Қазақстан тарихындағы Ислам діні

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. Кеңес билігіне дейінгі Қазақстандағы Ислам діні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.1 Қазақ халқында ислам дінінің ықпалына ұшыраған көне заманнан
қалған сенімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Ислам дінінің Қазақстанға келуі және таралуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
1.3 Патша үкіметінің XVIII ғасырдағы ислам дініне қатысты саясаты ... ... ... ...31

2. Кеңес үкіметі кезіндегі Қазақстандағы Ислам діні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37
2.1 Кеңес үкіметінің Қазақстандағы Ислам дініне қатысты саясаты ... ... ... ... ...37
2.2 Қазақстандағы цензорлық органдардың дінге қарсы жүргізген күресі ... ... 40

3. Тәуелсіз Қазақстандағы Ислам діні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44
3.1 Қазіргі Қазақстандағы Ислам дінінің жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44
3.2 Қазақстандағы діни экстремизм мен терроризм ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..50
3.3 Қазақстандағы мемлекет және дін қатынастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .60

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 68
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...70
КІРІСПЕ


Зерттеу жұмысының өзектілігі. Адамзат тарихының барлық өркениеттерінде ең өзекті және субстанциональді факторға ие болған мәселелердің бірі - діни мәселелер болып табылады. Әрбір өркениет - бұл міндетті іргетасты шешуге ұмтылып, әдіснамалық кемшіліктерге жол берді. Бізге ең жақын өркениет - кеңестік тоталитарлық жүйе де бұл мәселені радикалды, түпкілікті шешуге ұмтылып, уақыт көрсеткеніндей сәткіздіктерге ұшырады. Еуропалық қатаң рационалистік идеялардың бір нұсқасы ретінде көрінген кеңестік коммунистік жүйе жеңілістерінің бірін дінге қатысты теориялық және әдіснамалық дәрменсіздігі құрайды. Кеңес жылдарында жинақталған теориялық және әдіснамалық тәжірибелерді бүгінгі қоғамдық ғылымдар жеткен жетістіктер тұрғысынан бағамдау, тәжірибелік сараптамалар жүргізу -тарих ғылымының өзекті мәселелері кешенін құрайды. Кеңестік жүйе ыдырағаннан кейін және идеологиялық өктемдіктен арылу, бұрынғы Кеңес республикаларында дін мәселесінің шешілуін жақындатқандай көрінген. Алайда, парадоксальдылығы сонда, жаңа тарихи жағдайларда діни факторлар жаңа қырынан көрініп және қазіргі мәдени үдерістерге белсенді араласып, саяси күшті құрауға ұмтылуда. Осы тұрғыдан Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың: «Біз бұқара санасындағы діншілдіктің артуына әзір болуымыз керек, онда тұрған қатерлі ештеңе жоқ. Жалпы дін өздігінен өнегелі ақиқаттан бөтен ештеңе үйретпейді. Жалғыз-ақ, бізге қауіп төндіретіні: діни біліміміздің деңгейі онша жоғары болмай отырғаны» [1.14], - деген ескертпесі бүгінде айрықша теориялық-әдіснамалық мағынаға ие.
Тәуелсіздік жылдары Отандық қоғамдық ғылымдарда, оның ішінде тарих ғылымында да дінтану бағытында өзгерістер мен жаңарулар қалыптасты. Егемендіктің алғашқы жылдарындағы діни, мәдени тәжірибелер бұл бағыттағы өзгерістер легіне Қазақстан қоғамының теориялық және әдіснамалық жағынан әлі жеткілікті дайын еместігін, «біліміміздің деңгейі онша жоғары болмай отырғанын» көрсетті. Бұл, әсіресе, діннің сыртқы атрибуттарына басым бағыт беріліп, оның ішкі шынайы мазмұнын игерудегі іркілістерден көрінеді. Жаңадан жүздеген мешіттер, діни бірлестік-басқармалар, мекемелер, арнайы оқу орындары ашылғанымен діни құндылықтарды толыққанды игеруде сәйкессіздіктер туындап отырғанын да атап өткен жөн. Атақты ақын, ғалым және белгілі қоғам қайраткері О. Сүлейменов айтқандай: «Қазіргі бізде білім мен наным-діннің арасында үйлесімсіздік бар. Қазақстанда мектептерге қарағанда мешіттер көбірек салынуда» [2].
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Қазақстандағы ислам дінінің таралу ерекшеліктері. Ақназаров Х.З. Алматы. 1986ж.
2. Назарбаев Н.Ә. Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының ІІ съезінде сөйлеген сөзі. Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің «ІІ сьезі». –Алматы, 2006. – 147 б.
3. Онлайн республиканского режима // Свобода Слова. – 2011. - №34. - 29 сентября.
4. Құнапина Қ. Дінтану негіздері. (Әдістемелік құрал). - Алматы, 2009. – 183 б.
5. Есім Ғ. Дінтану негіздері (оқулық). – Алматы: «Білім», 2010. – 241 б.; Аманбеков Т. Діни білім-тәрбие бастауы // Интернет сайтынан; Әбдіәкімов Ә. Рухани тәрбие адам мен қоғам дамуының бастауы болуы тиіс // Айқын. – 2009. - №78; Мансұров Н. «Мектепте» Дінтану негіздері» пәнін кім оқытады?» // Жас қазақ үні. - №42. – 2009.
6. Нұсқабаев Ш. Дінтану сабағының тәрбиелік мәні // Қазақ тарихы. – 2010. -№6. - 46-47 бб.
7. Кенжетаев Д., Асқаров Н., Сайлыбаев Ә., Тұяқбаев Ө. Дінтану. Жалпы білім беретін орта мектептің 9 сыныбына арналған оқулық. – Астана: «Арман-ПВ», 2010. – 240 б.
8. Есім Ғ. Дінтану. Жалпы білім беретін орта мектептің 9 сыныбына арналған оқулық. – Астана, 2010. - 241 б.
9. Хазретұлы Т. Мектепте тарихты оқыту әдістемесі. (Жоғарғы оқу орындарының тарих мамандығы студенттеріне арналған). – Алматы: ӘГИ «Дарын», 2004. - 156 б.
10. Дайри И.Г. Преподования истории в школе. - И., 1968. – 210 с.
11. Пороховой В. Коран. Перевод смыслов и комментарий. – М., 2007. - 254 с.
12. Абай. Шығармаларының екі томдық жинағы. – Алматы, 1995. - Т.2. – 156 б.
13. Әмірғазин С. Дін және жауапкершілік. – Астана: Фолиант, 2002. – 192 б.
14. Бартольд В.В. Христианский Восток. Избранные сочинения. - М., 1963 –270 с.
15. Мали С. Роль религии в постсекулярнам обществе. О философии религии Ю. Хабермаса // Социальные и гуманитарные науки. Отечественная и зарубежная литература. Серия 11, Социология. – 2006. - №3 – с. 33-45.
16. Амангелді А. Ұлттану. – Алматы, 1998. – 155 б.
17. Ақтаев С. А. Аруақ деген не? «Білім және еңбек». – Алматы, 1974. – ¬ 146 б.
18. Әмірғазин С. Дін және жауапкершілік. ¬ – Астана, 2002. –¬ Б. 25 –42
19. Әжіғали Е т. б. Салт дәстүрлер мен әдет-ғұрыптары. / Ш. Уәлиханов атындағы тарих және этнология институты ред. –Алматы: Арыс. Біртұтастығы мен ерекшелігі, 2005. ¬ –Т. 1. – 356 б.
20. Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. – -Алматы: «Санат». 1994. – ¬236 б.
21. Қараманұлы Қ. Тәңірге тағзым. – Алматы: «Ана тілі», 1996. – Б 12.
22. Мекебайұлы А. Ұлттық сана // Жаңа ғасыр. 2006. - № 10. – Б. 35-40
23. Орынбеков М. С. Ежелгі қазақтардың дүниетанымы. – Алматы: «Ғылым, 1996. – С. 19.
24. Мұқанов С. Қазақ қауымы /Ата мұран – асыл қазынан. – Алматы: «Ана тілі», 1995. – 303 б.
25. Сәрсенбина Г. Ұлттық салт-сана // Ақиқат журналы. – №5.
26. Доржанов С.Б. Ислам және қазіргі кезең. –Алматы 1985 ж.
27. Нұртазина Назира Дәуітбекқызы. Қазақ мәдениеті жіне ислам. –Алматы 2002 ж.
28. Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Исабеков Д.И. // Ислам және Қазақ мәдениеті. –Алматы 2002 ж.
29. Нұралы Өсерұлы. Ислам және Қазақстан. //Руханият. –Алматы 2003 ж.
30. Ислам және Қазақстан. // Руханият, — Алматы 2003 ж. 701-б.
31. Искакова А. Ислам дінінің жақсылық жамандық және өмірлік мақсат туралы ұғымдарына сын. –Алматы 1976 ж.
32. Шүлембаева Қ. Ислам дінінің топтық және әлеуметтік мәні. –Алматы 1970 ж.
33. Н. Өсеров, Ж. Естаев. Ислам және қазақтардың әдет-ғұрыптары. Алматы 1992 ж. 135-б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.................................................3
1. Кеңес билігіне дейінгі ... ... ... ... халқында ислам дінінің ықпалына ұшыраған көне заманнан
қалған
сенімдер....................................................................
........................................6
1.2 Ислам дінінің Қазақстанға келуі және
таралуы................................................22
1.3 Патша ... XVIII ... ... ... қатысты
саясаты...............31
2. Кеңес ... ... ... ... ... ... ... Ислам дініне қатысты
саясаты...................37
2.2 ... ... ... ... ... жүргізген күресі
........40
3. ... ... ... Қазіргі ... ... ... ... діни ... ... Қазақстандағы ... және дін ... ... жұмысының өзектілігі. Адамзат тарихының барлық өркениеттерінде
ең өзекті және субстанциональді факторға ие болған мәселелердің бірі - діни
мәселелер болып ... ... ... - бұл ... ... ... ... кемшіліктерге жол берді. Бізге ең жақын өркениет -
кеңестік тоталитарлық жүйе де бұл ... ... ... ... ... ... ... ұшырады. Еуропалық қатаң
рационалистік идеялардың бір ... ... ... ... ... ... бірін дінге қатысты теориялық және әдіснамалық
дәрменсіздігі құрайды. ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық ғылымдар жеткен жетістіктер
тұрғысынан бағамдау, тәжірибелік сараптамалар ... ... ... ... ... құрайды. Кеңестік жүйе ыдырағаннан ... ... ... ... ... Кеңес республикаларында дін
мәселесінің шешілуін жақындатқандай көрінген. Алайда, ... жаңа ... ... діни ... жаңа ... ... және
қазіргі мәдени үдерістерге белсенді ... ... ... ... Осы ... Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың: «Біз бұқара санасындағы
діншілдіктің артуына әзір болуымыз керек, онда тұрған ... ... ... дін ... ... ... ... ештеңе үйретпейді. Жалғыз-ақ,
бізге қауіп төндіретіні: діни біліміміздің ... онша ... ... [1.14], - деген ескертпесі бүгінде ... ... ... ие.
Тәуелсіздік жылдары Отандық қоғамдық ғылымдарда, оның ... ... да ... ... өзгерістер мен жаңарулар ... ... ... ... ... ... бұл бағыттағы
өзгерістер легіне Қазақстан қоғамының теориялық және ... ... ... ... ... ... ... онша жоғары болмай
отырғанын» көрсетті. Бұл, әсіресе, діннің сыртқы атрибуттарына басым бағыт
беріліп, оның ішкі ... ... ... ... ... жүздеген мешіттер, діни бірлестік-басқармалар, мекемелер, арнайы
оқу орындары ашылғанымен діни ... ... ... ... ... да атап ... жөн. Атақты ақын, ғалым
және белгілі қоғам қайраткері О. Сүлейменов айтқандай: «Қазіргі бізде білім
мен наным-діннің ... ... бар. ... ... мешіттер көбірек салынуда» [2]. Мұның барлығы дінтанудың
тәрбиелік мазмұнын ... және ... ... ... ... ... ... сондай, кейде мектептер мен арнайы орта ... ... ... мен ... өзі қарапайым діни ұғымдар
мен анықтамаларды ажырата алмайтын болып ... ... ... ... ... ажырата алмау, сондай-ақ қазақтардың ислам ... ... ... ... ... ... кейбір
өкілдерінің есеп бере алмау жағдайлары да ... ... ... ... діни ... ... ... діни ахуалдың құрамдас
бөлімі. Дәстүрлі емес діни ... ... ... ... ғана ... ... да ... кеңес республикалары
халықтарының ... ... ... ... ... немесе секуляризацияланған Батыс Еуропа өркениеті діни
экстремизмге қарсы өздерін ... ... және ... ... ... ... ... етіп алған. Ал
бұрынғы кеңес республикаларында мұндай механизмдер толыққанды жасалынбаған.
Бұдан ... ... ... өркениеті үшін өзекті емес деген
тұжырым жасалынбауы тиіс. Әңгіме өркениеттік діни толеранттылықтың ... ... ... ... үшін айта кету ... елдегі діни ахуалды
мемлекеттік тұрғыда реттеуде Қазақстан билігі аз жұмыс атқарған жоқ. ... бір ... ХХІ ... ... ... ... әлемдік
дәстүрлі діңдердің үш бірдей конгресінің өтуі.
Әлемдік дәстүрлі діндердің І ... 2003 ... 23-24 ... құрылтайы 2006 жылдың 12-13 қыркүйегінде, ІІІ құрылтай 2009 жылы 1-2
шілдеде ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы басшылары қазіргі заманғы діни үдерістердің барысын
талқылап, өркениеттердің арасындағы халықаралық ... ... ... ... ... мән ... діни экстремизмнің
кез келген көріністерін айыптады. Католик ... ... Рим ... рет ... ... ... өткізуі де, біздің еліміздің осы
бағытта атқарып ... ... ... ... Бұл, ... 130 дан
астам ұлттар ... ... үшін ... Осы орайда Қазақстан
Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 2009 ... 22 ... ... жалпы білім беретін оқу орындарында 2009-2010
оқу жылының басталуы туралы» деп аталатын № 353 ... ... ... Осы оқу жылынан бастап, елімізде «Дінтану» сабағының мектеп
бағдарламасына ... ... ... үшін аса ... ... ... Мұның барлығы мәселені стратегиялық тұрғыдан шешудегі маңызды
іс-шаралар. Алайда, жаңа дінтану пәнінің еңгізілуі, алғашқы ... қызу ... ... да біз қалыпты қабылдауға
үйренуіміз қажет [4]. Дискуссияның барысы жаңа пәнді оқытудың теориялық
және ... ... ... ... ... пікірлер
білдірілді. Олар негізінен жаңа пәнді оқытудың практикалық мәселелеріне
арналды [5.46-47.] және пәнді ... ... пәні ... жүктелген
дұрыс деген пікір айтылды.
Зерттеу нысаны. Қазақстан ... және ... ... ... ролі мен ... ... нысанына айналды.
Зерттеу пәні. Қазақстан мектептеріндегі «Қазақстан тарихы» пәнін
оқытудың ... ... ... мен ... жұмысының мақсаты мен міндеттері: Зерттеу жұмысының негізгі
мақсаты Ислам ... ... ... ... ... ... ... Мақсатқа жету үшін зерттеу барысында төмендегідей нақты
міндеттер қойылды.
- Ислам дінінің шығуы, ... ... ... мен таралуын
зерделеу;
- Қазақстанның мемлекет болып қалыптасуындағы Ислам дінінің атқарған
ролін сараптау;
- Тәуелсіз Қазақстанның діни ... ... ... ... ... жаңа діни ағымдар (дәстүрлі емес) ... және ... ... ... ... Зерттеу жұмысының мақсатына сәйкес әдістемелік талдау
негізінде жинақтау, ... ... ... және ... қатар
логикалық ой қорыту, жалпы діни салыстырмалы әдіс қолданылды.
Диплом тақырыбының хронологиялық ауқымы. Тәуелсіздік жылдары ... ... ... оқытылуының әдістемелік мәселелеріне
арналғандықтан негізінен XXI ... ... ... ... Діни ... ... әдістемелік мәселелері кеңес жылдары
да қарастырылып, зерттеулер қолданымға ... ... ... ... ... ... ... Тақырып алғаш рет Отан тарихы
ғылымының зерттеу пәні ретінде қарастырылғандықтан қол жеткен ... ... ... жұмысының құрылымы. Диссертация кіріспеден, үш ... және ... ... ... тұрады.
1. Кеңес билігіне дейінгі Қазақстандағы Ислам діні
1.1 Қазақ халқында ислам дінінің ықпалына ұшыраған көне заманнан
қалған сенімдер
Қазақстандағы мемлекет құраушы ұлт ... және ... ... басқа да
халықтардың дәстүрлі діні Ислам. Оқушылар тарих оқулықтарынан Қазақстан
территориясын мекендеген ежелгі ... ... діни ... Сондықтан оқушылардың бұрынғы сыныптардан ... ... ... ... діни ... онан әрі өркениетті арнада дамыту ... ... ... міндеті. Мұғалімнен талап етілетін теориялық
және әдістемелік ... ... ... ... оқу ... ... деңгейде баяндау, жинақтау және жүйелеу болып табылады.
Бүгінгі уақыт биігінен көне ... діни ... ... бір ... мен ... ... хақ. Бұл ... мұғалімі тек отандық тарих материалдарына сүйенумен шектелмей,
оқушыларға жақсы таныс ежелгі Мысыр, ... ... ... ... діни наным- сенімдеріндегі «көпқұдайшылық», «пұтқа
табынушылық» сипатына көктей шолу ... ... ... ... ... мейілінше толығырақ тоқталғаны абзал. «Пұтқа
табынушылық» терминінен гөрі «көпқұдайшылық» сөзін жиі ... ... деп ... Өйткені бұл термин, оқушылардың қабылдауына жеңілірек әрі
тиімдірек. Осылайша, ... көне ... діни ... ... алғышарттар жасалынады. «Көпқұдайшылық» сипаттағы наным түсініктер
ежелгі түркілерге де тән [12.22]. ... ... ... құрамы қаншалықты көп болса, ол көне түріктерде де ... ... ... тән ... көне ... де ... орын ... Айырмашылық – грек құдайлары Бас ...... ... ... түріктердің бас құдайы – «Көк Тәңірі» барша
жаратылыстың тағдырын айқындаушы. ... ... көк ... ... ... бұлақтын, өзеннің, талдың, төрт түлік т.б. иелері бар ... ... ... де ... ... ... ... Демек, көне
түріктердің нанымында да ... ... ... деп, ... ... ... ... аударған жөн. Көне түріктік
наным–сенімдер элементтерінің әлі күнге дейін қазақтардың діни санасында
бейнеленетіндігін, ... ... ... ретінде атап өту –
оқушылардың отандық ... ... ... деген қызығушылығын
арттыра түседі. Мұғалімнің бүгінгі қазақтардың бата ... ... сөз ... ... біреуді құттықтағанда «құтты
болсын» айтатынын, бақилық ... ... әр ... ... ... сеніп иіс шығаратынын – жеті күлше тарататынын айтса да
жеткілікті. Көне түріктердің ат қою ... Ай, ... Күн, Тау, ... ... әлі ... ... сақталғанын еске салуда сындарлы
әдістемелік уәждердің ... Ер ... ... ... ... ... Таубек, Теңізбай, ал қыз балалар арасында ... ... ... Айнұр және т.б. осы дәлелдер мен дәйектер тізбесінен
орын алады. Мұндай есімдердің қазіргі ... ... ... исламдық
дәстүрлер мықтап сақталған халықтарда аз кездесетінін алға тартқан абзал.
Мысалы, көрші өзбек ... ... есім қою ... ... ... ат қою ... таза ... – арабтық есімдер басым келеді.
Осылайша, қазіргі қазақтың діни санасының алуан қырлары мен ... ... ... ... аударуға болады. Тұжырымдай келгенде,
көне түріктік діни наным-сенімдерінің ... ... ... ... ... сақталуы негізінде, «шеткері ... ... ... ... ... ... ... Ежелгі және орта ғасырлардағы
Қазақстан территориясындағы діндер тақырыбын оқыту және ... ... ... ... болып табылады. Барлық ... ... ... ... ... ... ... өзіндік тарихы болып, елдің
ежелгі және орта ғасырларындағы мәдени және ... ... ... ... ... ... Қазақстан жерінде таралуы үлкен тарихи кезеңдерді
құрады. VIII ғасырдан бастау алған бұл үрдіс XIX – ... ... ... ... тарихтағы аса күрделі қоғамдық саяси және мәдени құбылысты
құрады.
Дүниеге діни көзқарас ретінде ислам діні ... ... кең ... діни ... бейнелейтін, олардан белгілі бір мінез-құлық
ережелерін ... ... ... бұл ... күрделі философиялық
системаны, әлеуметтік-саяси өмірді ... ... ... ... ... ... діни нанымдардың элементтері енді. Өзінің сырттай дербестігіне
қарамастан басқа діни идеологиялар сияқты оның да ... ... ... ... ... ... байланысты болған ислам діні
қоғамдық таптардың экономикалық, саяси және мәдени ... ... ... ... ғана тән ... ... ... бойы тарихтың
сұрапыл уақиғалары болып жатты.
VI ғасырдың орта шенінде Қазқстанның ... ... ... ... ... Бұл көшпелі түркі тайпалары құрған ірі мемлекеттік
ұйым болатын. Оның Қытаймен байланысы болды. Осының негізінде ... ... ... ... Шығыс елдермен байланыстың күшеюі қазақ
даласына ирандық дуалистік дін(зороастризмнің енуінеқолайлы жағдай ... ... ... ... ... діні де ... Бұл дінді тұтушылар
әлеуметтік теңдікті және халыққа материалдық игіліктерді бірдей бөлуді
талап етті.
Қазақстанда ... діні де ... Бұл ... ... ... еді. Олар ... деп ... Самарқан, Бұхара, Пішпек қалаларында
христан дінінің монастырьлары мен шіркеулері болды. Бұл дінді шет ... ... ... ... кейбір көшпелі түркі тайпалары, кейіннен монғол
тайпалары да қабылдады. ... ... VI ... ... эпископ,
ал VII ғасырда митрополит болды. Европаның көптеген феодалдық елдерінде кең
таралған ... діні ... ... ... орын тебе ... ... бұл дінге тірек болатындай жағдай болмады, олардың
арасында тайпалық құдайларға табыну салты ... еді және ... ... ... Христиан дінінде бірінші орынға мұндай ... ... діни ... ... ... діни және ... ... ислам дініне ықпалын тигізді.
Парсы дінінің әсерімен бұл ... ... жан, о ... ... ... ... христиан діндерінің кейбір элементтерін бойына сіңірген
ислам діні өзі таралған ... ... діни ... ... ... ... еткен көшпелі қазақ тайпалары ұзақ уақыт рулық
құрылыс жағдайында өмір сүрді. Олардың сол ... діни ... ... ... ... ... аруағын, табиғаттың мылқау күштерін
қадірлеу, яғни шаман діні еді. Бұл дін ... ... ... күйреуі
және соған байланысты осы процестің діни ... ... ... тобы ... ... ... Шаман дініне де, ислам дініне де
бір құдайға табынушылық тән ... ... діні ... діни ... ... ... ... өз бойына сіңіріп алды. Халықтардың ежелден
келе жатқан діни нанымдарына ... ... ... ... ... ... заманға дейін даму тарихынан көрініп келеді. Қазақ даласында да бір
құдай идеясы ... ... ... ... ... Бұл
күрестің діни пішін алуы ол кезде орынды еді. Жаңа дін ... ... және ... ... өйткені ол таптық езгі мен әлеуметтік
теңсіздікті—адамдардың бай, кедей болып ... ... ... ... діни сенімінде тотемистік сенім болды және
олардың әдет-ғұрпының қалыптасуында, ... ... рөл ... ... ... бар. Мысалы, ескі жыл есебіндегі он екі ... ... ... Оған қоса үй ... ... иесі бар ... ат қойып айдар таққан: Зеңгі баба, Ойсыл қара, Шопан ата, Жылқышы
немесе Қамбар ата т.б. оған ... ... да ... бала ... өстік. "Хайуанаттарға байланысты ертегілерді аңдап ... ... ... ... ... көреміз. Одан мифтік, діни
түсініктерді, әр хайуанды ғажайып сиқырлы сыры бар деп ... ... ... ... ... бірге, Қазақ халқындағы
тотемизмдік элементтерінің бір түрі "табу" болып ... ... ... тиым салу ... білдіреді. Егер тотемдік түсініктерде жануарлар
мен өсімдіктердің адамға қандас туыстық қатынасы бар деп ... ... ... ... мен ... "қасиетті" деп ұғынылып,
олардың өз атын ... ... ... Егер өз атын ... зиян ... түсінген. Мысалы. қасқырдың атын қасқыр демей "ит-құс", "ұзынқұлақ"
сияқты атаулар берген. Басқа ешбір ... ... ... ... қайын-қайнаға, абысын-ажын, қайын сіңілі, өз ерінің аты т.б.
атамауының негізі де осы ... деп ... ... Өмірде болатын
түрлі жағымды-жағымсыз құбылыстардың бәрі де тылсым ... ... деп ... ... ... ... үшін әр ... жол-
жоралғылар, қағидалар, құрбан шалу, көпшілік болып түрлі ырымдарды ... ... ... "Сақтансаң сақтаймын" деп Құдай айтыпты деген
сөздің төркіні де өте тереңде жатыр. Мүмкіндігінше ... ... ... атап кетейік: жын, пері, дию, шайтан, обыр, албасты,
күлдіргіш, әбілет, монтаны, ... сұқ, ... ... ... шимұрын,
қарғу, аусыл, шешек, жалмауыз (Амантурлин). т.б.
Анимизм. Қазақтар дүниедегі жан-жануар, ... әр ... ... ... ұсақ жәндіктердің өз иесі - Рухы бар деп ... ... ... ... әрбір рудың өз Жебеушісі, яғни ежелден
бері тіршілік етіп келе жатқан рухтас "мыс" ... ... Ал ... жандары "кормос", бірақ ешбір байланыссыз (Токарев).
"Аспан рухы", "Жер-су рухы", "Таудың ... т.б. Л. П. ... ... ... ... ... ... құдіретпен бірігіп
кеткен" /Потапов Л. П. Алтайдағы ... ... ... ...... 1969. –35 б/. Мұнда таулардың, өзен мен ... ... ... ... сол ... өзен мен ... өзін қастерлеп
құдірет тұту, яғни, біз бұл арада табиғаттың рух-бейнесін емес, өзін тіріге
санап қастерлеу ісін кереміз. Бұл анимистикалық ... ең бір ... ... деп ... ... ... анимизмнің қазіргі кездердегі
барлық діни жүйелерге өзек болғандығы және жай ғана құбылыстан ... ... ... ... ғылымда мәлім жайт.
Фетишизм. Енді фетишизм элементтерінің қазақ ... ... ... шолу ... ... ... ... алғашқы төлдеген кезіндегі алғашқы уызын өздері
ішпейді. Мәнісі аруақтарға ... ... бірі - кәрі ... оны ... ... ... қызметін атқарады деген сенімнен туған. Жас нәрестенің бесігіне
әр ... ... ... ... ... т.б. ... ... тағады. Бұл ырымның мақсаты баланы әр түрлі "жын-шайтандардан"
сақтайды деген сенімге саяды.
Қазақ даласының қай ... ... да ... ... мазарларды
көреміз. Бұл кейбір зерттеушілердің пікірінше фетиштік сенімнің мұсылман
дінінің келуімен ... ... түрі ... ... ... ... талисман, амулет аталынып жүрген "көз
тию", "тіл тиюден" сақтайтын түрін ... ... деп ... ... ... ... ... өзімен бірге үш бұрышты өзін сақтайтын аяттар
жазылған тұмар тағады. Ол адамды ... ... деп ... ... ... орынды.
Сонымен бірге, тұмардың өзі бірнеше дәуірді басынан кешіргенін
байқауға болады. Алғашында тұмар ретінде өз ... бір ... ... т.б. болса, кейіннен мұсылмандықтың енуіне байланысты тұмарға
құраннан аяттар ... ... ... Бұдан ерте кездегі діндердің өзгерген
түрлерінің қазақ халқының ерекшелігіне байланысты мұсылман-дыққа да ықпал
жасағанын көреміз.
Көшпелі әлемнің қарғыс таңбасы - ... ... ... тарихтан
белгілі. Жайылым-қонысқа байланысты жан-жалдар, барымта - мал айдап ... алып ... ... кек ... ұдайы болып жататын жайсыз әрекеттер,
бөлшектенудің де зардабы аз болған жоқ. ... ... ... әлі ... ... ... ... бітпегенін еске алсақ, ұлттық
тұтастығымызды нығайту барысында бұл ... ... ... ... ... ... қиын ... Сол кезеңдерде мұндай
жағдайларда қатаң тәртіпті сақтап отыру қажет болды. Бұл үшін ... ... ... қоса ... ... ... саяси жауапкершілікті бағыттап отыруға мүмкіндік бергені сөзсіз.
Аруаққа сену. Ата-ананы сыйлап пір тұту -халықтың асыл қасиеттерінің
бірі. Өмір беріп, өнеге көрсеткен әке, ... ... ана ... қарыз
сенімі әр адамның адамгершілік деңгейінің елшемі, азаматтық жауапкершілігі
болып саналады. Ата-бабалар аруағына сыйыну салты арғы ... ... ұлы ... ... ... алға ... ... туған.
"Өлі риза болмай, тірі жарымас" деген қанатты сөз де осы ... ... ... ... өзі бұл ... ... адамның рухы. "Аруақ" - күш,
қуат, дем ... ... ... бар "рухтың" кепше түрі (Бекмұхамедов)
негізінен араб тілінен ... сөз. ... ... - ... ... істеріне байланысты айрықша қасиет иесі саналған аталардың ... ... ... талаптану ұғымын білдіреді. Аруаққа
сыйыну салты ұрпақты ... ... ... ... ... зор ... ... болған және бола да бермек. "Қазақтар
әдетте ата-баба аруағын Алладан да құдіретті деп ... ... ... жаны бар. ... ... ұрпақтың ой-сезімі мен ... ... ... ... болады. Ата-бабаны қастерлеу ғұрпы-
қоғам мен адам тануға көмектесетін ... ... ... ... ... ақыл ... адамгершілігімен, имандылығымен белгілі
болған жандардың өмірін кейінгі ұрпаққа өнеге ету-ұлттық қасиеттерді сақтау
мұратындағы жауапкершілікті арттыруды көздейді. Бұл ... ... ... ... ауыз ... және ... ... мақсатты орындаудағы жауапкершілігін күшейтеді.
Ауыл түрғындары арасында әруақтарга, тірілер мен ... ... ... бар екеніне сенім күшеймесе, кеміген жоқ. Мәселен, Үлкен
Қаратал ауылында жыл құрғатпай өмірден озған туыстарына арнап ... ... ... әр ... о ... барлық ағайын-туыстарының тізімдері
жазылған. Қатымға барлық туыстар, көршілер, молда шақырылады. Олар үйге
кіре берісте: ... ... ... болсын», «қатым сауапты ... ... ... тілектер білдіреді. Қарттар мен құрметті меймандар
таңдалган бөлмедегі қадірлі дастарқан басында, қалған ер азаматтар ... жеке ... ... ... дастарқан басында), жастар ас үйінде
жайғасады. Көбінесе қысқы соғым басы әкелініп, мол дастарқан ... ... ... ... ... бар шәй, ... соң басты ас (ет,
палау), бұдан кейін тағы да шәй ... Әр ас ... ... ... ... асқа ... ... ашық та үнді туыстардың бірі тізімдегі өмірден
озган ағайындардың есімдерін оқып шыгады. Жиналғандар бас киімдерін ... ... ... ... тұратын келіншек жыл сайын
туыстарымен бірге қатым-қат (арасында әжесі де ... ... ... ... ... Үлкен Қараталға қоныс аударғаннан кейін әжесін еске ... ... ... ... түн ... оның түсіне кіреді. Бірде келіншек
Күршімдегі туыстарына қонаққа барғанда түсі ... ... ... етеді.
Анасы одан: «Сен әжеңді еске алып ... ... ба?» - деп ... ... ... біріне де түсінде атасы кіріп: «Мен жаурадым,
аяғымды жапшы», - деп өтініпті. Қазақтардың ... ... ... ... үшін бір жыл ... ... үсті ... тұрғызылуы керек. Ал
жоғарыда сөз болған ақсақалдың бейітінде әлдеқандай себептермен ... Осы ... ... оның ... ... ... дереу мазар
тұргызады.
Әруақтарга сену күні ... ... ... ... терең етек
жайган. Мәселен, славяндармен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... ... қараталдықтардың баяндауынша,
егер жолда боран соқса, таяу арадагы бейіттердің басына барып, Құран оқыса,
әруақтар қолдап аман ... ... ... ... үшін ... ... ... дейінгі ата-бабалар рухын
құрметтеу) исламның қасиетті кітабымен ұштастыру жөн және бұл ... жәйт ... ... ... ... ... және ... бастау болган мүндай рухани синкретизм ... ... ... ... мен ... құрылымына елеулі ықпал етеді. Аруаққа
сиыну, аруақты қастерлеу - қазақ үшін ... ... бұл ... ... ... ... ... Неғұрлым
тереңнен тамыр алатын құндылықтық қазыналарымызға сенетін болсақ, болашақта
ұлттың нақтылығы мен өміршеңдігі соғұрлым анық ... ... ... ... руханияты, оның өзіндік менталитеті тек жеке пәндердің
үлесіне ғана тиісті емес, қюғамдық жаңа қатынастарға да ... ... ... -азаматтық, қоғамдық және галамдық жауапкершілікке ... ... ... деген сөз.
Тәңірге сенушілік. Тәңірге, Жер, Суға табынудың пайда болуын адамда
әуел бастан қалыптасқан ризашылық ... ... ... Бұл
құдайлар қарапайым тіршілік иелеріне қамқорлықпен қараған, ауыр кезеңдерде
адамдарға азық-түлік сыйлаған мейірбандықтарына ... ... ... еді деп ... ... ... ... шындығына көз
жеткізу адамдарға жәрдемдесетін жоғары әлем бар ... ... ... ... еді. ... түрік әулеті өздерінің үғымдарындағы ең биік шыңды Хан-
Тәңірі деп атауы да кездейсоқтық болмас. Болмыстың мәнін және оның ... ... саю ... ... көпке дейін сақталып келді.
Аспанға құдіретті күшті Құдай тұрғысынан мұқият жасалынған талдау ... ... ... ... ... ретінде қарастырылуы өзінің
дүниетанымдық түрғыдағы Тәңіріне табынуына ықпал етті. Бұдан шығар тұжырым
«нақты ... ... оның тірі ... ... ... ... ... сәйкестік бар» (Орынбеков).
Тәңірілік дін - ғылымда түбегейлі зерттеліп, тарихи тамырлары мен адам
қоғамындағы орны жете ... ... ... ... Тәңірілік дінінің бізге
әзірге белгілі өзекті нормалары зороастризммен үндес жатыр. Олар:
1) Көкте құдіретті жаратушының барлығына шек келтірмеу;
2) ... ... ... өсиеттерді бұлжытпай орындау;
3) Жас ұрпақты дәстүрлі өмір салтына, ата-бабалар қалыптастырған
тұрмыстық қалыптарға ... ... Бұл ... кез ... ... ... ... нормаларына негіз екендігі
ақиқат ... ... ... "олар көзге керінбейтін және көрінетіннің
бәрін жаратушы деп ... ... бір ... ғана ... оны осы
дүниедегі шаттықтармен бірге азаптарды жолдаушы деп біледі. Бірақ сол өз
құдайын намаз оқып, дұға ... ... ... ... ) ... де ... ... қарауды талап етеді.
Қандай діннің болмасын ақиқат шындық саналатын ... мен ... ... ... ... ... эстетикалық ілімдері
болатыны белгілі. ... ... ... тән бұл жүйе ... де бар. Мәселен, буддизм "4 ақиқатты" сыйлауға, христиандық "3
түрлі кейіптегі жалғыз құдайды", мұсылмандық ... ... ... ... оның ... екендігін мойындауға негізделсе, Тәңірі діні
аспанды - Ата, жерді - Ана деп ... ... ... ... ... - адамды "о дүниеде" көретін азаптан ... ... ... ... ... ... осы ... лайықты ғұмыр кешуге баулу
болып табылады. Осы орайда, діннің діннен айырмашылығын, өзіндік сипатын,
қалыптасқан қағидаларын "сол ... ... ... ... ... ... салт-дәстүр мен енерінен іздеген дұрыс"
(Қараманұлы) деген пікірмен толық келісеміз. Өйткені, бұның бәрі ... адам ... ... ... ең ... ... ... пе.
Негізінен Тәңірілік терең мәнді Аспан ғана емес; қазақ халқының
алғашқы діни ... ... діни ... да ... Жер мен Су ... дүниенің ортасында тұрған табыну заттары болды. Тәңір мен Жер-Судың
өзара берік байланысы шын мәніндегі езара ... ... ... ... Жер ... кіндігі арқылы жермен байланысқан. Тәңірі
құдайдың қасиеттері бар Кек ... деп ... оған ... ... ... ... айтуынша: "Бір Тәңірі дегені бір Құдай ... ... ... ... деп ... ... айтады, басқалары
Тәңірді аспан ретінде түсінеді" ... ... ... ... ... атты
құдайдың қастерленуі қоршаған орта мен әлеуметтік-саяси жағдайларға ... және ... жері деп ... мәжбүр болды. Жақсы жерді өзінің
этникалық тобының жеріне саюы осы табиғи ... ... ... ... ... ... арттырудын ідеологиясын тапты. Өзінің
ата-бабаларының өмір сүрген жері, осы ... ... ... ағып ... ... түрде сыйынып, мінажат ететін құбылысқа айналды. Сол ... осы ... ... ... Жоғары құдай ретінде Тәңірі —аспан
әке, Жер-Судың - ана арасындағы байланысы ер адам мен әйелдің ... ... ... ... Янь - ер, Инь - әйелдік
бастама сияқты). Өйткені өсіргеніңнің өнімді болуы, астықтың бітік ... ... көп өсім ... сол Жер - ананың берекеттілігінде еді. ... - ... ... тасаттық беру т.б. дәстүрлер.
Бұл жайлар ежелгі түрік діні бір ... ... дін ... ... жасауға негіз жасайды. Себебі, барлық құдайлардың басты ... деп ... ол ... ... ... ... қасиеттке ие деп
түсінді. Тәңірге табынуды, оның қадір қасиетін марапаттауды әскери ... ... ... ... ... беру үшін ... ... қалқандық қызметте атқарды. Әмеңгерлік салтындағы, династиялық
сипаттағы үнемі болып тұратын талас - ... мен ... ... ... ... ... ... Сөйтіп тақ пен билікке таласты
тоқтатуға әрекеттенді. Бұдан сол кезеңдерде-ақ діни ... ... ... ... ... ... болады. Осылайша: "көне ... ... ... ... ... ... ... аңыз өмірге
келді. Бұл діннің саясаттануының шыңы және тақ иесінің билік ... ... ... ... үшін пайдаланды. Тіпті қазіргі 21 ғасырдың соңында
қалыптасқан жаңа ... ... ... да оң ... ... ... діни кітаптарды ұстап тұрып ант беруді салтқа айналдырды.
Сондықтан да, бабаларымыздың мемлекетінің ... ... мән ... түсініктеріне ықыласпен және олар қалыптастырған Тәңірдің
құзырына қатысты жауапкершіліктің мағынасына ыждахаттылықпен ... ... ... ... - ... дүниеге кезқарас жүйесі
екендігі мәлім. Халықтың өзіндік тұрмыс-салтын туындатқан дүниетаным ... ... ... ... ... ... дінінде пайғамбар,
әулие, құдай сезі жазылған кітап т.б. болмағанын, тағылымдары ұрпақтан -
ұрпаққа ... ... езі ... ... үлгісі деп
қарауға болады. Жүздеген ұрпақтың өмір ... ... ... ... пен адам ... ... туыстығын баянды етумен
қатар, бірден-бір және ... ... ... ... ... ... ... салтын қарастырды. "Құдай" ұғымындағы ... кене ... ... ... ... ... ... түркі сөздігі)
деген мағына беретіндігі оның ... ... ... ... құдіреті
жүреді деп сенуінде.
Түркі халықтарының бұл түсінігінің ... ... ... ... ... ғылым да дәлелдеп отыр. Қырғызстан азаматы,
ғалым философ Өмұралиев Чоюн ... ... ... ... ... атты еңбегінде тәңіршілік сенімінің көшпенділердің ... күйі ... ... өркениетінің негізін қалаған рухани-мәдени
және экономикалық-саяси ілім ретінде дәлелдеп шыққан (Өмұралиев). ... ... ... А.Ю. ... ... ... ... Тенгрианство"
(мифы древних тюрков сохраненные устным и письменным преданием тюркских
народов мира) (Никонов) тәңірілік ... ... ... ... ... осы уақытқа дейін жеткен тағылымдарын суреттеп берді.
Яғни, діни сенімдерге байланысты олардың ... гөрі ... де дами ... еске ... қазіргі заманда осы діни сенімдік
қалыптың қайта жанданып, ... нәр ... ... ... етуіне қажетті табиғи жағдайлардың Тәңірден, яғни,
көкке тәуелді болатыны, белгілі бір этностың ... ... ... сол аспанның "мейірімді ықыласына" тікелей байланысты екен. Тайпаларды
біртұтас халыққа айналдыратын ... ... ... ... де ... Ал, ... географиялық
ортаның қасиеті, яки "табиғи жауапкершіліктің негізі" деп ... ... және ... ... ... ... мәселе. Бұдан Тәңірге табынған халқымыздың түсінігі ... ... ... ... ... ... ... негіз бар
Сөйтіп, ұлттық дүниетанымнан өрбіген ... ... ... ... адамды немесе ата-бабаны құрметтеу салты құралады.
Ал, табиғатты қастерлеу ғұрпы - объективті барлық, болмыс ... ... ... ... орта мен ... ... ... ардақ тұтуға үндейді. Осындай салттардан өріс алған Тәңірлік дін
адамның абстракциясынан туған о ... өмір ... ... ... ... ... қоса меңгеруге баулыған. Өмірдегі рухың ешпей
кейінгілерге өнеге болуың үшін тынымсыз әрекет етіп, нақтылы ... ... Яғни ... ... ... ... Бұл - Тәңірлік
тұрғысынан шын мәнінде ... өмір сүру ... ... ... ... ... ерекшеліктерін бөліп керсетуге болады: '
1) тәңірілік дінін халықтың нақтылы дүниетанымынан туындаған,
табиғатқа ... және ... ... ... ... ... дәрежеге жеткен, ұлттық дін деп санауға негіздер бар;
2) тәңірі - діни түсінікке орай барлық әлемді ... ... күш. ... ... ... ... ... Бірақ,
әрбір құбылысқа қатысты реттеуші рухани бастаулары бар;
3) өзіндік жора-салттары: таң сәріде ... ... ... ... шалу, аруақтарға арнап ас беру, тасаттық беру т.б.;
4) өзіндік мерекелері: наурыз-жыл айналымындағы ... ... ... сабантой, соғым басы; киелі құстарды құрметтеуі - аққу,
қарлығаш, көгершін; сыйлы күн-сәрсенбі тәрізді ырымдары бар;
5) көк ... ... ... ... мен періштелер,
әмір етілген жазбаша ережелер, "күнә", "тозақ", ... ... ... ... ... ету ... ұйымдастыратын арнаулы орын болған емес.
Өйткені Көк Тәңірі әркімнің жүрегінде, адами ниетінде болуға тиісті;
7) діни ... ... ... де жоқ. ... ... жер ... ... бәріне ортақ деген қағиданы ұстанады. Тек ... ... ... 74 ... ... ғана бақсылық, шамандық
ықыласқа ие болғандықтан өзіндік сенімге рұқсат берілген;
8) адамның қасиеті кемелденген ойы мен адами ... ... ... дінінде талап бойынша үш қағиданы орындау міндет: Тәңірі
алдында, ата-баба алдындағы және ... ... ... ... ... дінінің түп тамыры, санамыздағы сезімдік иірімдері, езіндік
ерекшеліктері әлі де кеп ... ... мен ... ... ... нәрсе.'Мысалы, қазақ халқының табиғатпен, Тәңіріне етене екендігін
мына бір зерттеуден де ... ... ... ... ... ... яғни ... құпия сырын жетік білген Жердегі адамға нәсіпті
де Тәңірі бұйыртады. "Тәңірі ... асып кете ... -деп ... ... Жұлдызың жоғары болсын деп бір-біріне ... ... ... ... ғана айта ... Көне ... өмір ... Павелдің (біздің жыл санауымыздың 14 жылы туып, 67 жылы ... ... ... мен ... ізі бар, адам ... ... мөрі бар" деген сөзі бар екен. Ендеше, Тәңірінің жазуы
да адам алақанында болғаны ғой. ... да адам ... - ... ... ... сияқты. Мысалы, адам қолында он саусақ бар. Қазақшалап
айтсақ бас бармақтың ... ... ... жұлдызының сызығы бар
делінеді. Оны ... ... ... ... ... ... тууы мен ... етеді. Яғни күн шыққанда және батқанда жанында ... күш ... ... ... Венераның грекше аты - Геспер, түрікше - Гессер.
Алақандағы сұқ саусақ пен бас бармақтың арасынан басталған ... ... ... ... тартылып барып білезік тұсқа, яғни қол мен
білектің қосылар тұсына тіреледі. Бұл ... ... - яғни ... ... тууы мен ... ... ... Демек, адамның ұзақ өмір сүруіне куш-
қуатты Гессер жұлдызы береді екен. Сұқ саусақты ... ... ... 12 жылда жаңарып отырады. Яғни Юпитер мүшел ... ... ... ... өткен соң, қазақтар Тәңірге құдайы атап, тағы да ... ... ... ... ... ... ... жоқ, Ал үшінші
саусақ - ортан Теректі Сатурн ... Бұл ... ... ... екен. Яғни Тәңірінің жазуы осы саусақта болғаны ғой. Ал жүрек
қағысы, қан тамырларына ... ... ... дейді, осы Нептун басқаратын
төртінші саусақты - ... ... деп ... ... ағып ... таза
судың дыбысы, шүмек - су жүретін ... ... ... төрт ... су, от, жер, ... ... ... арқылы орналастыра білген. Бесінші - ... ... адам ... не ... ... ... Марс ... дейді. Яғни тәрбиені сәбидің жас кезінен бастау керек. Және де оның
қабілетін дұрыс ажырата білу қажет. Адам өз ... ... ... ... өз өмірінде салт-дәстүрге айналдырып пайдаланып отырған"
(Сәрсенбина). ... ... ... ... ... ... ... мен салт дәстүрі тұрған. Яғни, ... ... ... сара ... қоя ... ... зерттеуші Мурад Аджидің дәлелі бойынша ... ... бұл ... Эрке хан 78 жылы ... ... ... ... (от) деп білген. Оны өздерінің ең бірінші ... деп ... ... отты ... ... отқа сыйынатыны да, адам бақи
дүниеден қайтқаннан ... ... ... ... сол ... ... ... от жағып түтін түтететіні де осы иланымға ... ... ... ... әлі ... ... ашуланған адамның "Кесір атсын", "От
атсын"деп қарғануы да осы түсінікте ... бір ... ... ... ... ... ... діні бізге езінің антологиясымен -
екі ұдай өзара бірлік құдайы туралы ... ... - ... ... ... бар үш ... тұжырымдамасымен; жанама әлемдерімен
- жеті қат көк аспан, жеті қат Жер асты; ... - ... уәде ... ... ... - көк ... көк ... - ... ... ... рухынан айырма-шылығы
жайлы дүниетанымдық негіздемелерімен келіп жетті. Яғни, діни сенім ... ... ... ... ... ... ... алдындағы,
қоғам мен әлеумет алдындағы, отбасы мен ... ... ... ... ... ... ... мүлтіксіз
атқарды.
Әулиелерді пір тұту. Біз төменде «Әулиелерді пір ... ... ... С. ... Е. ... ... ... сенгіштігі» атты
мақаласын негізге алдық.
Әулиелерге табыну Қазақстан мен Орта Азиядагы ... ... ... ... орын алады. Негізінде ортодоксальді (алған ... ... ... ... қағидаларына қайшы әулиеге
табынушылық өз кезегінде ислам ... кең ... ... ... ... ... желеп-жебеуші рухтарды құрметтеуге негізделген бұл
ғибадат табынушылық феодалдық қоғам идеологиясында ... жеке ... ... ... ру-тайпалардың әл-ауқатының артуы деп түсінгендіктен
қоғамның әлеуметтік саласына бойлай ... Сол ... бұл ... ... ... ... да берік орын алып отыр.
Қазақстанда әулиеге табынудың қалдықтарын әдебиеттерде ... ... ... және оның ... ... Ахмет Ясауи мен оның шәкірттерінің өмірбаяндарын зерттеу мен
толықтыру сияқты жайттармен ... ... ... ... ... ... ... пір тұтудың әр қилы көріністері жайлы
мол деректер тиісінше қарастырылмай келеді.
Мәселен, Талдықорған облысының Киров ауданында (негізінен жалайыр руы
тұрады) ... ... ... ... және ... ... ... анық байқалады.
Осы XVIII ғасырда өмір сүрген тарихи тұлғалардың (Қабылисадан
басқалары) мүрделері шамамен бір ... яғни ... мен ... ... ... ... ... оңтүстігіне қарай) орналасқан. Сірә,
бұл өңірде жалайырлардың бас қыстауы болса керек. Аталған тұлғалар ... ... ... ғана ... ... ие ... Балпық, Ескелді,
Қабылиса есімдері жаумен шайқастар кезінде айбат беретін ұранга айналған.
Мұнда әулиеге табынып, пір тұтудың ата-бабалар ... ... ... ... ішкі ... ... жатқанына көз жеткізуге болады.
Әдетте әулие деген ұғым көріпкелдік, ... ... ... ... ... ... ... «әулиелердің» бұл
әрекеттері уақыт өте келе өзінің маңызын біршама жоғалтқандай болып,
емшілік ... орын бере ... ... ... тұрғындар арасында
әулиелер өз ұрпағын қамқорына ала жүреді деген сенім болды. Мәселен, бізбен
әңгімелескен ... бірі ... ... ... ... ... айтты. Содан келер күні ол үш дүркін жараланса да аман қалды.
Айтушы өзін ажал ... аты ... ... алып ... ... сенімде.
Әулие қамқоршы болғандықтан, оны құрмет тұту ... ... ... ... жақындаған кезде көлікті тоқтату керек. Дене сияқты
нанымдар кең тараған. Мәселен, 70 жастағы әйел ... ... ... ... ұрпағы екеніне қарамастан қасиетті орындарга келгенде немесе
айналып өткенде автокөліктен (арбадан) түсіп, 1-2 шақырым жаяу ... ... ... ... ... ... ... жазаланғандығы
жайында көп мысалдар келтіреді.
Жалпы әулиелерді пір тұту соңғы 20 жыл көлемінде Қазақстанның ауыл
тұрғындарының (оған ... ... да ... ... ... ... ... тарады. 1980 жылдардың өзінде Жетісудың
зерттелген аудандарында ... ... ... ... ең алдымен қасиетті орындарды безендіру тұрысына баса ... ... ... ... ... бейіттерінде дінге сенушілер
мен табынушылар қаржысымен мазарлар ... ... ... ... ... ... ... бұтақтар өсіп тұрады. Дара ағаштар
мен бұлақтарды өулие деп қарайды. Солардың бірі аңызға ... ... ... ... ... («Ақтекше» ауылы) «қасиетті» ағаш, Қапал
ауданындағы шипалы қайнарды да (Арасан әулие) соған қосуға болады. Алайда
1980 ... ... ... ... ... ... ... әлі
тарала қоймаған еді. Бұл тұста ауыл тұрғындары арасында «әулиелерге» сену
дінге ... ... ... адамдар мен әйелдердің белгілі бір
топтарының ішінде ғана сақталғанды. Қасиетті зираттарға ... ... ... ауыр ... шалдыққан адамдар, нәресте көтермеген
әйелдер (жастары әр түрлі) және тағы басқалар келіп, ... ... ... түні ... ... Осы мақсатпен құрбандыққа шалынатын
қой бауыздалады, 7 шырақ ... ... ... ... шығады. Жалпы
мазарлар (мәселен, Балпық ата) түнеуге арналган зиратхана мен көрханадан
тұрады. Сондай-ақ қасиетті орындарда ... ... ... ... ... ... ... орындарга кіре берісте міңдетті түрде
«Ассалаумағалейкум, Балпық ата!» деп ... ... ... ... әдет ... ... айналасын аралап болғаннан кейін
мазардың сыртында бас жаққа ... ... ... маңдайын төсеп,
Құран аяттарын оқып шығады.
1980 жылдардың ортасында зерттелген ауданның ауыл тұрғындарының едәуір
бөлігі «әулиелердің» ықпалды күшіне ... ... ... ... ... ... ырымдарымен ұштасып жатқанын атап өткен
жөн.
1990 жылдары ғана ... пір ... аса ... - біршама сыртқы,
сандық болғанымен ірі өзгерістер болды. ... ... ... және ... ... ... көптеген орындар дінге сенушілер ... ... ... өлке ... ... ... куәсі болғысы
келетін әуесқой адамдардың сүйікті орындарына айнала бастады. Қазақстан
жеріндегі көптеген ... ... ... ... ... кей ... қайта жаңғыртылды. Бұл ізгі шаралар орталық және
жергілікті өкімет орындарының тапсырмасы бойынша да, сондай-ақ жергілікті
қарапайым тұрғындардың бастамасымен де ... ... ... мен ... ... журналшылар мен басқа да
белсенділердің күш-жігері ... ... ... ... ... ... Қожа ... Ясауи, Шақпақ ата, Бекет ата ... ... ... және т.б. ... ... ... құрастырылып келеді. Қызылорда облысында әулиелерді пір тұту
кең етек ... ... олар ... ... ... ... Бақсы деген сөздің шығуы көбінесе «бағу» - ... ... ... ... ... В.В. ... кезінде өзбек
тіліндегі бақсы сөзін санскриттік ... ... ... ол буддистік тақуаның аты болып, кейіннен шамандық емші-балгерді
де білдіретін болған» дейді ( ... ... ... ... пікірі бойынша, «бахши» сөзі ... ... ... ... ... ... (Владимирцов). Түркімен, жартылай
көшпелі өзбектер мен қарақалпақтар тілінде бахши сөзі «жырау», «ақын» ... ... В.Н. ... пікірі бойынша да, бақсы сөзі бертін
шыққан ... ... ол ең ... XIV ... бастап кездеседі (Басилов).
Өзіндік өмір танымы, ... ... ... ... бар
бақсылық дүниетанымның, ... ... ... ... ... туып отыр. Қазақ даласындағы ... ... ... ... айналысқаны белгілі. Қобыз, домбыра тартып, науқас
адамның ... ... ... ... ... дарынмен енер көрсете
білген. Әрине, "зікір салған кезде жындарын шақырып, ... ... ... ... ... ... бақсылық сарынды діни сенімдік
көзқарастық жүйемен салыстырауға ... ... ... ... дүниежүзілік шамандық іліммен тығыз
байланысты дамыған. Сонымен бірге өзіндік ерекшеліктері мен ... ... ... ұқсас қырлары: шамандық ілімнің идеялары, яғни, зиянды және
зиянсыз рухтардың барлығына сену; табиғатты терең сезіне білу мен ... ... ... өмір мен өлім ... жаратылысқа
қатынасы; табиғат пен өлген ата-бабаларының рухын қасиеттеулері. Шамандық
ілімінің шығуы жөнінде Д.Банзаров былай деген еді: "монғолдардың қара ... ... ... шығуымен бірдей жағдайда пайда болған. Сыртқы
дүние - жаратылыс, ішкі ... - ... рухы - ... ... ... ... шаман ілімін ұстанған адам сыртқы жаратылысқа - ... ... ... ... ... ... ... ақыл-ойы әр
нәрсені құмартады, осыдан келіп тірі рух - бақсыға, о ... рух ... ... ... деп ... бір ... ... нанымдық жүйені ұғынсақ, "шамандық" деп бақсы мен оның ойынына
қатысты ... ... ... ... көне ... одан ... ... да
бақсының "қам" деп аталғаны белгілі. Бас бақсыны "атақам" деп лауазымдайтын
болған Сібір халықтарында шаман ... ... ... ... ... ... әлі де бар. Бұл ... қазақ тіліндегі "қамдану", "қамығу",
"қамқор болу", "қамшылау", "делебесі қозу", "бұғу" ... ... ... Ал, ... ... сөзінің қайдан шыққандығы жөніндегі
пікірлерді кезінде Ш. Уәлиханов, В. Бартольд, В, Радлов, А. ... ... ... ... ... ... сөз ... көбіне аталған
ғылымдардың пікірлеріне сүйенеміз. Сөйтсе де, ... ... ... ... "емдеу" сөздерімен байланыстырған И. ... ... ... ... ... ... және Ә. Төлеубаевтың жарық ... ... ... ... ... бар. ... ... - шамандық іліміндегі
басты тұлға. Ол - діни ... ... оны іске ... ... ... құбылыстар сияқты бақсылық та бір орнында қатып қалған ... оның да туу, ... ... ... ... қайта қалпына
келтірілу кезеңдері бар. Соған сәйкес бақсының қоғамдағы орны да, ... де, ол ... ... де ... ... ... ... бақсылық
ілімнің даму барысының төрт түрлі сатысы белгілі:
1) үй ... ... - ... қауымға дейінгі сатысы;
2) маманданған бақсылар - әлі де болса әлеуметтік қоғаммен тығыз қарым-
қатынастағы топқа айналмаған;
3) ... ... ... ахуал - олардың экономикалық ... ... ... ... ... ... ... ықпалының әлемдік
діндердің тегеуріндеріне сай ыдырай бастауы (Абылқасымов). Бақсылықтың ... ... ... қауымына тән. Мұндағы маңызды мәселе бақсылықтың өз
дәуірінде халықтың жалпы танымдық процесінің даму барысына ... ... ... ... ... жеткізе, межелі сатыға дейін ... ... ... бақсылыққа қатысты материалдар XVIII ғасырдың
соңғы ширегінен бері қарай ғылыми ... түсе ... ... ... ... ... ... әскери адамдар
т.б. бақсының ойынын ... ... ... ... ... ... ... "чародей", "волшебник", "колдун", "знахарь",
"лекарь", "прорицатель" деген түсінікпен қараған. Сол ... ... XIX ... ... ... ... ... әрекеттік аясы емдеу,
болашақты болжау, жоғалғанды іздеу ... ... ... ... ... саяхатшылар бақсылардың құрбандыққа мал шалып
"сиқырлы өлеңдер" айтатынын аңғарған ... ... ... өлең ... ... ... екендігіне күмән болмаса керек. Ал, бақсылардың
әлеуметтік өмірдегі орнының XIX ... ... ... ... ... ... ... билеудің жаңа ережелеріне сәйкес бақсылыққа заң
жүзінде тиым салынды;
1) мұсылмандықтағы аруақ шақырудың шариғат ... ... ... ... ... күнә болатыны жайлы уағыздардың ықпалынан;
2) қазақ даласында етек жая бастаған орыс медицинасының да бақсылыққа
қарсы үгіт ... ... ... ... екі ... жүргізілген - тәннен
зиянкесті қуу; ұрланған жанды тәнге қайтару. "Бақсы - өзінің ... ... ... ... биік ... адам. Ол - ақын, ... әрі ... ... бірге, кез келген адамның ақын бола алмайтыны
сықылды кез-келген адам бақсы да бола алмайды" (Уәлиханов). ... ... үшін ... да, ... де ... бұрын табиғи дарын күші қажет
екендігін байқаймыз. ... ... ... ... саналатын
аспаптары, сыртқы киім киісіндегі айрықшылықтары, ... сөз ... ... ... ізденістерде кең түрде зерттелген.
Біздің бұларға қоспағымыз, мұнда ... ... ... және ... ... мен ... ... үйлестіретін, өмірде сыналған
тәртіп үлгілері бар. Яғни, бақсылық ... адам - жеке ... және ... ... жүгін көтере алған ... ... ... тән мен жан ... ... үшін ... жүргізу
жауапкершілігі жоғары, рухы берік, нанымы тастай түйілген, азаматтық
борышты мүлтіксіз атқарушылықты ... ... ... ... ... мен ... ... көзқарастарда айтылатындай тек қана ойдан
шығарылған көзсіз наным-сенім, ... ... Шын ... ... ... шығып қалған нақты тарихи себептерінің болғандығы анық. Тарихи
тұрғыдан қарасақ, ол "ертеден келе жатқан әдет-ғұрып, салт-сананың қайнар
көзі, ... біз ... - ескі ... деп атап ... ... ... ... дін еді" (Уәлиханов). Шығыстағы бүкіл қоғамдық өмір мен қайта
өрлеуді тек "мұсылмандық ... ... ... ... ... де осында деген пікір дұрыс айтылған. Оның ... "тек ... ғана ... түркілер де өз халқының, жалпы әлемдік мәдениеттің
дамуына ... үлес ... ... ... Г. Э. Фон ... ... айта кеткен жөн.
Бақсылық (шамандық) наным-сенімнің кейбір ерекшеліктеріне тоқтала
кетелік:
1) бұл ... ... ... ... ... ... күнә
мәселесі, догмаларындағы жұмақ және тозақ түсініктері де ... адам жаны саны мен мал ... ... ... тиым ... ... мәселесінде о дүниеден қорықпағаң бұл дүниедегі жанымыз
не малымыз азаяды деп түсінген;
2) о дүниелік өмір осы дүниедегі өмірдің жалғасы ... ... ... ... ... ... нашар болуы оның артында қалған
туыстарының оны құрметтеуіне байланысты деп түсінген;
3) ... ... ... де ... ... ... ... арасында "Ұра берсең құдай да өледі", "шұнақ құдай" т.б. баламалар
соны білдірсе керек.
Ислам мен христиан дініндегідей емес ... ... ... ... ... тек тірі адамға ғана қатысты. Ал, өлген адамның өзі ... ... ... ... ... тазарып, артында қалған ұрпағына
игілікті әсер ете алатын дәрежеге жететін болған. Мұндағы маңызды нәрсе ата-
бабалар аруағы тек демеуші ретінде ... ... Көк ... ... ... ... ... кететін мәнді бір мәселе бақсылық ілімнің өміршеңдігі:
күнделікті әдет-ғұрыпқа сіңісіп, оның діни ... ... ... ... ... діни ... ... екенін ажыратудың аса
қиындық келтіретіндігі" (Ақатаев).
Бақсылық туралы Ә. ... ... ... ... мақаласында
жақсы сипаттап жазған. Төменде біз негізінен осы ... ... ... ... ... және ... деген түсініктер
бар. «Шаманизм» деп әдетте бірқұдайлык дінге дейінгі көпқұдайшылық, түрлі
рухтар мен ... ... діни ... мен ... ... Ал ... ... бақсы-балгерлердің емдеу, бал ашу,
сәуегейлік іс-әрекетіне дәл ... ... ... ... - ... ... ... ойымызша, бақсылық адамды емдеу тәжірибесі ретінде өте ерте
заманда пайда болды, ... ... ... ... келе ... Оның арғы
түбінде халықтық медицина жатыр. Жалпы бақсылық бертін келе де ... ... ... өмір ... ... ... ілім-білімдерді кейбір бақсылар кеңінен пайдаланды. Дегенмеп,
бақсылықты толығымен ... ... ... ... ... медицина халықтың ғасырлар бойғы ауру түрлерін емдеу жолдары
жөніндегі рационалды ілім-білімдеріне сүйенсе, ... ... ... ... ... жан, ие туралы түсініктерге құрылған. Бақсылықтың
екінші бір сыры оның ... ... ... - ... ... мәдениеттің бір құрамдас
бөлігі. Ол халықтық дәстүрлі дүниетанымның, идеологияның, ... ... ... ... әсер етті.
1.2 Ислам дінінің Қазақстанға келуі және ... ... мен ... көп ... бойы ... ... дамып келеді. Ислам діні қазақ халқының өзіндік руханияты мен
мәдениетінің ... ... ... бірі болып табылады.
Қазақ халқының арғы тегі ... ... көне ... ... мен ... ... өз үлестерін қосты.
Орталық Азия мен Қазақстанға исламның енуі VII-VIII ... ... ... ... 670 ... бастап келе
бастады. VIII ғ. ... ... ... ... ... жандануы
байқалады.
Араб басқыншылары ҮІІІ ғасырдың орта кезінде Азербайжан мен Грузия
жерлерін ... ... ... одан әрі Сыр ... ... Олар Бұхаранығ
Ферғананы, Түркістанның бір бөлегін басып ... ... ... ... ... түркі билеушілерінің көмек сұрауымен қытайлар да Орта ... баса ... ... және ... халықтарға зорлық-зомбылық көрсете
бастады. Қытайлардың отарлаушылық ниетпен келгенін ұғынған ... Араб ... ... ... 751 жылы ... өзені бойында
болған арабтар мен түркілердің біріккен қолы ... ... ... ... ... ... ... мекендеген тайпалар ислам дінімен жақын
танысты. Терістік пен Шығыс Қазақстанға мұсылмандар сауда ... ... ... ... ... Олар Енисей жағалауына дейін
барды. Ислам діні соғыс пен алауыздықтан әлсіреген халықтардың ... ... ... әсер ... ... ... кейбір аудандарының
халифат құрамына енуі түбегейлі әлеуметтік қайшылықтар ... ... ... ... ... ... ... нығаюы
өндіріс күштерінің дамуын қамтамасыз етті. Ауылшаруашылық өнімдерінің өсуі
сауданың одан әрі дамуына, сауда орындарының ... ... ... ... қалалар көбейіп, олардың өлкенің экономикалық және мәдени өміріне
ықпалы күшейе түсті. Ислам діні ... ... ... бірігіп,
феодалдық мемлекет құру тілегіне сай ... ... ... ... ... төйықтылық бірте-бірте ыдырап, феодалдық қатынастар
қалыптасты, осыған орай ірі ... ... ... бола ... Қазақ
қоғамы дамуының объективтік сипаты феодалдық қатынастар ... ... ... дауы ... ғасырдарға созылды. Жерге алғашқы
қауымдық меншік бірте-бірте феодалдық меншік формасын ... Жаңа ... осы ... ... Бұл ... ... жер шаруашылығын
кәсіп еткен диқандар арасында тамыр жайды. ... ... ... ... ... ... ... діни орталығы
болды. Оған әсер еткен ... ... ... Қожа ... ... ... ... өсуімен байланысты. Ол көшпелі қазақ тайпалары
арасында жергілікті дәстүр мен ... ... ... ... ... ... негізінде Ясуилік жолын құрған төлға. Оның ... ... ... ... ... арасында ең таралды.
Исламның түбегейлі орнығуына VIIIғ. ортасында, 751 ж. Тараз қаласының
маңындағы араб әскербасы Зияд ибн ... пен ... ... Гао ... ... ... ... Атлах шайқасында арабтардың жеңіске жетуі
айтарлықтай ... ... ... ... ... ... Жетісу мен Шығыс
Түркістан азат етіледі. Араб әскерінің бұл жеңісі Орта Азия ... ... мен ... ... ... ... ... Қазақстан жеріне исламның таралуы бірнеше ғасырларға
созылды. Бастапқыда жаңа дін оңтүстік өңірлерге ене бастады. X ғ. ... ... ... мен Сырдариядағы отырықшы халықтың басты дініне айналды.
X ғ. басында мұсылмандықты ... ... ... ... ... Сатұқ
қабылдайды, ал оның ұлы Боғра-хан Харұн Мұса 960ж. ... ... ... ... аймақ әр-түрлі діндердің тоғысқан жері болғандығына қарамастан
ислам дінін тарату бейбіт ... ... ... Ұлы ... жолы көпшілік
діндер, солардың ішінде христиандық (көпшілігі несториандық пен яковшілер),
буддизм, заростризм діндері үшін қолайлы аймақ болды. Далалы ... ... ... ... ... Тұрғылықты халық арасына ислам еш зорлық-
зомбылықсыз бейбіт жолмен таралды.
Ислам мәдениеттің дамуына айтарлықтай әсер ... Орат ... ... игі ... ... асуы ... ... түсті. Аймақтың тұрғындары
мұсылман қауымының ажырамас бөлшегіне айналды. ... ... ... ... ... гуамнисттік дәстүрлерін қабылдауына өз
ықпалын тигізді.
Орта Азиялық мұсылман ғылымы мен ... ... ... мәдениеті тың серпін берді. Әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн, ... және ... ... Дулати атты ұлы ... ... ... ... өкілдеріне айналды.
Оңтүстік Қазақстандағы көшпенді түркі халқының арасында ... ... ... ... ... Қожа ... Ясауи ( 1166 ж.
немесе 1167ж. қайтыс ... зор үлес ... Әмір ... ... ... белгісі ретінде XIV-XV ғғ. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі ... ... бұл ... жәдігер тек Қазақстандағы ірі мұсылмандық ... ғана ... ... қатар, әлемдік озық үлгілердің бірі болып
саналады.
XIII ғасырда Орталық Азия мен ... ... ... монғол
шапқыншылықтары мен олардың дәстүрлі діни сенімдерін ұстанатын ... және ... ... ... салдарынан исламның таралуы біраз
уақытқа дейін бәсеңдеді. Осы шапқыншылықтар ... ... ... ... мен мәдениет орталықтары тоналды, мешіт пен медреселер
қиратылды. Ұлы Жібек ... ... ... зиян ... ... өте келе қайта өркендеу басталды. Монғол басқыншылары мен
ел билеушілері ислам діні мен түркі ... ... ... Бұл ... ... ... ... дала өңіріне қайта таралуына кең ықпал
етіп, басқа да бұқара халық топтарын ... ... ... ... ... ... діни ... мұсылмандарға күштемей,
діни төзімділік танытты. Алтын Орданың ханы Берке (1255-1266) және басқа ... ... ... ... ... ... орны нығая
түсті. Мысалға, Өзбек хан тұсында (1312-1342 жж.) Алтын ... ... ... ... ... ханның өзі күніне 5 рет намаз оқыған. Дін әртүрлі
тайпаларды біріктіруші құралдың біріне айналды. Көшпенділер арасына ... ... ... ... Дін уағызшылары далалы өңірге Орталық
Азиядан, Еділ өңірлері мен ... ... ... да ... ... Миссионерлер арасында суфийлік бағыттың өкілдері де аз болмады.
Сопылықтың нақышбандия мен ясауия тариқаттары ... пен ... ... ықпал еткен, сол себепті билік өкілдері сопылық ... ... ... ... ... ... ... мен
медреселерді өз иелігінде ұстап, барлық діни рәсімдерге қатысып отырған.
Монғол шапқыншылығы кезеңінен соң ... ... ... ... мемлекеттерде (Алтын Орда, Ақ Орда, Моғолстан) исламдану үдерісі
әртүрлі өтіп ... ... ... ... ескі ... (тәңіршілдік,
шаманизм) қалдықтары сақталып қалды.
Түркістан қаласында ірі зиярат орны ... ... ... мешіттер
салынды, қазақ байлары арасынан қажыға барушылар көбейді.
Қазақстанда ислам діні қарахандықтар (ХІ-ХІІ ғасырлар) тұсында ... ... жол ... ... тәңірлік сенімде болғандықтан ислам дінінің
таралуына кедергі жасады. Кейіннен ... бұл ... ... ... ... жаулап алған елдердегі мәдениеті жоғары халықтармен
байланысы күшейген ... ең ... ... ... ... ... ... туып, дін кең етек ала бастаған сайын монғолдар ислам
дінін қолдауға ... ... хан ... ... ... қолдайды. Бұл
жөнінде В. Тизенгаузен былай деп жазды: «Оның ... ... діні ... Ол наным сәулесін сеуіп, мұсылмандық қағидаларды белгіледі, шариғат
заңдарын білетін адамдарды қадірлеп, оларды ... ... және ... ... ... мешіттер мен медреселер аштың. 1280 жылдары
ислам дінін Туаменгу хан, кейіннен Өзбек хан ... В.В. ... ... ... ... алған жерлерің бәрінде ХІҮ ... діні ... ... ... ... жерінде ислам дінін
қолдаушылардың саны барға сайын көбейіп, бұл дін ... ... ... ... жая ... Темір тұсында ислам дінінің маңызы мұнан да жоғары көтеріледі.Ола
өз қол астына бағынған жерлерге исламның нықтап ... көп ... ... балаларына қалдырған өсиетінде былай деп кеткен: «Пайғамбардың
ұрпақтары, ... ... ... ... ... ... қауымымнан қадірлі орын алды. Оларға менің үйімнің есігі
ашық болды. ... олар ... сәні мен ... ... ... және
ғылымға қатысы бар мәселелер жөнінде мен олармен ақылдасып отырдымң.
Темір заманында ірі қалаларда ... ... Бұл ... ол ... дейді: «мен қалаларда мешіт салуға бұйрық бердім ... Мұсылмандарға
Құран уағыздарын үйрету үшін ... ... дін ... ... Темір
ислам дінінің идеологиясын нығайта отырып, Орта Азия мен Қазақстан жерінде
мешіттер ... ол ... ... ... ... құруға тырысып, ислам дінін көшпелі халық арасында ... ... XV ... ... пен Керей негізін қалаған ... ... ... ... Ислам діні жоғарғы хандық ... мен ... ... ... бір ... ... біргіуне ықпал
еткен идеологиялық факторлардың бірі болды. ... ... ... ... ... ханафи мазхабын ұстанды, алайда қоғамдық және жеке
өмірде исламның тәңіршілдік пен ... ... ... ... пайда болды.
Қазақ мемлекеті өзінің ... ... ... ... жүгінді. Барлық қазақ хандары Керей мен Жәнібектен бастап ең
соңғы ... ханы ... (1847ж. ... болды.) өздерінің шариғатқа
жүгінетіндіктерін атап кеткен.
Қасым хан мен Есім хан қабылдаған көшпелі ... дала ... ... ... болды. Тәуке ханның (шамамен 1718ж. қайтыс болды)
«Жеті Жарғы» заңдар кодексін қабылдауы исламды қоғамдық өмір мен ... ... ... ... ... ... Осы ... көрсетілген
әкімшілік, қылмыс және азаматтық ... ... ... ... ... Бұл ... ... ислам дініне қолдауын мойындайды.
Мысалға, «Құдайға тіл ... ... ... жеті ... ... оны тас атып ... қажет»; «Егерде біреу христиан дінін
қабылдаса, жақындары оның ... ... ... ... ... ... құрылымы заңды түрде бекітілді,
мұнда жүз бен руға бөлінбейтін ақсүйектерге басымдылық берілді. Ақсүйектер
қатарына Шыңғыс ... ... ... мен ... ... мен оның
төрт халифасының ұрпақтарынан таралған деп есептелетін қожалар жатты. ... ... ... ... ... ... ерекшелеу ислам
дінінің жоғары әлеуметтік деңгейін көрсетеді.
Сонымен қатар, құқықтық ... ... ... дала ... ... ... шариғат пен әдет-ғұрыптың синтезі күйінде ... діні дала ... ... бөлігін қабылдауына байланысты, әдет-
ғұрып пен шариғаттың ара-жігін анық ... қиын ... ... ... ... Жарғыдан» байқауға болады. Қазақ қоғамында ислам мен көне
халық дәстүрінің арадасып кеткен тұстары кездеседі. Мысалы, ислам сәбилерді
атастыру ... ... ... ... ... ... Бұл салт ... құдаласу арқылы туысқан болу уақыт өте келе қайта жаңғыртылады.
Ислам «қалың мал» ... ... көне ... да ... ... ... дінінің ықпалының қалыптасуы ескі түсініктердің
сақталуы және олармен синтезге түсуі арқылы да жүзеге асып ... ... ... ... ислам дінін ұстануда ескі діни ... ... ... ... ... шамандық, ата-баба рухына
сыйыну элементтері сақталып қалды. Осылайша, исламға ... ... ... ... ... кең ... Діни ... имам,
молда және өзге де ресми құрылымдары қалыптасқанымен, олар баяу дамыды.
XVI-XVII ғғ. ... ... ... ... ... орта азиялақ
халықтары мен Еділ татарларымен тығыз экономикалық, ... ... ... ... дінінің уағыздарын Бұхар, Самарқанд, Ташкент, Хиуа,
Түркістаннан келген ... ... ... ... орта ғасырлардағы Қазақстан тарихында ... ... ... ... ... болады:
- ислам дінінің негізгі қағидалары мен нормалары ежелгі ... жат ... жоқ, ... төл ... онан әрі ... етті;
- Ислам діні Қазақстан жеріне негізінен бейбіт ... ... Жаңа ... Қазақстан жерінде орнығу хронологиялық жағынан ұзақ
мерзімді қамтыды;
- Көшпенді өмір ... ... ... ... діни ... тән болды (түркі – исламдық);
- Классикалық мұсылман елдері ... діни ... ... ... ... сипатымен ерекшеленді.
Ислам діні көшпелі қазақ малшыларының тұрмысына сай ... ... ... ... мен ... ... салттарының сырттай
ұқсастығында емес, олардың қоғамдық құрылыстарының өзгешеліктерінде. Ислам
дінінің идеологиясы феодалдық қоғамның ... сай ... ... ... ... және мүлік теңсіздігі тән еді. ... ... ... ... күш ... ... ... күш—ислам
дінінің идеологиясы еді, қазақ байларының рухани талабын қанағаттандыратын
дін—ислам діні болды. Жаңа дінді қабылдай ... ... ... ол ... ... ... оларға ғасырлар бойы ... ... ескі діни ... ... ... ... бірге ислам дінінің
өзі де жергілікті діндердің ықпалымен өзгере бастайды.
Ислам ... ... ... миссионерлерінің, яғни ислам дінін
басқа дінді уағыздаушылардың ... ... ролі өсіп ... даласында араб елдерінен келген ишан, молдалар көбейді. Олар қазақтың
көшпелі ауылдарын аралап, құран уағыздары мен ... ... ... ... ... ... таратты. Осы мақсатта мұсылман
мемлекеттері саяси, экономикалық, мәдени ... да ... ... ... көп жеңілдіктерді пайдаланды, ал ... ... ... және ... ... қосымша салық
төлейтін болды. Ислам дінін қабылдағандар бұл ... ... діні Орта ... ... және Еділ бойына қашан енді деген
мәселе туралы бірнеше пікірлер бар. Кейбіреулердің ... ... ... ... ... ... атап ... Орта Азия мен Кавказға
VII ғасырда тарала ... ... ... пікірінше, ислам діні Орта
Азия мен Қазақстан ... IX ... ал ... ... бұл дін ... ... ... Башкирия мен Татарияға IX-X ғасырларда неді
дегенді айтады. Араб басқыншылары бұл ... ... ... ... үшін ... Олар ... халықтарға қарсы басқыншылық
саясатын жүргізді, оларды күшпен өз ... ... Араб ... ... орта ... ... мен Грузия жерін басып ... онан әрі Сыр ... ... Олар ... ... бір бөлігін басып алып, Талас өзеніне дейін жетті.
Арабтардың басқыншылық жорықтарын тоқтату үшін оларға қытайлар қарсы
шықты. 751 жылы ... ... ... ... ұрыстарда арабтар қытай
әскерлерін жеңеді. Осы кезден бастап ... ... ... ... ... ... ... Терістік және Шығыс Қазақстанға
арабтар ... ... ... ... ... жіберіп отырды.
Олар Енисей жағалауларына дейін барды. Ислам діні араб ... ... ... ... экономикасы мен мәдениетінің дамуына әсер
етті. Оңтүстік Қазақстанның ... ... ... ... ... әлеуметтік қайшылықтар жағдайында өткен феодалдық қатынастардың
дамуын жылдамдатты. Феодалдық қатынастардың нығаюы өндіріс ... ... ... Ауыл ... ... өсуі ... онан ... сауда орындарының өсуіне себеп болды. Осының негізінде ... ... ... ... және ... ... ... күшейе
түсті. Ислам діні бытыраңқы қазақ тайпаларының бірігіп, феодалдық мемлекеті
құру тілегіне сай келді және феодализм ... ... ... жаңа түрінің нығаюына көмектесті. Х—ХІІ ғасырларда рулық
–патриархалдық, томаға-тұйықтылық бірте-бірте ... ... ... ... орай ірі ... ... пайда бола бастады. Қазақ
қоғамының дамуының объективтік сипаты феодалдық қатынастар формасын алды.
Мұндай қатынастардың ... ... ... ... ... ... ... бірте-бірте феодалдық меншік формасын алды. Жаңа діннің таралуы осы
уақыттан басталады. Бұл дін алғашында жер шаруашылығын кәсіп еткен ... ... ... Түркістан қаласы қазақ хандарының әкімшілік ... ... ... бірге діни орталығы да болды. ... ... ... ... арасынан қажыға барушылар көбейді . Жаңа дін байлар
мен феодалдар тарапынан қолдау табады. Өйткені олар бұл дін ... ... ... құрал екендігін түсінеді.
Қазақстанда ислам діні қараханидтер (ХІ – ХІІ ғасырлар) тұсында ... ... жол ... Бұл ... діни ... ... ... шаман дінінде болғандықтан ислам дінінің таралуына кедергі
жасады. Кейіннен ... бұл ... ... ... ... ... жаулап
алған елдердегі мәдениеті жоғары халықтармен байланысы күшейген сайын ең
алдымен, көшпелі халықтардың ... ... ... қатынастар туып,
осы қатынастардың иесі феодалдар тобы қалыптаса бастаған ... ... ... ... ... Береке хан (1257-1266) ислам діні қолдайды.
Бұл жөнінде В.Тизенгаузен былай деп ... ... ... ... —А. ... ... ... Ол наным сәулесін сеуіп, мұсылмандық әдет-ғұрыптарды
белгіледі, шариғат ... ... ... ... оларды өзіне тартты
және өз мемлекетіне қарасты жерлерде мешіттер мен медреселер ... ... ... ... ... хан, ... ... хан қабылдады. В.В
Бортольдің айтуына қарғанда, монғол ... ... ... ... XIV
ғасырда ислам діні үстем дінге айналды. ... ... ... ... саны барған сайвн көбейіп, бұл дін қазақ даласына бірте-
бірте тамыр жая бастады.
Ақсақ Темір тұсында ... ... ... мұнан да жоғары көтерілді.
Осы діннің ... ол өз ... ... ... Темір балаларына
қалдырған өсиетінде былай деп кеткен: ... ... ... ... ... шариғат заңдарын қолдаушылар менің
қауымнан қадірлі орын ... ... ... үйіменің есігі ашық
болды. Өйткені олар сарайымның сәні мен ... ... ... ... қатысы бар мәселелер ... мен ... ... ... ... ірі ... ... салынды. Бұл ... тағы ... ... ... ... ... ... бұйрық
бердім ... ... ... ... ... үшін ... дін ... тағайындадым ». ... ... ... ... ... ол жерлерде мұсылмандықты уағыздаудың
жаңа орталықтарын құруға тырысып, ислам дінін ... ... ... ... көздеді.
Қазақстанда ислам дінінің таралуына ... ... ... ... хандығы да септігін тигізді. Осы хандық басшылары өздеріне
Қазақстан жерлерін қосып алуды көкседі. Бұл ... үшін байи ... ... ... ... ... ... салық жинауға және сол елдермен ... ... ... ... ... ... ... құрылысы болды, бұл ел басқарудың ең артта қалған формасы еді.
Феодалдық теократиялық құрылыс ел экономикасы мен ... ... ... оның ... бойы ... ... басты себебіне айналды.
Осы хандыққа қарайтын халықтың көпшілігі ислам дінін ертеректе қабылдаған
өзбектер ... ... ... ... ... ... шұғылданған отырықшы және жартылай отырықшы қазақтарға ислам
діні бастады. Мұның үстіне Қоқан хандығына ... діни ... ... да ... ... қабылдауына ықпалын тигізбей қойған жоқ.
Орта Азияда бірте-бірте Ислам дінінің екі орталығы— Хиуа мен ... ... ... ... мен ... ... да, сол сияқты дін
жағынан да осы орталықтарға тәуелді болды. Ислам дінінің тарауының тағы ... ... осы ... ... қабылдаған тәжік, татар, азербайжан
сияқты халықтармен байланысының ... ... ... діні ... ... ... бұл ... діни негізде нығая түсті. Ы.Алтынсарин былай деп
жазды:«қазақтар ...арабша және татар тілінде намаз оқиды. Қазір ... мен ... ... да ... Бұл ... ... ... медреселерінде қазақ шәкірттерінің саны азаймады, азаятында ... ... ... ислам діні жаппай тарай алмады. ... ... жаңа ... ... ... ... ... сырттай ғана таныс болғаны болмаса, оны
іштей қабылдап кете алмады. Құранның кейбір ... ... алып ... ... ішкі ... жете түсінбеді. «Жетісу қазақтары—деп жазады
этнограф Ф.Поярков — құран аяттарымен жете ... ... ... ілімі де
оның алласы да қазақтардың басым көпшілігіне жат».
Темір тарихшыларының бірі Ибн-Арабшах «көшпелі халық осы күнге ... ... деп ... ... ... ... XVI ... жазылған «Зияад-Кулуб» («Жүрек сәулесі») деген еңбекте де айтылады.
Сөйтіп, қазақ ... қос ...... ... ... ... мен ... діні құрып та кетпей, терең тамыр да жая алмай қатар жүріп
отырды.
Неліктен Ислам діні ... ... ... тамыр жая алмады? Біріншіден,
қазақ рулары мен тайпалары бытыраңқылығы бұл ... ... ... Қазақстанда біртұтас феодалдық мемлекет қалыптаса ... ... ... мен ... ... халықтармен берік
экономикалық және мәдени қатынастардың болмауы жаңа діннің орын теуіп
нығаюына ... ... ... ... ұйымның рулық-патриархалдық
түріне негізделген тұрмыс салты монотеистік дінді ... ... ... ... ... көпшілігі рулық-тайпалық одаққа бірікті.
Үшіншіден, көшпелі мал ... ... ... сірі ... моно ... ... таралуына кедергі болды.
Ислам діннің таралуы ... ... ... туып,
қалыптасу және саяси аренаға жеке қазақ ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмірдің
нығаюына жол ашты. Тайпалар арасындағы алауыздықтардан ... ... ... ... ... ... қиыншылық, қауіп-қатер
азайды, олардың тұрмысы жеңілдене бастады. Халық санасында бейбіт өмір сүру
мүмкіншілігі жаңа дінмен байланыстырылды.
Қазақтар ислам дінінің суниттік ... ... ... ... ... ... дініне дейінгі діни наным-сенімнің қалдықтары да сақталып
калған болатын. Мәселен, ... ... ... сенетін. Ежелгі
түркілердің құдайы Тәңірге табынып, «Тәңір жарылқасын!» деп алғыс ... ... ... ... ... ... ... кездері қазақтар ата-
бабаларының бейіті басына барып, аруақтарға арнап «тасаттық» беретін, діни
салт-сана жоралғыларын жасайтын. Олар ... ... атап ... ... ... табынатын. Көшпелі және жартылай көшпелі халық арасында
бақсылар (шамандар) елеулі орын алып келді.
Қазақтар қайтыс болған адамды мұсылманша ... Әр ру ... ... ... ... ... ... туысқандары оның
жетісін, қырқын, (кейде ... және ... ... Ата-бабаларының
аруағына арнап ұлан-асыр ас беретін. Ac әдетте адамның қайтыс болғанына жыл
толғанда беріледі. Дәстүрлі ... ... ... әлеуметтік және мәдени
маңызы үлкен болатын. Онда аса маңызды саяси, шаруашылық және әлеуметтік
мәселелер талқыланып, өз ... ... ... Ac ... ақшаңқан үйлер
тігілетін, аруақтарға арнап ... ... ... ... ... ... ... — ақсақалдары, ақындары, билері, шешендері,
әншілері мен балуандары арнайы шақырылатын. Ac кезінде спорттық ойындар ... ... ... ат ... ... ... ... ату, ақындар
айтысын өткізу, ән мен жырға кезек беру үлкен жиынның сәнін ... ... ... ... ... ... ас беру ... бай адамдардың
ғана колынан келетін. Қазақтардың тарихында Абылайдың асы, ... ... асы, ... асы деген ұлан-асыр астар белгілі.
Осылайша, VIII ғасырдың орта ... ... Орта ... Қазақстан
жеріне араб басқыншыларымен бірге келген Ислам діні, ХІХ ғасырға дейін
бірнеше дінді ... ... жүре ... ... жеріндегі ру-
тайпалардың негізгі дініне айналды. Осы уақыт ... ... ... ... де ... діні ... саналды. Мысалы,
Қарахан мемлекеті, Алтын Орда және т.б.
1.3 ... ... XVIII ... ... дініне қатысты саясаты
XVIII ғасырдың соңғы ширегіндегі жағдайда ... ... ... ислам дініне қолдау көрсету ... ... ... ... ... ... патша үкіметі қазақтарды Ресеймен тығыз
байланыстырмак ... Бұл ... ... тек қана Ресей татарларынан
іріктелді. Екіншіден, мұндай қадам жасау қазақтардың Орта Азиядағы мұсылман
орталықтарымен ... ... тиіс ... ... Бұл шаралар
көшпелі қазақтардың ... ... ... ... ... ... да ... даласымен шекаралас жерлердің барлығында да
мемлекет қазынасы есебінен мешіттер салына бастады. Әдетте ол ... ... ... бастамасы немесе қазақ хандары мен
сұлтандарының және ... ... ... ... ... ... ... Шаншар Сұлтанбетовтың өтініші бойынша Ертіс
өзенінің жағасында осындай бір мешіт бой көтерді. Ол мешіт ... ... мен ... ... ... салынған еді. Мешіттің жанында
балаларды оқытатын шағын медресе де болды.
Патша үкіметінің әкімшілігі өзінің ... ... ... ... жартылай көшпелі қазақ халқын шоқындырып, христиан дініне көшіруге
зор көңіл бөлді. Сол арқылы Қазақстандағы байырғы халықты Ресей империясына
шын ... ... етіп ... ойластырды. XIX ғасырдың бас кезіне қарай
қазақ даласындағы әлеуметтік-саяси ... ... ... ... ... ... ... шоқындырып, христиан дініне көшіру жөніндегі
жаңа саясатын жүзеге асыру үшін өте қолайлы жағдай туды. ... ... ... ... да ... ... Ресей француздарға қарсы
1812 жылғы Отан соғысында жеңіп шықты. 1822—1824 ... Кіші жүз бен ... ... ... ... ... ... шоқындыру жөніндегі белсенді қызметі 1808
жылдан басталды. Сол жылы ... ... ... аудандарында
ашаршылық күшейген еді. Патша үкіметінің әкімшілігі қазақтардың балаларын
көптеп сатып алып, ... ... ... ... кірісті. XIX
ғасырдағы белгілі орыс зерттеушісі А. Добросмысловтың хабарлағанындай,
«Қырғыздардың ... ... ... ... ... тіпті дін қызметкерлерінің өздері де сатып ала ... ... ... ... ... қабылдағысы келетіндер іс жүзінде
мүлде жоқтың қасы еді. Мұның өзіндік ... де ... ... ... бөлігінде тұратындар негізінен қазақтар еді.
Екініиіден, қазақ ... ... ... дін таратушы
миссионерлердің қызметіне қарсылық тіпті күшті болды. Үшіншіден, Бұл кезде
қожалар мен татар молдаларының ... ... ... ... ... едәуір
нығайған еді. Сондықтан да қазақтарды шоқындырып, христиан дініне көшірудің
нәтижесі XIX ғасырдың ... ... ... де ... ... жоқ. ... ауқымды Омбы елкесінде небары 25 қазақ, Томск ... — 4, ... ... — 66 ... қана шоқынған еді.
Қазақтардың православие дініне ... XX ... ... ... ... ... өзі патша үкіметінің қазақтарды Ресейдің
ішкі губернияларына өткізбеу ... ... ... салу ... ... еді. ... қазақтар күнкөріс үшін жүмыс іздеп, Тобыл
және Томск губернияларының селоларына ағылумен болды. ... Бұл ... оң ... Ішкі ... ... ... келген шаруалар көптеп
жайғаса бастаған еді. Патша үкіметі қоныс аударып келген ... ... ... ғана қорғау жағында болды. Қазақтарды Ертістің сол ... ... ... кең жол ... ... шекаралас ішкі губернияларының аумағына өтуінің
«занды» жолдарының бірден-бір ... ... ... ... ... еді.
Міне, мұндай жағдайда олар төлқүжаттық алымдар төлеуден босатылатын. Жаңа
дінді қабылдағандардың жұмыс іздеп, Батыс Сібірдің селолары мен ... және ... ... өте ... ... ... Отаршыл өкімет
билігінің ойлап тапқан айла-шарғысының бірі «шоқынушыларға», яғни христиан
дініне ... ... ... пен артықшылықтар беру болды.
Мәселен, «шоқынғандар» мемлекеттік алым-салықтардан және ... ... ... босатылды. Олар сонымен қатар ... ... ... ... ... да ... ... дінін қабылдаған қазақтардың барлығы да әдетте қазақ қоғамының
әлеуметтік төменгі кедей тобының өкілдері еді. Олар ең алдымен ... ... ... ... Сөз реті келгенде айта кету керек,
Бұл жағдайды Сібір қырғыздарын басқару жөніндегі жалпы облыстық ... 1868 ... 20 ... ... ... ... болады. Онда
былай деп ашық айтылған: «... бұған дейін православие дінін ... ... — авт.) ... де ... ... ... жерлерде
көшіп-қонып жүрген сіңірі шыққан кедейлерге жататыны жақсы мәлім...
Сондықтан да мына ... ... ... ... олардың өз дінін
ауыстыру себебі өздері ұстанып келген діннің түкке ... ... көз ... емес, көпшілік жағдайда материалдық есепте
жатыр..» ... ... ... ... шын ... ... ... болмайтыны әбден табиғи нәрсе болатын. Мұны дін таратушы миссионер
Филарет ... ... да ... ... ... ... ... көрініп отырғанындай, олар өздері
қабылдаған дінге барынша немқұрайлы қарайды және оны ... ... ... ... ... ... ... қауымында қала алмайтын.
Христиан дінін қабылдаған қазақтар «діннен безгендер» деп айыпталып, өте
қатаң қуғын-сүргінге ... ... ... өлтіріп те жіберетін. 1869
жылы бұрынғы аға сұлтан Құнанбай Өскенбайұлының бастамасы ... ... ... ... облысы Қарқаралы уезі аумағындағы қазақ билерінің ... ... ... ... ... таратушы миссионерлердің
қызметіне жол бермеу үщін қолдан келген шаралардың барлығын да қабылдау
керектігі ... ... ... Атап ... ... әдет ... ... ешқандай да қорғамайтыны жарияланды. Өз дініне
опасыздық еткендерді тонап кеткені, өлтіріп ... үшін ... де ... ... қазақтарын христиандандыру 1881 жылдан бастап едәуір қарқын алды.
Өйткені бұл ... ... ... ... еді. Ол ... діни миссия
негізінде құрылды. Алтай діни миссиясы бұған ... ... ... ... ... христиан дініне енгізумен айналысқан болатын.
Жаңадан құрылған Қырғыз миссиясы Семей облысының кең-байтақ аймағындағы
қазақтарды шоқындыруға кірісті. Бұл аумақтағы ... ... ... ... XIX ғасырдың бүкіл барысында тап осы аймақта кедей жатақтардың
қатары көбейіп ... еді. ... ... ... тарапынан Қырғыз
миссиясына қатты қарсылық көрсетілді. Қазақтар орыс шаруаларының селолары
мен казак станицаларына кеткен шоқынған ... ... ... ... ... ... 1886 ... есебінде бұл жөнінде былай деп
жазды: «Мұхаммедтік орта өздерінің туыстары мен жақын ... ... ... ... жол ... ушін барлық тәсілді, соның ішінде әр түрлі
қулық-сұмдықты да, барып түрган арсыздықпен күш ... да, ... ... да ... ... ... ... жақсылап оқыту үшін оларды
миссионерлік стандарға жіберіп ... Онда олар орыс ... оқып ... ... ... ... ... ашты.
Алайда дін үйрету саласындағы миссионерлік қызметтің қарқыны тіпті де
мардымды болған жоқ. Оның үстіне, шоқынғандардың арасында исламға қайта ... да аз емес еді. ... да 1897 ... ... халық
санағының материалдары бойынша Қазақстан аумағындағы шоқынғандардың жалпы
санының небары 660 ... ... ... ... ... емес ... ... христиан дінін тықпалаумен қатар ислам дінін ... да ... ... ол исламды христиан дінін ... ... ... кедергі деп санады. Қазақтардың Шығыс елдерінде, ... ... ... ... Молдалардың қызметіне үкімет әкімшілігі
тарапынан қатаң бақылау орнатылды. 1867-1968 жылдары қазақтардың ... ... Ішкі ... ... ... ... Әр ... ғана молда ұстауға рұқсат етілді. Көшпелілер арасындағы ... ... шын ... ... болуы тиіс делінді. Молдаларды әскери
губернатор ғана тағайындайтын және ... ... ... ... салу үшін ... рұқсатын алу қажет болды. Молдалардың
жергілікті тұрғындардың ... ... ... және оның ... ... ... үшін уезд ... рұқсаты керек еді. Мешіттер мен
олардың жанындағы медреселерді қазақ қоғамдарының өз есебінен ұстау ... ... ... яғни ... ... ... ... тыйым салынды.
Дін таратушы христиан миссионерлерінің қызметі және ислам дінінің
ықпалына барынша шек ... ... ... ... күшті наразылық
тудырды. 1889 жылы Ақмола облысының ... ... ... ... өзіне хат жазып, қазақтардың өз мүфтиін тағайындауды сүрады. Бірақ
патша олардың Бұл ... ... ... бас ... Мешіт
салуға рұқсат етілмегеніне қарамай, қазақтар оларды ешқандай рұқсат сұрамай-
ақ, өз ... ... ала ... 1903 жылы ... ... ... ... қалаларында мұсылмандардың құпия діни ұйымдары ... ... ... және қазақтың студент жастары мүше ... Ол ... ... мен ... ... ... дін
саласындағы саясатына қарсы күрес жүргізу болды. Қозғалысты Науан хазірет
(Наурызбай Таласов), Мұхамеджан ... ... ... және ... ... ... ... Олар қазақ халқын өз ұлттық бет-бейнесін
сақтап қалуы үшін патша үкіметінің ... ... ... ... ... ... күрес жүргізуге шақырды. Атап айтканда, олар казак
даласындағы беделді тұлғаларға — Павлодар уезіндегі ... ... ... Абай Құнанбаевқа арнайы хат жазып, өздеріне қолдау
көрсетуін өтінді.
1907 жылы Омбы ... Дала ... ... арнайы
кеңес өткізіліп, онда қазақ қоғамындағы рухани өмірдің кезек күттірмейтін
өткір проблемалары да ... ... ... ... ... ... ... салу талап етілді. Қазақтар ... өтіп ... ... ислам дініне ешқандай кедергісіз емін-
еркін оралуын да талап етіп қойды. Сондай-ақ өзіндік ерекше Далалық ... ... ... ... жасалды. Кеңеске қатысушылар қазақ, татар және араб
тілдерінде шығатын рухани кітаптарға цензуралық бақылауды тоқтату жөніндегі
мәселені де ... ... ... бағдарламалық құжаттарында (1917
жыл) Ресейде қазақтар жиі ... ... ... ... ... таратушы миссионерлік қызметін тоқтату талап етілді.
Қазақстанға исламның енуі, таралу деңгейі туралы мәселе толық шешімін
таппаған. Исламның алғаш түркі көшпелілері ... яғни ... ... ... ... ... ... Ислам мемлекеттік дін
бола отырып, Қазақстан халқының қоғамдық өміріне тереңдей ене бастайды. ... ... ... ... ... ... туралы көптеген
археологиялық материалдар мен архитектуралық ескерткіштер куә. XVI – ... ... ... халықтармен және Еділ татарларымен экономикалық
және мәдени байланыстарының артуы Қазақстанға исламның кен ... ... ... ... ... ... ортаазиялық Бұхара, Самарқанд,
Ташкент Хиуа, Түркістаннан ... ... ... ... орай ... «киргизы содержат магометанский закон» - деп атап өткен. Н.Рычков
болса, былай деген «казахи, ... на то, что ... веру ... были ... с ... ... и даже самыми малейшими духовными
обрядами». ... ... ... пікірлер қазақтар арасында исламның
таралу дәрежесіне байланысты нақты мағлұмат бермейді. ... ... ... ... ... толымды сияқты. Ол «казахи из различных
вероисповеданий предпочтение отдавали ... ... но при ... не ... фанатизмом, свойственным другим мусульманам».
ХІХ ғасырда қазақтар арсында исламның сіңуі күшейе түсті. Бұған Ш.
Уәлихановтың сөзі ... ... «Под ... татарских мулл,
среднеазиатких ишанов и ... ... ... все ... принимает
общемусульманский тип».
Жалпы, Қазақстанда исламның түрлері мен ... сан ... ... ... ... тұрмыстық исламды (ресми исламнан
өзгеше) сипаттайтын діни синкретизм (кұбылыстардың о ... ... ... ... әр түрлі ауытқуға жол берілді. Қазақстан жеріне
сонау VIII ғасырда енген ислам тек XIX ... ғана ... ... берік орнықты. Қазақстанда діни өмірдің өзіндік ... ... ... ... ... ... Қазақстан
тұрғындарының өміріне неғүрлым терең ... ... ... ... ... ... діни ... оның барлық аймақтарында да исламның
өзара ықпалы мен әрекеттестігі және ... ... күні ... кездесетін мұсылмандыққа дейінгі ... ... ... сан ... діни ... ... ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында қазақтар негізінен мұсылман
діни оқуының (шариғат, аят-хадисінің) ... ... ... ... орындаумен қатар, балаларын мұсылман мектептерінде, медреселерде
оқытты, мешіттерге барып тұрды, демек қызу діни тіршіліктегі мұсылмандар
болды. Мұны ... ... ... ... мен ... ... ... мұсылмандық дін басылар қызметі реттеп отырды. Осының
бәрі бұл кезеңде ... ... ... ... ... ... ... деп көрсетілген пікірге шүбә келтіруге мүмкіндік береді.
Әлбетте Орта Азия халықтарымен салыстырғанда ... діни ... ... ... бой ... жоқ. Бұған исламның
Қазақстанда біршама кешірек тарағаны, мұсылмандардың діни орталықтарының
алшақтығы әсер ... Ал енді ... ... ... ... ... қарадүрсін жаттап алады да, исламды шалағай білумен ... ... ... ... ... бұл ... ... және тереңірек
қанат жайған Орталык Азия дінге сенушілерінің басым ... ... ... мен ... де тән ... кемшілік. Бұл кезеңде
қазақтардың Құдайға құлшылық ... ... ... ... діни ... ... Кез келген жерде намаз оқылатын. ... ... ... ... мен араб ... ... ... уағыздаушыларды қазақтар пір тұтып, оның ... ... ... орындап отырды.
Мұның үстіне XIX гасырда қазақтардың ... ... ... ... ... ... өзі ... қоғамында
патриархалдық-рулық тұрмыстың сақталуымен түсіндіріледі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ұштастыру болды. Ислам адаттың көптеген әлеуметтік қағидаларын
жаңғыртқандықтан адат пен ... ... ... кейде қиынға түсетін.
Осылайша, исламның қазақ халқы арасында кең ... ХІХ ... ... ... Және ол Қазақстанда исламға дейінгі наным-сенімдермен
қатар жүруімен, ықпалымен ерекшеленеді.
2. Кеңес ... ... ... ... ... Кеңес үкіметінің Қазақстандағы Ислам дініне қатысты саясаты
1917 жылғы ... ... ... ... ... ... - Алаш, Өзбекстанда - Кіші-бұхарлықтар партиясы,
Әзербайжанда - Муссавати және басқа да партиялар құрылып, белсенді ... ... Ал ... ... ... ... ... шайқалтты. 1920
жылдың ортасы мен 1930 жылдардың бас кезі аралығында кеңес ... ... аса ... ... ... Діни ... ... тонала бастады.
Мешіттер мен діни мектептер жабылып қалды, шариғат соттарына, ... ... ... ... қажылық сапармен баруға
тыйым салынды. Әсіресе ауылдық жерлердегі мешіттердің көбі ... ... ... жәй ғана ... ... ... ... тоналғаны, ұрланғаны жайында көптеген оқиғалар аян. Діни
қызметкерлер қудаланып, ... ... ... ... ... қарсы қимыл-әрекеттерге қатысты деген айып тағылды.
Кеңес өкіметі билік құрған жылдары Одақтың басқа да көптеген халықтары
сияқты қазақтардың да ... ... ... ... тұрмыс бейнесін
айқындап келген талай ғасырлық таза патриархалдық өмір ... ... ... ... соңы мен 40-шы ... басында орын ... ... жеке ... дін ықпалынан арылуы, ауысуы)
үрдістерінде араб әрпінен алдымен латын, ал ... соң орыс ... ... ... білім алуға көшу үлкен рөл атқарды. Ислам
дәстүрлі түрде тараған басқа да ... ... ... қазақтар арасында
да мұсылман ілімі араб тіліне тығыз байланыстырылған. Араб тілі, әсіресе
араб кітаптарындағы білім-танымдар, діни ... ... ... ... ... деп ... ... Исламды қабылдаған Иран және ... ... ... да араб тілін міндетті түрде ислам дәстүрлерімен
және мінәжат етумен байланыстыратын болған. Араб жазуы көптеген ғасырлар
бойы діни ... ... ... ... келді. Қазақтардың басым
көпшілігі ... дін ... ... ілтипаты ауған адам ретінде зор
кұрметке иеленді. Алайда жаңа әліпбиге ... ... дін ... ... ... ... ... жоғалтты. Мешіт «мәдени орталық»
болудан қалды. Кеңес өкіметі өзінің алғашқы декреттерінің бірімен мұсылман
дін басылары ... ... ... ... ... Мешіттердің
жаппай жабылуы, мұсылмандар ... ... ... ... беру жүйесінің күйреуіне апарып соқты.
Қазақтардың тұрмыс салттарының өзгеруі діни дәстүрлердің шектелуіне
және ... ... ... ... ... ... қалыптасуына
алып келді. Соған қарамастан отбасылық-тұрмыстық деңгейде тұншықтырылған
діни наным-ұғымдар мен салт-дәстүрлер қазақ қоғамында жалғасын тапты.
Отбасы мен ... ... ... исламдық және оған дейінгі
дәстүрлер дінге нанушылардың күнделікті тұрмысының бір ... ... Әр ... ... еске алу және ... ... отырғызу дәстүрлері
өткізіліп жатты; әсіресе оңтүстіктегі аудандарда ... айт пен ... ... атап ... ... ... көптеген салт-дәстүрлер мен
әдет-ғұрыптар: «тасаттық», «бесік құда», «қарсы ... ... ... алып ... ... төлеу» кең тарап, бұларды кейбір қазақтар
мұсылмандық дәстүрлер деп ұқты.
Исламға дейінгі ежелгі жаңа ... ... ... ... ... ... ... орындары кері тартпа діни, тіпті исламдық мейрам деп
қараумен (өйткені оны ... ... ... ... ... ... атап ... болған) қатар, оған 1926 ж. ресми түрде ... ... ... ... тығыз орналасқан отырықшы мұсылман халықтары
өздерінің халықтық «Жаңа жылын» атап өтуді ... ... Ал ... ... ... ... ... өзінің ұлан-байтақ жерінде
седентаризацияның, коллективтендірудің, сырттан ... ... - ... ... «діни экстремистер» деп аталатындардың,
жаңа «магниткалар» мен қалалар тұрғызуға, тың «көтеруге» ... ... ... ... қазақ халқы Наурыз мерекесін атап өту мен
наурыз көже әзірлеу ... ... ... ... аса ... түрде
ғана жалғастыра алды.
Қазақтардың, соның ішінде дінге сенушілердің тұрмыс тіршілігінде,
әсіресе Қазақстанның оңтүстік және батыс ... ... ... ... ... ... орын ... атап өткен жөн. Дінге
нанушылардың ұғымынша әулиелер тобына ең ... ... ... ... ... тайпалар мен рулардың басшылары, дала ақсүйектерінің
өкілдері және басқалар енді ... ... ... ... ... бір
жақты ықпалын белгілі бір ... ... ... - ... жұмбақ) ислам сақтап қалды. Суфизм дін басылары тобы
өкілдерінің қызметі көп ... ... ... ... ... әулие,
мазарлардың төңірегіне шоғырландырылды. Олар негізінен суфистік жеке
шейхтердің, сондай-ақ ... ... - ... ата, ... және ... болып шығады. Дінге сенушілер Меккеге қажылыққа баруға жагдайлары
болмаған күнде осы қасиетті орындарда (мәселен, Түркістандагы Қожа ... ... ... ... санады. Қасиетті орындардың шырақшылары
суфистік әулиенің ұрпақтары немесе оның ізін ... ... ... жиі
кездеседі. Айталық, Оңтүстік Қазақстан облысындагы (бұдан әрі ОҚО) Қарабура
күмбезінің шырақшылары әйгілі суфизм ... ... ... ... ... Орталық Азиядагы, Шығыс Түркістандағы XVII ғасырдағы
суфий (сопы) Хидайаталлах (Аппақ) қожаның ұрпақтары болған. Соңғы ... ... ... ... айтарлықтай өзгерістер болды. Мәселен,
Кеңес дәуірі кезінде дінге ... екі ... ... ... жас ... ... діни ... игерген, өздерін нағыз
мұсылмандармыз деп санайтын, мұсылмандардың салт-дәстүрлерін ... ... ... ... жастар да кездесіп ... ... және орта ... ... діни ... ... ... орындауды мақсат етпейді.
Олардың діни ұғымдары үстірттігімен және шалағайлығымен сипатталады.
Кеңес дәуірі кезінде ... ... ... дінге
сенушілердің басты бес парызды білетінін көрсеткен. Олар: «ля иляха ... ва ... ... ... («Алладан басқа құдай жоқ, Мұхаммад -
Алланың ... ... ... бес ... ... ... айындағы
ораза; Меккеге қажылық; «тазару» мақсатындағы қайырымдылық, құрбандық шалу,
мешіттерде зекет беру, сондай-ақ өз еркімен садақалар ... ... ... қазақтардың діни тұрмыс-тіршілігінде исламның
зекет пен қажылық жөніндегі шарттары өзінің бүкіл ... ... ... ... дінге сенетін қазақтардың арабша сенім жөнінде жалпы
мағлұматтары болды. Қазақтардың ауызекі ... ... ... ... ... ... ұлы»), «Бисмилля!» («Аллах атымен») деген
және басқа да мұсылмандық тіркестер жиі айтылады. Сонымен қатар ... ... ... ... ... тым аз болды. Бұларды білу
негізінен дінбасы тобы өкілдерінің парызы деп саналды.
Сенушілердің рамазан айында таң атқаннан күн ... ... ... бас ... ... - 30 ... оразаға келетін болсақ,
осыншама мерзім ауыз бекітуге ... ... гана төзе ... еді. ... ... ... ... алмағандар денсаулыгы және
жасының ұлғаюымен ақталатын еді. Дінге сенушілердің мұндай тобы ... ... ... күнкөріске тең қаражатпен өтей алады деп есептеді.
Кейбір діндарлар бұл ... ... ... ... ... ... ... өзі кешіреді деп сенді. Ауыз бекіту мерзімін үш күнге ... ... ... және ... үш ... ... ұстау жеткілікті деп
санайтын сенушілер де болды. Сондай-ақ ауыз ... ... үш ... ... ... ... де болды. Мәселен, Созақ ауданының тұрғыны
бізге өз ... мен ... да ... ... 30 ... ... ораза
күндері екенін білмегендіктен адамдардың қажетті үш күннің ... 30 ... ауыз ... ... ... ... Және сол ... ораза
ұстау талабын толық білмеу себепті, 3 күндік ... ... ... ... ал ... мал мен басқа да өтеулері арқылы ауыз бекітуден
құтылуға болады деп те ... Егер адам ... бір ... ... ... бүл күнәсін кешкі ауыз ашарға 30 адамды шақыру ... ... ... ... ... де болды.
Қазақтардың әр отбасында дерлік, жанұя мүшелері ораза ұстамағанына
қарамастан, бір ай ішінде «ауыз ашарға» адамдарды ... ... ... ... сенуші ораза күндері жиналатын «тазару» ... ... ... ... ... ... ... ауыз
бекітілген болып есептелмейді деп саналды.
Дінге нанушы оны міндетті ... өзі үшін де, ... ... ... де, ... ... ... келетін болашақ нәресте үшін де ... ... ... ... ... ... ... ол 1 кг бидайдың
құнына тең болып келеді. Пітір жергілікті мешітке берілетін. Мешіт ... ол ... жоқ ... ... қарт ... ... Дәл осындай
«құдайы» мен садақа да ізгілікті іс ... ... ... ... ... араб тілін білмеді. Олар ... ... ... жаттап алады. Кейде араб ... ... ... бір тілдегі дыбыстарды дәл бейнелеп көрсетуге
арналған жазу) жазылып, бүл көптеген сенушілердің намаз оқу үшін ... ... ... ... ... ... бірі Сауд
Аравиясындагы (хадж, ал-Хаджж) барша мұсылмандар үшін ... ... ... ... Қазақстан үшін бұрын да, қазір де қиын соғып отыр.
Дегенмен ресми емес діни қызметкерлердің ықпалымен сенушілердің арасында
мұсылмандардың ... ... ... ... рет ... ... тең деген пікір бар. Мұндай қасиетті орындар болып Қазақстанда Қожа
Ахмет Ясауи, Өзбекстанда Шах-и Зинда кесенелері ... ... - ... ... - ... тауы ... Қазақстандағы цензорлық органдардың дінге қарсы жүргізген күресі
Кеңес өкіметі өз ... ... және діни ... ... ... жариялай отырып, сонымен қатар, ымырасыз атеистік саясат
та жүргізді, ол ... ... ... тағылықтың шектен шыққан үлгісін
көрсетті, мораль мен құқықтың барлық нормалары ... ... ... мен ... талқандап, қасиетті құрандар мен діни кітаптарды
өртеді. Оған дәлел тек бір Атырау өңірінде Ахмедияр Халфе, Еркінғали ... ... ... ... Маман, Жайық бойындағы Тегісбай және
Құспан, Ғаббас ... ... ... ... ... ... бұзылып, онда қызмет еткен молдалар, олардың туыстары Кеңес
өкіметінің жауы ... ... 1956 ... есеп ... Қазақстанда 60
православие шіркеуі, 26 мешіт, 2 синагога, 1 ... үйі ... ... ... 30 имам болған. 1958 жылы шіркеуге Украинамен ... да 20 ... 1960 жылы ... 22 ... ... олардың жұмысы
толық бақылауға алынды. 1962 жылы республика бойынша барлығы 25 мешіт ғана
болды. Оның ... ... ... ... - ... ... бес облыста
екіден, қалғандарында бірден, мешіттер тек Шығыс Қазақстан облысы мен
Қостанай ... ... ... ... бір ғана ... ... бірнеше медреселер жұмыс істесе, 1960 жылы мұнда бір ғана ... ... ... ... 260-300 ғана ... ... ... жылғы 28 қарашадағы КОКП Орталық комитеті Президиумының
қаулысымен «Әулие жерлер деп аталатын орындарға ... ... ... ... ... ... сенушілердің «қасиетті орындарға» (бұлақтар,
үңгірлер, мазарлар) барып түнеуіне тыйым салынып, ол ... ... ... ала ... ... тіркелген 26 «қасиетті орынның» 1959 жылы 13-
і жабылған. Ал, ... ... ... 1958 ... ... ... 16
«қаситетті мазардың» 1960 жылы 14-і жабылып, 1964 жылы ... ... ... ... талқандап, кірпіштерін
бастықсымақтар шошқа қора ... ... ... ... ... санасының
тірегі болып табылатын, көненің көзі, өркениеттіліктің ізі, ... мен ... жою ... ... Жезқазған, Қызылорда,
Маңғышлақ, Талдықорған облыстарында масқаралықпен жүргізілген. Бір ғана
Алматы облысында мемлекет ... ... 635 ... ... ... ... 10 ... жұмыстан босатылған қызметкерлер штаты ашылып
(үшеуі Қаз КСР ... ... және ... ... ... мен діни ... Кеңес өкіметі заңдары мен өкімет қарарларын
орындауын ... ... алып ... ... Батыс Қазақстан
облысында 1930 жылы 45 ... ... 1960 ... ... ... қалып, «айт
намазына» 100 - 250 адам, жұма намазға 15 - 20 адам баратынын ... ... 1960 жылы ... ... ... ол ... көшесіндегі № 6
үйде орналасқан. Ол мешітке намазға 3000 адам ... ... 1960 ... ... Қожа ... ... кесенесінің жанындағы ... ... ... ... жаңа ... ... ... келген
уәкілдің араласуынан кейін тоқтаған.
Дінге қарсы жұмысты МҚК, сот, және ... Бас ... ... ... Дін ... ... Уәкілдік атқарып және оның әрбір облыста
дін істері жөніндегі уәкілдігі ... Бұл ... ... ... яғни діни ... ... ... министрліктерге,
ведомстволарға, мекемелермен ұйымдарға діни ғұрыптар туралы заңды қолдану
мәселелері жөнінде түсінік беруге, діни ғұрыптар туралы ... ... ... адамдарды тәртіпке шақыруға, әкімшілік және қылмыстық жауапқа тарту
мәселесін қоюға құқылы болды. Мысалы 1958 жылы Қазақ КСР ... ... ... ... ... 4-ші бөлімінің бастығы майор
Жалмағанбетовтың Орталық партия ... ... ... 100-ге
жуық сенушінің тұратын жері, жұмыс орны, қашан және қай ... ... ... ... туралы толық мәлімет жіберген. Бұл мекемелер ... ... ... мен мешіттердің табысын да есептеп отырған. ... ... ... жағдайы КП Орталық комитетінің бюроларында
жылына екі рет ал, барлық облыстық, қалалық, аудандық және ... ... ... ... ... рет қаралып отырған. Сонымен қатар
ғылыми-атеистік жұмыс барлық партия, комсомол жиналыстарында, ... мен ... ... оқу ... ... мен ... кеңестерінде талқыға түсіп тұрған. ... ... ... ... ... ... жұмысты тиімді ұйымдастырудың» шараларын
бір жылда (1962ж) бес рет қараған. Дін қызметкерлерінің жұмысы заңға қайшы
деп ... Қаз КСР ... ... 200-1 ... айыпқа
тартылған, қайшы келетін «әрекеттердің» де ... кең ... ... ... шаралардың бірі 1965 жылдан бастап жоғары және орта арнаулы оқу
орындарындағы жастар арасында ... ... ... ... ... жылы ... ... атеизм негіздері» факультативтік курсы енді
жеке пән ... ... ... ... ... жоғары оқу орнына
24 сағат жүктемемен, орта арнайы оқу ... 16 ... ... Осы пән ... ... ... ауыл шаруашылығы, педагогика,
өнер ... ... ... ... ... бойынша
дайындықтан өткен мамандар шақырылды [26].
1971 жылғы 17 желтоқсанда Қаз КСР Министрлер ... ... ... ... қорғау жөнінде» қаулысының ... ... жаңа ... ... Осы ... ... бір
ғана Қызылорда облысындағы 14 «қасиетті орын», енді тарихи-мәдени ескерткіш
ретінде қайта тізімделіп, мемлекеттік ... ... ... Ал ... осы ... белсене араласа отырып, ... және ... ... ... ақша аудара бастаған. Осы жылы ... ... 4.000 сом ... 1972 жылы – 25.360 сом, 1973 – ... орыс ... 72.414 сом ... [27].
Дін ісін саясиландыру «жемісін» бере бастағанын 1972 ... ... ҚСР КП ... ... ... С.Н. Имашевқа жолдаған
есебіндегі фактылардан көруге болады (86бет). Құлымбетов сонымен ... ... ... ... ... дінге сенушілер санының азайғандығын, халықтың
көп бөлігі діннен бас тартып отырғанын мына деректермен дәлелдейді: 1969
жылы ... ... діни ... саны 565 болса, 1972 жылы ... ал ... ... ... ... 761 ұйымның 25-сі өзінің жұмысын
тоқтатқан, оның 12-сі ... 2- ... 2- ... ... 1- ... 7 күн, ... провославтық шіркеу ұйымдары
болған. «Кезбе молдалар» саны керісінше артып 1969 жылы - 83 ... ... - 482 ... 60 ... діни ұйымдарды тіркеу туралы түскен. 39
тіркеусіз жұмыс жасап жүрген дін иелеріне 6.520 сом ... ... ... дін ... ... ... үшін ескерту жасап, 16 адамға қарсы
қылмыстық іс ... 1978 жылы 16 ... ... ... № Б - ... құпия» «Республика халқына атеистік тәрбие берудің шараларын
жетілдіру» атты ... ... ... ... ... органдарының
атеистік жұмысы туралы есебі талап етіле бастады. Қостанай облысында діни
орындарға ... ... 12 ... Қарағанды қаласында 172 оқушы, Жезқазған
облысында 201 оқушы, ... мен ... ... ... ... жылы ... КСР ... Философия және право институтында ... ... құру ... Он ... бесжылдықта рспубликаның
педагогикалық жоғары оқу орындарында этика, эстетика, ғылыми коммунизм
кафедраларын, ал ... мен ... да ... ... ... ... ашу
жоспарланды.
Дінге қарсы жұмысты іс жүзіне асыру барысында ... ... ... ... ... ... есеп ... атқарған іс
шаралары туралы бірінен бірі асып түскен ақпараттарға толы ... ... ... ... ... ... осы қаулыны
орындау барысында 1982 жылға атеистік ... 19 ... ... ... хабарлайды. 80-ші жылдары атеистік жұмыстың ... ... ... ... ... жүргізілді. Ислам әлеміне шабуыл Қаз КСР ... ... ... ... З. Қамалиденов келгеннен кейін одан
да бетер ушықты. 1983 ... 28 ... №5/4 - 4745 ... ... ... ... ... еткені жайлы» хабарламасында Зақаң ислам дініне
сенуші коммунистердің соңына шам алып түсті. Ол ... ... ... ... ... олар ... ... орындарды ашуды талап
етуде, «киелі орындарға» баруға, балаларды ислам дініне сенуге шақыруда, ... ... ... ... 80 ... коммунист екені немесе бұрын
коммунист болғаны анықталғанын тізімге алған. З Камалиденов осы жағдайдан
кейін ... ... ... ... 20 молда - коммунистерді
әшкерелеуге қатысып, партия ... ... ... ... [28, п. 24].
Дінге дұрыс көзқарас тек 80 - ші ... ... ... ... Бертін келе «Қазақ КСР мәдениет министрлігінің тарих және мәдениет
ескерткіштерін қалпына келтіру және ... ... ... ... ескі ... жөнделе бастады. 1989 жылы 724 ... ... ... ... ... ... 1990 жылы ... діни істерін ұйымдастырып, Діни бірлестіктер, мешіттер және
шетелдердегі мұсылман ұйымдарымен халықаралық қатынастарды реттейтін дербес
мекеме «Қазақстан мұсылмандары діни ... ... діни ... ... дәуірі осылай халықты 70 жыл бойы атеистік тәрбиесімен
мазасын ... ... ... ... ... суарып,
замандастарымыздың және олардан тараған ... өз ... ... ... қарамастан халықтың жүрек түкпірінде жатқан рухани ... ... ... еліміз тәуелсіздік алған соң, халықтың діни наным-
сеніміне еркін жол ашылды.
3. Тәуелсіз ... ... ... ... ... Ислам дінінің жағдайы
Ислам қазір қазақ жерінде екі бағыттағы қазметімен көрінеді. ... ... ...... ... ... халықты
жалпы мұсылмандыққа насихаттау, халық дәстүрлерімен ұштасқан исламның
рухани ... ... ... бағыт: саясаттанған ислам. Бірақ исламның
саяси мақсаттары және оған жетудің әдіс-тәсілдерін қазақ қауымы қолдамайды.
Әрине, ... ... ... ... үшін ... Орта ... тегі бір ... тіл табысып, бір тұтас өмір кешуіне себеп
болатын аса маңызды фактор – ... ... ... ... ... ... ... көптік етпесе керек. Сонымен бірге, ислам ... ... ... мәдениетіміз бен дүние танамымызды ығыстырып,
схоластика мен ... бел ... ... ... ... ... республикамызда мешіттер болғанын, медреселердің ашылғанын
қалаймыз. Өйткені, ислам дінінің де ... ... ... ... ықпалы қасиетін, сонымен бірге ... ... бола ... ... ... ... бүгінгі
өмірімізге жарата білуіміз қажет. Сонда ғана ұлттық рухты, этникалық
ерекшелік пен ... ... ... ... ... оны келесі тарихи
кезеңдерге өркендетуге мүмкіндіктер туады.
Тәуелсіз Қазақстан тарихына ... ... ... ... ... ... ... тәжірибесі исламның қоғамдағы
руханилықты қолдап, дамуға қуатты жасампаз ықпалын тигізетінін дәлелдейді.
Зорлықты қабылдамау, ... ... және ... төзбеушіліктен бас
тартатын Мұхаммед пайғамбар (с.а.с.) ілімінің ... мәні ... ... одан әрі ... жағымды әсерін тигізеді.
Өзінің «Сындарлы он жыл» атты кітабында Қазақстан ... ... деп ... ... ... үшін ислам – ... ... ең ... ... идеал мен факторы, ... кете ... бай ... ... мен ... деген тиісінше баға берудің Рәмізі іспеттес».
Тәуелсіз Қазақстандағы ислам ықпалды қоғамдық күшке ... ... саны ... ... ... Егер 1991 ж. ... саны ... болса, 2000 жылдар басында 1652-ге жетті, ал 2011ж.  1-қантарында 2756-
ға ... ... жаңа ... ... 2011 ж. басында 2416
мұсылман ғимараттары қызмет атқаруда.
2005 ж. 22 ... ... ... Нұрсұлтан Назарбаевтің
қатысуымен еліміздегі ең ірі мешіттердің бірі «Нұр-Астана» ... ... ... ашылуында сөз сөйлеген Елбасы: «Жаңа мешіт Қазақстанның
жас астанасының нағыз рухани және діни ... ... ал оның ... ерекшеленетін ғимараты қаланың сәулеттік келбетін көркемдей
түсіп, оны қайталанбастай етеді... Діни ғимаратпен танысқан қала ... ... ... замандағы ең үлкен діндердің бірі исламды ұстанатын
мемлекеттің астанасы деген ой қалыптастырады»- деді.
Ол ... сол ... ... ... мәдени орталығы құрамына
енді. Мешіт күніне бес мың адамды қабылдай алады. ... ... ... төрт ... бар ... ... және алтынмен қапталған 21 күмбез
безендіріп тұр. Бас күмбездің ... 43 ... ... ... ... ... ашылды. Жыл
сайын жаңа медреселер пайда болуда. Дін ... саны ... ... ... ... көп. ... және ... діни білім алатын
адамдар саны көбеюде. Меккеге қажылыққа баратын қазақстандақтар саны ... ж. ... 228 адам ... 2007 ж. желтоқсанында 4300 қажылар ұзақ
жолға шықты.
2006 жылдан Қазақстанда ... ... ... ... ... демалыс деп жарияланды.
Қазақстан 50-ден астам мұсылман мемлекеттерін біріктіретін ... ... ... ... осы ... дейін қалыптасып үлгерген өзінің рухани
қазыналарын түгелдеп, бір жүйеге ... оның ... ... әлі ... жоқ. ... идеологияның көлеңкесінде қалып қойған ... ... ... ... діни ... жаңаша мән беріп,
оның бір тұтас жүйесін жасап шығару үлкен қоғамдық-ғылыми ... ... ... ... ... дінінің жанданып, мәдени-рухани
өмірімізге ықпал етіп, тіпті саяси-әлуметтік мәселелерге араласа бастағаны
белгілі. Осынау әрекет-тірліктеріміздің мәні ... ... мәні ... ... ... ... ұлт тағдырына қарай ықпал ететінін
бажайлап отыруда ... ... ... ұлттық болмысқа қоғамдық-әлеуметтік
күштердің әсер ететінін, нендей ... ... бара ... тап ... отыру арқылы және нақты әрекетке көшу арқалы ғана рухани шыңдалуға
болатыны ... ... ... адам ... қоғамда болып жатқан әртүрлі
өзгерістерден туындайтыны тарихи анықталған жай. Дін шыққан уақытынан ... ... ... ... реттеуші күшке айналуына көптеген тарихи
деректер куә. Сонымен ... ... ... ... ... ... сақталып отырғандығы да рас. Қазір дін көптеген жылдар ... ... ... ... әділетсіздіктің жетегінде
кеткенін сынау үстінде күшейіп отыр. Өйткені, дін қоғам өмірінде ... ... ... ... ... ... емес. Дін тарихын
тиянақты зерделеуші оны алдамшы деп бағалаудың қате пікір екендігін біледі.
Діннің мәдени дамуының жемісі екендігін оның ... ... ... шыққандығын мойындау қажет. Діни шешімдер адамдардың күнделікті
өмір салтын, қоғамдық заңдарды ескере отырып уағыздалады.
Ислам дінінің ... ... және ... ... Кез ... дін ... ... діні де адам қоғамына тән
моральдық-этикалық, кісілікті ... ... Оған ... ... ... дүниеге келген ортаның сұранымымен үндесіп жатады. Ислам діні тек ...... ... ... сол ... елдердің өмір салтына,
моральдық-этикалық нормаларына, ... ... ... ... біз
бүгінгі таңда жер бетінде миллиардқа тарта адамның зейінін өзіне тартқан
ислам ... ең ... ... ... ... ... тұтамыс. Ал, қазақ
халқының тарихында ислам дінінің ... дами ... ... ... мен ... кедергі болса керек. Қазақ исламы, қазақ
мұсылманшылдығы догмалық исламнан әлде ... ... ... ... бармайтын діни наным.
Егер халқымыздың барша өмір салты ғылыми ... ... өтер ... халқының тарихи-әлеуметтік болмысында ислам дінінен әлдеқайда басым
екеніне көзіміз жетер еді. Тәңірлік дін әлі ... ... ... орны жете анықталған жоқ. Біздегі «бақсылық» деп ... та ... ... ... ... бір ... ... ғана.
Қазақ халқының өмір салты мен ... ... ... ... ... ... ... дінмен қойындасып жатыр. Адам ... ... ... ... ... ... бәрінде ислам
дінінің нышаны өте аз. Дәстүрлі наным-сеніміміз бойынша халқымыз не аспан-
көкті, не айды, не ... не ... не ... не ... ... пен ... кие ... соған сәйкес жөн-жоалығы мен ырымын жасаған. Дүниеге
келген нәрестенің ... ... ... ... ... ... өткен
адамға ас беруге дейінгі жөн-жоралығының баршасы тәңірлік наным-сеніммен
астасып жатыр.
Сондықтан да ... ... ... ... аяқталуы болып саналатын
адам өлімін дін мен ілім жан-жақты ... ... ... ... ... ... ғұмырын, бар болғаны
бақилық ғұмырға барар алдындағы дайындық қана деп ... өліп ... ... ... ... ... оларға арнап
алып пирамидалар салып, денелерін бұзылмайтындай бальзамдаулары ... ... ... адам ... ... оның жаны ұрпақтарының жанына
кіріп, әрі ... өмір сүре ... деп ... ... айтылатын өлімді жауыздықтың түрі деп есептеу шаманды
тұтынған халықтар аңыздарындағы өлімнен қашу түрінде ... ... ... қашу туралы аңызы. Күлтегін ескерткіштерінде Отан туралы
салтанатты сөздер, «түркілер суы» туралы, «шындық жолы» ... ... ... ... — сөз жоқ, зороастралық.
Тәңірлік-зороастралық ұғымдар біздің ... ... ... ... ... ... ислам діні мен
шамандықтың араласып келуі мен тәңірін алламен, жер рухын шайтан, ... ... ... ... ... ... көрніс
тапқан.
Ертеден келе жатқан әдет-ғұрып, салт-сананың қайнар көзі, қазіргі біз
шамандық – ескі ... деп атап ... ... ... ... табынған дін
еді.
Ислам діні арадан ғасыр өткенде республикада қайта жанданса, біздің
ұлттық мәдениетімізбен қай тұрғыда тіл ... ... ... ... ... Наурыз мерекесі аталып өте бастады. Көк жүзін тәңірі тұта ... ... ... өмір ... бағдаршысы ете білген көшпенділер
күн менен түннің теңесер сәтін алдымен болжауы заңды еді. Ислам діні ... ... ... ... ... ... ... бұл мереке
қазақ арасында «ұлыстың ұлы күні» деп ... ... ... пайғамбар
дүниеге келмей тұрғанда тойлана бастаған осы тарихи мәдени айғағымызды
ислам дінінің нәтижесі деуімізге ... ... ... ... ... ... болсақ, болашақта ұлттың мықтылығы мен өміршеңдігі
солғұрлым анық көрінетін болады.
Қазіргі кезде қазақ зиялы өкілдерінің бір тобы ... жаңа дін ... жүр. ... ... ... ... алыстан келер әлдеқандай миссияны
күтетін дәуір ... ... ... ... ... ... ... ислам
дінін жоққа шығарса, соңғы жылдары орын алған оқиғалар мұсылман ... ... аса ... күш екенін көрсетті.
Президентіміз Н.Ә.Назарбаев айтқандай – «Қазақстан халқының 60
процентінен ... ... ... ... ... Мұны біз ... ... үкіметі кезінде біздің рухани, діни мұрамыздан аулақтатқысы
келді. Көп ретте солай болды да. ... ... ... республика
халқының мұсылмандық бөлігі үшін рухани, мәдени қазыналарға қайтып оралу
маңызды дүние ... ... ... халқы –мұсылман, діні – ислам екендігі үнемі Елбасшымыз
Н.Ә.Назарбаев биік мінбелерден тектен текке айтып ... жоқ. Сан ... ... жолды ұстанған ата-бабаларымыз осы дінге лайықтап өз әдет-
ғұрып, салт-дәстүрін, наным-сенімін ... әрі оны ... ... ... ... кешегі «қызыл империя» ата-бабаларымыз қасиеттеген,
түпкі табиғи болмысына айналдырған ... ... ... ... ... ... ... сәл болмағанда алтын діңгегінен ажыратып,
мәңгүрт ете жаздады. Құдайға шүкір, ... ... өз ... ... ... ислам дінімен қайта қауышып, көпшілік имандылыққа
бой ұруда.
Қазіргі жаһандану дәуірінде «бәле қайда? ... аяқ ... ... ... ... мәселелер жетерлік. Еліміздіегі экономикалық
қиындық көптеген келеңсіз жайттердің бой көтеруіне жол ашып ... ... ... ... өту, ... көптеген қиындықтарды қоса
әкеледі. Бұл қиындықтардан рухани біртұтастық қиналдырмай алып шығаруы ... ... ... ұшырау, әртүрлі жіктерге бөлініп, ... ... ... ... ... дағдарыстарды басынан кешіруде.
Алпауыт империялар ең алдымен жаһандану дәуірінде кез келген елдің рухани
бірлігіне ... ... ... ... ... ... ... елді өнбіс етіп алу ежелден келе жатқан дәстүр. Әсіресе, ұйқыдан
енді оянған нәрестедей қазақ ... ... ... ерту оңайдың оңайы.
Тәуелсіздігімізден бергі он жыл ... ... ... қара ... ... ... кетуі осыны айғақтайды. Дәл осылайша үнсіз кете
беретін болсақ, алдағы 15-20 жыл ішінде қазақтың тең ... өзге ... ... емес./14/
Сондықтан да, әлі де кеш емес, мемлекеттік тұрғыдан маңыз ... ... ... көңіл бөлу, мемлекеттің басым көпшілігі мұсылмандардың
(Қазақстан ... ... ... ... ... бойынша 70%)
мүддесін, ауыз бірлігін ... ... ... исламдық этикалы
мектептер мен жоғарғы оқу орындарында оқыту, миссионерлік іс-әрекеттерге
тыйым салу қажет. «Иегово ... ... жылы ... ... оған ... барған 500 делегаттың 350-і өзіміздің қара
көздер екені көп ... ... ... ... қара ... ... еніп, мінез-құлықтары адамдық сипаттан алшақтап кеткенін де ... ... ... ... етушілерден гөрі өзге, дінімізге ... ... көп. Олар ... ... тіпті ауыл-
ауылдарды аралап, тегін діни кітаптарын таратып, ... ... ... міне осы ... ... адам ... ... отбастарымызға
ылаң салуда. Қазір Республикамызда үш жүз елуден ... діни ... ... ... ... ... ... қатарында исламдық ағымдар мен
«Ахмади» секілді теріс жолдағы ... да ... ... сан ... бойы ислам дінінің «Имам Ағзам» деп аталатын
Ханифилік жолды ғана ұстанып келген. Бұл жол нағыз ... ... ... ... көнімпаздығымен, ізгілікті сипаттарымен ерекшеленеді.
Мұны жақсы біле білген ата-бабаларымыз осы ағымды ҮІІІ ғасырдан бері нық
ұстап, арасына жік ... ... ... ... ... ... ... себебін біз республикамыздағы
жалпақшешейлік діни саясаттан көреміз. Көпұлтты Ресейде зайырлы мемлекет
бола ... ... ... келе ... ... ... құрметтеп, оған
басымдылық беретінін айдан анық жазып көрсетеді. Ал, біздерде ... дін, ... ... есік ... ... «ел ... ... бесігіңді түзе» деген. Бала шыр етіп
жарық дүниеге келген күннен имандылықты бойына сіңіру, мектепте де ... ... да мұны ... жүргізіп отыру бүгінгі күннің өзекті
мәселесі.
Бұл көкейкесті ... ... ... де, діни ... ... ... да атсалысып, бір жағадан бас, бір жеңнен қол ... ... ... ... 70% астам. Әрине, бұл үлкен күш.
Бәріміз осы күшті бірітірсек, адамгершілік, әділеттілік, имандық жолын тез
қалпына келтірер ... ... ... ... ... ... ... құру жеңілдер еді. Өйткені, құқықтық-демократиялық
мемлекеттің қайнар көзі де осы исламда, ата-баба ... ... ... ... бекітіп, қабылдап отырғанда бұларды
көзінен таса қалдырмаулары ... ... ... ... ... түп-
тамырларына, өткеніне сүйенеді. Жапония да, АҚШ та, ... да, ... ... де, ... де дәл ... ... ... өткенінен нәр алған.
Ал, біздердің заңымыз сырттан ... ... ... әдемі
көрінгенімен дінімізге, руханиятымызға сіңбейді. Сол үшін де заңдарымыз
көпшілік көңілінен шықпай жүр. Оған бірер ... ... ... біріншіден, ата-бабаларымыз кез келген іс-әрекет, ой-ниетті адал-
арамға, жақсы-жаманға, обал-сауапқа, ... ... ... ... Күнә ... адам баласына зиян келтіреді. Сондықтан
да ондай іс-әрекеттер қылмыс, жөнсіз жасалып, кез ... ... ... ... ... ... ... күнә жасаушылар болмауын қоғамның өзі қадағалап, бола
қалған жағдайда оның шығу себебін ... оның ... ... ... үшіншіден, күнә жасаушы міндетті түрде жазасын тартуы, жасаған
күнәсіна өкініш білдіруі, екінші рет ... ... ... және ... ... ... ... тұтылады;
—   төртіншіден, мұны жүзеге асырушы ... ... және ... ... ... қана қоймай, оларды жаман жолдан ... ... ... кез ... ... іс, ... ... түрде, халық
алдында өткен. Сөйтіп, жазаның әділдігі өзгелер алдында ... ... ... сабақ, үлгі (сот шешімдері) болған./15/ Өкінішке орай,
осындайнағыз демократиялық ... ... ... ... ... Ал осы ... мықты ұстанған мұсылман
елдерінде түрмелер бос, қаңырап тұр. Айтылған кінараттар ... ... толы ... ... ... ... ... көрсетеді. Елімізде жүргізіліп жатқан құқықтық
реформалар нәтижелі болуы—имандылық пен әділеттілкте жатыр. Ал, ... ... тек ... діні мен ... ... ... ... салт-дәстүрлерінде жатыр.
Бүгінгі күні Қазақстандағы діни ахуал мозаиканың тастары іспетті ... ... ... ... ... ... ... діни ұйымдар мен
ағымдардың елімізге қаншалықты қажеті бар екені лайықты деңгейде зерттеліп
жатқан жоқ. Жоғарыда есімдері ... ... һәм ... ... секталарға ұқсас құрылымдардың елімізде де тамыр ... ... ... ... ... ... ... елдерде болған және болып
жатқан өрескел жағдайлардан ғибрат алып, қатаң шара ... кез ... ... ... ... әлеуметтік, саяси-құқықтық және
экономикалық жағдайы кез келген үгітті таратуға аса ... Сол ... дін ... ... бет бұрып, дін мәселесін бөтен күштердің
қолынан өз қолына алатын уақыты жетті деп айтар ... Егер ... ... ... болашақта дін мәселесі мемлекеттің өзімен
айналысатын болады.
3.2 Қазақстандағы діни экстремизм мен терроризм
Ғылым және ... ... ... ... ... және ... ... тани алатын мүмкіншіліктерге ие ... ... ... діни ... мен ... тақырыптарды
бұқаралық ақпарат құралдарында жиі орын алуда. Хақ дін ... да ... осы ... ... ... ... ... былайша түсіндіргім
келеді.
Исламият адам және табиғат жаратылысымен ... ... ... ... ... ... ... санамайтын, оларды дұрыс һәм
қажетті деп көретін нағыз орта жол. Мәселен, үйлену, жеп-ішу, ... ... ... меншік жинау, араласу, ғылым іздену, тазалық, жыныси ... ... ... де ... басты пенденің бәріне қажетті нәрселер.
Ислам жыныстық қатынасты шектемейді, не болмаса дін ... ... ... жанұялы болмасын демейді, қайта, үйленуді, балалы-
шағалы болуды, жанұя мен ... ... ... Тек, ... ... ... әр ... қажеттіліктерін халал жолмен ... ... ... ... ... маскүнемдік,
нашақорлық сықылды жат қылықтарды лағынеттейді.
Түркілер ... ... ... ... ... ет жеуге, мал союға ... ... ... ... ... ... болса монахтардың (еркек яки әйел) үйленуіне,
бала қызығын көруіне тыйым салынған. ... ... ... ... деп ... да ... ... жексұрын ғып көрсеткен.
Пайғамбарымыз жомарт байларды мадақтап, мұсылмандарды саудамен шұғылдануға,
саудада адал болуға және ... ... ... ... дүниелік
байлықты харам деп санамайды. Әбу Бәкір, Осман ... ... ... ... ... еді. ... ... жинау өмірдің, жаратылыстың
басты мақсаты болмауы керек. Аллаһ Тағалаға жақындататын жолдың бәрі халал,
ал Оның разылығынан алшақтататын әр нәрсе жағымсыз, ... ... ... ... осы ... фәлсәфә жеке меншікті (мүлкият) жамандық атаулының қайнар көзі
деп санаған; сондықтан, меншікті ... ... ... ... деп ... ... ... мұның солай болмағанын көрсетті.
Үйткені, меншік сезімі адамның жаратылысында (фитрат) бар нәрсе, ... ... ... ... ... Адам ... ... меншік
хұқұғы болмаса да өзінің арманына жету үшін басқа қайла-шарғыларды іздейді,
табады. Бұл болса қоғамда ... ... ... ахлақсыздыққа,
құлдыраушылыққа (коррупция) апарып соқтырады. Сондықтан, Исламияттың нағыз
орта жол ... ... ... ... ... ... талаптардың харам
саналмағаны анық болады.
Исламиятта фұндаментализм, экстремизм, ... ... ... ... ... ... сәйкес келмейді, үйткені, Ислам дегеннің өзі
бейбітшілік, тыныштық ... сөз. ... ... мұраты адамдар арасында
бейбітшіліктің ... ... ... ... деп ... ... ... себептерді, мақсаттарды іздеу керек. Олардың саяси,
экономикалық, әскери т.т. мақсаттары, ойлары болғанын тексеру керек. ... ... ... ... ... ... не жазғанда
міндетті түрде «Исламдық террористер» деген тіркеуді қосатындардың ойы
бөтен. Егер, олардың ... ... ... ... болса, онда
тек террористтерді немесе экстремистерді айыптар еді олар, Ислам сықылды
бәшериет ... ... ... бері ... ең ... өркениет
дәрежесіне, ең таза имандылыққа тіл тигізбес еді олар.
Террорист ұйымның мүшесі ... бір ... ... ... ... әлгі бұлақтар дереу «мұсылман террористтер» дей салады. Ал, ... ... ... туралы болғанда, олардың діні ... ... ғана аты ... шыққан жерінің аты, ең болмағанда саяси
көзқарасы ғана ... ... ... ... тобы ... ... ... Баск тобы» деп айтпайды олар. ... ... ... ... ... террористік ұйымы ИРА»
деп ешкім айтқан емес! Токйодағы метрода улы газ ... ... ... ... ... Жапониядағы бұддист «Аум Синрике» сектасы туралы
«Буддист ... деп ... ... ... Сондықтан, мұның негізінде
Исламды көре алмаушылық және Исламды жағымсыз етіп көрсету секілді ... ... айта ... ... Н.Ә. ... ... күні ... Айт мерекесіне
байланысты жұбайымен Астана орталық мешітіне барғанында баспасөз өкілдеріне
берген сұхбатында былай ... ... ... ... деп ... сөз жөн ... ... деген дүние жүзілік дін. Екі миллиардқа ... ... ... ... Сондықтан, әлгі бандиттер мен экстремистер
әр дінде болып жататын жағдай. Ол екеуін біз ажыратып айтуымыз керек. ... ... ... ... ... ... ... ондай емес,
еш уақытта мұсылманның діні соғыспен, қолына қару-жарақ алып ... ... ... ... ... жүру ... мәселелер болмайды
мұсылманда. Сондықтан, осындай нағыз таза мұсылманның, ... ... ... ... ол елге ... әкеледі, әр адамның өзіне де жақсылық
әкеледі деген сөз».
Нағыз экстремистік топтардың тауқыметін батыс елдері көруде. ... АБД, ... ... ... ... қаптап кеткен христиан
фундаменталист ... мен ... ... ... ... ... халде қаза тапты. Мәселен, АБД-нің Калифорния уилаятындағы
(штатт) Сан Диего қаласында «Ұлық бұлақ» деп аталған сектаның 39 мүшесі ... 1997 күні ... улап ... 18 ... 1978 күні ... ... ... Джеймстаун (Jamestown) қаласында «Халықтың
храмы» ... ... 912 ... циан ... ... ... ... Пиер қаласындағы «Күн храмы» сектасының 16 мүшесі 23 желтоқсан 1995
күні өз-өздерін өртеп өлген. Осы ... ... екі ... ... 5 қазан 1994 күні өздерін өртеп ... Күн ... ... белсенділері де тыныш тұрған жоқ: ... ... ... деп ... мекендегі 5 адам 4 қазан 1994 күні, ал, ... 5 адам ... 23 ... 1997 күні ... атып не ... ... Тексас уилаятындағы Вако қалашығындағы «Давидиан» сектасына мүше
80 адамның 19 сәуір 1993 жылы ... ... ... әлем ... де ... ... рұһбан (монах) Дату Мангайаның ... 19 ... 1985 күні 60 адам өзін улы ... ... ... Орталық Африкадағы бір мемлекетте католик шіркеуінің ... ... ... жан қию рәсімін ... ... ... бәрі ... ісі, ... адамдарды жалған уағдалармен алдаушылық.
Жалпы ел ... ... ... ... сақ болуымыз, балаларымызға
лайықты дәрежеде көңіл бөліп, кесірлі ағымдардың қыянаттығынан ... ... ... ... ... хабарлары мен әуе
толқынындағы таралымдарда бiзге орыс тiлi арқалы енген ... ... жиi ... жүрміз. Осы мағлұматтарда фундаментализм
сөзі көбінесе мұсылмандық һәм осы дiнге ... ... тән ... ... Осы ... хабарлар «исламдық фундаменталисттер»,
«мұсылман фундаменталисттер» ... ... ... тыс ... мен ... iс-әрекеттерi» деп жырлайды. Бұл терминдi, шын
мағынасын ... ... да ... ... кез келген жерде қолданып,
әйтеуiр, шулата бередi. Ал, ғылыми ... ... ... терминнiң сөздiк
һәм энциклопедиялық мағыналары мен ... ... ... ... қарағанымызда, фундаментализм деген сөздiң хақ дiн Исламмен және
осы хақ дiнге ... ... үш ... ... ... ... ... пәле болып жабысқан осы фундаментализмнің
сөздiк һәм энциклопедиялық мағыналарын түсiнiп алғанымыз жөн. Бұл ... көне ... ... fundare ... ... етiстiк. Фундаре –
жерге ... ... ... ... Осы ... ... зат ... пайда болған. Оның мағынасы – төсегiш, iрге. Кейiн
келе мағынасы толығып, жер ... ... iрге тасы ... ... ... Жә, ... ... яғни осы күнгi батыс ... ... ... пен ... бір ... ... ... мағыналары тым алшақ.
Фундаментализм дегенiмiз дүниежүзiлiк әдебиеттерде бiрiншi ... ... ... ... ... Мен осы мақаламда терминологиялық
һәм этимологиялық анықтамалы екi беделді ... ... ... ... әлемге әйгiлi «Oxford Advanced Learners’ Dictionary ... ... ... ағылшын тiлiн кәмiл үйренушiлердiң Оксфордтық
Сөздiгi) деп ... ... ... нұсқасы Оксфорд университетiнiң
баспасы тарапынан 1982 жылы он ... рет ... Бұл ... ... ... деп ... ... of the literal
interpretation of the traditional beliefs of the ... religion ... the accuracy of ... in ... яғни ... ... дәстүрлі
сенiм-нанымдарын үзiлдi-кесiлдi сақтау ... ... ... ... ... хақ ... сену)».
Жә, Америкада екi ғасырдан берi қарай жарияланып келе ... ... New World ... of the American ... ... тiлiнiң
Вебстер жаңа дүние сөздiгi), 1986 жылғы басылымы. ... ... ... ... ... beliefs based on literal ... of ... in
the Bible and regarded as fundamental to Christian faith and morals.
· The 20th century movement among some American ... based ... ... ... мазмұнына сөзбе-сөз һәм мүлтiксiз сенуге негiзделген ... ... мен ... ... ... ... дiни нанымдар.
· Осы нанымдарға негiзделiп, Америкадағы кейбiр протестанттар ... ... ... қозғалыс.
Жиһан ғалымдары дәрiптеген осы екi беделдi деректе мұсылмандарға жала
болып жабылған фундаментализм ... ... ... ... Демек,
фундаментализм мұсылмандармен ешқандай қатынасы жоқ ұғым. ... ... ... ... мен ... Еуропа християндарының,
өздерiндегi рухани шиеленiстiктер мен қақтығыстар үшiн ... ... ... ... да бар шығар-ау деп, ... ... осы күнi ... ... ... сорған, осы
мұхиттың аржағынан келген жаладан құтыла алмай жүрмiз!
Фундаментализмнiң ... ... ... ... (АБД ... жылғы президент сайлауында Америкадағы фундаменталист ұйымдардың үлкен
әсер ... ... Ал, ... 1996 ... ... да ... байқалады. Алдымыздағы жылдары фундаменталисттердің Американың
iшкi һәм сыртқы саясатында ықпалды орындарда болатыны ... ... ХХ ... бас ... АБД-нің солтүстiгінде пайда
болған ағым. Ол 1950 жылдары оңтүстiк аймақтарға ... ... ... ... ... астам шiркеу өздерiн «Фундаменталист християндармыз» деп ... ... ... бола ... діни-экстремистік ағым. Жаппай
қалаландыру һәм өнеркәсiптендiруден, сонымен ... ... ... жаны ... ... һәм ... ауқатты жүз
мыңдаған християндар азаттықты осы шiркеулерде iздеп, жиналған.
Фундаменталист шiркеулер жамағаттарды христиандықтың жоғарыда аталған
негiздерiне бағынуға шақырып, сондай ... ғана ... ... мен оның ... құтылатмыз деп насихаттаған. Сүйтіп, үнемі
өскен фундаменталист ұйымдар 1960 ... ... ... ... сол ... ... болу үшiн ... мәзһәбiнiң бiр
тармағы пентекостал (Pentecostal) ... кiру ... едi. ... ... Киелi Рұхтың хауариларға (Апостолдарға)
қонғанына сенедi һәм жексенбi күнiн ерекше қасиеттеп ... Олар ... ... ... де ... ... деп сенедi және Библияның
сөздерiне, ешқандай тәфсiрсiз, яғни, сөзбе-сөз ... ... ... бес ... аса ... сөзбе-сөз иман етудi
мiндеттейдi. Мысалы, Библияда, жер планетасы алты мың жыл бұрын ... ... ... сенiмi бойынша, осы мәлiметтi ... ... оған ... сену ... Тағы да ... ... Библияда жазылуына қарағанда, ұлық Тәңiр бұл жиһанды алты күнде
жаратып, шаршағандықтан жетiншi күнi дем алыпты-мыс. Мiне, сол үшiн ... ... дем ... ... ... ... ... басқа да мысалдарын келтiруге болады.
Америкадағы фундаменталисттердiң тұңғыш ... дауы 1963 жылы ... жылы ... ... Соты ... Supreme Court) мектептерде дiн
сабағының оқытылуына тиым салады. Фундаменталисттер Америкада жаңа бiр дiн
таратылады деп, бұл ... ... ... ... пікірінше,
Америкада таратылатын жаңа ... аты ... ... ... едi. ... ұйымдар осы жаңа дiнге қарсы айқасып келедi.
1973 жылы Жоғарғы Сот 46 уилаятта (штатта) ғамалия ... ... ... бала ... рұқсат етеді, сол себепті мемлекет пен
фундаменталисттердiң ... одан ары ... ... ... да християн
топтары фунадаменталист болу үшiн алдымен «дiншiл» (Religionist) болу керек
деп сенгендiктен, олар бiр дiннiң дiншiлiмiз деп ... ... ... ... ... ... ... Ватикандағы
бас рұһбаны (Папа) өзiнiң үндеуiнде; «дүниешiл ...... ... ... деп ... ендi, ... ең белгiлi фундаменталисттер жөнiнде бiр-екi ауыз
сөз айтатұғын болсақ;
1993 жылғы сайлауда Джордж ... ... ... (Сhristian
Right) атындағы фундаменталистiк ұйым болысқан. Бұл ... ... ... ... Ж. Буханан да қолдап, көмек
беруде. Екiншi ... ... ұйым ... ... ... ... (Moral ... қозғалысы. Үшiншi орынды, «Теледидар
рұһбаны» деп ... ... Пат ... ... ... ... ... ұстауда. Джерри Фальвелден бөлiнген фундаменталисттер
(iргешiлдер) тарапынан құрылған «Християн әрекетi желiсi» ... ... ... орынды иемденуде.
Осылардан кейiн жүз мыңға жуық мүшесi бар екi қоғамды атауға болады.
Бұлар – Луи ... ... ... ... одағы»
(Traditional Values Coalition) және Лон Мабонның басқаруындағы ... (Citizen ... ... қатар ғамалия арқалы бала алдыруға
қарсы күресушi «Құтқару әрекетi» ... Rescue) ... ұйым ... ... ... ... болысуда. Олар, тіпті, ғамалияларды
жасайтын дәрiгерлердi өлтiрiп, ғамалиятханаларды ... ... ... ... ... қосымша ретiнде, жиһанға аты әйгiлi Американың «Time» ... 8 ... 1995 ... ... ... ... ... болған,
фундаменталистiк көзқарастағы азаматтар ... ... ... ... атындағы белсендiлердiң заңнан тыс жасақтарын
айтуға болады. Осы күнде, Американың Бiрiккен Мемлекеттерiне ең үлкен ... ... осы ... ... топтар. Атақты басылым үлкен
мақаланы «Мемлекеттiң жаулары» (Enemies of State) деп ... Осы ... ... қалың бұқараны қыру қимылдарына дейiн барған. Мысалы, 1995
жылы Оклохама қаласындағы бала бақшаны бомбалап, жүздеген ... ... ... ... ... болған осы жасақтанған топтар (Алайда,
қылмыскерлер ұсталғанға дейін батыс баспасөзі тек ... ... Тайм ... осы ... тыс ... ... негiзгi
құрамын христиан фундаменталисттер, салықты сөгушiлер және Американың
негiзгi заңын қорғаушылар құрайды деп тағриф ... ... 19 ... күнi ... ... ... (ФБР) Тексас
уилаятындағы Вако ... ... ... ... ... жасағанда 80 iргешiл ... ... ... ... ... бұл жойқын шабуылынан кейiн iргешiл
топтарды жақтаушылардың саны күрт көбейеді. Осы ... ... ... ... ... ... және ақ нәсiлдiң
үстемдiгiн орнатқысы келетiн фундаменталисттер екенiн көремiз.
Мысалы, «Тайм» басылымының баяндауына қарағанда, «Християнның белгiсi»
(Christian Identity) ... ... ... ... ... Көне
Өсиетте (Библия) аталған таңдаулы пенделер, ал, йаһұдилер (жөһиттер) ... ... деп ... ... ... қарулы топтардың
жетекшiсi Норман Олсон, баптист сектасының рұһбаны һәм ... ... ... иесi. Оның ... он екi мың қарулы адам бар және олар
БҰҰ, АБД-ін социалистiк елге айландырғысы келедi деп сенедi. Тағы да ... ... ... Марк ... ... ... ... Christian Radio) арқалы хабарлар таратуда.
1990 жылы Ирақ көршiсi Кувейтті жаулап алған соң, Американың Төрағасы
Джордж Буш 11 ... 1990 ... ... ... Ұлттар Ұйымының
жетекшiлiгiнде жаңа жиһан низамын орнату керек» деген еді. Фундаменталист
бағыттағы қарулы топтар бұл ... ... ... ... ... ... ... жоспар дейді. Мисалы, Солтүстiк Каролайна аймағындағы
«Конституцияға ... ... ... ... ... жақтайтын
азаматтар» (Citizens for Reinstatement of ... ... ... ... ... ... Библияны және Атазаңды Американың
негiзгi заңына айналдырамыз!» деп мәлiмдейдi Тайм апталығы.
Америкадағы экстремист ағымдар туралы ... бiр ... ... да ... ... бұл ... ... осы деректi мысалдар арқалы экстремизмнің
шын мәнiнде не ... ... ... ... ... Аталмыш
фундаменталист ұйымдар Америкада ғана емес, сонымен ... ... ... ... де ... түрде өсiп, өрбуде. Таяу уақыттарда осындай
асырашыл топтардың кесiрлi қылықтарына куә болуымыз әбден мүмкiн.
Қорыта айтқанда, ... ... және ... пайда
болған. Мың төрт жүз жыл бойы жиһанды ғылымға, әдiлеттiлiкке, тазалыққа,
имандылыққа, абзалдылыққа, ... ... ... хақ дiн Исламға
және оған иман етушi мұминдерге фундаменталист деген жаланы жабудың жалғыз
ғана мақсаты – ең ... һәм ... өсiп, ... келе ... хақ ... ... ... оған жүректерi жiбiп келе жатқан пенделердi айнытудан.
Ислам деген сөздiң өзi араб тiлiндегi «силм» — бейбiтшiлiк, ... ... ... жә, ... ... ... ... «мұслим» сөзі
– бейбiтшiлiкке берiлген, тәсiлiм болған һәм оны сақтаушы деген мағынадан
шыққан. Демек, фундаменталист ... ... де ... ... әсте ... ... ... аңдауға болады.
Мұсылмандар амандасқанда-ақ «Әс-саламұ алайкұм!» яғни ... ... деп, ... ... тыныштық тілейді ғой. Ал, хақ ... ... Әз ... ... бір ... ... нас,
ман йанфағұн нас!», яғни «адамзаттың ең жақсысы, ең хайырлысы, адамзатқа ең
пайдалысы!» ... ... тағы да бiр ... ... ... яғни «дұға дiннiң дiңгегi, негiзi!» деген. ... ... ... ... ... ие болумен, яғни, жақсы ғамалдар
iстеумен ғана пайда болады. Он төрт ... ... ... ... ең озық және пайдалы үлгiлерiн мұралатқан хақ дiн
Исламға және мұсылмандар хақында батыс өлшемдерiндегi атаулардың мағналары
мен шығу ... мән ... ... бұл ... ... пен ... ... салдарынан дер едiм!
Ислам және түбірлес сөздер Құран Кәрімде мынандай мағнада қолданылған;
құтылу, сәлеметте болу (68-сүре/43-аят), таза ... болу (26/89 ... ... амандық, азаттық (2/208, 8/61, 47/35), бейбіт ... ... ... ... ... ... ада
болу, сәлемдесу (6/54, 7/46, 10/10, 11/69, 13/24 т.т.), берілу, тәсілім
болу (19/33, 20/47, 8/43), ... ... (2/71, 4/92, 4/125, ... /[2]/. Бір ... ... ... руынан бір топ адам Расұлұллаһқа
келіп, ... ... ... ... ұғынып болған соң мұсылмандықты
қабылдаған олар былай деген: «Біз өшпенділік пен күншілдік билеп алған ... ... ... ... ... ... ... екі ру
арасындағы өшпенділікті жояды деп үміт етеміз. Елімізге ... ... ... ... ... ... жинасын деп тілейміз!» /[3]/.
Иә, Исламға дейін үнемі теке-тіресте, шайқаста ... ... Әус ... ... мұсылмандықтан кейін татуласып, бауырласып кетеді.
Әлем тарихын парақтағанымызда мұсылмандардың әр ... ... ... ... Үстіміздегі ғасырда болған уақиғалар осыны
растайды. Сондықтан, әлемдік ... ... ... мұсылман үмметі
десек қателеспесбіз.
Пайғамбарымыз Мәдинеге келген соң (622ж.) қаланың саяси тұрақтылығы ... ... ... ету ... іске кіріседі. Үйткені,
Мәдине тұрғындары Мекке сықылды біркелкі араб факторларынан емес, сонымен
қатар йаһұдилер мен басқа ... да ... еді. ... ... ... ... пен қала ... ортақ ымыраға (консенсус) келген басқару
жүйесі болмаған еді. Сахаба Әнес ... ... ... ... ... уәкілдерімен кездесулер ұйымдастырылып, ... ... ... ... дайындалады. 623ж. Мәдине тұрғындарының барлығы
ұйғарысқан осы келісімшарттың жазба нұсқалары бүгінге жеткен. Осы тоқтамды
Мәдине Ислам Мемлекетінің ... деп ... ... /[4]/. ... ... ... ... мен баптардан, және де Пайғамбарымыздан
кейінгі халифалардың жаңа ашылған ... ... ... ... басқа мәдениеттерге кең рұқсат бергенін байқаймыз.
Исламият бөтен мәдениеттерді жатсынған емес. Қайта, оларды ... ... ... ... алуда ешқандай оқа көрмеген /[5]/.
Пайғамбарымыздың түрік-соғды сауытын киюі, ... ... ... ... шатырында соғысқа шығуы, Арабыстанның төрт жағындағы
Мысыр, Бизантия (395-1453), Сасани (224-651) қатарлы патшалықтарға ... (630ж.) ... хақ ... ... тіпті император Ираклиймен ... ... Оның ... адам ... ... елші екенін растайтын
айғақтар. Халифалық дәуірінде де басқа діндер ... жоқ, ... ... ... ... ... етілді. Мұсылмандар ғайримұслимдердің,
ал олар мұсылмандардың шәкірті, ұстазы болды /[6]/. Тіпті, ... ... ... ғұламалардың өз діндестерінен гөрі мұсылман
шәкірттерінің көбірек болғанын жазады /[7]/. Бұл факт ... ... ... ... де жоғары болғанын көрсетеді. Ғылымды кім іздесе
және дамытса, әрине сол қызығын көрмек. ... кім ... үлес ... ... ... ... ... ғылымның жетекшілігін қолға
алған соң, ... ... ... де ... ... ... тілі һәм мұсылмандардың һәм ғайри-мұслимдердің ғылым тіліне ... ... ... Бизантия патшасына хат жолдап математика туралы
кітаптар жіберуін өтінген. Грек, ибрани (иврит), сұрия, парсы тілдерінен
көптеген әдебиеттер ... ... ... ... сонау VII
ғасырдың аяғы мен VIII ... бас ... ... Әбу ... ... ... (уаф. 683) ... Халидтің ханзадалық
дәуірінде кейбір астрономия, медицина, химия кітаптарын грекшеден ... ... ... да көптеген туындылардың кейінгі
ғасырларда ... ... ... ... ... билігінде алтын дәуірін бастан кешіріп ... ... тым ... өмір сүргенін байқауға болады. Академик Бартольд
литовцылардың сонау XII ғасырға дейін, ал Хиндұқұштағы кафирлардың ... ... ... ... атап ... ... мәдениеттің өздігінен пайда болмайтыны рас. Әлемді тамсантқан
Ислам ... ... ... өзінен бұрынғы Мысыр, Месопотамия, ... Үнді ... ... ... ... ... ... алып, дамытқаны белгілі. Мәселен, әл-Фарабидің басқа дін мен басқа
ұлттың өкілі ... ... ... ... (м.б. ... ... осының бір айғағы. Осы орайда айта кететін бір ... ... ... ... ... ... ... үнді және түркі
тілдеріндегі көп мұраларды хатқа түсіру не ... ... ... ... ... сақталып қалуына үлкен үлес қосты. Егер
мұсылман ғалымдары мен көрегенді ... осы ... ... көп ... ... ... еді, ... өркениет сәуиесіне жете
алмас еді.
Мұсылман ғалымдар бар ... ... ... ... ... пен ... алудың құралы деп көрмеді олар. Бір мисал келтірелік:
Иран патшасы I Шапұр кезінде (241-272) Хұзистан аймағында Жұндишапұр ... ... Осы ... ... ... билеушісі I Хұсраудың кезінде
(531-579) патшалықтың екінші үлкен қаласына ... ... ... ... ... ... ... Жұндишапұрлық дәрігерлер өздерінің
кәсіби сырларын тек өз топтарында ұрпақтан ұрпаққа ... ... ... мен ... ... үшін ... ... білдірмейді һәм
үйретпейді /[9]/. Аталған аймақ мұсылман билігіне қаратылғаннан соң ғана
мұсылман ғалымдар олардың кейбір ... ... ... ... Алайда,
Ибни Сина сықылды біртуар дәрігерлер болса жазған кітаптары тек ... ғана ... ... ... ... кем ... алты ... бойы бас
оқулық есебінде оқытылған. Со ғасырлардың ең ... ... ... ... ... ... шыға ... осыдан.[10] Бұл
жөнінде Бартольд (1869-1930) былай дейді: «Исламның басты ... ... сол ... ... ... ... ... әрине,
материалдық һәм рухани мәдениет жағынан ... ... ... ... ... ... мәдениеттерге қамқорлық жасағанының енді бір
белгісі олардың жер-су атауларын, кісі есімдерін өзгертпеуі. Күні ... ... ... ... бұрынғы жағырапиялық атаулар сол қалпында
(дыбыс үндестігінен басқа) ... мұны ... ... ... жер,
су, қала, аудан атауларының басым көпшілігі грек тіліндегі бұрынғы атауымен
қалған. Тек, ... ... ... ... ... ... Измир, Трабзон, Анталя, Бұрса т.т. бәрі де ежелгі атауында. ... ... ... ... ... ... ... (Мағриб), Александрия (Ескендерие, Мысыр) т.т. айтуға ... ... ... ... Портұғалияда, Балқан елдерінде
салынған қалаларды санап шығуға сан жетпейді. ... ... ... негізін мұсылмандар қалаған.
Тарихта бірінші рет халифалықтар дәуірінде дүние жүзі ... ... қиыр ... ... ... ... ... ғылыми-мәдени табыстары болса қытай еліне мәлім болды. Талас
(751ж.) соғысынан кейін Атлант мұхитынан Қытай мұхитына дейінгі ... ... ... мұмкіншілік ашылды. Мұсылмандар 3 құрлықтағы
билігінің арқасында халықтар арасында мәдени ... ... зор үлес ... ... батыстағы франк, герман, рим патшаларымен
және шығыстағы қытай ханадандарымен ... ... ... ... ... халифалықтан 651-798жж. аралығында 37 рет, ал 908-1168жж.
аралығында болса 49 рет елшілік келгені жазылған ... ... ... ... мәдениет қатынастарының дамып, өзара
бірігуі һәм кірігуі (интеграция) тек Исламнан кейін ғана ... ... ... ... ... ... пен ... сырты ғана байланыс болған
болса, Исламмен бірге ... пен ... ... мәдениеттері жамырасып,
үлкен жетістіктерге қол жеткізілді. Оған дейін белгілі бір мәдениетке ... боп ... ... ... ... ... әлемдік
мәртебеге ие болды. Мисалы, араб цифрлары деп атағы шыққан сандардың ежелгі
дәуірде тек ... ғана ... ... ... ... осы
цифрларды жетілдіріп қана қойған жоқ, оларды құр символдықтан шығарып,
мағналы белгілерге айналдырды. ... ... ... рет нөл ... ... ... тапты уә еңбектерінде пайдаланды; мәселен, нөлді
бірінші рет сан ретінде қолданған ... ... ... ... /[13]/. Арал ... ... дүниеге келген дана бабамыз сонымен қатар
1-ден төмен қарайғы ... ... ... ... және ... ... жазуды көрсетті. Оның бұл табыстары ... ... ... ... ... ... ... информация ғасырында,
телекоммуникация дәуірінде мұсылмандар ... осы ... ... ... ... Орыс ... цифр мен ... тілдеріндегі cipher сөздері
арабша нөл дегенді білдіретін «сыфыр» сөзінен алынған. Шындығында араб
сандары рим ... ... ... өте ... һәм ... ... ашқан бұл жаңалық Еуропаға тек ... ғана ... ... ... ... ... ... есімді адамның абырой-беделінің артқаны
соншалық, кейін ол Рим Папасы ... /[14]/. Оның ... Папа ... ... Еуропа тарихында қалды. ... ... ... ... (Алгебра мен теңдіктер кітабы) латын тіліне аударылғанда (XIIғ.)
әл-жәбір сөзі алгебра деп ... осы сөз ... боп ... екінші бір кітабы латыншаға ... de numero ... ... ... сөзі тағы да ... ... хұқұқтары жөніндегі үндеудің ХХ ғасырда ғана ... он төрт ... ... Раббымыздың Құран Кәримінде барлық адамдардың
хұқұқтарын қорғау міндетін бұйырғанын көріп таң ... ... ... қыспаңдар! Жер бетінде бұзақылық
шығарып, бүлік ... ... ... ... мен хадистер мұсылмандарды орта жолға,
қанағаттылыққа, адамгершілікке ... ... ... ... ... ... мұсылман ешқашан да экстремист, террорист т.т.
бола алмайды. Ислам дініндегі автоконтроль жүйесі ... ... ... ... ... ... өмір мен ... пен пендеуи өмірдің, дүнияуилік пен ұхрауиліктің балансы жасалған.
Мұсылман сондықтан ифрат уә ... яғни әр ... ... ... ... һәм жанұядағы орнын сақтайды, көршілерімен тату-тәтті
қатынас орнатады, мемлекеттің ... үлес ... ... ... болған емес, қайта «тұрғызушы» болған үммет. Ал, Ислам атын
жамылып адамзатқа зиянды іс-әрекет жасаушылардан сақ ... жөн, ... ... ... ... ... жөн. Үйткені, Ислам діні
күллі адамзатқа рахмет ретінде жіберілген дін. Басты мақсаты адам ... ... ... уағыздау, бейбітшілікті орнату.
3.3 Қазақстандағы мемлекет және дін қатынастары
Елімізде негізінен басты екі дін бар десек болады. Олар – ... ... ... ... ұстанушылар халық санының шамамен 67-70 пайызын
құрайтын 24 этникалық топ. ... ... 58 ... ... ... қоса ... татар, өзбек, түрік, курд, дүнген, шешен, әзірбайжан,
башқұрт, ингуш, балкар қатарлы ... ... ... ислам дінін және
оның ішіндегі сүнни (суннит) жолын ұстанады. Тек, ... және ... бір ... мен ... ирандық топ ғана шиға (шиит) ... ... ... көп білінбейтін шиғалар, әсіресе, IV Кәрім Ага
Ханның (1936- ) ... ... ... және ... ... ... бөлімшесінің ашылуы арқасында соңғы ... ... ... ... 2004 жылдың басындағы деректерге
қарағанда елімізде 1648 мұсылман діни бірлестігі уә 1534 ... ... Осы ... ... ... Қазақстанның негізгі діні екенін және
халқымыздың тарихында ... ... һәм ... ... ең ... орын алғанын атап айтуымыз керек...
Қазақстандағы екінші орынды дін христиандықтың ... ... ... тым ... ... ... ... алуан түрлі
конфессиялар мен секталардан құралған және бір діни ... ... ... ... ... ... көпшілігі славяндық
православие бағытында. 1956 жылы ... ... 55 ... ... ... ... күні 240 діни бірлестік уә 8 ... ... ... ... ... тікелей Мәскеу
Патриархтығына және Қасиетті Синодына бағынатын митрополиттік ... ... ... ... екінші тармағы католицизмді ұстанатын шағын
топ. Олардың өзі екі топқа бөлінеді: Рим католик шіркеуі және Грек ... Бұл екі ... ... ... ... және ... ... жұмыс істеуде. Республика көлеміндегі католик жамағаттардың саны
38, діни бірлестіктер 80 ... ... ... ... ... және ... ... католик ұйымдары Қазақстанда
миссионерлік іс-әрекеттерді белсенді түрде жүзеге асырып келеді. Бүгінгі
күні ... ... ... 150 ... ... (ресми тіркелгендері ғана – М.Б.) тоқтаусыз үгіт-насихат
жұмыстарымен шұғылданып ... ... ... ... ... Қарағанды, Астана, Павлодар қалаларында діни оқу орындары мен
басылымдары бар екенін айта кетелік.
Христиандардың саны аз ... ең көп ... ... тобы ... Қазақстандағы ең басты протестант шіркеулері Евангелиялық
христиан-баптистер, жетінші күннің Адвентистері және Лютерандар. Еліміздегі
баптистердің саны 10-15 мың ... ... ... жамағаттарының саны 300
мөлшерінде. Кейбір баптист топтардың ... ... ... бас ... ... да ескерген жөн. Лютерандардың орталығы Астана қаласында
орналасқан, 70-тей діни жамағаттары бар, ... ... ... ... ... де орталығы Астана қаласында. Осы ... ... ... ... тек өткен ғасырда ғана пайда
болғаны, Кеңес билігі кезінде (1917-1991) ... ... ... ... ... ... Жаңа ... Астананың діни орталық ретінде
таңдалуы осы ... ... және ... аймақтарда етене жұмыс
істеуіне мүмкіндік беруде.
Протестанттықтың жаңа формалары, әсіресе, тәуелсіздік ... өте ... ... ... жүзеге асырып, бір сыпыра
азаматтарымызды өз қатарына тарта білді. Олар негізінен ... ... ... ... ... ... ... Методист
шіркеуі – АҚШ, Флорида уилаяты), Мун ... ... ... ... ... Жаңа апостолдар шіркеуі (АҚШ), ... ... (АҚШ, ... ... ... шіркеуі (АҚШ, Флорида уилаяты),
Агапе, Жаңа өмір шіркеуі, Ізгі хабар, Иеһоуа куәгерлері (АҚШ) т.т. ... 20 ... ... және ... ... діни бірлестіктері мен
қоғамдарының қызмет етіп жатқаны біраз нәрсені аңғартса керек. Күн ... ... ... жаңа ... ... ... ... ең басты мақсаты – Қазақстанды
інжілдендіру (евангелизация) және ... ... ... өз ... ... табылады. Осы арада АҚШ-тағы діни фундаментализмнің ... ... ... екенін есте сақтаған жөн...
Қазақстанда мұсылмандар мен христиандар жалпы ... ... 97 ... ... қоса ... көптәңірлі (политеистік) және атеистік
бағыттағы нанымдарды ұстанатын шағын топтармен қатар біртәңірлі (монотеист)
йаһұдилік (иудаизм) дінінің ... де бар. ... ... (еврейлер)
мен олардың діни бірлестіктерінің саны тәуелсіздік жылдарында шектен тыс
артқан. Тәуелсіздікке дейін бірде бір діни ... ... ... күні 25 діни ... және ... облыс орталықтарында дерліктей
синагогалары жұмыс істеп жатыр. ... Азия ... ең ... синагога
жуырда Астана қаласында ашылған. Израил, АҚШ және өзге ... ... ... жиі ... ресми адамдар, кәсіпкерлер және жамағат
уәкілдерімен кездесулер өткізуде. ... ... ... ... ... ... шығарады. Йаһұдилердің елімізде санының артуы және діни
іс-шараларының бұдан да дамуы күтілуде...
Соңғы жылдары елімізде үгіт-насихат жұмыстарын ... ... ... ... қатарынан «Сайнтология шіркеуі», Бахаизм, Қадияния (Ахмадия),
Кришна қоғамы, Сатанизм, Виссарионство шіркеуі сияқтыларды атауға болады.
Еліміздегі рұқсат ... діни ... ... 20 жылдағы көбеюін
мына кестеден көруге болады:
Жылдар |Ислам |Право-славие |Бап-тистер |Адвен-тистер |Рим ... ... ... | |1990 |46 |62 |168 |3 |42 |- |642 | |1993 |296 ... |36 |66 |- |1004 | |1996 |483 |165 |130 |34 |66 |- |1132 | |1999 ... |140 |41 |73 |- |1387 | |2002 |826 |196 |141 |45 |79 |- |1547 | ... |220 |242 |64 |77 |1 |1932 | |2008 |1648 |230 |300 |70 |77 |23 ... |
Қазақстан Республикасы Ата Заңында көрсетілгендей зайырлы мемлекет
болғандықтан, тәуелсіздіктен кейінгі жылдары ... ... ... ... ... ... тыс ... араласпағаны
белгілі. АҚШ мемлекет басқармасының «Демократия, адам құқықтары және еңбек
бюросы» жариялаған «Қазақстан – халықаралық діни бостандық есебі» (2002 ... ... ... ... ... ... дін мемлекетті
қалыптастыратын негізгі ... ... ... ... ... ... рөл ... мемлекет ұйымдары мен
құрылымдарының ішінде дін саласымен жұмыс ... ... уә ... ... Осы ... ҚР ... ... діни бірлестіктермен
байланыстар жөніндегі Кеңес құрылған. Кеңестің облыстар мен Астана уә
Алматы ... ... ... діни бірлестіктер ... ... ... ... Әділет министрлігінің тіркеу
қызметі, Ішкі істер министрлігіне қарасты мекемелер, Ұлттық қауіпсіздік
комитеті, ... ... ... құзырлы мекемелермен етене байланыс
жасайды.
Конституциямыз бойынша орталығы шетелдерде орналасқан діни ұйымдардың
Қазақстандағы ... ... ... мемлекет мекемелерімен
үйлестіре отырып» жүзеге асырылуы керек. Бұл жерде де сәл ... ... ... бар ... ... ... ... діни ұйымдар мен
миссионерлер және экстремистік бағыттағы зиянды ағымдардың шектен тыс ... ... ... бүгінгі күні еліміздегі діни ахуал аса ... ... ... Ал, осы ... ... ертеңгі күні қандай болмақ?
Тиісті шаралар ... ... ... ... ... діндер арасы
қатынастар қандай кейіпте болмақ? ... ... ... ... ұйымдардың еліміздегі жүз ... яки ... ... ... ... ... бір жағынан «ішкі істерге қол
сұғушылық» болса, ал екінші ... ... ... ... алып келетін қауіпті күш болуы мүмкін. Бұған қоса айтпағымыз,
болашақтағы президент және парламент сайлаулары кезінде ... ... ... діни ... біздегі жамағаттары арқылы Қазақстандағы
белгілі бір тұлғаны яки саяси партияны немесе ... ... сол ... ... ие болуы да әбден ықтимал...
1992 жылы қабылданған «Діни сенім бостандығы және діни бірлестіктер»
туралы заң ... ... діни ... құра отырып, ұйымдаса алады.
Діни бірлестіктерді Әділет министрлігінде тіркеудің өзіндік шарттары ... ... ... ғана ... ... және ... ... 30.01.2001 ж. қабылданған ҚР «Әкімшілік заң бұзушылықтар жөніндегі
Кодексі» ҚР ... ... ... бойынша тіркелмеген ... ... ... ... ... ... ... берген. 2001
жылғы ақпан айынан бастап Республикамыздың кейбір аймақтарында аталмыш заң
бұзушылықтар орын алып, ҚР ... ... ... қолданған. Мәселен,
Қызыл-Орда қалалық соты 14.03.2001 ж. шешімімен белгілі тәртіппен ... ... ... ... жұмысын тоқтатқан. Сол сияқты,
Атырау облысы Құлсары аудандық соты 02.05.2001 ж. «Иман» баптист ... ... ... тоқтату жөнінде үкім шығарған. Құлсарыда Тараз
Сомаляк ... ... ... (фундаменталист бағыттағы
протестант сектасы – М.Б.) ... ... ... ... ... ... жасауына тыйым салынған. Осы орайда айта кететін бір маңызды жәйт –
жоғарыда келтірілген Қызыл-Орда қаласындағы «Иеһоуа куәгерлері» ... ... ... және ... ... ... Қазақстан азаматтары
екені және оларға сот ... 7,750 ... ... салынғандығы.
Құлсарыдағы «Иман» шіркеуінің ұйымдастырушылары да Құрманғазы Әбдімұратов
және Асхат Әлімжанов есімді қазақ азаматтары ... ... ... ... ... ... жасап, шетелдің діни сенімдерін елімізде таратып
жатқан ұйымдардың қандай дәрежеге жеткені және қандай аймақтарды ... ... ... ... ... ... ... ислам атын жамылып, әртүрлі негізсіз һәм зиянды
үгіт-насихат жүргізіп жатқан діни ... да ... ... ішінде
баспасөз бетінде жиі аталатыны және қоғамдық тыныштыққа нұқсан тигізушісі
«Хизб-ұт Тахрир» ... ... ... «халифат құру» туралы ешқандай
мәлімет келтірілмегеніне қарамастан, бұл ұйым ... ... ... ... ... орнатқысы келеді. Құран Кәрімде баяндалған
шынайы исламның насихатталу деңгейінің төмендігін және сауатты мамандар мен
дінтанушылардың ... ... ... ұйымдар, әсіресе, еліміздің
оңтүстік аймақтарында біршама ... ... ... та ... Өзбекістан, Тәжікстан және ҚХР елдерінде белсенді әрекет жасап
жатқан осындай ұйымдар ... ... ... ... ... ... дінінің имиджін бұзу және мұсылман жастарды дінде
орны жоқ нәрселерге үйрету арқылы екі есе ... зиян ... ... Орталық
Азиядағы бауырлас республикалардың мемлекет институттары нығайған сайын
және әлеуметтік-экономикалық өмір сүру ... ... ... ... ... ықпалы азаймақ. Дегенмен, азаматтарымызға ненің орны
исламда бар, ал не ... орны жоқ ... ... ... ... алдық деуге сірә болмас. ... ... ... ... ... ... ... мән беруден гөрі, олардың іс-
әрекеттерінің исламға қаншалықты сәйкес екеніне көңіл бөлген жөн. ... ... ... ... ... ... ислам атын жамылған
ұйымдарды құрғызғаны және оларды ... ... ... ... ... ... ... сияқты саяси кескінде болса, кейде ардақты ата-
бабаларымыздың есімдерін өз меншігіне айналдырып, халықты нағыз ... ... ... ... ... суфи ... формасында да болуы
мүмкін.
Еліміздегі мемлекет және дін ... ... айта ... бір ...... діни ... ... дәрежелі мейрам ретінде
бекітілмегені. Мұсылмандардың «Құрбан айт» және «Ораза айт» мерекелеріне
Қазақстанмен көршілес елдердің ... да ... ... ... ... әлі сең ... емес сияқты. Жуырда ... ... осы ... ... кезекте қарап, азаматтарымызды қатты
алаңдатып отырған үшбу көкейтесті ... ... ... ... игі еді. Өткен
шақырылымдағы кейбір ... ... ... ... қазақ
азаматтарымыз да бар, діни мерекелерге ресми демалыс беру туралы заң жобасы
түскенде «біз ... деп шыға ... әлі ... ... ... діни ... емес, оған дауыс берген мыңдаған сайлаушылардың
діни сенімінде екені әлгі азаматтарды аса ... ... Біз ... және діни топтардан құралған Малайзия мемлекетінің тәжірибесін
дұрыс пайдаланып, ең болмағанда Құрбан айтқа үш күн, ал ... ... ... ... православие шіркеуінің Рождество мерекесіне бір күн ресми
демалыс берсек, бұдан тек елімізге, мемлекетімізге пайда ... ... ... ... ... ... ... деп, байбалам салатындар осы
мәселеге келгенде неге жақ ашпайды, деп сұрағым келеді.
Мемлекет-дін қатынастарының ... бір ... ... ... ... алу, оқу ... пайдалануы. Еліміздегі «Білім» туралы
заңда бұл мәселе толық шешімін ... ... ... күні ... 8 ... оқу ... 6 орта дәрежелі діни оқу орны мен 3 ... ... ... ... істеуде. Жоғары оқу орындарынан екеуі мұсылмандардікі. Олар
«Нұр-Мұбарак Мысыр ислам мәдениеті университеті» және ҚМДБ ... ... ... ... Бұған қоса 1 католик, 1
лютеран және 4 протестант оқу орны бар. Енді осы ... мен ... ... ... ... санына шағатын болсақ, сан
жағынан ең аз болып табылатын протестанттардың еншісіне ең көп жоғары ... ал ... ... ең аз оқу орны ... ... Қайталап
айтқанда, протестантизм бағытындағы діни бірлестіктер мен діни ... саны ... ... ... діни істерін ұйымдастырып, діни бірлестіктер,
мешіттер және шетелдердегі ... ... ... қатынастарды
реттейтін дербес мекеме «Қазақстан мұсылмандар діни басқармасы» діни
бірлестігі деген атпен 1990 жылы ... Оған ... ... ... ... ретінде қызмет атқарған бұл ұйым бүгінгі күні ... ең ... ... ... 2000 жылғы маусым айындағы
құрылтайда ҚМДБ ... ... ... арабист және дипломат,
профессор Әбсаттар Дербісәлі (1947- ) ... ... 3-4 жыл ... ... ... мәселелер оң шешімін тапты. Мысалы, Алматыдағы
орталық мешіттің ашылуы, әл-Фараби даңғылы бойындағы университеттің ... ... сан және сапа ... бір шама ... ... көтерілуі,
облыс орталықтары мен Астана қаласында жаңа ... ... ... уақытта мынадай мәселелер оң шешімін ... ... ... уә ... ... үлкен жетістіктерге жетер
едік:
Біріншіден: Ең маңызды проблема ... ... ... ... ... ... және ислами үгіт-насихаттың дініміздің
негізгі бұлағына, яғни Құран Кәрімге толыққанды сәйкестік қағидасы ... ... ... өзге ... ... ... ... бағытындағы эзотерикалық тариқаттар уә діни ұйымдардың,
қайырымдылық қорларының белсенді қамданыста екенін айтуымыз ... ... ... ... ... кітабы Құран Кәрімнің үкімдерімен көп
жағдайларда қабыспайды және ... ... ... әр ... негізсіз
ырымдар мен нахақ нанымдарды ... мен ... ... ... ақ дегенін екінші бір ұйым қаралап жатқан жағдайлар жиі кезігеді.
Сонымен қатар, діни ... мен ... ... ... ... пен ... береке-бірлігіне нұқсан тигізуі әбден
мүмкін. Дінге енді бет бұрайын деп жатқан ... ... да ... ... көріп, діннен жеріп кететіні, тіпті, басқа діндерді
қабылдайтыны да шындық...
Екіншіден: ... ... ... және ... ... белгілі бір
жүйеге салу мәселесі де жөнді шешімін тапқан жоқ. Бұл сала ... ... діни ... ... ... ... Шындығында
оқу жүйесі мен кадрлар біріне бірі тәуелді екі мәселе. 2000 жылғы қыркүйек
айында ҚР Сыртқы ... ... ... ... діни ... оқып ... студенттердің елімізге қайта шақырылатыны туралы
хабарлады. Түркия, Иран, Пәкістан қатарлы елдердегі ... ... ... ... атап айтқанда жаңадан бой көтеріп келе
жатқан «дінтану» бөлімдеріне түсті. Оқу ... және ... ... ... ... осы ... ... студенттер нағыз
дінтанушы яки исламтанушы болды деп айту ... ... де ... оқып жатыр. ҚМДБ тарапынан Мысыр және Түркияға жіберілген
бір сыпыра жастарымыз білім алуда. Алғашқы түлектер елге ... ... ... оқу ... қызметке кірісіп те кетті. Ендігі мәселе, ... дін ... жете ... ... һәм көзі ашық, осы заманғы
ғылыми жетістіктерден хабардар һәм заманауи талаптарға сәйкес кадрларды
дайындау.
Үшіншіден: ... ... ... және ... ... ... ... мұсылмандардың Құран Кәрімді дұрыс ... ... ... дұрыс түсінбейінше исламды түсіну мүмкін емес десек
артық айтқандық болмас. Құранды лайығыншы түсіну екі ... ғана ... ... меңгеру 2-Құранның мағынасын дұрыс жеткізетін ... ... ... ... ... ... мүмкін емес, сондықтан,
қолымыздан келетіні қасиетті ... ... ... ... ... ... есепке ала отырып және шынайы ғылыми
жетістіктер бойынша ислам тарихына қайтадан талдау ... ... ... ... ... ... дейінгі жасалған тәржімелер ... мен ... ... аса ... жоқ және Құранымызды бүгінгі
ұрпақтарға түсіндіру ісінде ... мол. ... ... ... ең ... ... бірі осы мәселені шешу болуы керек.
Құранның жаңа ... ... және ... сондай-ақ суфилердің
аңыздары (исраилият) мен хиял-ғажайып уақиғалардан, бос сенімдер ... ... ... ... ада ... керек. Мүмкін осы аударма
жұмысын жасау үшін арнайы ... ... біз бір ащы ... ... ... Ол тәуелсіздікті
алған жылдары елімізде дін мәселесін жете ... ... және ... ... ... сатысында жүрген
азаматтарымыздың осы ... ... жете ... ... ... ... деп сұрағым келеді. АҚШ, Израил және Еуропа
елдеріндегі депутаттар мен ... ... ... өз ... терең
зерттеген адамдар және олардың басым көпшілігі миссионер ұйымдарының ... ... ... ... немесе мүшесі. Біздегі бір
жағынан алғанда табиғи (өйткені ұзақ жылдар бойы атеист ... ... ... ... дінімізді лайықты деңгейде және формада
насихаттау жұмыстары іске асырылмады, құқық тұрғысынан алғанда заңдардың ... және заң мен өмір ... ... ... ... ... бір ... проблема діни қатынастарды реттейтін заңдарды қайтадан
қарап, қажетті орындарын өзгертіп яки ... ... пен ұлт ... ... қайыра қабылдауымыз керек.
Бесіншіден: Қазақстан мұсылмандар діни ... ... ... ... ... ... Ұлтты құрайтын ең басты құндылықтың
бірі дін екенін жоғарыда атап кеттік. Дін ... ... және ... өзге де ... ... ... ... маңызды салаға мемлекет бейғам қарай алмайды. ... ... ... қағидасын қатаң сақтай отырып,
халықаралық тәжірибелерді зерттеу арқылы мүмкін Қазақстанға тән жаңа ... ... ... ... заңдар шеңберінде ҚМДБ және оның қарамағындағы
діни бірлестіктердің құқықтық ... ... ... ... құрастыруы, бекітуі және бастыруы, діни оқу ... ел ... ... діни ... жасалуын
қамсыздандыруы, халықаралық қатынастарға ... және ... заң ... және сот ... ... жаңа ... уә
құрылымдық өзгерістер бойынша дұрыс жолға салынуы керек. Осы мәселені
шешкен кезде ҚМДБ-ын ... және ... ... де ... ... ... бірі ... миссионерлік
әрекеттерді қатаң бақылау және ... ... ... ... ... алу ... 2001 жылы ... түскен жаңа заңның Үкімет
тарапынан қайтарылып алынғандығы естеріңізде болса керек. Содан бері ... ... жоқ. ... ... 100 мың, ал енді ... ... 500 ... жуық қазақтар басқа діндерді қабылдаған
делінеді. Бүгінге дейін дінге бөлінбеген халқымыздың енді ... ... ... ... ... ... бөлінуі болашақта аса маңызды
проблемаларға апарып соқтыруы, ... ... ... ... ... ... христиандықты таратушы ұйымдар мен өзге ... ... ... ... кезекте қазақ халқын
шоқындыру мәселесінің алға тартылуы кездейсоқ емес. Егер ... ... ... ... ... бір ... ... саяси-экономикалық
ахуал тұрақтанып, азаматтарымыз алдымен өздерінің дәстүрлі діндерін жете
зерттеп, түсініп ... ... ... ... ... ... келгенде Ислам дінінің қасиетті кітабы «Құран Кәрім» өткен ... ... ... ... ... онда ... халықтардың тарихы
мен тағдыры тоғысты, терең тарихи тамырлары, уақыт пен кеңістік аясындағы
әр түрлі халықтар тұрмысындағы ... ... адам ... ... ... ... ... Құранның уақыт өтсе де, маңызы
кемімейтін қасиеті де осында. Ислам діні көптеген ... ... сай ... 1500 жылғы ислам тарихы, Мұхаммед пайғамбардың өмірі,
оған дейінгі пайғамбарлар тарихы ... ... ... ... ... бар
Көне Қазақстан жеріне келуі мәдениеттің ... ... ... мен ... игі ... ... ... аян.
Мұсылман мәдениетінің артықшылығы тең рухани салада ғана көрініс тапқан
жоқ. Дін—наным-сенімге, этикаға, философияға және Қазақстандағы ғылым ... ... зор ... ... ... қатар қазақ жеріне ислам
дінінің таралуын қазақ ... ... оң ... ... төл салт-
дәстүрімен байланысуы, қазақ халқының отбасылық өмірінде ислам ... толы ... мен ... ... ... ашып көрсеттім деген ойдамын.
Атамыз қазақ «ел боламын десең, бесігіңді түзе» деген. Бала шыр ... ... ... ... имандылықта бойына сіңіру, мектепте де, жоғарғы
оқу орындарында да мұны ... ... ... бүгінгі күннің өзекті
мәселесі екенін айтқым келеді.
Қоғам дамуындағы дағдарыс әлеуметтік саланың барлық буындарына ... ... ... Бұл – ... ... рет орын алған құбылыс.
Егер саясаткерлер сол дағдарыстан шығу ... таба ... ... ... демегісі келсе, дін мемлекеттік идеологияға айналады.
Егер халқымыздың барша өмір салты ғылыми зерде сүзгісімен өтер ... ... ... ... ислам дінінен әлдеқайда басым
екеніне көзіміз жетер еді. ... дін әлі ... ... ... орны жете анықталған жоқ. Біздегі «бақсылық» деп ... та ... ... ... ... бір тарау көрінісі ғана.
Қазақ халқының өмір салты мен дүние танымында, басқа тіршілік ... ... ... ... ... ... Адам баласының
туғаннан өлгенге дейінгі қазақ қоғамындағы тіршілігінің ... ... ... өте аз. ... ... ... халқымыз не аспан-
көкті, не айды, не отты, не жерді, не суды, не әрбір құбылыс пен ... кие ... ... сәйкес жөн-жоалығы мен ырымын жасаған. Дүниеге
келген нәрестенің ... ... ... аластаудан бастап, дүниеден өткен
адамға ас беруге дейінгі жөн-жоралығының баршасы тәңірлік наным-сеніммен
астасып ... ұлты ... ... орнықпағанын және тез қабылдағыштығын
ескерсек, біз бұл салаға көңіл бөлуге тиістіміз. Ендеше, тұрмыстық деңгейде
болсын ... ... ... ... жөн. Бір ... ... ... бас
ұруының салдарын тек өзге елдің тәжірбиесінен көрсек деймін.
Ислам діні ... ... ... республикада қайта жанданса, біздің
ұлттық мәдениетімізбен қай тұрғыда тіл табысады деген ... ... ... Наурыз мерекесі аталып өте бастады. Көк жүзін тәңірі тұта телміріп,
ондағы аспан ... өмір ... ... ете білген көшпенділер
күн менен түннің теңесер сәтін алдымен болжауы заңды еді. Ислам діні ... ... ... ... парсылардан ауысқаны болмаса, бұл мереке
қазақ арасында «ұлыстың ұлы күні» деп аталады. ... ... ... келмей тұрғанда тойлана бастаған осы тарихи мәдени айғағымызды
ислам дінінің нәтижесі деуімізге ... ... ... ... алатын
қазыналарға сенетін болсақ, болашақта ұлттың мықтылығы мен өміршеңдігі
солғұрлым анық көрінетін ... ... ... ... ... бір тобы «қазаққа жаңа дін керек»
деп жүр. Қолдан құдай жасап, ... ... ... ... ... ... ... сияқты. Бұрынғы Кеңес Одағында ресми ... ... ... ... ... жылдары орын алған оқиғалар мұсылман дінінің
дүние жүзінде аса ... күш ... ... ... ... – «Қазақстан халқының 60
процентінен астамы мұсылман дінін ұстанатыны ... Мұны біз ... ... ... ... ... ... діни мұрамыздан аулақтатқысы
келді. Көп ретте солай болды да. Сондықтан қазақтар ... ... ... ... үшін ... ... ... қайтып оралу
маңызды дүние болып саналады.
Сондықтан біз исламды өмірге қайта келтірдік деп қунышымыз қойнымызға
сыймай жүр. Ал, ... ... ... ... де ... халқы өмір сүрген,
өзіндік рухани байлықтарға ие ... ... ... ... отқа сыйынған,
тәңірге бағынған.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Қазақстандағы ... ... ... ерекшеліктері. Ақназаров Х.З.
Алматы. 1986ж.
2. Назарбаев Н.Ә. Әлемдік және дәстүрлі ... ... ... сөйлеген сөзі. Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің «ІІ
сьезі». –Алматы, 2006. – 147 ... ... ... ... // ... ... – 2011. - №34. - ... Құнапина Қ. Дінтану негіздері. (Әдістемелік құрал). - ... 2009. ... ... Есім Ғ. ... ... (оқулық). – Алматы: «Білім», 2010. – 241 б.;
Аманбеков Т. Діни ... ... // ... сайтынан;
Әбдіәкімов Ә. Рухани тәрбие адам мен қоғам дамуының бастауы болуы тиіс
// Айқын. – 2009. - №78; ... Н. ... ... ... кім ... // Жас ... үні. - №42. – ... Нұсқабаев Ш. Дінтану сабағының тәрбиелік мәні // Қазақ тарихы. – 2010.
-№6. - 46-47 ... ... Д., ... Н., ... Ә., ... Ө. ... ... беретін орта мектептің 9 сыныбына арналған оқулық. – ... 2010. – 240 ... Есім Ғ. ... ... ... ... орта ... 9 сыныбына
арналған оқулық. – Астана, 2010. - 241 б.
9. Хазретұлы Т. Мектепте ... ... ... (Жоғарғы оқу
орындарының тарих мамандығы студенттеріне арналған). – Алматы: ӘГИ
«Дарын», 2004. - 156 ... ... И.Г. ... ... в ... - И., 1968. – 210 с.
11. Пороховой В. Коран. ... ... и ... – М., 2007. - 254
с.
12. ... ... екі ... ...... 1995. - Т.2. – 156
б.
13. Әмірғазин С. Дін және жауапкершілік. – Астана: Фолиант, 2002. – 192 ... ... В.В. ... ... ... ... - М., 1963
–270 с.
15. Мали С. Роль религии в постсекулярнам обществе. О ... ... ... // ... и ... ... Отечественная и
зарубежная литература. Серия 11, Социология. – 2006. - №3 – с. 33-45.
16. Амангелді А. Ұлттану. – ... 1998. – 155 ... ... С. А. ... ... не? «Білім және еңбек». – Алматы, 1974. –
146 б.
18. Әмірғазин С. Дін және ...... 2002. – Б. 25 ... ... Е т. б. Салт дәстүрлер мен әдет-ғұрыптары. / Ш. Уәлиханов
атындағы тарих және ... ... ред. ... ... мен ерекшелігі, 2005. –Т. 1. – 356 б.
20. Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ... 20-40 ...... 1994. – 236 б.
21. Қараманұлы Қ. Тәңірге тағзым. – Алматы: «Ана тілі», 1996. – Б 12.
22. ... А. ... сана // Жаңа ... 2006. - № 10. – Б. ... ... М. С. ... ... дүниетанымы. – Алматы: «Ғылым,
1996. – С. 19.
24. Мұқанов С. Қазақ қауымы /Ата ... – асыл ...... ... 1995. – 303 б.
25. Сәрсенбина Г. Ұлттық салт-сана // Ақиқат журналы. – №5.
26. Доржанов С.Б. Ислам және қазіргі ... ... 1985 ... ... Назира Дәуітбекқызы. Қазақ мәдениеті жіне ислам.   –Алматы
2002 ж.
28. ... ... ... ... ... // ... және ... мәдениеті. –Алматы 2002 ж.
29. Нұралы Өсерұлы. Ислам және Қазақстан. //Руханият. –Алматы 2003 ж.
30. Ислам және Қазақстан. // ...... 2003 ж. ... Искакова А. Ислам дінінің жақсылық жамандық және  өмірлік ... ... сын. ... 1976 ... ... Қ. Ислам дінінің топтық және әлеуметтік мәні. ... ... Н. ... Ж. ... Ислам және қазақтардың әдет-ғұрыптары. Алматы
1992 ж. 135-б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Діни экстремизм мен терроризм 10 бет
«Хизб- ут-Тахри Аль-Ислами» -діни экстремистік ұйым болып қалыптасуы42 бет
Бүгінгі тәуелсіз Қазақстан Республикасындағы діни ахуал: қатынастар мен үрдістер. Ислам діні62 бет
Діни-этикалық құндылықтар және исламдық қаржы жүйесі53 бет
Заманауи тұлғалардың ислам дIнIн қабылдау себептерI5 бет
Ислам дінінің пайда болуы және дамуындағы тарихи әлеуметтік, саяси жағдайлар12 бет
Ислам дIнIндегI хошкөрушIлIк7 бет
Ислам діні16 бет
Ислам діні жайлы61 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь