі қолға алған еді. 1913 жылдан ақпан айында шыға бастаған ... ... биік ... ... ... құрсауында жатқан
қазақ елін, халқын ояту ісіне ағартушылық, саяси бағытта қызмет ... өз ... ... ... саяси кемелденуіне игі
ықпалын тигізгендігі даусыз еді. Бүгінгі біз ... ... ... жарық
көрген Әлихан Бөкейхановтың түрлі зәру ... ... ... және ... мақалаларының тек қазақ тарихында
ғана емес, Ресей империясы көлеміндегі ұлт-азаттық орын ... айта ... ... («Қыр баласы») жалпыұлттық «Қазақ» газет арқылы
көрінген белсенді ағартушылық және публицистикалық ... ... ... 1916 ... 25 маусымдағы патша өкіметінің «Майданға қара жұмысқа
қазақ жастарын алу» туралы шығарған жарлығының кейінгі уақытта ... ... ... жаңа міндеттер жүктеген еді. Әлихан ... бір ... ... мен өз еріктерімен майдандағы тыл жұмыстарына
жіберілген қазақ жігіттерінің ... ... ... ... ... ... ... Дулатов, мұғалім Мырзағазы ... ... ... ... ... ... және ... қазақ зиягерлері бар
еді. Олар Петерборға барып, әкімшілік-билік орындарымен жүргізілген келесі
сөздерден ... олар ... ... ең көп шоғырланған жері Батыс
майданға аттанып оның ... ... ... қаласына келіп, қалалық
одақтың «Буратино» бөлімін ұйымдастырды да, оны ... ... өз ... ... еді. Осы ... ... интеллегенттерінің
майдандағы жұмысшыларға көрсеткен ағартушылық, дәрігерлік және басқа да
қызметі қазақтың ... ... ... жарқын беттеріне жатады.
Сондықтан да қазақ жастарына, жұмысшыларға көрсеткен қызметтің басы ... ... өзі ... өзі жүрген болатын, сол үшін де ол
«Алаштың Әлиханы» деген құрметті ... ие ... еді. ... ... да ... интеллигенттері сияқты Ресейдегі ақпан революциясын үлкен
құлшыныспен ... ... ... ... бойы ... ... қол ... мүмкіндік туды деп түсінді. ... ... ... Әлихан Бөкейханов уақытша өкіметтің ... ... ... еді. ... ... патша өкіметі қол астындағы ұлттардың
өзін-өзі билеу құқын мойындайтындығын ... ... ... ... ... өз өкілдерінен адамдар алған болатын, 1917 жылы ... ... ... ... ... Бөкейханов пен
М.Тынышбаевтың енуі соның дәлелі еді. ... ... жаңа ... ... ... ... ал М.Тынышбаев Жетісу облысының комиссары
болып, уақытша өкімет құлағанға дейінгі аралықта атқарған болатын. Әлихан
Бөкейханов Қазақстандағы ... ... бірі жер ... ... Ол бұл ... ... да және жаулары да толық мойындаған ірі,
білікті маман ... ... ... оның ... жер ... шешуге
байланысты дәлелді ұсыныстары уақытша өкімет түгілі, кеңес билігі тұсында
да ескерусіз қалды.
Әлихан Бөкейхановтың ... ... Алаш ... ... «Былай деп көрсетті:» елдің тұрмысын, тілін, міндетін білмеген
кісі көш басын алып жүре ... Олай ... ... бір ... ... ... жоқ. ... тілі өзге, тұрмысы, қаны басқа жұртқа
автономия беру ... Оның ... ... дербестік ұлттық
өркендеудің алғы шарты. Сондықтан да қазақты автономия қылсақ – деп ...... ... ортасы, сонда университет салып, қазақтың ұлын,
қыздарын оқытсақ, «Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... ... ... Міржақып, Мағжанды тапқан қазақтың кім екенін европа сонда
білер еді-ау. Қазақ жұрты шындықты ... ... ... ... ... келе шекте ұл туып тұр, сәйгүлігі байгіден келіп тұр! Қазақ
халқы келе шекте кіммен ... ... ... ... деп ... ... күрес деп түсінген Ә.Бөкейханов Алаш партиясын құруда ... іске ... ... ... ... тұсында Әлихан Бөкейханов туған елі үшін белсенді
қызметтен бас тартқан емес. Өкінішке ... ... ... ... билік
революцияға дейінгі қазақ интеллигенциясына, оның ... ... ... ... ... қызметін белгілі бір қалыпқа
салып, шектеп отырды. Әлихан Нұрмұхамедұлы ... ... 1922 – ... ... қаласындағы КССРО халықтарының орталық ... ... ... ... өз ... ... ... рухани, қоғамдық ой -
өрісінің өсуіне ... үлес ... еді. Осы ... ... ... көптеген кітаптар, аудармалары, түрлі тақырыптарға жазылған мақалалар
соның айғағы еді.
Әлихан Бөкейханов КССРО ... ... ... ... ... және ... қызметі кезінде қазақтардың тілін, шаруашылығын және
тұрмысын, әдет – ... өте ... ... ... білген. Қазақтардың
ас беру дәстүрі де Әлиханның назарынан тыс қалмаған. «Қазақ мерекелері
ішінде ас ... ... ... ... Ол ... ... ... танитын,
танымайтын ауылдарға ат шаптырып шақырту жібереді. Ас беру ... ... ... толып жатқан көңіл көрсететін ойындар мен ... ... жыл ... мүшеге бөліп есептейді. әр мүшел 12
жылдан тұрады, әр жыл белгісі бір жануардың, ... ... ... ... ... жыл ... ... да хабар беріп өтеді.
Сонымен бірге Әлихан «Қазақтар көшпелі мал ... ... ... ... әр ... ... түрін меңгерген» - дей
келе отырықшы ... ... ... өсіп келе ... атап көрсетті.
Әлихан көшпенділердің тұрмыс – ... де ... ... ... ... ... ... жері, жем шөп қоры жоқ; тамақтары
мал өңімдерінен жасалады: жазда қымыз бен сүт ... ... т.б.) ... ет ... қыста негізінен ет, аздап сүт және жазда дайындалған
ірімшік, құрт ... ... ... ... 1926 жылы ... ... бастырған «Қазақтар»
атты кітабында қазақ халқының антропологиялық типіне талдау ... ... ... және ... ... ... ... бойы орташа, кең кеуделі, саусақтары ... ... ... ... ... қартайғанда), терісінің түсі аққұбаша – сарғыш,
аяғы қисық (аттан түспей тірлік кешуден), басының ... ... ... ... және ... өте кеш ... бет ... ат жақты,
қоңырқай түсті, жалпақ мұрынды, кешірек шығатын ... ... қой ... ... ... ... қазақтарды өте шымыр, ыстық – суыққа бірдей
төзімді етіп шынықтырған. Бұлшық еттері бұла күш, ... ... ... тез
жазылуы, шымырлық, мықты асқорыту жүйесі, күшті есту ... ... ... ... физикалық сипаттамасын осындай – деп көшпелі
тірлікке әбден ...... ... ... нақты бағасын берген
еді.
Қазақтардың бүкіл тірлігі көшіп – ... ... Өмір бойы ... жұт ... ... ... ... қалу қаупі туады деп ... ... ғана ... ас ... ... ... тыс қалдырмаған.
Әлихан отырықшы қазақтардың шруашылықты жүргізу тәсіліне ... ... ... өз егістіктерінің жанындағы үйлерде тұрады, ал ... ғана ... ... тым ... ... ... ... тағамдарында өсімдік ағы басым шелпек пен таба нан пісіріп, ұнға
пайдаланып көже ... ... ... қауын, асқабақ сияқты көкөністерді
тағанға жаратып, қымыз орнына бидай көже ішеді. Олардың ... ... ... ... және орыс ... ... ... деп
жазған болатын. Әлихан Бөкейханов – революцияға дейінгі ... ... ... ... энциклопедия» т.б. «Киргизы»
деп аталатын мақалалары жарияланған. әр энциклопедияда деректерді ... ... ... Әлихан Бөкейханов мақаласында негізінен
қазақ ... ... ... ... ... ... ... сауда байланыстарына баяндаған еді. ... ... ... ... ... қатысу, Сырым Датов, кейін
Есет Кәжібиров бастаған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі туралы да деректер
берілген. Сонымен бірге ... ... ... ... дәл мәліметтер келтірілген болатын. Әлихан Бөкейханов өз мақаласында
қазақ ... ... оның ... де ... аударды. «Қазақ тілі
аглютинавті типтегі батыс-түрік тілдер тобына қарайды.
Қазақтардың ата-бабалары ... ... ... ... (ХҮ ғас.) оны араб әліппесі ығыстырды» деп ақиқат төрелігін
айтады. Әлихан қазақтың ... де ... орын ... еді. ... ... ... көп ... Әмбебап энциклопедиялардың соңғысы ... ... Бұл ... 9 ... Әлиханның жарияланған
«Кенесары Қасымов» атты мақалада оған «қазақтарда ... мен азат ... 1840 ... ... туын ... қазақ сұлтаны» - деп
көрсетілген болатын. Осы энциклопедияның 745-749 беттерінде ... ... ... шығу тегі мен көне ... ... ... ... мен сол дәуір үшін жаңаша пайымдаулар келтірілген болатын.
Мақалада қазақ, қырғыз, хақастар ... ... сыр ... ... ... еді. ... осы энциклопедияның шығыстану бөлімін
басқарған Әлихан Бөкейхановтың – ... ... ... ... ... ... ... туралы жаңалығы бар деректерді
жариялаған. Сонымен бірге энциклопедиядағы мақалаларда ... ... ... ... қазақтар кең шапан, бұтына кең-балақ шалбар, аяғына –
қисық өкше етік, ал бастарына – тұмақ киеді» - деп, ал ... ... ... ... кең көлек, ал оның сыртынан камзол киеді, жазды ... біз ... ... ... жаулық, қысқа бөрік киеді.
Әсіресе, «қалыңдықтың киімі әдемі-ақ: қалыңдық киген шошақ ... ... ... ... жұқа мата ... тұрады. мұндай бас киім көне
ғасырлардан жеткен тас мүсіндерде жиі кездеседі.» - деп ... ... ... ... ... ед. ... «қазақтардың кәсіпшілігі
шаруашылығы жайлы шешіле сыр ... ... ... ... өзінің
беріктігі жөнінен өз өңделуі жағынан қалмақтар мен ... ... ... Олар ... жүн ... орыс базарларында үлкен сұранысқа ие»
деп қазақтар арасындағы мата тоқу ісі ... ... ... ... ... ... қазақ халқының мінез құлын, өзін-өзі ... ... тыс ... жоқ: ... тәкаппар, тапқыр,
сауықшыл, шапшаң халық; тілі-шешен, оралымды, бейнелі, ... ... ...... ... ... ... айтып, өңбейтін іске
араласуға онша құмар емес»- деп халықтың мінез-құлқын кәнігі тамыршыдай дәл
айта ... ... ... ... ... талғам дәрежесінен
шығатын сұлулары да және кездеседі» - деп те ... еді. ... ... ... ... ... Зеланд, Аристов,
Ильминский, Радлов сияқты қазақ тарихы, әдебиеті мен ... ... ... мұра қалдырған прогрессивті пікірдегі озық ойлы ... ... ... ... ... ... ... жарық көрген орыс энциклопедияларында қазақтардың тарихы мәдениеті,
әдебиеті мен өнерін ғана ... ... ... тыныс-тіршілігіне,
шаруашылығына, тұрмысына да назар аударып, оған ғылыми тұрғыдан баға берді.
Бұл қазақтарды әлем халықтарына таныстыруда үлкен роль атқарды. Сол ... ... ... шетел энциклопедияларында да жариялана бастаған
еді. Әлихан Бөкейхановтың ағартушылық, ғылыми ... әр ... ... ... түсті, кейінгі өсер ұрпақтарға осы ғылыми, әдеби
мұралардың сусындауына мүмкіндіктер туғызған ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, қазақ халқының тарихын
мәдениетін, әдебиетін, экономикасын ... ... зор ... ... ұлы ... бірі ... ... тобының алғашқы ізденістері нәтижесінде жасаған тұжырымы
– қазақ қоғамын орта ғасырлық ... ... ... ... буржуазиялық қатынас жолы еді. Олар халқының ұлттық
ерекшеліктері мен ... ... ... ... қазақ халқын Ресей мен
Европаның озық мәдениетіне жеткізуді ... ... ... ... бұл
бағытта рухани мәдениетке ерекше көңіл бөле отырып, оның басты белгісі
жұртты жалпы оқытуға тарту, ... пен ... ... ... арқылы ұлтқ
жақсылық жол ашу деп жазды. Әлихан Бөкейханов Шоқанның досы, қазақ халқының
қамын әр кез ... ... ... ... ... ... ... туралы
мақаласында да қазақ өнер біліммен ғана басқа жұртпен тең болатынын ... ... мына ойын ... ... жоқ еді: «Қазақты
автономия қылсақ, ... ... ... ... ... ... қазақ
ұлын, қызын оқытсақ, «Қозы-Көрпеш - Баянды» шығарған, Шоқан, Абай, Ахмет,
Міржақыпты ... ... кім ... Европа нақты білер еді. ... ... ... ... да ... отыруға ұялмайды».
1918 жылға дейінгі қазақ қоғамының саяси және рухани ... аса ... ... ... газетінің ұйымдастырылуында және оның жалпы ұлттық
деңгейге көтерілуінде ... ... ... аса зор. 1918 ... ... «Қазақ» газеті Каспий теңізі мен Қытайға дейінгі ұлан-
ғайыр аумақта орналасқан қазақтар арасында кең ... және ел ... ... болды. Оның алғашында 3000-нан астам жаздырып алса, кейін, жабылар
алдында оның таралымы 8000 ... 1913 ... ... шыға ... ... ... ... газет шығару әрекеті ілгері баспаған. Оның
газет шығару ісіндегі мол ... ... ... ... ... ... ... степи» сияқты газеттерде істеуі, Мемлекеттік дума
депутаты ... сол ... ... ... ... орындарына жақын
адамдармен тікелей таныс болуы «Қазақты» ұйымдастыруда аса зор ... жоқ. ... ... ... ... ол «қыр баласы » атты
жамылғы есіммен ... ... ең ... және ... ... ... авторға айналды. Кеңес билігі тұсында да Ә.Бөкейханов туған елі
үшін белсенді қызметтен бас ... жоқ ... ... Алаш ... көсемі ғана емес, осы қозғалыстың
шығу тарихын да алғаш ... ... ... ірі ... болды. Ол өзінің
«Қазақ өлкесінің тарихи тағдыры және оның ... ... ... ... монографиялық, т.б. еңбектерінде ұлтының этногенезін,
жүздік, рулық ... ... ... ... ... ... ... саяси-әлеуметтік, мәдени-рухани жағдайларын егжей
тегжейлі зерттеп, отарлау ... ... ... мен зардаптарын барынша
терең аша білді.
Әлихан Бөкейханов ... аса ... ... ... еді, ... ... ... қалаушы, бірқатар фундаменталды ғылыми еңбектің,
очерктің және Қазақстан тарихы, антропология, жер өңдеу, мал шаруашылығы,
әдебиет және ... да ... ... ... ондаған мақалалар мен
жазбалардың авторы. Ол императорлық орыс географиялық қоғамының Батыс-Сібір
бөлімінің нағыз мүшесі, 1902 ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы қоғамы Омбы бөлімінің мүшесі, Ленинград мемлекеттік
университетінің ... ССРО ... ... ... ... бойынша сарапшысы болған адам.
1894-1926 жылдар аралығында ол төрт ... ... ... жұмысына
қатысқан: «Тобыл» экспедициясы, В.А. Щербинаның жетекшілігімен жасалған
экспедициялар; С.П. ... ... ... ... ССРО Ғылым академиясының антропологиялық экспедициясы.
Әлихан Бөкейханов академиктер С. П. ... С. Ф. ... ... ... С. И. ... ... ... ғалымдармен достық қарым-
қатынаста болған. «Жаңа энциклопедиялық сөздік» бойынша айтатын ... ... шын ... ... ... ... ... тағдырына ұқсас болды. Брокгауз бен ... ... ... ең озық ... энциклопедиялардың бірі
деп саналатын. Ол сөздіктің өз заманында ... ... ... және ... «Британникасынан» кем түспегені
былай тұрсын, тақырыптық ауқымының кеңдігімен және ... ... ... ... ... кей ... ... [32]. 1908 жылдан және дәл сол 8-інші томына дейін бастап, 22-інші
томына дейін Әлихан Бөкейхановтың өзі аталған ... ... ... ... ... тікелей тағдырлы әлеуметтік-саяси мәселесіне айналған
жер қазақтың алдынғы қатарлы ... ... не ... керектігін күн
тәртібіне қойды. Бұл қазақ халқының әлеуметтік тағдырына қатысты күрделі ... ... ... ... ... ... келді. Ол Ресей
империясының жер қатынастары мәселесіне теориялық және ... ... ... болатын. Бұған оның Мәскеуде алған терең білімі мен
патшалық Ресейдің жер ... ... ... ... Ақмола, Семей
және Торғай облыстарына қатысты 12 уезін қамтитын Ф. А. ... ... ... ... көшпелі шаруашылықтың жер ... ... ... ... жағынан, географиялық ерекшеліктері мен тарихи
даму тұрғысынан ... көп ... ... ... даласының
шаруашылығын жан-жақты зертеуге, тиісті жерлерді картаға түсіріп, ... ... ... ... ... ... дайындап,
нақты практикалық ұсыныстар әзірлеуге мүмкіндік берді. ... ... ... ... ... ... негізі терең, дәлелі тиянақты
публицистикалық мақалаларында ... ... ... ... ... зорлығын, жасап жатқан айласын жан-жақты сынап, әшкерелеп, сол
арқылы халықтың көзін ашып, әлеуметтік шындыққа жетеледі.
Патшалық ... ... ... ... ... ... ол: ... жұртты билеген патшалық бар ма екен? Біздің патшалық
конституциялық емес пе, ... ... қол ... ... ... емес пе? ... қазақ жерінен күнде көшіретіндей не жазып еді?»,
-деп ашына жазады. Әр заманның өзіндік көкейтесті мәселелері болған. Әлихан
Нұрмағанбетұлы мен оның ... өмір ... ... ... қоғамы алдында
тұрған ең өзекті мәселе – ұлттық теңдік, саяси ... еді ... ... 1876 жылы Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданында туған.
Азаттық қозғалысына қатысушы, ... ... ... ... 1886 жылы Жақып Қарқаралыдағы қазақ интернатына оқуға түседі.
1889 жылы Омбы ... ... сол жылы ол ... ... оны 1898 жылы бітіріп шығады. Гимназияны ... ... ... заң ... ... оны 1903 жылы
алтын медальмен ... ... ... ... ... ... онымен қатар
Санкт-Петербург археология институтына ... ... ... ... ... отаршылдық саясатты айыптайды.
1903 жылы Жақып Ақбаев Омбы сот ведомствасындағы қызметін бастайды,
1904 жылы осы ведомствоның ... ... 1905 жылы ... соттың
қызметіне тағайындалады. ... ... ... революция
Ақбаевтің саяси белсенділігінің оянуына жағдай жасады. Осы ... ... және ... жиі ... ... Омбыдағы,
Петропавлдағы, Семейдегі, ... ... мен ... ... ... край» (Омбы) газетінде мақалаларымен
көріне жүріп, самодержавиені, полицейлік күш ... ... ... ... ... ... саясатқа қарсы белсенді
күреске шақырды.
1907 жыл ол ғылыми шығармашылығы жолындағы маңызды кезеңнің бірі болды.
Осы жылы оның ... ... по ... в ... ... ... атты ғылыми еңбегі шығады. 1906-1918 жылдары Ақбаев Семей
округтік сотында ... ... 1906 жылы ... ... – императордың
арына тигені, сол кездегі құрылымға қарсы үгіт-насихат жүргізгені үшін
қамауға алынады. 1908 жылы ... онан әрі ... жер ... 1910
жылы патшаға қарсы үгіт жалғастырғаны үшін енді ... жер ... ... ... ... ... таратқаны үшін Уақытша үкімет оны қамауға
алады. 1917 жылы ... ... ... ... мүше етіп ... жылы ... ... қаласындағы Бүкілқазақтық съезге қатыса жүріп, ол
тұрақты әскер құру идеясын ұсынады.
«Алашорда» үкіметіндегі қызметін тоқтатқанан кейін, 1918 жылы ... ... ... ... ... 1919 ... 7 ... далалық әскери соты Ж.Ақбаевті ... ... жауы ... елді ... ... дайындап, Кеңес өкіметін
қайта орнатуға дайындаған деген кінәмен ату ... ... Онан ... ... ... ... ... облысындағы сот мекемелерін
ұйымдастыруға белсенді қатысады, сонымен қатар, ол Семей губревкомының ... ... ... соты ... ... ... ... Сырдария
округтік коллегиясының мүшесі болады. 1921-1924 жылдары ... ... ... бөлімінің инспекторы және халық фольклорын жинау ... ... ... 1929 ... аяғында Жақып Ақбаев ... ... ... ... жер аударылды, 1934 жылы
денсаулығына ... ... ... ... ... ... ... құқығын, соның ішінде отбасы-неке құқығын зерттеді,
мерзімді баспасөзде публицистикалық материалдарын жариялады [34].
Қазақ ойшылы, ... ... жне ... қайраткері Мұхамеджан
Тынышбаев – 1879 жылы Талдықорған ... ... ... ... Қазақ
педогогы, тарихшы және қоғам қайраткері. Ол 1900 жылы Верный ... ... ... 1906 жылы ... транспорт инженерлі
институтын бітірді. 1906 жылдан бастап Орта ... ... жол ... ... жұмыс істейді. Россияда бой көрсеткен 1905-1907 жылдар қанды
оқиғалары М.Тынышбаевтің дүниетанымына орасан әсер етті. Ол ... ... ... ... 1905 ... ... ... өткен Қазақстаннның бес облысының делегаттық съезінің ... Осы ... ... ... партиясының сұлбасын құруға
ниетжасалған болатын. 1907 жылы Мұхамеджан ... ... ... ... ... ... болып сайланды. Думада Мұхамеджан Тынышбайұлы
патшаның отаршыл саясатына қарсы ... ... ... ... ... ... Урсатьев-Әндіжан бөлімшесіндебастық, бас инженен
болып жұмыс істейді. Одан кейін ол Жетісу ... жол ... ... ... ... жылы ол ... ұлт-азаттық қозғалысқа қатысқаны үшін
тұтқындалады. 1917 жылы ... ... ... ... ... ... ... комитетінің құрамына енеді, сөйтіп, Семей
облыстық ... ... ие ... ... ол Түркістандағы Қоқан
автономиясының тізгінін ұстайды. 1917 жылдың ... ... ... ... ... ... 1919 жылы ... комитеті бұрынғы Алашордалықтарға кешірім жариялағаннан кейін, ол
Түркістан өлкесінің Семей халық ... ... ... ... 1924 жылдан бастап Мұхамеджан Тынышбаев Қазақ ... ... Абай ... ... болып еңбек етті. 1926
жылы ол ... ... ... Түркісіб темір жол жобасы мен
құрылымына ... ... ... ... ... ... ... мен шежірелері жөнінде бірқатар еңбектер жариялады. 1932 жылы ол
Воронежге жер аударылады. ... ... ол ... ... ... жол ... жұмыс істейді. 1937 жылы елге оралады, бірақ көп уақыт
өтпей-ақ қайтадан тұтқындалып, репрессия ... ... ... ... ... ...... білімді қазақ зиялыларының жарқын
жұлдыздарының бірі. Ол өз халқының дәуірлеуі үшін бар күш ... ... Осы ... ... ... [30].
Мұстафа Шоқай Ақмешіт (қазіргі Қызылорда) қаласында 1890 жылы дүниеге
келген. Ол бастауыш білімді ата-анасынан алады. ... соң ... ... және Петербург универститетінің заң факультетін бітіреді.
М.Шоқай Мемлекеттік Думаның ... ... ... ... ... ... өкілі болады. Мұстафа Шоқай - өз кезіндегі жалғыз
азат Түрік елі ... да ... ... ... ... Кеңес баспасөзі
және Түркия республикасының 10 ... ... және ... ұйымы»,
«Мәскеу және Түрік Коммунистік партиясы», «Большевиктердің Түркиямен «адал
достығына » куә боларлық бір тарихи құжат», «Мен патриотпын» ... ... ... т.б. ... автордың түрік халқының азаттығына
деген шынайы көзқарасын, ... ... ... ... түскеніне қуаныш көңілін аңғармау ... ... ... Ұлттар Ұйымына мүше болуы – оның халықаралық жағдайын
нығайтатын айрықша оқиға ... Ал ... ... ... ... ... ... Түркияға байланысты саясаты, большевиктердің
түрік ұлттық қозғалысын іштен іріту ... ... ... ... ... ... қалу мақсаттан туындап отырған ... ... ... ... ең ... ... қоғамының салауатты
ұлттық негізге құрылуы, түрік халқының ... ... жол ... мен ... ... алған бағытынан таймай отырғандығы атап
көрсетілді. ... ... ... ... екі ... ... ... большевиктерінің Түркияға байланысты ұстанып отырған екі
жақты саясатын әшкерелейді. Оның бірі – ... ... ... ... ... ... ... пікір келтірсе, екінші – түрік төңкерісін
бұрмалап, оның мән ... ... ... ... ... [34]. «Шығыс
Түркістан мәселесі төңірегінде», «Қытайлар мен Кеңес үкіметінің Шығыс
Түркістандағы ... ... ... ... ... және біз
міндеттіміз» атты мақаласында ол Шығыс Түркістандағы ұлт азаттық күрестің
барысы және оның сыртқы ... ... ... арнайы тоқтам,
Шығыс Түркістан халқының да, әлемнің басқа еркін, азат халықтары сияқты, өз
тағдырын өзі ... ... Осы бір ... ... ... жатқан
және көрсетілуі тиіс кез-келген көмекке ризашылығын танытады.
Ал «Қытайлар мен Кеңес үкіметінің Шығыс Түркістандағы ... ... ол ... Түркістан жөніндегі Қытай, Мәскеу саясатына ... ... бұл ... ... ... ... қайта
«кеңестендіруге» ұмтылып отырғаны ... ... ... ... ... шыныққан, өмір жолында сан түрлі, сан ... ... ... ... кейбірулерімен айтысқа да түскен Мұстафа ... ... ... ... ... да ... ... қайтыс болуына бес
жыл қалғанда ... «1936 жыл» ... ... ... ... ... қожалықтар мен жеке топтардың мүддесінен жоғары қоя білген, өзінің
белгілі бір түзімге ... бір ... ... ... ... ... ұлт мүддесі тұрғысына сәйкес, ұлттың жалпы жағдайына
үйлесетін түзім жолында құрбан ете білген адамдар ғана ... ... ... және ... пайдалы қызметші бола алады», - деген-ді.
Бұл сөзді Мұстафа Шоқайдың ... ... да ... болады. Сондай-ақ
оның ойынша, саяси тұлғаға аса қажет қасиет – үміт, сенім, иман ... ... ... ... өзара тығыз бірлігі. Жеңіске
жету ушін осы аталған қасиеттермен қатар білім қуаты қажет. Осыларды игеріп
қана ұлт ... ... ... ... ... ... ... ұлт азаттығының басы-қасында жүрген саяси жетекшілерді ... ... ... ... арттыруға күш салудың қажеттігін айтатын. ... ... ... күрескелерге отаршыл мемлекеттердің сан түрлі
арандатушылық әрекеттеі болуы мүмкін. Сөйтіп Мұстафа ... : ...... жаны мен ... Ұлтымыз өмір сүрсе, ол да өмір
сүреді», - деген асыл сөзі ... ... ... ұмыт болдыСоның
нәтижесінде үлтымыз үшін ... де, ... де аса бір ... нәрсе – ол
халқымыздың белгілі бөлігіндегі ... ... ... ... ... ... желтоқсан айында Берлинде Мұстафа Шоқайдың ұйымдастырушылық
және идеялық басшылығымен «Яш Түркістан» ай ... ... ... алғашқы
саны жарық көреді. Оны ... ... Ю. ... бастамасымен
құрылған «Прометей» қоры ... ... ... ... ... ... ... түрік-мұсылман халықтарына
арналғанын аңғартады. Алғашындағы көлемі 40 бет шамасындағы бұл ... ... ғана ... Оның ... ... ... ... «Біздің
жолымыз», «Яш Түркістанның» редакциялық алқасы, М. Шоқайдың «Түркістандағы
мақта шаруашылығы ... ... ... ... ... ақыны
Мағжан Жұмабаев пен өзбек ақыны Шолпанның өлеңдері, «Жаңалықтар» айдарымен
Түркістаннан ... ... ... «Яш ... ... ... дейін әдіснамалық, фактологиялық тұрғыдан маңызын жоғалтпаған.
Олардың ішінен Тимур ұғлының «Отырықшыландыру ... ... ... аштық», А. Оқтайдың «Түркістандағы түрікшілдік», «Түркістанда
сауатсыздықты жою жолдары қандай бағытта», Т. Шағатайдың ... ... ... ... жер байлықтары» деген, т.б.
авторлардың терең мазмұндағы ... ... ... «Яш ... ... өзі бас ... Орта Азия мен ... большевиктердің
тіл саясаты туралы мәселені көтерді. Журналдың беттеріне Мұстафа ... ... ... ... жүзінде болып жатқан оқиғаларға және ұлт-азаттық
қозғалысының формалары мен күрес тілдеріне, түрік ... ... ... ... жүздеген мақалалары жарық көрді. Ол Түркістандықтардың
елі мен жерін шексіз сүюге, мақтан ... ... ... ... көретіндер ғана оның тәуелсіздігі үшін кресе ... деп ... ... бастап Мұстафа Шоқай журналда басылатын материалдардың
шындыққа жанасатын толық сәйкестілігіне, ... мен ... ... көңіл бөлді.
Мұстафа Шоқайдың «Яш Түркістанында» жарық көрген еңбектерінің өзегін
Түркістанның ... ... ... ... өз алдына дербес мемлекет құру
мәселесі құрайды. ... ... ... ел ... ... ... ... ауруына шалдыққан» халықтың ана тілін,
мәдениті мен тарихын қаллпына келтіруді, ... ... ... елдермен
тең құқылы қарым-қатынас орнатуды, өзгемен «шексіз ... ... ... етіп ... ... ... ... институттарына,
Лондондағы Мемлекеттік кітапханаға, кейбір араб елдеріне жіберіліп ... ... ... ... Штаттарының кітапханаларынан да орын алды.
Мұстафа Шоқайдың «Түркістанда» деген ... ... Орта ... да енгендігін көрсетеді. Мұны 1932 жылдың 13 қаңтарында
«Правда Востока» (Ташкент) ... ... ... да ... [31].
Мұстафа Шоқай - өз халқына деген шексіз сүйіспеншілігі мен айрықша
адалдығын өз өмірінде, күрес үстінде сан рет ... ... ... Ол ... ... еш ... бой алдырмаған, «ру, ... ... ... ... ... ... өзі әркез алшақ
ұстаған. Ел ішіндегі бірлігіміз бен ... ... тұсу ... ... да ... мәнді болып отыр. Содай-ақ үлкенді –кіші
көршімізбен тату-тәтті өмір сүріп, екі жаққа тиімді қарым-қатынас жасау ... ... ... ... Мұны Орта Азия ... ... барлығы тереңірек түсініп жатса, келешегіміз бұдан да жарқырай
түсер еді. Алайда Мұстафа ... мол ... әлі де ... ... ... оны ұлт игілігіне айналдыру, жаңа қоғам құрып ... ... ... ... білу – ... парызымыз әрі
қарызымыз. Өйткені Мұстафа Шоқайдың есімі қоғамымыз демократиялық ұстанымда
ілгері жылжыған сайын шамшырақтай жарқырап, халқына қызмет етіп, оның ... ... ... ... ... ... идеялары мен ой-пікірлері
бүгінімізді байытып, ... ... ... сөзсіз.
Бүкіл түркі әлемінің ұлы перзенті Мұстафа Шоқайдың еліміздің ... ... ... ... еңбегі, жалынды публицист, тамаша
тарихшы, заңгер ғалым, халықаралық саяси ... ... ... ... мұралары әлі талай еңбектер жазылатынына сенім мол. Тарих қойнауына
кеткен, әлі ... аша ... жаңа ... ... ... ... ... 1883 жылы сәуірдің соңғы күндері қазіргі Атырау
облысы, Қызылқоға ауданындағы Тайсойған құмында дүниеге ... 1894 ... бір ... ... Орал қаласындағы әскери реальді училищенің дайындық
класына қабылданып, онда орыс ... тез ... ... 1902 жылы оны ... ... тағы бір жыл ... класында оқып,
1903 жылы алыс ...... ... ... ... тілінен қосымша емтихан ... ... ... ... Орта ... ... мен медицина ғылымдарының
дамуына 1918-1920 жылдардан бастап үлкен үлес қосқан ғалым, маман дәрігер,
ұстаз-педагог.
Ол 1909 жылы ... ... ... ... бес ... Орал ... ... бөлімшесінде әскери дәрігер, содан
кейін сегіз жылдай ... ... ... ... ... ... етеді.
1918 жылдан бастап өзінің алған білімін, іс тәжрибесін халықтың денсаулығын
сақтау, ел арасындағы ... ... ... алу ... және ... ... бағыштайды. Ол қазақ, қырғыз және өзбек елдерінде обаға
қарсы күрес комиссиясын басқарып ... «Как ... с ... ... ... ... деген еңбегін басып орыс тілінде жазып, 1918 (1-
басылымы) және 1922жылы (2-басылымы) Ташкенттен басылып ... ... ... ... ... ... ... дейінгі балаларға арналған
ғылыми-насихат кітапшасы 1923 жылы қазақ тілінде жарық ... жылы ... ... ... Орал өңірі қазақтарының 4-съезінде
Қазақстанның бүкіл батыс өңіріне ықпал етерлік ұлттық-территориялық құрылым
– ―Ойыл уәлаяты уақытша ... ... ... Сол жылы ... ... Кеңес өкіметіне қарсы күштердің Уфа директориясын жариялау
мәжілісіне жиналған Алашорда қайраткерлері бұл құрылымды қолдап, ... ... ... ... ат ... Осы ... ... Алашорданың
атты әскерін ұйымдастырып, Самарадағы Комуч үкіметінен қару-жарақ алуға,
Ұлттық банк ашуға, баспахана, ―Еркін қазақ‖ ... ... көп ... 1920 жылы 21 ... ... ... халық ағарту
комиссариаты жанынан Түркістан халықтарының оқу-ағарту, мәдени Һәм ... өтеу үшін ... ... ... комиссиясының
мүшелігіне, кейін төрағалығына сайланды. Орта Азия (Түркістан) ... ... ... ... ... ... сақтау халық комиссариаты алқасының мүшесі және емдеу-санитарлық
бөлімінің меңгерушісі болды. Орта Азия ... ... ... ... ... ... Шығыс бөлімінің меңгерушісі, Қазақ
мемлекеттік баспа басқармасы меңгерушісінің орынбасары ... ... ... ... ... да мол үлес ... ... ... тін ... «Оқушылардың саулығын сақтау», ... және оның ... ... әңгімелер», т.б. оқулықтар мен ғылыми
еңбектер жазды. Ол қазақ халқының тілі мен ... ... ... ... ... ... ... өзекті мәселесі – сингармонизм
заңын зерттеді, «Қазақ-қырғыз тілдеріндегі сингармонизм заңы», «Шернияз
шешен», ... не ... ... ... медресесін салу туралы әпсана»,
«Тіллә-Қары мен Ширдор медреселерін салғызған Жалаңтөс батыр шежіресі»,
«Диуани лұғат ат-түрік», ... ... ... «Қазақ әдебиетінің
тарихы» сияқты, т.б. ғылыми-теориялық еңбектер жазып қалдырды. «Мұрат ақын
сөзі», ...... ... жинақтарын шығарды. 1924 жылы Ресей ҒА-
ның Орталық өлкетану бюросының корреспондент-мүшесі болып сайланды, ... ... ... ағарту комиссариаты атынан Орынборда өткен қазақ
білімпаздарының, Мәскеудегі Бүкілресейлік денсаулық сақтау ... ... ... ... институтының доценті, Қазақ
мемлекеттік ... ... ... ұйымдастыру жөніндегі
комиссияның төрағасы, Қазақ ... ... ... ... ... осы оқу орнының профессоры болды. ... ... ... Ташкент халалық ағарту ... Орта Азия ... ... ... ординатор,
Түркістан республикалық ғылыми комиссиясының төрағасы қызметін атқарып
жүріп, орыс ғылымдары қатарында ... ... ... оқулықтар
жазуға және биология медицина саласынан алғашқы қазақтың ғылыми ... ... ... Орта Азия ... ... факультетінде адам анатомиясы мен физиологиясы пәндерінен ... ... осы ... ... ... ... – «Тән ... кітабын жарыққа шығарады. Кітаптың адам тәнін, оның ... ... ... ... ... зор. ... ... мазмұнын баяндауда
тіл шеберлігі, ойды төте, түсінікті етіп, өмірде күнделікті көріп жүрген
заттарға теңеп айту ... ... ... Егер бұл ... иесімен бірге
ұзақ жылдар «абақтыда» болмағанда биология-медицина ғылымындағы төл
анатомия мен ... ... осы ... ... бір ... түсуге үлкен
септігін тигізген болар еді [32].
Халел Досмұхамедұлы ... ... ... ... да қазақтың тұңғыш
ғылыми аталымдарын қалыптастырған, табиғаттану мен жануартанудан ... ... ... 1922 жылы ... ... шыққан «Табиғаттану» атты
еңбегінде «Бұйым», «Ауа», «Су», «Жер», «Кен» және «Жер жүзінің өзгеруі»
деген ... ... ... ... ... таразының
түрлері, оның тең тастары, өлшегіштер, зертхана бұйымдары, кен қазу, мұнай
шығару т.б. 47 ... жеке ... ... ... ... ... түсіп, Воронеж қаласына жер
аударылғаннан кейін де ол ... ... ... «Қазақ оқушыларының
өсіп дамуы» (1930), «Жаратылыстану терминологиясының орысша-қазақша
сөздігі» (1931), «Жас ... мен ... ... ... (1933) т.б.
еңбектері автордың көзі тірісінде жарық көріп үлгерді.
Халел Досмұхамедұлының биология мен медицина ... ... ... өз ... күні ... ... ... жоқ. Жиырмасыншы жылдарда
оқу-ағарту, мәднеиет, техника саласында өзгеше бір серпіліс болған ... ... ... ... ... ... түрлі пәндер бойынша оқулық
жазу, пән атауларын ретке келтіру сияқты ауыр да ... ... ... әзиз ... ... ... ... Олар кадрлардың тапшылығынан
өз мамандықтары болмаса да психология, математика, педагогика, ... ... ... ... еңбектер жазып, ғылым мен ... ісін ... алып ... ... ... ... ... оның болашақ тағдыры туралы көп
толғанған, ... ... ... ... қатарында қазақ ғылымының
бастау қайнарында тұрып, ғылымға өзіндік соқпақ салған ...... те бар ... ... болса да оны тіл мәселесінің зерттеу проблемалары ... ... Өз ана ... ... оған қамқоршы болам деп ... ... ... ... ... оның ішінде ғылым-білім саласында
атқарар рөлін ... ... ... ... қатысты туындыларының ішінде
аса бір білімдарлықпен жазған еңбегі – «Қазақ қырғыз ... ... ... ... 1924 жылы ... ... шыққан кітапша.
Ғалым бұл еңбегінде қазақ тілінің ғасырлар бойы сақталып келе жатқан
тіл заңы – сингормонизм мәселелерін сөз етеді. ... ... оның ... тілі ... қатысты материалдарды назардан тыс қалдырмай, қадағалап
отырған ғалым атақты шығыстанушы М. Қашғаридың ... ... ... ... атты еңбегінің тұңғыш зерттеушісі болғанын мақтанышпен айта ... осы ... ... ... ... 1923 жылы ... ... жарияланған. Осынау құнды кітаптың түрік халықтары үшін
маңызын және аса ... ... ... рет ... ... осы ... болатын. Сондай-ақ ғалымның «Самарқанд шаһарындағы Тілләқари
және Ширдор медреселерін салғызушы Жалаңтөс ... ... атты ... Көгілташ медресесін салу туралы әпсанасы» атты ... ... ... ... ... орын ... Әсіресе, оның
қолбасшы Жалаңтөс батырдың қазақ халқы тарихындағы ... ... ... ... ... ... көрсеткен еңбегі құнды. Оның тарихымызды
сөз ... ... ... бір ... ... ... ... арналған. Қазақ халқы өзі сайлаған соңғы ханы Кенесары
туралы ол ... ... ... 1923 жылы көптеген түсініктерді қоса
отырып, «Кенесары Наурызбай» атты ... ... ... ... көтерлістерін Халел Досмұхамедұлы жан-жақты зерттейді. Ондай
көтерлістің бәрі (тек Кенесарыдан басқасы) Кіші жүз ... ... ... ... ... ... қалған мол мұраның бір тармағы
– ауыз әдебиеті, фольклортану ғылымымен байланысты. Жиырмасыншы жылдардың
басында Түркістан Кеңес ... ... ... ... ... зиялылары Ташкент қаласына келіп тұрақ табады. Бұлардың қатарында
Т. Жүргенов, М. Әуезов, М. ... т.б. бар еді. ... ... ... ... күш ... Ташкентте
дүниеге келген, төрағасы болып Халел Досмұхамедұлы сайланған «Талап» қоғамы
мойнына алған көп міндеткеліктердің бірі – ауыз ... ... ... ... ... ... ... қосқан үлесін жаңалық,
баспагерлік және ... ... үш ... ... жөн. ... жұмыстарының ішінде, әсіресе, «Мұрат ақын сөздері», «Аламан»,
«Исатай Махамбет» атты үш кітабы ерекше атап ... ... XIX ... беделді өкілі – ... ... отты да ... ... ... жинақтаушылық қызметі арқасында бізге жетіп отыр. Ғалым
халқымыздың көшпелі салтты тұтынған дәуірде жазба әдебиетке қарағанда ... ... ... баса айтады.
Сондықтан халқымыздың ежелгі тарихын тереңірек танып, оның мінез-
құлқын, ой-санасын ... ... үшін ауыз ... ... дұрыс
дұрыс деп пайымдайды. Ғалым хатқа түсірген мол қазынаның ішінде ... ... ... да тоқталып өтуді қажет ететіні – «Аруақтармен айтыс»
атты тақырыппен 1923 жылы «Сана» ... 2-ші ... ... ... ... Досмұхамедұлы – қазақ фольклорын жинау және бастырып шығарумен
шектеліп қалмай, оны жанрлық жағынан ... ... үлес ... ... ауыз әдебиеті мұраларын мазмұнына, атқаратын қызметіне қарап, 46
түрге топтастырады. Ғалымның айтылмыш жүйеленуінде күні ... ... ... ... ... ... басшылыққа алатын тұстары да аз
емес. Ол фольклорлық қазынаны тек сөз өнері, өлең-жыр деп қана ... ... ... діни ... ... жатқан алуан сырлы
жәдігерлік деп ұққан. Халел Досмұхаммедұлы ... ... ... де ден ... ... ... ... дүниеге келіп, ауызша
сақталғандықтан, уақыт өте келе ... ... ... ... ... ... бар туындыларда дара сипаттан басқа, ұжымдық
шығармашылықты ... бір ... ... ... ... – ауыз ... ... танудан туындаған ой [3].
XX ғасырдың басында қазақ қоғамында өз халқының ... ел ... ... ... ... ... ... бірі – ЖаҺанша (кейбір
деректеде ... деп ... ... Ол 1886 жылы ... ... ... ... елді мекенінде дүниеге келген. Жаһанша
Досмұхамедов 1896 жылы Орал ... ... ... училищесіне түсіп,
оны 1904 жылы үздік бітіреді. 1906 жылы ... ... ... заңгер
Бақытжан Қаратаевтің ақылымен Санкт-Петербург универститетінің ... ... бұл оқу ... орыс және ... ... ойлы ... ... қазақ тәрізді кереге биліктен азаттық-
заңдық билік түріне көшудің аса ... ... ... жылы ... ... Санкт-Петербург Императорлық
универститетінің заң факультетін үздік бітіргеннен кейін Оралға ... ... ... ... ... ... ... қазақ
халқының бұрынан келе жатқан жер мәселесі туралы мақала ... ... ойын ашық ... сескенген Орал генерал-губернаторы оның
қызметін ауыстырып, Том қаласына жібереді. Сөйтіп, Жаһанша 1911 ... ... ... дейін Том қаласында әуелі адвокаттық қызмет, кейіннен Том
округтік сот прокурорының ... ... ... 1917 ... ... ... ... Жаһанша Досмұхамедов саяси белсенділік
танытып, қоғамдық жұмыстарға араласа бастайды. Ол ... ... ... ... ... ... 1917 жылдың 19-22сәуірі аралығында өткен I
Қазақ Орал облыстық съезіне қатысады. Ол осы съезде ... ... ... ... ... ... сайланады.
1917 жылы 1-11 мамыр аралығында Мәскеуде өткен Бүкілрескйлік мұсылман
съезіне ... ... ... ... ... Хиуа мен ... ... да жерлерден 830 –ға тарта ... ... ... ... ... ... ... сияқты қазақ
зиялылары қатысқан. Бүкілресейлік мұсылман ... ... ... ... ... ... жер, дін, ... Ресейдің мемлекеттік
құрлысы, Ресейлік мұсылмандар кеңесін құру болды.
13 ... ... ... ... ... ... ... Шура-и-Ислам комитеті төрағасының орынбасары етіп сайлады.
Бүкілресейлік мұсылмандар Кеңесінің Атқару комитетінің ... ... ... ... ... ... 1917 жылы 21-26 шілдеде
Ж.Досмұхамедов Орынборда өткен І жалпықазақ съезіне Орал ... ... ... ... ... бұл ... Ақмола, Семей,
Торғай, Жетісу, Сырдария, Ферғана облыстары мен Ішкі ... ... ... ... ... жиналысына депутат сайлау мәселесін
көтеріп, Орал мен ... ... ... ... ... газетінде жарияланған Орал облысы атынан Құрылтай жиналысына
сайланған ... ... ... ... «Жаһанша
Досмұхамедов - өзгеріске шейін Томск окружной сот товарищ прокурор ... ... ол ... ... ... ... етіп жүр. Бұл ... Шура-и-Ислам ағзасы, социалист-революционер» делінсе, ал
«Қазақ» газетінде: «Жаһанша Досмұхамедов – ... ... ... ... ... мәліметтер келтіріледі [34].
Жаһанша Досмұхамедов Орынборда 5-13 желтоқсан ... ... ... ... ... ... Бұл съезде «ұлттық автономия»
мәселесі қарастырылып, осы мәселе төңірегінде екі топ құрылады. «Тез ... ... ... ... 33 ... арасында Ж.Досмұхамедов
те бар. Ал бұл топқа «қарсы» топ арасында ... ... ... ... ... пен ... бар. М.Шоқай, А.Шегіровтар бұл
мәселеге дауыс беруден қалыс қалды. Съезд шешімі бойынша Алашорданың ... ... ... ... сайлады.
Жаһанша Досмұхамедов 1918 жылы мамыр айында ... ... ІV ... ... ... ... осы съезде «Ойыл уәлаяты» Уақытша
үкіметінің төрағасы болып сайланады. 1918 жылы ... ... ... ... ... ... (Самарадағы Құрылтай жиналысы
мүшелерінің комитеті) мүше болып кіреді. ... 1918 ... ... аралығында өткен Уфа кеңесіне қатысады. Жаһанша бастаған делегация
«Ойыл уәлаятын» таратып, оның орнына Батыс Алашорда үкіметін құрады. Батыс
Алашорда ... ... ... өзі ... ... комитетін құрады.
Батыс Алашорда жетекшілері Орал облысында орныққан Кеңес ... ... ... ... ... ... тырысып, өздерінің
большевиктерге беруін талап ... ... ... тең ... қарым-
қатынас орнатуға тырысты. Халел мен Жаһанша арасында кейбір істер ... ... де, ... ... ... ... ... ойлары бір болып, ұлттық-аумақтық автономия құруда бірлесе
күресті. Қызыл ... ... ... дала ... ... өкіметінің
тәртібіне бағынуға шақырды. Алашорда Батыс бөлімінің төрағасы Жаһанша ... ... ... өкіметін мойндау қажеттігін айтып, бір тәртіпке бағынуға
шақырды.
1920 жылы 5 ... ... ... ... ... таратылып, оның
мүшелеріне кешірім жасалып, олар қазақ даласынан оқшау жерлерге қызметке
жіберілді. 1920 ... ... ... Бас ... басқармасының
жолдамасымен Түркістан Республикасы халақ шаруашылығы Орталық ... ... ... ... ... тағайындалып, Ташкент қаласына
жіберіледі. Ол бұл қызметпен қоса Түркістан Республикасы Орталық атқару
комитеті қазақ ... ... ... де ... ... ... «Жаһанша Досмұхамедұлы Ташкенттегі мәдени
ағарту «Талап» қоғамының тапсырмасымен қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... мәдениетін, тарихы мен салтын жастарға
үйретуге ... ... ... Ташкент қаласында құрылған «Талап»
қоғамының 103-ке тарта мүшесі болып, оны Халел Досмұхамедов ... ... 1 ... 120 сом ... ... ... төлеуге, сондай-ақ, қазақ
халқы мәдениетін дамытуда, жастарға ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде арнайы оқулықтар шығаруға
міндеттенді».
1927-1929 жылдар аралығында Ж.Досмұхамедов ... ... ... ... заң ... ... қызмет етті. Ал 1930 ... ... ... ... аға ... ... ... жүрген
кезінде тұтқындалып, «Кеңес үкіметіне қарсы әрекет жасады, астыртын ұйым
құруға атсалысты» деген ... ... ... бес жыл ... ... Ақыры жоғарыда айтылған ... ол 1938 жылы тағы ... ... ... ... ҚК 58-8, ... бойынша ату
жазасына кесілді. Жаһанша 1989 жылы 16 мамырда Орал облыстық ... ... ... ... және саяси қызметі ғасырлар бойы
бодандық бұғауында күн кешкен қазақ жұртын дербес ел болуға, ... ... ... ғылымын көтеруге арналғандықтан, оның өмір жолдарын
саралап көрсету зор міндет [5].
Бақытжан ... ... ... мен ... тәуелсіздігі, оның
жарқын болашағы үшін аянбай күрескен ұлы даланың дарынды ... ... ... ... үшін сарп ... ол ... соңында болашақ ұрпақ
үшін туған халқының басынан өткерген тарихын жазып, артына мол ... 1931 жылы 16 ... Б. ... ... ... ... қызметкері болып тағайындалады. Басқарма Б.Қаратаевты, арнайы
бағдарламасы бойынша, Қазақстанның ... ... ... ... ... Ақтөбе, Орал, Саратов, Орынбор қалаларына іссапарға
жібереді. Ол іссапарда жүріп мұрағат, кітапхана қорларымен ... ... ... қатысты құнды деректер жинайды. Б. Қаратаевтың жан-
жақты зерттеліп жазылған ... ... - ... ... из ... казахского края в связи с восстанием казахов Оренбургского края
в 1869 году и в ... 1870-х ... ... ... ... ... бұл еңбегін жазбас бұрын Халық ағарту комиссарының атына: «Восстание
казахов в ... и ... ... и ... Мангишлакского
полуострова в 1869 и в 1870 гг возникшее на ... ... ... в ... ... ... Временным положением 21 октября
1868г. В виде опыта сроком на 2 года, ... в ... ... и ... ... ... ... народа. Этим восстанием
была охвачена почти вся Малая Орда, распространяясь на казахов даже ... ... и ... как ... из ... ... до 1875 ... Поэтому оно представляет большой интерес ... ... ... ... поняли, что ... ... ... ... в ... ... под лицемерной
и лживой маской любви к казахскому ... ... к ... их, к ... ... их, к ... всяких
общественных отношений и общественной жизни, к подавлению самодеятельности
и самостоятельности их. Поэтому, в ... ... ... по ... по истории казахского народа, я пришел к мысли, что я бы ... и даже ... бы ... ... ... брошюру о восстании казахов
в 1869 и1870 годах........и т.к некоторые моменты восстания ... ... ... а ... моменты его известны мне по моему знакомству с
вождями ... и из ... с ... деп, осы ... ... ... ... Жалпы, патша өкіметінің Х1Х ғасыр соңы мен ХХ ... ... ... туралы сол замандағы көзі ашық, көкірегі ояу
А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М.Сералин, М.Дулатов, М.Тышпаев, ... ... ұлт ... ... ... елінің, халқының азаттығы мен
бостандығы үшін күрескен көптеген қазақ ... ... ... ашық ... ала ... ... ... көп.
Солардың қатарындағы есімі қазақ тарихында ерекше орын алатын, сөзі
өткір, батыл мінезді Б. ... та ... ... ереженің»
енгізілуін:
«Вдруг Временное положение обьявило казахам, что ... ... ... признаются государственными и предоставляются в
общественное пользование казахов. Это было для них ... ... в ... же ... что они ... как ... на ... земле» -
деп баға бере отырып, ... ... ... зардаптары мен жерінен
айырылған қазақтардың басына төнген ауыр жағдай мен ... ... ... [3, 18б]. Бұл ... ... ... куә ... мына
оқиғаны: «Қазақтар неліктен орыс шенеуніктері мен мекемелеріне ... ... және ... ... ... сұраққа Арғын руындағы ... ... ... ... ... ... немересі Қорғанбек
Бірімжанов 1886 жылы, менің Петербург университетінің ... ... ... ... губернаторы генерал-лейтенант Барабашқа менің көз
алдымда былай деді: «Қазақ халқының ... ... сен ... шын ... жүрегіңмен ақтарылып шындықты айтсаң-ол саған
сенбейді, ал егер сен оған ... ... ... ... өтірік айтсаң-
құлай сенеді»-деп есіне ала отырып, «Қорғанбек Бірімжановтың бұл ... ... да, ... шенеунігінің бетіне түкірілген терең де ащы
әжуаға толы қақырық еді»-деп империяға ... ... ... ... ... ... ... күштеп Ресей империясының
мемлекеттік меншігіне айналдыру Қазақстандағы аграрлық ... ... ... әкеп ... атап ... Бұл
еңбегінде XIX ғасырдағы Қаратай ұрпақтарының тыныс-тіршілігі сөз болады.
Ал, ... Алаш ... мен ... ... ... ала жазған «Из
истории Алаш-Орды» еңбегінен, кеңестік ... ... да, ... сол ... ... ... ... танысуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, Б.Қаратаевтың артында
қалған шығармашылық мұрасының біразын өзі ... куә ... және ... революциялық-саяси оқиғалар, яғни «К истории революционного
движения в Уральской губернии», 1905-1907 ... ... орыс ... Орал қаласындағы астыртын ұйымдардың қызметін ... ... ... ... ... жазғандығын айтады.
1919 жылы Торғайдағы Ә.Жангельдиннің екінші жорығын бейнелейтін «Первый
полководец казахских частей - ... Орал ... ... ... ... ... ... Уральска», «Гибель Чапаева» және т.б
жөніндегі естелік жазбалар құрайды. Б.Қаратаев ғылыми жұмыспен ... яғни 70 ... ... ... ... ... ауру меңзеп, төсек
тартып жатса да, «біздің ұзақ өмірден көргеніміз, ... ... ... ... ... түсе берсе игі еді деген мақсат»
санаған Б. ... өз ... ... ... ... ... ... Орал қаласындағы астыртын ұйымдардың
қызметін баяндайтын бұл еңбекті ... ... ... ... 70б], 1919 жылы ... ... екінші
жорығын бейнелейтін «Первый полководец казахских частей - А.Джангельдин»,
Орал қаласын орыс-казактардан азат ... ... ... ... ... ... және т.б ... естелік жазбалар құрайды. Б.Қаратаев
ғылыми жұмыспен өмірінің соңында, яғни 70 жастан асқан ... ... ауру ... ... ... жатса да, «біздің ұзақ өмірден
көргеніміз, естігеніміз, тарихи әдебиеттерден ... ... ... берсе игі еді деген мақсат» санаған Б. Қаратаев өз ... ... ... ... Бабажанов (1834-1871) – туған халқы және оның ар-абыройы
мен теңдігі үшін қайрат-жігерін аямаған, ... ... ... ... ... ... бірі, публицист, ... ... ... ... ... ... ... қалған М.Бабажанов есімі
қазақ елі теңдік, азаттық алғаннан өз ... ... ... ... ХІХ ... орта кезінде Шоқанмен қатар шыққан белгілі ғалымдардың бірі.
Ресей Географиялық қоғамына мүшелікке ... мен ... ... оның ... ... ... түседі. Мұның сыртында
ғылыми еңбектері үшін М.Бабажанов Ресей Географиялық ... ... Орта Азия және ... ... ... ... ... екенін де айтып өткен жөн. Ең алдымен айтар сөз сан қырлы саңлақ
талант өз ... ... ... ... та ... ... ... арқылы танытып та, дәлелдеп те берген ары биік, ойы терең, ақылы
кемел азамат ретінде өмірден ерте өтті. Тағы бір ... оның ... ... де, ... де, ... білім дәрежесі де Шоқанға өте ұқсас. Екеуі ... ... ... де зиялы ортадан, екеуі де бір ... Ең ... да ... болды, екеуі де өмірден ерте өтті.
Мұхамбет-Салықты ел-жұрты көбіне Салық деп қысқартып атаған. Ол ... ... ... ... Орда ... ... ... Жәңгір ханның
қайын атасы, Исатай, Махамбет көтерілісінде жиі атылатын ... ... ... аты ... ... Ғазиза атақты күйші
Дәулеткерейдің қарындасы. М.Бабажанов есімі белгілі Жәңгір ... ... және оның ... 1845 жылы М.Бекмұхамедов, Ж.Ниязов,
М.Жантөриндермен бірге ... ... ... ... ... оқыған
8 жастың бірі. Бұлардың бәрі де кейін ел ... ... ... ... білімді қазақ азаматтарының қатарынан орын алды.
Салық жас ... өнер мен ... өте ... ... өсті де, ... қабырғасында жүрген бала кезінен-ақ ... ... ... ... ... Талапты жастың талантын
таныған үлкен ғалым оны үйіне шақырып, оған өзінің бай ... ашып ... ... ... өз бетімен оқып әр салада жан-жақты білім
алды. Орыс әдебиеті классиктерінің шығармаларымен танысты, оларды ден ... Орыс ... де осы ... ... ... ... ... Ол Пушкин,
Карамзин, Щербаков сияқты ақындар мен тарихшылардың еңбектерін оқыды.
Кадет корпусын аса зейінділігімен оқып, үлгілі-тәртібімен бітіріп көзге
түскен ол 1851 жылы ... ... ... ... жұмысқа
орналасады. Бұл кезде ол небәрі 19 ... бала ... еді. ... ол ... көп тұрақтай алмады. Оның себебі сол ... ... ... ... ... ... деген шектен тыс
озбырлығы, Жайық бойын ... ... ... ... ... ... еді. Жас ... халық жағына шықты, олардың сөзін сөйледі.
Жәбірленушілердің арыз-шағымын жазып беріп, оның оң ... ... ... ... Оның бұл ісі ... патшаның астамшыл әкімдеріне
ұнамады. Ақыры өтірік-шыны аралас дәлелдер тауып, Салықты жұмыстан қудырды,
жер аудартты, ... ... ... ... ... ... де ... әділеттілігімен, азаматтық жолдан таймаған оның ... ... сол ... Шекара комиссиясы оны Ішкі Бөкей ордасын
басқару жөніндегі Уақытша Кеңестің кеңесшісі етіп тағайындайды.
Жоғарыда ... ... ... оның Шекара комиссиясындағы
қызметімен емес, түбегейлі ғылыми-шығармашылық еңбектерімен және ... ... ... ... ... ... В.Григорьев оны «…аса
қабілетті және тамаша білімді адам» деп өте ... ... атын ... оның ... ... шығармалары еді. Сегіз қырлы, бір сырлы ғалымның бұл еңбегі
айрықша тоқталуды талап етеді. Қуғындағы ... де, ... ... де ол
қаламын қолдан түсірмей, әділдік, шындық жолындағы өткір ... ... ... жоқ. 1854 ... ... ... ... және іргелес Астрахань губерниясында шығып тұратын «Северная
пчела», «Санкт-Петербургские ведомости», ... ... ... ... ... ... мен ... «Этнографиялық
жинақтар» сияқты газет-журналдарды жаздырып алып, ... және ... ... ... алғашқы қазақ зиялыларының туып, өсуі мен шетел және
орыс ... мен ... ... ... ... ... тұтас
келді. Орыстардың жергілікті халық өмірі мен тарихын, әдет-салтын ... ... ... пікірде құраған мағынасы тайыз мақалаларын оқыған
ғалым қолына қалам алып, көптеген мәселелерді өзі ... Және ... ... ... Оның бұл ... ... ... газет-журналдар
кідіріссіз жариялап тұрды. Оның әсіресе «Қымыз туралы жаңалық», «Орал казак-
орыстары мен Ішкі Орда ... ... ... ... ... және оны ... «Нарын құмы жөніндегі мәліметтер», «Ішкі Бөкей
ордасындағы аңшылық» деп аталатын ... мен ... ... мән-
маңызы өте жоғары еңбектер еді. Әсіресе, мұндағы жылқы, қымыз жөніндегі
жазбалары күні бүгінге дейін құны ... ... жылы ... ... ... ... ... Осы
сапарында ол белгілі этнограф, ... ... ұлы ... ... танысады. Атағы зор екі ғалым да жас
қазақ ғалымын ... ... ... ... П.Небольсин «25 жаста.
Келбетті. Ат жақты. Өңі қараторы, көзінің аясы үлкен, шашы ... ... ... ... ... ... жақсы меңгерген. Сөздері өткір, әрі
көркем, ... өзін ... ... ... қызып кетіп, шешен
сөйлейді… Әңгімелескен ... оны ... екі ... ... ... Оның бірі ... ... ортақ кесел – біздің
заңымыз және уездік сот қызметкерлерінің қылығы мен былығы болса, екіншісі
надандыққа толы ... ... ... ... ... ... және ... жоқ соқыр сенімдер мен ескі аңыздарды құранға ... ... ... еді» деп жазды. Бұл үлкен ғалымның жас ... ... әрі ... ... барған қазақ депутациясы осы ... ... ... ... ... ... ... тарихи, мәдени орындарда болған. Шоқан Уәлиханов осы ... ... ... ... М.Бабажанов, Ә.Сейталин,
тағы басқаларды қонаққа шақырғанын депутация жетекшісі Л.Плотников ... ... (1860 ж. №12, 263 бет) ... ... ... ... ... шаһарына әдейі соғып Кремльде, Үлкен театрда, тағы ... ... ... бір ... сөз ... П.Небольсин аталған қазақ депутациясы
туралы «Путешествующие киргизы» деген мақала жазып, қазақ даласынан ... ... ... ... ... Осыны оқыған Орал казактарының
мүшесі И.Железнов қарсы «Киргизомания» атты мақала жазып ... ... 1860 ж) ... ... тиетін сөздер айтады. Бұған
назаланған ... ... ... И.Железновқа қарсы мақала жазып,
қатты соққы береді. Оның ... ... ... ... ... ... кеудемсоқ казактардың ұрдажық, топастық келбеттерін айқын
көрсетіп, бұлтартпас дәлелдермен ... ... ... ... жазған ғылыми еңбектері, табыстары айта берсек өте мол.
Нарын құмынан ... әйел ... ... тас үшін ол күміс медальға
ие болды. ... ... о ... ... ... ... 1861 жылы ... басылған. Сонымен бірге ғалымның
батыс қазақ жерінің кен байлығы, ... ... ... ... ... ... де бар. ... көпшілігі
М.Бабажановтың көзі тірісінде және дүниеден өткеннен кейін де ... ... сол, оның ... ... еңбектері табылмай
кеткен. Артына көп мұра қалдырған М.Бабажанов туралы соңғы жылдары көптеген
еңбектер жарық көрді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Дипломдық ... ... ... ... ... тұжырымдары
айқындалып, болашақта зерттелуі қажет қорытындылар алынды:
- «интеллигенция», ... және ... ... ... мазмұнын, мәнін негіздеп, олардың қоғамда алатын
орны, рөлін ... ... ... ... ... ұсынды, отандық
тарихты зерттеушілермен қатар әлеуметтанушы, философ ғалымдардың кеңестік
кезеңдегі қарастырып отырған ... ... ... анықтап,
мәселеге тарихи объективті тұрғыда баға бере отырып, ... ... ... ақ-қарасын ажыратып, жалпы өркениетті
көзқарасты қолдайтындығы ... ... және ... интеллигенцияға кеңестік кезеңде
ұстанған саясатты кезең-кезеңмен қарастырды: кеңес өкіметі орнаған ... әлі ... ... ... және ғылыми-өндірістік
интеллигенцияның қатарын бұрынғы ... деп ... ... және
ғылыми-өндірістік мамандарды кеңес өкіметі жағына тарту саясатының
тарихнамадағы көрініс ... ... ... жылдардың соңындағы «шахта
ісі» оқиғасынан кейінгі «кеңестік ... және ... ... ... күн ... ... ... жік ретінде ғана қарап, осыдан бастап мемлекет тарапынан осы «әдеби
және ғылыми-өндірістік интеллигенцияға» ... ... ... ... ... ... ... саясат жылдарында бірыңғай
ойлау, жеке басқа ... ... ... зерттелуі, Н.С.
Хрущевтің билік басына келіп, саясаттың кішкене де болса жұмсарып, ... деп ... ... тарихнамада әдеби және ғылыми-өндірістік
интеллигенцияның өз алдына бөлек әлеуметтік топ ... ... ... ... бөле ... ... ... жылдарындағы партиялық
өктемдік саясаттың және тоталитарлық басқару жүйесінің ... және ... ... тигізген ықпалы; 1980-ші жылдардың ортасында
М.С. Горбачевтің билік басына келіп, «қайта құру», ... ... алуы ... ... жағдай туғызып, Кеңес мемлекеті ... ... ... ... тарихнамаға да жаңа жол ашқандығын,
зерттеулерде ең ... ... ... тазарып, мәселеге
объективті түрде баға беріп, өркениетті ... ... ... ... ... ... жоғары және орта арнаулы оқу орындарында әдеби және
ғылыми-өндірістік интеллигенция мамандарын ... ... ... ... ... ... тарихының зерттелуі қандай деңгейде
екендігін айқындалып, әртүрлі тарихи факторлардың, этникалық, географиялық,
экономикалық, демографиялық т.б. ықпалының ... ... ... ... тарихнамада қарастырылуы қандай ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың басындағы оқиғалардың өрбуі
шиеленісті, тарихи ... толы ... ... ... бері Қазақстан
тарихшылары алдына өткенді жаңаша бағамдау ... ... ... ... ... ... империясының қиырдағы отары ретіндегі кезеңінде
айқын көрініс тапты. Сол кезеңдегі қоғамның айқындаушы факторларының бірі
ел ... ... орын ... ... ... ... ... да мен өз зерттеуімде ең алдымен осы ... ... ... мен методологиялық негізін жіті қарастырдым.
Қоғамдық ақыл-ойдың жиынтығының көрінісі ретінде ... ... ... белгілерінің түрлеріне де тоқтала отырып, оның
қоғамдық-саяси іс-әрекетіне де баға берудің әдіс-тәсілдерін айқындауға ден
қойдым.
XX ғасырдың 20-30 жылдары қазақ ... ... аса бір ... заман
жылдар болғаны белгілі. Сонау зобалаң жылдары елдің ертеңін ойлаған ұлттық
зиялылар «ұлтшыл», «жікшіл», «оңшыл» ретінде негізсіз ... Және ... ... ... ұлт ... ... ... өкілдері еді.
Ұлт зиялылары деп кімдерді айтамыз. Бұл сауал жөнінде қазақ халқының
ардақты азаматтарының бірі Мұстафа Шоқай: «Оқыған ... ... ... ... деп ... оны сол адам өзі тән ... ұлттың «ұлттық зиялысына»
қоса беруге болады деп ойласақ, сөзсіз қателесеміз. Біздіңше, белгілі бір
мұрат-мақсаттардың ... ... ... ... ... ... болады. Ұлттық зиялылар қатарына тек өз халқының саяси, ... ... ... ... ... ете алатын адамдар ғана ...... ... да, ... ... міндеті ұлы да қасиетті болды. Олар
мақсатқа жету ... ... ... ... халқының жарқын болашағы
үшін еңбек етті. Өз ... ... зор рөл ... ... зиялыларының
тамаша шоқ жұлдызы XX ғасырдың басына қарай нақ сол буыннан қалыптасты.
Олар өз ... ... ... ... ... дербес және тәуелсіз
жағдайда көруді армандады. Қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... беру ісін ... ... жүргізгісі келмегендігі үшін
сынады, ал өздері отандық ғылымды қалыптастырудың ... ... ... ... ... ... саяси жағынан көзін ашу
үшін оның ... ... ... құлшынысын ояту, сауатсыздықты жою қажет
екенін ... ... ... қызметі осы мақсатқа арналды деуге
болады.
Ұлттық «Қазақ», «Қазақстан» газеттерінің «Айқап», ... ... мен ... ... олар тек ... ғана ... жол ашады, қазақтардың ұлт ретінде сақталуына көмектеседі ... ... ... ... ... Тіл мен әдебиетті дамыту ерекше бөлініп
көрсетілді. Қазақ ... ... ... ... ... ... үшін оның бойында білімге деген құлшынысын ояту, сауатсыздықты жою
қажет екенін түсінді.
Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... орын ... осы құбылыстар қазақ қоғамының қоғамдық
санасындағы елеулі өзгерітерге әкеп ... ... ... ... ... ... ... жасады, қазақ қоғамында жаңа идеялардың,
ой-пікірлер мен көзқарастардың ... ... ... Мәдениет
тұрысынан алғанда, дәуірдің жаңалықтары ең алдымен еуропалық ... ... ... ... ... тап ... адамдардың
шағын тобының меңгеуі орын алғанынан көрінді.
XX ғасырдың басында, әсіресе бірінші орыс революциясы кезінде мерзімді
баспасөз едәуір ... ... ... ... ... ... мен
журналдар шығып тұрды, олардың көбі 3-4 нөмірі шыққанан кейін саяси
көзқарастарға байланысты жабылып қалып отырды, тек ... ... ... ... 1918 жылға дейін шығып тұрды. 1911-1915 жылдары шығып
тұрған ... ... ... ... ... үшін ... ... Журналың бағыты айқын емес еді, ... ... ол ... айқындама ұстанды. Солай болғанымен оның қазақ ... ... ... тілінің дамуында атқарған ролі зор болды.
А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, М.Жұмабаев және тағы ... ... ... ... ... ... соңы мен ... жоғары білім беру ісінде едәуір табыстарға қол жеткізлді. Қазан
төңкерісіне дейін бірде-бір жоғары ... ... ... оқу орны болмаған
өлкеде 1918-1920 жылдары Орынбор және Семейде халық ағарту институттары,
және мерзімді үш жылдық жоғары ... ... ... 20 ... ... ... географиялық қоғамының Орынбор, Түркістан, Семей және
Ақтөбе бөлімдері жұмыс істеді.
1920 жылы ... ... ... ... ... ... ... және жаратылыс ғылымының сол кездегі ірі орталықтарына
айналды. А.Рязановтың, М.Тынышбаевтің, М.Дулатовтың ғылыми еңбектері жарық
көрді.
Қоғамның жаратылыстану-география, ... және ... ... ... ... ... және т.б белсене қатысып өз
еңбектерін жариялады. Қазақстанды зерттеу қоғамының Оралда, Петропавлда
және ... ... ... жұмыс жасады. Қазан төңкерісіне дейін
қазақ әдебиетінің талантты өкілдері ... ... ... Міржақып Дулатовтың және басқалардың ... ... ... мен ... қағидалары көбірек жиналды.
20-жылдардың екінші жартысынан бастап қазақ әдебиеті қуғынға ұшырай
бастайды. Қазақ ... ... пен ... ... мен түр ... ... ... ақын Мағжан Жұмабаев, қазақ әліпбиінің негізін
салушы, белгілі тіл ... ... ... алғаш қазақ романының авторы
Міржақып Дулатов, қазақ ... ... ... бар Жүсіпбек
Аймауытов, Абай мектебінің түлегі Шәкәрім ... және ... ... мен ұлшылдар ретінде айыпталды. Сотсыз тергеусіз атылған
Міржақып Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов, Ахмет Байтұрсыновтар жалған ... ... ... қаза ... қыршын кеткен Алаш ... ... ... ... ел үшін ... төккен терін елеп, бүгінгі күні олар ... ... ... етер ... да, ... ... ... жазылса, сонда
ғана олардың тарихтағы орны әділ анықталып, дұрыс бағасын алары сөзсіз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Мұстафа Шоқай. Таңдамалы ... 1 том. ... ... 2007 ... ... ... под властью советов. Алма-Ата, 1993 г.
3. Ахмет ... ... ... ... ... ... ... Шериаздан Елеукенов. Мағжан өмірі мен шығармашылығы. Алматы «Санат»
1995ж
5. ... ... ... ... «Қазақстан» 1994ж
6. Тайыр Мансұров. Нәзір Төреқұлов. Алматы «Қазақстан» 2007ж
7. Қазақстан тарихы 3-том. Алматы
8. ... ССР ... I ... ... ... Алматы «Арыс» 2004ж
10. Халел Досмұхамедұлы. Таңдамалы. Алматы, 2003ж
11. ... даму ... ... Тарихи тұлғалар. Алматы, 1998 ж.
12. М. Жолдасбекұлы, Қ. Салғараұлы, А. ... ... ... 2001 ... ... Махат. Қазақ зиялыларының қасіреті. Алматы, 2001ж
14. Бурабаев.М.С. Общественная ... в ... в ... гг. ... ... ... Общественно-политические взгляды Мухамеджана
Сералина. Алма-Ата, 1983 г.
16. Қойгелдиев.М.К. Тұтас Түркістан идеясы және Мұстафа Шоқайұлы. Алматы,
1997 ... ... ... ... ... 1992 ... Асылбеков.М. Х, Сейтов.Э.Т. А.Букейхан – общественно- политический
деятель и ученый. Алматы «Өркениет» 2003 ж.
19. ... ... ... ... ... 2003 ... ... Тайшыбай. Мағжанның қызылжары.Астана, 2008 ж.
21. Сайлаубай Е.Е. Алашорда үкіметінің шығыс ... – Т.ғ. ... ... үшін ... ... ... 2001, 157 бет.
22. К.Нұрпейісов. Алаш һәм Алашорда – Алматы: «Ататек» 1995 – 256 ... ... . ... ... және Алаш ... - ... ... 1998
ж. 79- 94 б.
24. Махаева А. Қазақ халқы мүддесін қорғаған комитеттер (1917-1918 ж.ж.)
//Ақиқат -1995 - №1-32-39 б.
25. Қойгелдиев М. Алаш ... ... ... ... Қазақстан Республикасында тарихи сана қалыптасуының тұжырымдамасы. –
Алматы: Қазақстан, 1995. – 32 б.
27. Қойгелдиев М. Ұлттық саяси ... ... мен ... ...... Зерттеулер. – Алматы: Жалын, 2004. - 400 б.
28. Зиялылар туралы тұжырымдар // Абай атындағы Қазақ Ұлттық ... ... - ... және саяси-әлеуметтік ғылымдар
сериясы. - 2007. - №4. - ... Алаш ... ... ... // ... ... - 2008.. 28-33-бб.
30. Марғұлан А. Очерк жизни и деятельности Ч.Ч. Валиханова // ... Соб. соч. в 5 т.– ... 1984. - Т. 1. – С. ... ... Ө. ... Дума және Қазақстан. – Алматы, 1995.
32. Мадуанов С.М. ... ... с ... ... ... Азии в ХVIII-начале ХХ вв. ... и ... ...... 1995. – 276 ... ... ... корпусының түлектері: Г.Н. Потанин және Ш. Уәлиханов //
Отан тарихы. 2006. - №2. – ... Г.Н. ... және ... ... // ... ... ... «Основные приоритета продвижения
Казахстана в число наиболее конкурентоспособных государства» Актюбинский
государственный ... ... - ... ... ... ... ... туралы. Томск мұрағат деректері // Қазақстан
мұрағаттары. – 2007. -№ 2(4). – 92-97-бб.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 85 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басындағы қоғамдық қозғалыстар мен саяси партияларды қалыптастырудағы ұлт зиялыларының ролі109 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
Алаш зиялыларының оқу-тәрбие үрдісіне қосқан тәрбиелік үлесі15 бет
Г.Н. Потанин және қазақ зиялылары: саяси және рухани көзқарастарды тарихи талдау72 бет
Ресей жоғары оқу орындарында оқыған қазақтар, олардың қоғамдық-саяси қызметі (хіх ғ. аяғы – хх ғ. 20-30жж.)8 бет
Саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының педагогикалық көзқарастары167 бет
ХХ ғасыр Қазақстандағы саяси – құқықтық ойлар10 бет
Ұлттық терминқор қалыптастырудың алаш кезеңі және қазіргі қазақ терминологиясы12 бет
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет
XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының атқарған қызметтеріне саяси талдау57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь