Тың және тыңайған жерлерді игеру

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ТЫҢ ЖӘНЕ ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІ ИГЕРУ ТАРИХЫ
1.1 Тың және тыңайған жерлерді игерудің себептері мен алғы шарттары ... ... ...6
1.2 Республикадағы астық өндірісінің дамуында тың игерудің алатын орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
2 ТЫҢ ЖӘНЕ ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІ ИГЕРУ КЕЗІНДЕ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ МАМАНДАРЫН ДАЯРЛАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
2.1 Қазақ мамандар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
2.2 Қазақстан жеріне келген мамандар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
2.3 Тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде ауыл шаруашылық
мамандарын даярлау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .36

3 ТЫҢ ЖӘНЕ ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІ ИГЕРУДІҢ ЗАРДАПТАРЫ ... ... ... ...42
3.1 Тың және тыңайған жерлерде тұратын халықтың саяси.экономикалық
жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..42
3.2 Халықтың тұрмысы және экологиялық, әлеуметтік жағдайы ... ... ... ... ... ... 47

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...68
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 71
КІРІСПЕ


Зерттеудің өзектілігі. Әр елдің тарихында сол елдің тағдырын шешетін оқиғалардың болары анық. Қазақстанның егемендікке қол жеткізуі де, сөз жоқ, осындай оқиғалардың бірі екені даусыз. Ал кейінге шегініп, артымызға қарасақ, осыдан жарты ғасырдай уақыт бұрын республиканың барлық тағдырын шешкен тың эпопеясы болғанын білеміз.
Бұл жөнінде Президентіміз Н.Ә.Назарбаев: «Әр елдің тарихында дәуірлік сипат алатын оқиғалар болады. Олардың мәнін, көлемі мен елге тигізген әсерін ұзақ жылдар өткеннен кейін ғана жаңа көзқарас тұрғысынан сараптай аламыз. Қазақстан үшін, басқа тәуелсіз мемлекеттердегі сияқты, тыңды көтеру ең басты оқиға болып саналады...», - деп көрсетеді [1].
Қоғам әрбір кезең туралы нағыз шындықты білуі тиіс. Осы орайда, кезінде басыңқы зерттелген тақырыптарға тарихшылар сыни көзбен қарауы керек. Мәселен, тың және тыңайған жерлерді игерудің бұған тікелей қатысы бар. Аталған мәселе өте күрделі. Сондықтан, оны қайта зерттеп, қайта електен өткізген жөн.
Бұдан байқағанымыз: уақыт өтсе де, өткен тарих пен қазіргі заман арасында біршама ара-қашықтық байқалғанымен, тың эпопеясы осы күнге дейін әлі де болса өз бағасын толық алған жоқ. Осы тұрғыдан келгенде, тың және тыңайған жерлерді игеру жайлы еңбектерді саралап-зерттеудің, оған сипаттама беріп, тың көтерудің тарихта алатын орнын айқындаудың маңызы зор.
Зерттеу жұмысының мақсаты. Қазақстанда 1954 жылы басталған тың және тыңайған жерлерді игерудің ел тарихындағы орны мен маңызын анықтап, келтірілген деректемелердің Қазақстанның тарихи әрі саяси-әлеуметтік, экономикалық дамуына тигізер әсерін айқындау, кейінгі ұрпақтың елдің тарихын білуіне жағдай туғызу.
Зерттеу жұмысының міндеттері.
- тың және тыңайған жерлер жайлы зерттеулерді қарастырып, деректер жинау;
- тың және тыңайған жерлерді игеруге себеп болған факторларды анықтау;
- тың және тыңайған жерлерді игеру туралы жинақталған мәліметтердің болашақ үшін маңызын айқындау;
- тың және тыңайған жерлерді игеруде белсенді әрекет еткен қазақстандық және шетелдік азаматтар туралы мәліметтер жинақтап, олардың еліміздің дамуына тигізген ықпалдарын анықтау.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:


1. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясаттың басты мақсаты: Қазақстан халқына жолдауы // Дидар//, 2008, 7 ақпан.
2. Маркс К., Энгельс Ф. Шығ. Жин., 25-т. 2-бөлім, Б.184-185
3. Юханович Д.И. Тың игеру тарихнамасының кейбір мәселелері: Кеңес қоғамы тарихының кейбір проблемалары, (Тарихнама). М., 1964; Коммунистік партия Қазақстандағы тың жерлерді игеру жолындағы күресте. А., 1969; «Вопросы истории КПСС», 1975, №3, Б. 20-21.
4. Вопросы истории КПСС, 1984, №3, 114-б. «Партийная жизнь Казахстана», 1990, №9, Б.44.
5. Маданов Х. Тыңды көтеруге тарихнама жағынан қарағанда. Б.25.
6. Ковальский С.Л., Маданов Х.М. Қазақстандағы тың жерлерді игеру. Алматы, 1985, Б.8.
7. Кулешов Б.И. Тың игерудегі тарихи тәжірибе. М., «Мысль», 1978, Б.27.
8. Коммунистік партия Қазақстандағы тың жерлерді игеру жолындағы күресте. Алматы, 1969, Б. 47-48.
9. Бекмаханов Н.Е. Көп ұлтты Қазақстан мен Қырғызия халықтары капитализм дәуірінде. М., «Ғылым», Б.178.
10. Сердалин М. Мал шаруашылығын дамыту арқылы Батыс Сібірдің даласын тиімді пайдалану. Орыс өнеркәсібі мен саудасын өркендету қоғамының еңбектері. С-Петербург, 1900. Б.45.
11. Бөкейханов Ә. «Қырғыздар», С-Петербург, 1910. Б.87.
12. Куликов В.И. «Қырғыздар», С-Петербург, 1910. Б.56.
13. Коммунистік партия Қазақстандағы тың игеру жолындағы күресте.Б.51-52.
14. Климин И.И. КОКП аграрлық саясатын буржуазиялық фальсификациялауды сынау. (1946-1980 ж.ж.). М., МГУ баспасы, 1985, Б.31.
15. «Вопросы истории КПСС», 1975, №3, Б.20-23.
16. Козыбаев М. История и современность. Алматы, 1991, Б.225.
17. КОКП тарихы. 5-т. 2-кітап, М., 1980, Б.357.
18. Қазақ ССР тарихы. 5-т. Б.267.
19. Брежнев Л.И. КОКП аграрлық саясатының мәселелері және Қазақстандағы тың жерлерді игеру. Сөздері мен баяндамалары. М., 1980, Б.75.
20. «Степной маяк», 20 шілде, 1990. Б. 2.
21. Мәдениет және қоғамдық прогресс. Алматы, 1974, Б. 73.
22. Қазақстан 40 жылда. Стат. Жинақ. Алматы, 1937, 70-71; Б.94-95.
23. Моргун Ф. Тың туралы ойлар. М., 1969, Б.74.
24. Тыңдағы совхоздардың экономикасы. Алматы, 1980, Б.11.
25. Есіл өңірінің әлеуметтік-саяси тарихы. Целиноград, 1990, Б.128.
26. Хрущев Н.С. Таяудағы жылдарда ет, май және сүт өндіруді жеке адамның басына шаққанда АҚШ-қа қуып жету. М., 1957, Б.14.
27. «Казахстанская правда», 29 қараша, 1990. Б.3-5.
28. «Вопросы истории КПСС», 1988, № 9, Б.40.
29. «Егемен Қазақстан», 4 желтоқсан, 1992. Б.4.
30. «Егемен Қазақстан», 28 қазан, 1991. Б. 3-4.
31. Момынқұлов Е.// Қазақ тарихы, 2003 - № 4. Б.51.
32. Омарбеков Т. ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері. А: Қазақпарат, 2001. Б.353-355.
33. Байсарина Қ. Қазақ Ордасы. 2003. №3, Б.56.
34. Акмолинский аграрный университет им. С.Сейфуллина. Ақмола, 1997.Б. 5.
35. Құдайбергенов А. За высокую культуру села. А., «Казахстан», 1976. С.19.
36. Л.И.Брежнев «Тың». 1978. Б.9.
37. Байсарина Қ. «Тың» тақсіреттері /«Қазақ тарихы» журналы, 2003-5.Б.47-49.
38. Абдирайымова А.С. Тың және тыңайған жерлерді игеру: тарихы мен тағылымы//Хабаршы/ Әл-Фараби атындағы ҚҰУ, тарих сериясы, №2. А., 2009, Б.107-110.
39. Байсарина Қ.Қ. 1950-1960 жылдардағы мал шаруашылығының табыстары мен бағдарыстық көріністері /»Отан тарихы»журналы, 2008, №2. Б.2.
40. Күзембаев Н.К. Подъем материального благосостояния и культурного уровня сельского населения Казахстана. А., 1964. С. 56-58.
41. Сельское хозяйство Казахстана. №4, 1963. С.5.
42. Народное движение за освоение целинных земель в Казахстане. Москва, 1959, С.86.
43. Акмолинская правда. 01.09.1954г. Б.2.
44. Әбдіхалықова Ғ. Қазақстандағы тың және тыңайған жерлерді игеру. Б.102.
45. Қазақстан тарихы (әдістемелік журнал). № 9, 2009. Б.58.
46. Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты. А., 1992. Б.216.
47. Жамбылов Д. Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыс. Алматы, 2001, Б.132.
48. Мусин Ч. Қазақстан тарихы. А., 2005. Б.592.
49. Әбуев Қ. Қазақ тарихының «Ақтаңдақ» беттерінен. А., 1994. Б.44.
50. Райханов Н. Тың игерудің оңы мен солы. Ақиқат, 1994, № 5. Б.4.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...................................................3
1 ТЫҢ ЖӘНЕ ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІ ИГЕРУ ТАРИХЫ
1.1 Тың және ... ... ... ... мен алғы ... ... астық өндірісінің дамуында тың игерудің алатын
орны........................................................................
....................................................12
2 ТЫҢ ЖӘНЕ ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІ ИГЕРУ КЕЗІНДЕ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ МАМАНДАРЫН
ДАЯРЛАУ................................................23
2.1 Қазақ
мамандар....................................................................
................................23
2.2 ... ... ... Тың және ... жерлерді игеру кезінде ауыл шаруашылық
мамандарын
даярлау.....................................................................
............................36
3 ТЫҢ ЖӘНЕ ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІ ИГЕРУДІҢ ЗАРДАПТАРЫ...............42
3.1 Тың және тыңайған жерлерде тұратын халықтың саяси-экономикалық
жағдайы.....................................................................
.................................................42
3.2 Халықтың ... және ... ... ... ... ... Әр ... тарихында сол елдің тағдырын шешетін
оқиғалардың ... ... ... ... қол ... де, сөз
жоқ, осындай оқиғалардың бірі екені даусыз. Ал ... ... ... ... ... ... ... бұрын республиканың барлық тағдырын
шешкен тың эпопеясы болғанын білеміз.
Бұл жөнінде Президентіміз ... «Әр ... ... ... ... оқиғалар болады. Олардың мәнін, көлемі мен елге тигізген
әсерін ұзақ ... ... ... ғана жаңа ... ... ... Қазақстан үшін, басқа тәуелсіз мемлекеттердегі сияқты, тыңды ... ... ... ... ... - деп көрсетеді [1].
Қоғам әрбір кезең туралы нағыз шындықты білуі тиіс. Осы орайда, кезінде
басыңқы зерттелген ... ... сыни ... қарауы керек.
Мәселен, тың және тыңайған жерлерді ... ... ... ... ... ... өте күрделі. Сондықтан, оны қайта зерттеп, қайта електен
өткізген жөн.
Бұдан байқағанымыз: ... өтсе де, ... ... пен ... ... ... ара-қашықтық байқалғанымен, тың эпопеясы осы күнге ... де ... өз ... толық алған жоқ. Осы тұрғыдан келгенде, тың ... ... ... ... ... саралап-зерттеудің, оған сипаттама
беріп, тың көтерудің тарихта алатын ... ... ... ... ... мақсаты. Қазақстанда 1954 жылы басталған тың және
тыңайған ... ... ел ... орны мен ... ... ... Қазақстанның тарихи әрі саяси-әлеуметтік,
экономикалық дамуына тигізер әсерін айқындау, кейінгі ... ... ... жағдай туғызу.
Зерттеу жұмысының міндеттері.
- тың және тыңайған жерлер жайлы ... ... ... тың және тыңайған жерлерді игеруге себеп болған ... ... тың және ... ... ... ... ... мәліметтердің
болашақ үшін маңызын айқындау;
- тың және тыңайған жерлерді ... ... ... ... және ... ... туралы мәліметтер жинақтап,
олардың еліміздің ... ... ... анықтау.
Зерттеу объектісі. Қазақстан жеріндегі 1954 жылғы тың және тыңайған
жерлерді игерудің себептері мен салдары,маңызы.1954 ... ... ... тың ... ... деңгейі.
Тың және тыңайған жерлерді жаппай игеру ... ... ... кең орын ... ... ірі ... зерттеулер, ұжымдық
еңбектер, ғылыми-практикалық конференциялар, мерекелік салтанаттар көбейді.
Осы мәселе жөнінде көптеген кандидаттық және ... ... ... ... ... ... пен ... да оған көп көңіл
аударды. Тың жерлерді жаппай игеру тарихын зерттеу ... ... ... ... орта ... ... Содан он жыл өткеннен
кейін тың туралы алғашқы тарихи, әдеби шолу пайда болды. Одан соң ... ... ... ... еңбектер шығып отырған. Оларға тән бір жағдай бұл
еңбектер тарихи-партиялық тұрғыда жазылған. ... ... ... орта ... ... ... ... мақалалар көп
жазылған. Олардың ғылыми дәрежесіне онша көп ... ... ІІ ... ... «Тың эпопеясының» жаңа тарихи дәуірі
басталды. Бұл кезеңде ... ... ... ... ... аграрлық мәселелер жөніндегі еңбектері ... ... оның ... ұйымдарының, комсомолдың роліне айрықша орын
берілді. Тыңдағы партиялық құрылыс, тың шаруашылықтарын ... ... ... қарым-қатынасты дамыту және халықтардың бір-біріне ... ... ... ... ... және басқа да проблемалар «Коммунистік партия Қазақстандағы тың
жерді игеру жолындағы күресте» деген ... ... «Тың ... игерудегі тарихи тәжірибе», С.Л.Ковальский мен
Х.М.Мадановтың «Қазақстандағы тың жерді игеру» атты ... ... ... ... ... Бұл ... авторларының тың игерудегі
бірқатар жұмыстардың басын құрағанымен қатар мұндай күрделі істі бір ... атап ... жөн. ... еңбектерде тың эпопеясын мадақтау
тұрғысында «бұдан басқа жол жоқ еді», ... бір ... ... ... ...... ... социалистік әдісі деген
сияқты баға берген сөздермен дәріптеледі.
Тың тақырыбына арналған материалдардың саны өте көп ... ... ... ... ... ... авторларын саралай отырып,
олардың көбі мадақтау негізінде жазылғанын, сын көзбен ғылыми тұрғыдан тың
көтеруге баға берілмегенін ... ... ... ... ... Г.А., ... Ж.Б., Завражнов А.И., Әленова
Қ.Т. т.б. ғалымдардың еңбектерінде тың ... ... мен ... ... жайлы ой қозғалғанымен, тың игерудің ... ... ... ... ... жайлы берілген
мәліметтер кем де кем.
Бұл зерттеу жұмысында біз тың игерудің себептері мен ... ... тың ... жылдарында қажырлы еңбек еткен мамандар
жайлы сөз қозғамақпыз.
Зерттеудің әдістері.
Зерттеу барысында талдау және жинақтау, индукция мен ... ... ... ... ... ... мен ... жалпы ғылыми, әлеуметтанушылық, тарихи зерттеу тәсілдері қолданылды.
Оның үстіне саяси тарихты зерттеу ғылымнан өткен күннің тарихи-саяси ... ... ой ... ... ... ... феномендердің көп түрлі және қарама-қайшылықты жағдайын
ескеруді талап ... ... ... ... қолдана отырып, тың
және тыңайған ... ... ... ... ... ... олардың өзара байланысы мен ішкі ... ... ... ... ... жазып шығу» қағидасы емес, дәстүрлі
тарихи танымдағы білімдерді толықтыратын, теріске шығаратын ... тың ... мен ... ... ... басшылыққа алынды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы және практикалық құндылығы. Егер 1954 ... ... тың және ... жерлерді игеруді зерттеп, толық
саралай білсек, келешекте еліміздің даму ... ... ... ... болмақ, әрі тыңды игеруге белсене ат салысқан тұлғаларды
зерттеп, олардың елді дамытуға қосқан үлесін анықтау ... сол ... ... ... ел тарихын тереңірек түсінуге мүмкіндік
береді.
Диплом жұмысының практикалық құндылығы ретінде Қазақстан жеріндегі тың
игерудің ... ... ... мен ... ... оқушылары мен
жоғары оқу орындары студенттері үшін дереккөздер болатынын айтуға болады.
Сол сияқты зерттеу ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси қызметін жан-жақты зерттеп, ... ... ... мүмкіндік береді.
Зерттеудің теориялық және әдістемелік негізі. ... ... ... ... ... ... ... жұмысының практикалық базасы болып қазіргі кездегі өлкенің
тарихын зерттеушілердің еңбектері табылады.
Зерттеу ... ... ... жұмысы кіріспеден, үш бөлімнен,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... аппараты, тақырыптың өзектілігі,
зерттелу жайы, зерттеу мақсаты, міндеттері, зерттеу әдісі, ... ... ... енгізілуі тұжырымдалды.
Ал негізгі бөлімде тың және ... ... ... тарихы мен
тағылымына, маңызына, себептері мен салдарына, экологиялық сипатына, ... ... ұлы ... ... ... ... ... көзделген мақсат-міндеттердің орындалуы жайында сөз
қозғалды.
1 ТЫҢ ЖӘНЕ ... ... ... ... Тың және ... жерлерді игерудің себептері мен алғы шарттары
Қазақстан тарихында әлі де болса толық бағасын ... ... бірі – тың және ... ... игерудің қорытындылары мен
салдары болып табылады. Сол ... тың ... ... сол ... сай, ... ... тек ... жақтарынан ғана жазылғаны
мәлім. ХХ ғасырдың 50-жылдарының басында Кеңес өкіметінің аграрлық салада
жүзеге ... ... ... аяқталуының салдарынан, жылдан-
жылға азық-түлікпен қамтамасыз ету ... ... 1953 ... наурызда
Сталин басшы болғаннан кейін, ... ... ... сай, ... ... ... қарамастан, Н.С.Хрущев төңірегіндегілер тез
арада ауыл шаруашылығының тарихта болмаған өсуінің қамтамасыз ету ... және ... ... ... реформасын шұғыл жүзеге асыруға кірісті.
Осы тың игеру кезінде жетістіктермен қатар елеулі қателіктер де ... оның ... ... ... ... тың және тыңайған
жерлерді игеру ұзақ ... бойы ... ... ауыл ... ұстады. Тың
игеруші аудандарға бұрынғы негізгі астықты аудандардың есебінен мол қаржы,
техника, құрылыс материалдары, ауыл ... ... ... ... Ол ... ғылыми негізсіз, шұғыл түрде жүзеге
асырылды. Осы себептерге байланысты тың игерудің басты міндеті – ... ... ... нәтижені әкелмеді. Экономистердің пікірінше, тыңға
кеткен қаржыны бұрынғы астық ... ... ... одан ... ... ... ... еді.
Соғыстан кейінгі ауыл шаруашылығының жағдайы. Соғыстан кейінгі бірінші
жыл ауыл шаруашылығы үшін аса қиын болды. ... ... ... ... ... ауыл ... жағдайына ете ауыр тиді. Жағдай жұмысшы
күшінің ... де ... ауыл ... машиналардың көп
бөлігі соғыс жылдарында істен шықты, ал жаңадан алынатын машиналар саны ... ... ... ... тәсілдерінің, экономикалық заңдарды
есепке алмаудың зардаптары ауыл шаруашылығына кері әсерін тигізді. ... ... ... болып, қоғамдық мал шаруашылығы нашар дамыды.
Ауыл шаруашылығының ауыр жағдайының ... ... ... ... ... және ... органдарын бұрынғы колхоз және совхоздарға
қатысты бұра тартушылықтарды жоюға міндеттеді. 1949 жылға қарай ... ... ... колхоздарына түрлі ұйымдардың 214 млн ... көп мал, ... 540 ... ... ... тартып алынған жер
қайтарылып беріліп, әкімшілік-шаруашылық басқару аппараты ... ... Ауыл ... ... ... ... жақсарту мақсатында мемлекет қосымша қаражат бөлді. Ауыл шаруашылығы
мамандарын даярлау және қайта даярлаудың жүйесі жолға ... ... ... ... ... тиіс ... ... (МТС)
техникамен жабдықтауға үлкен көмек көрсетілді. Төртінші бесжылдықтың соңына
қарай республика МТС-тары күшейіп, колхоздардың 95%-ына қызмет ... ... ... 1946 жылы 76% ғана болған еді. Соған қарамастан, үкімет
қабылдаған іс-шаралар ойдағыдай нәтиже ... ... ... үшін ... ірі ... ... Колхоздарды қысқа мерзім ішінде
ірілендіру жаппай сипат алды, нәтижесінде Қазақстандағы олардың саны 6 ... (1945 жыл) 2 047-ге (1952 жыл) ... ... ... ауыл шаруашылығының жағдайын біршама жақсартты.
МТС техникасы неғұрлым тиімді ... ... ... мал ... белгіленген жоспарды асыра орындау үшін қосымша төлемдер ... ... саны ... ... ... ... ... ауданы 16%-ға
артты.
Ауыл шаруашылығын басқарудың әміршіл-әкімшілік жүйесі. Дегенмен
республиканың ауыл шаруашылығы ... КСРО — ның ауыл ... ... ... шикі ... ... ... қанағаттандыра
алмады. Бұған колхоздарды, жалпы ауыл шаруашылығын басқарудың әміршіл-
әкімшіл жүйесі себеп болды. Жоғарыдан ... ... ... ... ... ... ... да, еңбек нәтижелерінен де
шеттетті. Колхозшылардың ... ақы ... ... ... ... ... ... болмады, олардың есебі селолық ... ... ... ғана ... Бұл ... ... ... мүмкіндік бермеді, олар заңды түрде колхозға байланды, басыбайлы
шаруалар сипатында болды.
Ауыл еңбекшілерінің жағдайына тура немесе жанама ... әсер ... ... бұра ... мен ... есептерге қарамастан олар елді
қолдарынан келгенше азық-түлікпен қамтамасыз ете берді. Еңбек ерлігі ... ... де аз емес ... ... ... ... және ауыл ... дамудың
біржақтылығын жоюдың кажеттілігі анық сезілді.
Аграрлық секторды дамытуды ынталандыру үшін ... ... ... жойып, салық келемі елеулі түрде азайды. Ет, сүт, жүн,
картоп, көкөністің сатып алу ... ... ... ауыл ... ... ... бағытталған реформалар қалыптасқан шаруашылық
жүргізу кұрылымының негіздеріне әсер ... ... жүйе әлі ... ... ... ... басшылығы Қазақстанда астықтың және басқа ауыл шаруашылық өнімі
ендірісін шұғыл арттыра алатын мүмкіндіктер бар деп есептеді. Сондықтан ... ... ... ... ... дақылдар егетін алқаптардың
аумағын кеңейту үшін тың және ... ... ... ... пайда болды.
Міндеттерді табысты жүзеге асыру үшін Н.С.Хрущев республикалық ... ... деп ... 1954 ... ... Қазақстан Компартиясының ОК-
нің бірінші хатшылығына Қазақстанда ешкімге белгісіз П.К.Пономаренко
сайланды. ... ... алу ... Кремльде шағын топқана
шешті. Шын мәнінде Н.Хрущев бұл кезеңде өзінің кадрларын түрлі орындарға
қоя ... ... ал ... ... тың ... тез ... ... қолдамады.
Одақ ведомстволары қабылдаған «Елімізде астық өндіруді одан әрі арттыру
туралы, тың және тыңайған жерлерді игеру туралы» қаулы бойынша Қазақстанның
солтүстік ... ... ... және ... ... ... егуді шұғыл арада арттыру туралы шешім шығарылды. Жаңа ... ... ... жылдарда 13 млн гектар жер жыртылып, 1955 жылы
одан ... млн пұт ... алу ... тың ... байланысты белгіленген тапсырма 1954 ... ... ... ... 13,4 млн гектар жер немесе жоспар бойынша
103,2%, оның ішінде Қазақстанда 6,5 млн гектардан аса тың жер ... ... ... ... үшін тың және ... ... одан әрі
қарай игеру туралы» жаңа қаулы қабылданды. Онда 1956 жылы тың жерлердегі
дәнді дақылдар ... ... ... ... 28-30 млн ... ... ... қойылды. Ғалымдардың тың жерлерді осыншама кең көлемде
игеру өзін-өзі ақтамайтындығы туралы ... ... ... алмады. 1955
жылы тың жерлерде жоспарланған 7,5 млн гектардың орнына 9,4 млн ... ... Тың ... ... ... ... ... Қазақстанның
солтустігіндегі алты облыста — Қостанай, Ақмола, Солтүстік Қазақстан,
Көкшетау, Торғай және ... ... ... ... ... алдында 6,3 млн гектар тың және ... ... ... ... ... ... арттыру міндеті тұрды.
Партия комитеттерінің қысымымен жалпы ... ... ... олар ... орындала бермеді және жүзеге аспады.
Нәтижесінде тек 1954 жылдың өзінде ... 636 мың ... тың және ... жыртылды. Тек сол жылы ғана колхоздар және МТС-тap 4847 мың, ... 3 684 мың ... жаңа ... ... Осылайша, тың және
тыңайған жерлерді көтеру туралы екі жылға есептелген мемлекеттік жоспар
елеулі ... бір жыл ... ... ... ... жаппай жолдар
салынып, жаңа елді мекендер тұрғызылды.
Қазақстан аумағына тың игерушілерді қоныстандыру. Тың жерлерді игеру
үшін мыңдаған ауыл ... ... ... ... Тың игеру кезінде бұрын-сонды болмаған көлемде жаппай
коныстандыру ісі жүзеге ... ... ісін ... 1938 ... Бас ... ... жүктелді. 1954 жылы Қазақ КСР
Министрлер ... Жер ... ... ... ... реттеу енгізілді. 1954 жылдан 1963 жылға дейін Қазакстанға
Одақтың әр түрлі республикаларынан — Украина, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандық тың игеруге
Болгария азаматтары және Қытай Халық ... ... ... ... 1954 жылдың бірінші жартысында тек ... ... ғана ... ... адам тың ... ... Бұған қоса, өнеркәсіп орындарының
ұжымдары ауыл ... тың және ... ... игеруге 1 386 маман
мен механизаторлар жіберді. Осылайша, ... ... ... ... кәсіподағының облыстық комитетінен 300, «Қазсельмаш» зауытынан
121 адам, оның ішінде ... бар 5 ... ... ... жылдары
совхоздарға 4,5 мың маман жіберілсе, 1959 жылы ... 15 ... ... және орта ... ... еңбек етті. Тек 1953-1958 жылдары ауыл
шаруашылығына 266,6 мың механизатор ... ... Ең ... ... бірі ... Довжик болды. Ол Қазакстанға 1954 жылы наурызда
алғашқы тың ... ... ... Ынтымақты бригада құрған
М.Довжик Ақмола облысындағы ауыл шаруашылық техникасын пайдалануда жаңашыл
болды. Ерен ... үшін ... ... Еңбек Ері атағына ие болып,
жоғарғы заң шығарушы орган — Қазакстанның ... ... ... ... ... жатқан тың игерушілерге елеулі жеңілдіктер көрсету,
сондай-ақ өндірістік жоспарды орындаған совхоз жұмысшыларына және олардың
еңбек сіңірген ... үшін ... ... беру ... тың ... қолдау
көрсетілді. Тың игерушілер қоныстану ... жеке ... ... ... ... бір ... берілетін ақшалай жәрдем келемі 500-1000, ал
отбасының әр ... ... ... ... 150-200 сом ... үй салуға
10 жылға 10 мың сом несие берілді (оның 35%-ын мемлекет ез мойнына ... ... ... сом ... ... ... 1,5 центнер астық немесе
үн түріндегі азық-түлік қарызы беріліп, тың игерушілер ауыл ... 2-5 ... ... ... жылдары Қазақстанның тың жерлерін
игеруге 20 ... сом ... ... ... ... күші, көлік құралдарын, құрал-саймандар
жұмылдырылды. Осының бәрін үйлестіру, адамдарды орналастырып, оларды азық-
түлікпен және ... ... ... ету, ... мекемелерінің
жүйесін жолға қою қажет болды.
Тың жерлерді игеруге байланысты ... ... ... мен
басылымдарда көптеген қателесушілік, бұрмалаушылық және бұра ... Тың ... тек ... мен шынайы энтузиастарды ғана емес, көп
ақша табуды ойлаған ... ... да ... ... ... ... ... алғашқы 2 жылда Солтүстік Қазақстанға
келген 650 мың адамның тек 130 мыңы ғана тың ... үшін ... ... Тың
игерілген облыстардың бірқатарында осының салдарынан құқық тәртібі бұзылып,
мемлекет қаржысын талантаражға салу, ұрлау орын алды.
Ең алдымен Қазақстанға келген тың ... ... ... ... де ... ... жылдарда Қазақстанға келген 650 мың тың
игерушінің 150 мыңы ғана механизаторлар болды. Нәтижесінде, көптеген ... ... ... ... және одан ... ... ... облыс ішіндегі негізгі астық және
мал шаруашылығы аудандары болып табылады. Сол ... ... ... өзені жағалауында орналасқан шаруашылықтарда ... пен ... ... ... ... ерте ... ... өсіру үшін
жылыжайлар мен көшетхана шаруашылықтарын құру жөнінде шешім қабылдады. Жаңа
кеңшарларда көптеген мәдени-ағарту мекемелері ... ... ... дәрігерлік амбулаториялар. Ұжымдық шаруашылық маңындағы базарларда
«Пресновский» және «Ямышевский» кеңшарлары ірілендірілді. ... ... ... ... ... ... болды. 1962
жылдың басында ұжымдық шаруашылықтар мен кейбір кеңшарлар ... тағы да үш жаңа ... ... ... ... және ... ауылында Павлодар МТС базасында жаңа мамандандырылған шошқа
өсіретін «Ефремовский» кеңшары құрылды. Пресное ... ... ... ал ... – «Плодопитомник» қоян өсіру кеңшары ұйымдастырылды.
Сонымен, ауданда 14 ... мен 2 ...... және ... ... болды [6, 8 б].
1953 жылы И.Сталиннің басқан жүгеріші Н.Хрущев билік басына келе сала
«бүкіл ... ... ... тойдыруға» белсене кірісті. 1954 жылдың 2
наурызында КОКП Орталық комитетінің Пленумында «Елде астық ... ... ... тың және ... ... игеру туралы» қаулы қабылданды.
Осыдан бір айдан ... ... ... ... бірі Алматыдан,
екіншісі Ресейден екі ... ... тың ... ... ... Тек 1954-
1956 жылдары Қазақстанға Ресей мен Украинадан, Молдавия мен ... да ... ... 640 мың тың ... ... ... ... жуығы Ақмола өңірін қоныстанды. Бұрын мыңғырған малдың болғаны ... ... соң бірі ... ... ... ... колхоздар мен совхоздар, кенттер пайда болды. Тыңды техникамен
қамтамасыз ... ... ... ... үшін 1955 жылы ... жолы ... ... жылдары Ақмола облысы бойынша 2,5 млн гектар
тың жер игерілді. Бұл қалалардың ... ... әсер ... Ауыл ... жасайтын зауыт салынып, үлкен-үлкен зертханаар мен ауыл
шаруашылығы ғылыми-зерттеу орталығы іске қосылды.
1960 ... ... ... ... 25 ... ... тың ... егін шаруашылығымен айналысатын 333 совхоз болыпты. Мемлекетке
астық сату 1960 жылы 10,5 млн тоннадан ... ... 26 ... ... Қазақстанның Көкшетау, Қостанай,
Павлодар, Солтүстік Қазақстан және Ақмола облыстарынан Тың ... ... ... қол ... 1960-1963 жылдар аралығында Т.Соколов, 1963-1965
жылдар аралығында Ф.Коломиец Тың өлкесінің І ... ... 1961 ... ... аты ... болып өзгертілді. Бұл өлке қағаз бойынша
Қазақстанға, Алматыға қарағанымен, іс жүзінде Мәскеуге ... ... Бұл ... ... ... жүзеге асырылуының басы болыпты.
Н.Хрущев 1962 жылы Шығыс Қазақстан өлкесін ашуды, кейін оны Ресейдің Алтай
өлкесінің құрамына ... ... ... ... рет жазылды. Сол
жылдары Шымкент облысының ... ... 5 ... ... ... ал ... ... беруге дайындық жүріп жатты. Осы арам
пиғылға ... ... ... ... сол ... Қазақ КСРП
Министрлер Кеңесінің төрағасы болған Жұмабек Тәшенов батыл қарсы шығып,
болдырмай ... ... ... ... ... да, Жұмабек Тәшенов
Кремльдің қазақ жерін ыдыратуға бағытталған даярлық әрекеттеріне ашық қарсы
шығып отырды.
1963 жылы Мәскеуде Мұрат ... ... ... ... Тайжан,
Мақаш Тәтім, өте терең ойлы Мұрат Ғылманов, ... ... ... ... ... құрған «Жас тұлпар» атты ұйым жұмыс істей бастады.
Кейін бұл ... ... ... ... Семейде – «Тайшұбар», Қарағандыда –
«Жас қазақ» ұйымдары жұмыс істеді. ... ... бәрі ... жаза ... ... ... ... жерінің біртұтастығын қорғап қалуда
бұлардың бәрі де ... ... ... ... із ... болатын.
1965 жылы Тың өлкесі таратылып тынды.
Елде тағы бір ... ... ... – 1979 жылы ... ... ... құру идеясы болатын. Ұлы Отан соғысына
дейін өмір ... ... ... ... ... ... кейін 1960 жылдары батыс Кеңес Одағынан неміс ... ... ... ... ... қатты талап етеді. Ал сол жылдары
кеңестік немістердің тарихи отанына қоныс аударуы кең ... бара ... ... ... 1976 жылы Ю.Андропов бастаған комиссия құрылып, екі
жылдан кейін ол қазақ ... ... үшін ... құру ... ... 1979 ... 31 ... Целиноград, Павлодар, Қарағанды,
Көкшетау облыстарының 5 ауданының орталығы Ерейментау ... ... 200 мың ... оның 30 мыңы ... болатын Неміс автономиялы облысын
құру туралы қаулы СОКП Орталық комитетінде қабылданды.
Бұл хабарды естіген қазақ жастары ашуға мінді. 16 ... күні ... 8-дің ... ... ... ... бас қосқан жастар
колонна-колонна болып келіп, сағат 10-да орталық алаңға жиналып ... ... 19 ... тағы да митингіге шығатынын, сол кезде «Неміс
автономиясын» құру туралы ... ... ... бұл қозғалыс
бүкілхалықтық сипат алатынын ескертті [2, 184-185б].
19 маусымда жастарға ересек ... мен ... ... ... ауыл ... ... қосылып, ұзын саны 20 мыңға жуық адам
жиналды. Бұл күндері Целиноград толқуы Кремльде қызу ... ... ... ... бұл әрекеті Кремльді аяр ойынан бас тартуға
мәжбүр етті. Сол күнгі митингіде Мәскеуден тың ... алып ... ... ... бірінші хатшысы Н.Морозов ... ... ... Ақмол-Целиноград өңірінде тарих таспасына іліккен осы екі үлкен
оқиға бүкіл ұлт тағдырына әсер еткен еді. 1979 жылы Целиноград ... ... ... ... ... амбициясына берілген бірінші соққы
болды. Ол оқиға туралы кезінде бүкіл әлем баспасөзі жарыса жазған болатын.
Қалай дегенмен де, тың ... ... ... ... ірі астықты
елдердің біріне айналдырды. Бірнеше рет миллиардтан астам пұттап ... ... үшін ... – негізгі экспорттық өніміміздің бірі. Кеңестік
заманда ... ... ... ... елімізбен бірге маңғыстаулықтар да жыл
сайын колонна-колонналап көлік жеберіп, ... ... Ал ... негізгі экспорттық жолдарының бірі біздің Маңғыстау арқылы өтеді.
Ақтау теңіз портында ... ... ... ... ... наны ... ... жатыр...
Тың жерлерді игеруге кеткен шығын қайтарылып келе бастады. 1957 жылы
жаңа кеңшарлар ... ... ... ... ... өтеді және 26
миллион рубль табыс әкелді. Облыс Қазақстанда астық ... ірі ... ... ... өңір ... ... шығымдылығымен ерекшеленеді,
70-80 жылдары өнеркәсіп өндірісінің көлік-құрылыс салаларының ... ... ... 92 өнеркәсіп кәсіпорны, олардың 14-і одақтық және 38-і
республикалық ... ... ... ... ... ... деп ... өнеркәсіп өндірісі жалпы көлемде оның үлестік саламғы 46 пайыз
болды. Екінші орын ... ... ... тиесілі – 34,8 пайыз. Қалған
көлемдер жеңіл өнеркәсіп, энергетика және т.б. салаларға ... ... ... ... ... өнеркәсібі біржақты дамыды
және қорғаныстық сипаттағы кәсіпорындарды қалыптастыруға және ... 1990 ... ... ... ... көпсалалы экономика
басталды. Машина жасау кешенінің бұрынғы қорғаныс кешенінің кәсіпорындары
құрайды: АҚ, ... және т.б. ... ... алты ... ... енгізілген.
Ауыр өнеркәсіп кешенін қайта құру барысында 5953 шаруа қожалықтары, 321
шаруашылық ... 11 ... ... 4 ... ... және ... ... Ауыл шаруашылығы алқабының аумағы
8,4 млн гектар. Соңғы 7 жыл ішінде жыртылған ... ... ... ... ... ... шығару есебінен 0,6 гектарға қысқарды.
Мәдени-ағарту мекемелерінің мемлекеттік жүйесіне мәдениеттің 355 ... ... ... 11 ... ... ... ... драма
театры, С.Мұқанов атындағы қазақтың сазды теледрама театры, ... және ... ... 270 ... 70 ... мен ... бар. ... 4 арна арқылы хабарлар береді.
1.2 Республикадағы астық өндірісінің дамуында тың игерудің ... ... ... ... жақтарын қайта құру біздің арғы және бергі
тарихымызды ой елегінен өткізіп, орын алған проблемаларды ... ... ... ... ... заманымыздың ең өткір де ... бірі ... ... қамтамасыз ету еді. СОКП-нің 27
съезінде осындай ұйғарым жасалып, ... ол 28 ... тағы ... дүние жүзінің алтыдан бір бөлігінде осындай мүмкіндікті ... ... ... ... ... ... ... КПСС
Маркстің сөзімен айтқанда «халықтың ең бірінші қажетті сұранымын» шеше
алмай тарихи ... ... ... ... ... [2, 184-185 ... жүзі бойынша көлемі ең үлкен құнарлы жерлерге ие бола тұрып, ... ... ... ... ... «даналық» қажет емес еді.
Әттең, қоғамымыз аграрлық саясатты дұрыс жүргізе білмеудің нәтижесінде
бүгінгідей тығырыққа тірелді. ... ... ... ... анықтау
үшін ауыл шаруашылығын дамытудың тарихына, соның ішінде 1954-1964 жылдарға
назар аударуда. Бұл ... ... ... «Тың ... ... ... және ... жерлерді жаппай игеру тақырыбы Кеңестік тарихи
әдебиетте кең орын ... ... ірі ... зерттеулер, ұжымдық
еңбектер, ғылыми-практикалық конференциялар, мерекелік салтанаттар көбейді.
Осы проблема жөнінде көптеген кандидаттық және ... ... ... ... ... әдебиет пен кинематография да оған көп көңіл
аударды. Бір ... ... ... бәрі даңғаза, құрғақ сөзге әуес ... Тың ... ... ... ... зерттеу алғашқы қазықтар
қағылған елуінші жылдардың орта кезінен басталады. Содан он жыл ... тың ... ... ... ... шолу ... болды [3, 20-21 б].Одан-
соң әрбір бес жылдан кейін осындай ... ... ... [4, 44 б ... тән бір ... бұл еңбектер тарихи-партиялық тұрғыда жазылған.
Зерттеушілердің айтуы бойынша ... орта ... ... ... мақалалар көп жазылған. Олардың ғылыми дәрежесіне онша көп
көңіл бөлінбеген [5, 25 б].
60-жылдардың ... ... ... «Тың ... жаңа ... ... Бұл кезеңде негізінен жалпылама еңбектер басым ... ... ... ... ... кеңінен қолданылды.
СОКП-нің, оның төмендегі ұйымдарының, комсомолдың рөліне ... ... ... ... ... тың ... ... алу,
ұлттық достық қарым-қатынасты дамыту және халықтардың ... ... ... ... ... ... және ... да проблемалар «Коммунистік партия Қазақстандағы тың
жерді игеру жолындағы күресте» деген коллективтік монографияда, ... «Тың ... ... ... ... С.Л. ... мен ... «Қазақстандағы тың жерді игеру» атты кітаптарында, басқа да
еңбектерде ... ... Бұл ... ... тың ... ... ... құрағанымен қатар мұндай күрделі істі бір жақты
көрсеткенін атап кеткеніміз жөн. Осындай еңбектерде тың эпопеясын мадақтау
тұрғысында «бұдан ... жол жоқ ... ... бір ... ... тың
жерлерді игеру - өндірісті интенсивтендірудің ... ... ... баға ... ... дәріптеледі.
Жоғарыда аталған кітаптар авторларының бірі ... деп ... ... орта кезіне дейінгі еңбектерге бірқатар ... тән ... ең ... 60-жылдардың ортасына дейін тың игеру және оны ... Н.С. ... ал одан ... ол Л.И. Брежневтің идеясы делініп
келді. Ал, шын мәнінде бұл идеяның кімге ... білу үшін С. ... Х. ... ... ашып көрелік. Бос жатқан құнарлы ... ... ... бойынша ауыл шаруашылығы айналымына ендірілді» деп
жазады авторлар [6, 8 б].
Біріншіден, жаңа жерлерді ... ... В.И. ... ... ... ... ... орта кезіне дейін-ақ жазған. Мысалы, В.И.
Куликов 1978 жылы ... ... ... кітабында: «50-60 жылдары тың
жерлерді жаппай игеру, тың жерлерді айналымға енгізу жөніндегі ... одан әрі ... ... ... ... деп жазады [7, 27 б].
Екіншіден, аталған авторлар Қазақстандағы «бос ... ... ... ... ... білдіре алмады. Кеңестік тарихнамада бұл ежелден
және берік қалыптасқан идея ... ... ... ... тың жерлерді игеру жолындағы күресте» атты ... ... ... «Ғасырлар бойы бос жатқан жерлерді жаппай игеру
программасы СОКП ... ... ... ... ... деп ... [8, 47-48 б].Мұндай пікір В.И. Куликовтың
кітабында да кездеседі. Ал енді бұл және ... да ... дәл ... ... ... ғасырлар бойы шет ел басқыншыларынан қорғап ... ... жер ... мен өмір ... нақтылы жүйесі қалыптасқанын
жоғарыдағы авторлардың бірде-біреуі ауызға алмайды. Ешкім де бұл ... ... ... ... ... ... ... Әсіресе, нарықтық
қарым-қатынасқа көшу жағдайында қазақ жерінің ерекшелігін, жер шаруашылығын
жүргізудің әдістерін ... еске ... жөн. ... бір кездері жіберген
қателіктерді тағы да ... ... ... ... ... еріксіз
кеңестендіру және жаппай ұжымдастыру саясатының неге апарып соққаны қазір
әркімге де белгілі.
Үшіншіден, жаңа ... ... біз ғана ... ... ... мүлде
басқада. Мысалы, американдықтар бізден әлдеқайда ... ... ... ... тың ... ... ... енгізген»
болатын. Ал Ресей империясының 18-ғасырдан бастап біздің ... ... ... ... еске алмасқа?
Патша үкіметі Қазақстандағы жыртуға жарайтын құнарлы ... ... алу үшін 1895 жылы ... ... Ф. ... ... ... Ол комиссияның іріктеген жер мөлшері игерілгенннен кейін тағы ... ... К. ... ... ... жіберілген. Олардың мақсаты
жөнінде былай делінген: ... ... ... ... в ... ... ... осмотра, и зачисления – свободных казенных ... ... ... ... нәтижесінде қазақтардың ұпайынан
ондаған миллион десятина жер алқабы тартып алынып, ... ... мен ... ... ... ... ... 1893 жылдан 1905 жылға дейін, яғни 12 жылда қазақтардан 4 млн.
десятина жер шектеліп алынса, ... 7 ... ... ж.ж.) – 17 ... жер ... [9, 178 б]. Ал 17 жылға дейін мұндай жер көлемі 45 млн.
десятинадан асып түсті. ... ... ... ... ... келімсектер
иеленіп кетті, бүгінгі күнге дейін иеленіп отыр.
Столыпиннің жаңа аграрлық ... ... ... ... ... ... ... Ережесін» жасады. Оған сәйкес
қазақ жеріне келімсектердің келіп орналасуы таудан құлаған селдей ... Тек ... ... аралығында қазақ жеріне 1,5 млн. ... ... ... ... жер жыртылуына байланысты мал
өрісі күрт тарылды. Жергілікті халықтың жағдайы нашарлай түсті және олардың
наразылығын тудырды. Патша ... ... ... ... ... ... ... көтеріліспен ұласты. Көріп отырғанымыздай
қазақтың ... ... ... ... патша заманында басталған.
Жерді шаруашылық қажетіне тиімді пайдалануға кім қарсы? Әңгіме ... ... ... ... ешкімнің оны шапшаң игеруден туатын ықтимал
зардаптары жайлы ойланбағандығы хақында ... ... Ал ... ... өрескел жыртудың ақыры халықты қырсыққа ұшырататындығын ешкім біліп
сезбеді деп кесіп айту ... ... ... 1900 ... Көкшетаулық
көрнекті журналист, оқымысты Мәмбетәлі Сердалин ғылыми қоғам мәжілісінде
баяндама жасап, Россия жұртшылығын ескерткен еді. ... ... ... ... ... хабардар болмағанымен, аса көрнекті
топырақ танушы ғалым В.В. Докучаевтың 1892 жылы ... ... ... ... бөлігі өте баяу болса да, ұдайы түрде
құрғап, қу тақырға айналып бара жатыр» деп жазғандығын білуге тиіс ... В.В. ... ... сүйене отырып, Мәмбетәлі «Егер
Россияның Европалық далаларын қалай болса солай жыртып тастаудың ... ... онда ... ... ... даласын жырту қандай
қатерлі зардаптарға әкеліп соғар екен» деп жазған еді [10, 45 б]. Мәмбетәлі
Сердалин ... ... мал ... ... ... ... және
оның өнімін егіс аймақтарының өнімімен тығыз ... ... ... жетуге болатынын ғылыми тұрғыдан дәлелдеген. Қазақ зиялыларының
тағы да бір аса көрнекті ... ... ... ... ж.ж.) та осыны
ескерткен. 1910 жылы ... ... ... ... ... ... ... даласына шаруаларды асығыс түрде қоныс аударуды
жалғастыру тоқтатылмаса, онда таяу арада тың жерлер ... ... ... ... ... дала айтақырға айналып, одан өнім алынбайды» деп жазған
болатын [11, 87 б]. Алайда ... ... ... ... ... ... де, ... де ол кезде және одан ... ... де ... ... ... болмады.
Міне, осылайша құрметті ғалымдардың, Қазақстанның «бос жатқан құнарлы
жерлері тек Кеңес үкіметі орнатылғаннан кейін ғана игеріле ... ... ... ... Дегенмен, әділін айтсақ, С. Ковальский мен
Х. Маданов Қазақстан ... ... ... ... ізденушілердей тек
ақпан-наурыз (1954 ж.) СОКП пленумынан кейін ғана демеулерінің өзі кезінде
біздің тарихнамадағы үлкен ... ... ... ... аталған авторлардың партия ауыл шаруашылығын
социалистік тұрғысынан қайта құруды басқара отырып, лениндік принциптерді
іске асырды ... ... ... ... қою қиын. Солардың бірі,
мынадай тұжырым: «в борьбе против идейных противников ... ... в ... ... ... ... и феодально-
байских националистов, обеспечила создание в ... ... ... организовала сплошную коллективизацию и, руководствуясь ленинским
учением, на современном этапе ... меры к ... ... ... [12, 56 б ... жөнінде жол тартқан ізденушілердің көпшілігі партияның аграрлық
саясатын қызғыштай қорғап, жер саясаты жөнінде Мәмбетәлі Сердалин, ... ... ой ... ... ... ... деп жерден алып,
жерге салды. Сөйтіп, олар «партия қазақ халқының ұлттық дәстүрін сақтап
қалды, ... ... ... ... ... қолын жеткізді»
деп көкіді. Олардың пікірінше жерді жаппай жыртуға қарсы болғандарды, қазақ
халқының ұлттық ... ... ... ... ... ... ұсақ ... ағымның өкілдері, олар түк түсінбейді деген
ұғым тудырды. «Қазақстанда тыңды көтеруге сақтықпен қарау керек» деп пікір
білдірген С.П. ... А.Н. ... және М. ... сияқты ғалымдарға
көрнекті партия басшылары қатты соққы берді деп ... ... ... Көрнектісі сол баяғы Филипп Голощекин мен оның үзеңгілестері, сол
тұста олардан «көрнекті» ... ... ... ... ... ... жерлерді игеру шет ел тарихнамасында да кеңінен орын алды. ... ... ... шет ел ғалымдары жерді жаппай жыртуға ... ... оның зор ... ... және бұрын-соңды болып
көрмеген экологиялық зардаптарға әкеп ... ... ... ... бөлігі туған жұрты ... ... ... ... ... жергілікті тұрғындардың ұлттық мүдделеріне қиғаш келетіндігін,
тыңды ... ... ... ... ... ... ... тарихнамасында Батыс елдегі зерттеушілердің тың эпопеясы хақында
айтқандары ... тыс ... жоқ. ... ондай авторлардың атына
айтылған сынның дәлелінің нашарлығы, көп ... ... ... жол ... ... ... ... аграрлық саясатымызды,
оның көпе-көрінеу кемшіліктерін сынға ... кез ... ... ... ретінде қабылданғаны мәлім.
Мысал үшін жоғарыда аталған коллективтік ... ... ... «Сол ... ... ... көптен
айналысып келе жатқан аудандарға жұмсау тәуекел етушілік шығынынан азырақ
болмаушы ма ... Р. ... ... ... экономистері кеңес ауыл
шаруашылығы проблемаларының пайда болуының басты себебі ... ... ... деп ... ... сыни ... олар былайша «әшкереленіпті»: «Мұндай тұжырымдар қаһарман кеңес
халқына көлеңке түсіреді, жұмысшы табының ... ... ... ... ... ... құрылыстың мәнін бұрмалайды.
Мәселені ... ... ... ... ауыл шаруашылығында және тың
жерлерді игеру ... орын ... ... ... буржуазиялық
авторлар өмірде жоқ заңдылыққа айналдырып көрсетеді» [13, 51-52 б]. ... бір ... ... ... ... ... сол «өмірде жоқ
заңдылықтар» үшін де, «жекелеген ... үшін де ... ... ... ... ... аграрлық саясатын буржуазиялық
бұрмалауға сын» деген кітапта да ... ... ... тың ... ... ... бүркемелеп, оны патша
үкіметінің қоңыс аударушылық саясатымен ... ... ... ... [14, 31 б]. ... алғанда, батыс тарихшыларын әшкерелеу осы тектес
болып кете ... ... ... көрсеткеніндей, тың және тыңайған
жерлерді игеруге арналған әдебиет өте ... ... ... ... ... аталмыш тақырыпқа 1,5 мың жұмыс арналыпты [15, 20-23
б]. Алайда соңғы кезде бұл ... ... ... Х. Мадановтың есебіне
сәйкес 50-70-жылдардың аралығында тың көтеру тарихына бес мыңнан ... ... ... ... ... ... ... тың тақырыбы
жұртшылық назарында болғанын көрсетеді. ... ... ... бастап аталмыш тақырыпқа деген құштарлық бәсеңдей бастаған.
Ақырғы рет тың тақырыбы 1984 жылы «Тың ... отыз ... ... ... ... матеиалдардың саны өте көп болғанымен ... ... ... ... олардың авторларын саралай отырып,
олардың көбі мадақтау негізінде жазылғанын, сын ... ... ... тың
көтеруге баға берілмегенін айтуымыз керек. Әрине, бұл авторлардың ... сол ... ... ... ... ... ... тарихшылардың
алдында мынандай мақсат тұр: қоғамда зерттелмеген бір де бір ... ... Осы ... кезінде басыңқы зерттелген тақырыптарға
тарихшылар сыни көзбен қарауы ... ... тың және ... ... ... тікелей қатысы бар. Аталған мәселе өте күрделі. Сондықтан
оны қайта зерттеп, қайта електен өткізген жөн. ... айта ... ... ... тың жерді игеру идеясы туралы емес, оның әдістері, көлемі,
кезеңі, әлеуметтік-экономикалық, ... және ... ... ... 1992 жылы ТМД ... азық-түлік тапшылығы
сезіліп отырғаны анықталды. Кейбір аймақтарда үлеске салу әдетке ... ... ... ... жүйесі енгізілді. Ал келешекте бұл мәселе
одан әрі тереңдей бермек.
Сонымен қатар нан ... мен ... ... ... өсіп кетті. Мұндай
жағдайда бар сенім шет елден сатып алатын астықта. ... ... ... ... шет елге өзі ... Және оның ... ... 40 пайызға жететін. Қазір 30 жылдан астам ол астықты өзі сатып алады.
Экономика саласындағы үлкен олқылықтардың себебін ... үшін ... ... көз ... ... Аграрлық өндірістің тоқырауы мен
құлдырауы 20-30-жылдардағы ... ... ... ... ешкім күмәнданбайды. Шын мәнінде бұл
қатынастар шаруаларға қарсы ... ... ... ... ... ... ықпал жасалмады. Ұжымдастыруды
жеделдету де өз ... ... ... жоқ. ... аталмыш шара
тұрғылықты халықтардың ғасырлар бойы қалыптасқан өмірін өзгертумен тығыз
байланысты болды. ... ... ... ... ауыр және
күйзелісті жағдайда өтті. Академик М. Қозыбаевтың есебі бойынша аштық пен
оның зардаптарының салдарынан ... ... ... ... ... мың ... бес жүз мыңнан астам көршілес республикалар мен шет елдерге
кетті [16, 225 б]. Бұл үлкен нәубетке мал ... ... да ... ... қара мал – 7 есе, ұсақ мал – 13,5 есе, ... – 4 есе, түйе – 16,5 ... кетті. Халық осындай үлкен күйзелістен оңалмай жатып, Ұлы Отан ... ... Ол тағы ауыл ... ... ... әлсіретуге
әкеп соқты.
Қазақстан жерінде соғыс әрекеттері болған жоқ, әйтсе де оның зардаптары
сезіліп тұрды. Әсіресе бұл жағдай ауыл ... ... ... ... соғысқа дейінгі деңгей тек 50-жылдары ғана өз дәрежесіне жетті.
Бірақ ол елдің ... пен ... ... ... өтей ... ... ауыл ... жағдайды түзеуге ден қойды. Мәселен,
1950 жылы ... ... ... Оған ... ... ... қарау тапсырылды.
1952 жылы басқа комиссия мал шаруашылығындағы жағдайды жақсартуға ... ... ... ... ... КСРО Жоғарғы Кеңесінің
сессиясында талқыланды (тамыз 1953 ж.). Үкімет экономиканы ... ... ... КСРО ... ... төрағасы Г.Маленков
халық тұтынатын товарларды өндіруді ұлғайту үшін ауыл шаруашылығын ... ... ... ... ... басты міндетіміз, - деді ол, -
қысқаша мерзім ішінде ауыл шаруашылығындағы ... мен ... ... жойып, оны тез ... қоя ... ... ... ... ... ... оларға ақша бөлуді ұлғайту».
Баяндамада астық мәселесі маңызды деп танылып, оны өндіруді көбейту ... Ауыл ... ... мәселелері КОКП Орталық Комитетінің 1953
жылғы 3-7 қыркүйек айында болған Пленумында да қаралды.
Саланың жағдайын сараптай ... ... ауыл ... ... жаңа көзқарас қалыптастырды. Алдымен ауыл шаруашылығына күрделі
қаржы ... ... ... ... ... ... алғаш рет социалистік
шаруашылықты жүргізудің негізі ретінде қызметкерлерді ... ... ... ... ... ... ... мен егістіктен өндірілетін өнімдерді сатып алу ... ... ... ... міндеттемеден тыс сатылатын өнімдердің бағасын колхоздар үшін
күрт көтерілді. Мұның өзі колхоз экономикасын нығайтты. Жеке ... ... ... азайтылды, қаржы салығы төмендетілді, тағы басқа
тәіур ... ... ... ... ауыл ... ... жол ашты. Әйтсе де көптеген зерттеушілер Хрущевтің бастамасы оның
табансыздығының арқасында өз ... ... деп ... ... ... И. Русинов пен Н.Тюринде қалыптасқан.
Меніңше, Н. Хрущев партияның қыркүйек пленумында қабылдаған аграрлық
саясатының бастаушысы ... ... ... оның ауыл ... ... ... ... келмейді. Ондай тұжырым жасауға ... ... ... ... ... Комитеттің қыркүйек пленумы
ауыл шаруашылығын басқару экономикалық әдістерге ... ... ... ... негізделді. Бірақ өкінішке орай,
пленум өз бағытынан ауытқып ... Ауыл ... ... ... орын ала ... ... ... КОКП Орталық Комитетінің
асығыс өткізген мәжілістері мен пленумдары санымен бағаланды. Байқап
қараңыз, ... ... ... ауыл ... жөнінде арнайы
мәселе он бір пленумда және тағы ... ... ... Аталмыш
материалдарды жоғарыдан да, төменнен де жүргізді, оларды орындау үшін
жергілікті ... ... ... және ... ... қыркүйек идеялары мен Хрущевтің колхоздарды ірілендіру, біраздан
кейін ... ... ... ... жою ... ... ... қоғамдық және жекеменшік қатар жүргенде
ғана қолхоздар қалыпты жағдайда дами ... деп ... ... жеке меншігіндегі малдарды алу ... [25, ... ... жыл ... ... ауыл ... жеделдетуден бас
тартылып, бұрыңғы қалыпты жағдайға ауысты. КОКП Орталық Комитетінің ақпан-
наурыз (1954 ж.) ... ... ... ... тың және ... ... туралы шешім қабылдады. Бұл жөнінде ресми пікір мынадай:
«Орталық Комитет қыркүйек пленумы ... ... ... ... өткен соң
ғана жемісін береді» деп ... ... ... ... жағдайы
алаңдатарлық еді. 1953 жылы 31 миллион тонна астық дайындалса, 32 миллион
тонна астық жұмсалды. Мемлекеттік қордың ... ... ... тұра
келді. Сөйте тұра сол кездің өзінде Американы қуып ... ... озу ... тасталды. Шынында да дәл сондай авантюристік Хрущевтің ... ... ... бірі – «тың эпопеясы». Ал енді кеңес ... ... ... ... тұжырымға тоқталайық: «Жер қорларын жүйелі түрде игеру
елде Кеңес үкіметі орнағаннан ... ғана ... ... [17, 357 б]. ... неге ... «жоспарды» жеделдетуге тырысты. Ал ақпан-наурыз
пленумында астықты өндіруді ... ... көзі – тың ... ... ... түсіндіруге болады? Тың ... ең ... ...
жүргізілген бірлі-жарымды тәжірибе ... Атап ... ... ... Солтүстік Қазақстан облысындағы «Ленин жолы»
шаруашылықтарының негізінде енгізілді. Олар ... 22 және ... өнім ... (Бұл ... ... ... ... негізінде
Қазақстанның тың аудандарында Сібір, Орал және басқа аймақтарда 13 миллион
гектар, оның ... ... 6,3 ... ... тың және ... ... мақсаты қойылды. Бұл жерлерден 1100-1200миллион пұт астық
жинап, егін ... 14-15 ... ... ... ... ... көп күш ... қажет етті. Алға қойылған
мақсаттарға жету үшін ... ... ... ... ... СОКП ... Комитетінің ақпан-наурыз Пленумының (1954 ж.)
шешімдері ... ... ... облыстық, қалалық және
аудандық партия ұйымдарының жиналыстарында талқыланды. ... пен ... ... түрі ... ... пайдаланылды. СОКП Орталық
Комитеті Қазақстанның және еліміздің басқа да шығыс аймақтарының «Тың және
тыңайған жерлерін игеруге ... ... ... кеңес халқына арналған
үндеу қабылдады.
Коммунистік партияның Орталық ... ... ... ... ... ... қатысып, сөз сөйлегендері туралы мәліметтер ... ... ... ... үн ... ... ... жастары тың
жерлерге аттануды да қызу жігермен қабылдады. Алғашқыда 1954 жылдың наурыз
айына дейін, Қазақстан ... 250 мың, ал 1956 ... 640 мың ... ... негізінен Ресей, Украина және Белоруссия
қалаларынан келген ... мен ... ... ... (шын ... қоныс аудару) бүкілхалықтық сипат беру үшін ... да ... ... ... ... тың ... ... Жеткіліксіз жұмысшы күші Кеңес ... ... ... ... де ... Сондай-ақ мемлекет батыс
аймақтардан тыңға қоңыс ... ... ... мол ... ... екі ... ғана ... тың жерлеріне 200 мыңнан астам
отбасы қоңыс аударды [18, 267 б].
Ақмола облысы «Мариновский» совхозының ... ... ... 1954 ... ... тың игеруге тағы да 60 мың жас ... ... ... Тың ... ... Қазақстанға жаппай қоныс аудару дүмпуі
60-жылдардың ақырына дейін созылып, тоқтамады.
Тың игерудің ... ... ... ... ... оған ... зор ... қаржы жұмсалды. Республиканың ауыл
шаруашылығына алғашқы екі жылдың ішінде ғана 6.105 ... сом ... Бұл ... бес ... ... ... ... төрт есеге
жуық көп. 1954-1958 жылдары Қазақстанда 337 жаңа совхоз ұйымдастырылды.
Мемлекет оның ... 10.814 мың сом ... ... негізгі қор
1953 жылғы 276 миллион сомнан 1965 жылы 2,6 миллиард ... ... ... ... ... ... ... ауқымды материалдық қор бөлінді. Республиканың басқа ауыл
шаруашылықтары аудандарының ... ... ... ... техника
үсті-үстіне жөнелтілді. 1953 жылмен салыстырғанда 1956 жылы тыңға әкелінген
тракторлардың саны 213 ... ... 232 ... ... ... орай
техниканың жалпы саны да молайды. Егер 1958 жылы республикада 40 ... ... ... ... 156,2 ... ... төрт есе, ал
комбайндар 4,3 есе ... ... есе ... кем ... ... ... экономикалық дамуының мешеулеп қалуы хақ.
Осыншама «қуатты күштің» бос жатқан тың алқаптарына тұтқиылдан шабуылға
шығуын Л.И.Брежнев ... ... ... ... ... ... түсіндіреді: «Тың жерлердің астығы шұғыл қажет болды» дей келе,
пікірін одан әрі жалғастырып, «социализмді ... ... ... алдын
орау үшін кеңес адамдары көп нәрсені бұрын түк жоқ жерден ... ... ... шақырылғандарға: онда қиын, тіпті өте қиын болатынын, алда
ауыр шайқастар тұрғанын, ал қандай ... да ... ... ... ... [19, 75 б]. ... да тың игерушілердің өмірінде
қиындыққа төтеп беретін іс-қимылдар бастан асатын. Тыңға ... ... ... ... Қара ... ... ... бірге көк
қауданы желкілдеген шұрайлы жайылымдықтар да қыраттар да, ... ... де ... ... ... ... Интернационалдық комсомол-жастар
екпінді бригадалары жазушы Шерхан Мұртазаның ... ... ... бүкіл ішек қарнын ақтарды». 1954 жылы тапсырмадағы 6,3 ... ... 8,5 ... ... жер ... ... «қымбатты Никита Сергеевич» сабырлық жасап, алды-артын
пайымдап, аялдауы қажет еді, бірақ халықтың күткен үміті ақталмады.
1954 жылдың тамыз ... СОКП ... ... мен КСРО ... тыңға шабуылды одан әрі өрістету жөніндегі шешімі қабылданды.
Оған сәйкес екінші жылы тағы да 9,5 миллион ... ал ... ... ... 26484 мың ... жер ... қақ айрылды. Баспасөзде
жарияланғандай тарихшы және ақын, географ және экономист Сергей Николаевич
Марков ... ... ... ... ... ... шындықты
сонау 1931 жылы жазып қалдырыпты. «Олар, - деді ... ... - ... төбелерді бұзып, халық батырлары жерленген ескерткіш мавзолейлерді,
бейіттерді, болат сүңгімен қирата алмаған соң ... ... Амал не, ... ... болжамы да, Сердалиннің,
Бөкейхановтың, Марковтың сақтандырулары да Хрущев пен ... ... ... ... алмады. Ал жерді бей-берекет талан-таражға салуға
қарсы ... ... ... ... ... «өмірден артта қалған, ойлау
қабілетінен айырылған ұлтшылдар» қатарына жатқызып, қудалады [23, 74 б].
Хрущев Орталықтағы саяси қарсыластарына тап ... ... ... ... ... СОКП тарихының 5 томының екінші кітабында «СОКП
Орталық Комитеті Қазақстанға кадрлармен үлкен көмек ... дей ... ... П.К. Пономаренконы, Л.И. Брежневті, А.Е. Клещевті, Г.А.
Маленковты, М.Г. ... С.М. ... С.Д. ... атап ... ... да ... ... облыстық партия комитеттерінің
бірінші және екінші хатшылығына ... ... ... сайланды).
1954-55 жылдары СОКП Орталық Комитеті Қазақстан ... ... ... үшін 176 ... ... аудандық партия комитетінің бірінші
хатшысы қызметін атқаруға жіберді. МТС және совхоз директорлығына 250 ... ... ... игеруге екі жылда орталықтың жолдамасымен
барлығы 26 мыңға жуық ... ... Тың ... ... ... ... кадрлар орналастырылды. Республиканың бұрыңғы
басшыларын шұғыл ауыстыру шаралары ... ... ... ... ... жүзеге асырылды. Брежневтің ... ... ... ... ... ... ... жетпеді, олар
қиыншылықтан тайсақтады, «бұл болмаса күл болсын» принципін ұстанды.
2. ТЫҢ ЖӘНЕ ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІ ИГЕРУ КЕЗІНДЕ АУЫЛ ... ... ... ... ... ... жүргізілген сол кездегі (тіпті соңғы кезге
дейінгі) ұлттық саясатты демократияшылыққа да, немесе интернационалдыққа ... ... ... бұл ... тұтас бір ұлттың еңсесін
түсіретін, намысын аяққа ... тағы да бір ... ... ... ... ... жүйесінің барынша шиеленісуі,
мәдениеттің төмендеуі осы тың игеру мәселесінде айқын көрініс тапты.
Тың ... ... тың ... өздері де мойындайды.
1954 жылы «Ленинград» ... ... ... ... ... Ту орденді В.
Кириченко былай деп жазады: «Тыңды игеруге айтылған сынды дұрыс ... Сол ... ... ... басшылығына орай асығыстық, істі
ойластырмай шешу орын алды» [20, 2 ... ... ... шешуші рөл атқарған тыңды бағындырушылардың қазіргі кезеңдегі әділ
сын көзбен жасалған тарихи талдауға қарсылық білдіретіні ... ... тың ... ... ... ... ... табандылықты
ешкім жоққа шығармайды. Егістікке ... ... ... ... де ... ... ... мерзімнің ішінде ұланғайыр 25 миллион
гектар жердің іріктеліп, ... ... ... ... оның әлеуметтік, экономикалық, демографиялық және экологиялық
зардаптарға қиындыққа ұрындыруында. Тың ... ... ... жүргізу
саясатының қырсығын баяндаудан бұрын халық белсенділігінен туған игі
бастамаларға да тоқтала ... ... ... ... ... ... жігерлі еңбегінің
нәтижесінде пайдалы игі істер туындады. Оның бірі – ... ... ... ... ... ... жастары 1954 жылдың күзінде игі
бастама ... Олар ... ... ... ... жаңа құрылыстарын салуға, ... ... ... көмектесуге үндеу тастады. Тарандықтардың бастамасы кең қолдау
тапты. 1955-1956 жылдары селолық жерлерде 17 ... үйі, 450 ... ... 50 оқу үйі, 500-ден астам қызыл мүйіс, 10 стадион мен спорттық
алаңдар салынып, 230 елді ... ... және 130 елді ... ... ... ... жылдарында совхоз жұмысшылары мен колхозшылар селолық
мектептерді өз қамқорлығына ... 1957 ... ... ... ... ... ... 1700 пәндік кабинет жабдықталды. Совхоздар мен колхоздарда
3 ... ... ... өндірістік бригадалары мен участоктары
ұйымдастырылды. Тұрғын үй ... да ... ... жылдары
республиканың тың аймағында 853 мың ... метр ... үй ... ... [21, 73 ... ... ... автомобиль жолдары
төселіп, астық қоймалары бой көтерді.
Тың туралы жазылған кітаптарда ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... тиек ... ... да өсім бар. Егер
Қазақстан бұрын (1949-1953 жылдары) мемлекетке орта ... ... ... пұт ... ... тың игеру жылдарында (1954-1958 жылдары) 521,4
миллион пұттан астық өткізді. Әсіресе, 1956 жылы барлығы 1,483 миллион ... ... ... 1 ... пұт ... ... ... диқандары
ең жоғары көрсеткішке жетті [22, 94-95 б]. ... ... ... ... кеми ... ... жылдары астық өндіру 1953 жылғы ... ғана ... Осы ... ... ... ... АҚШ, Канада,
Аргентина, Франция сияқты мемлекеттерден астық ... ... ... ... ... жүргізуге асыққан мемлекет басшылары алда шешуші
қиын күрделі мәселелердің туындайтынын ... ... ... ... ... ... ... орнына өктемдікке жол берілді. Табиғатты
қорғау, тарихи ескерткіштерді сақтау жөнінде ешқандай шара ... ... ... ... ... ... арандатушылық бағытты: «ең
бастысы майдан ашу, кейінгісін көре жатармыз» принципін ұстады. Сондай-ақ
тың жер ... шебі ... ... ... ... ... шақырылды. Тың
игеру дәуіріндегі жиі қайталанатын тұжырымдар: «Тыңға шабуыл», «Тыңды
бағындыру», ... бас ... ... ... ... да тегін емес.
Тыңға шабуыл жасауға шақырушыларды жолдың, астық қоймаларының ... ... ... тері төгіліп өсірілген диқан астығының жүздеген мың
тоннасы қырмандарға, дестелерде, жаңбыр мен қар ... ... ... ... Шаруашылықты жүргізудегі бойға сіңген қырсыздықтың,
салғырттықтың салдарынан күн сайын 15 мың ... ... ... ... ... ... ... тың игерудің бағасы да айқындала
түспек.
Мемлекетке Қазақстанның ... пұт ... ... ... тойы одан
әрі жалғаспады. Келесі 1957 жылы астық екі жарым есе кем ... Ал ... ... егіс ... бес есе кем ... 1953 жылғы өндірілген астықтың
мөлшерімен деңгейлес мөлшерде қалды. Кесекөлденеңнен де, ұзынынан ... да ... ... ... тың ... ... ұйытқыған
шаң боран тұрғанда ғана мамандар, ғалымдар жеңіске шақырған ұрандауынан
айыға бастады. Не ... ... іс ... ... ... агротехникалық
төмендігінен 3 миллион гектарға жуық егістік жер пайдаланудан шығарылды.
Орасан зор егін ... ... ... ... ... тың
игеру кезеңінде басшы қызмет атқарған Федор ... ... «Тың ... ... кітабында 1955 жылғы қуаңшылықты былай суреттейді: «Алпыс
градусқа жеткен аптап ыстықтан жер тілім-тілім, торкөздене ... ... ... жаз бойы бір ... ... ... [23, 74 б]. Осы ... Көкшетау жерінде туып-өскендіктен де соңғы қырық жылдың төңірегінде
бірде-бір рет ыстықтың 50 градустан ... ... ... айта ... тың ... ... ... жиі ұшырайтыны жөніндегі оның
дерегі өмірден алынған.
Тың игерушінің кітабында басқа да маңызды, назар ... ... ... бар. Мысалы, «1955 жылдан ... ... ... жер жаппай жыртылғаннан кейін шаң бораны тұрған алқаптар жиі
ұшырай бастаса, Павлодар облысында мүлдем ... ... деп ... Бұдан Ф. Моргунның шығаратын қорытындысы мынадай: «Тыңда таза ... ... егін ... ... Егіншіліктің дүниежүзілік
тәжірибесінде дәлелденгеніндей жылына ... ... 300-350 ... ... ... қолданбай астық шаруашылығын дамыту мүмкін емес»
[23, 74 б].
Егін шаруашылығы күрт кеміп, тың жерге жасалған сұрапыл ... ғана ... ... өз ... түсінді. Агрохимиялық,
гидрологиялық, геоботаникалық ... ... ... ... ... ... ... жалпай егіс даласының, енді топырақ
құрылысының ерекшелігі сақталатын ылғалының ... ... ... ... ... ... ... бөлігі егіншіліктің
қауіпті аймағына орналасқанын, ... ... ... ... ... ... қажеттігі туралы әңгіме қозғалды. Сол
кездегі СОКП Орталық ... мен КСРО ... ... ... да: ... ... жыл ... шаң борандары топырақтың құнарлы
қыртыстарын ұшырып, егістіктің едәуір көлемін зақымдап, құртуда. ... ... ... жерлерді суландыру жүйелерін, арықтарды көміп
тастады» деп мойындауға мәжбүр болды.
Дегенмен, әлі де ... ... оның ... ... да ... өзін ... ... пікірлерді жақтап жүр. Олар мұнда ... ... ... ... ... жылдары аралығында тың
игеруге 8,5 миллиард сом қаржы ... ... 13,8 ... сом ... ... ... ... келсек, мұнда нақты ... ... ... ... та сезіледі.
Тың топырағының алғашқы құнарлы кезінде бітік егін өсірілгенде оны
жинау қиындықтар туғызып, басқа ... ... ... ... ... үшін ... майданына айналды. Мысалы 1956 жылдың егінін
жинауға ... ... ... тыңына техникасымен қоса
11700 ... 20 мың ... ... ... ... 200 мың ... мен қыздар келді. Бұдан кейінгі екі ... ... ... ... төмендігіне қарамастан миллионнан астам
жас жұмысшылар, қызметкерлер мен студенттер қатысты. Сондай-ақ бұдан тыс
ондаған әскери ... ... де тың ... жыл ... ... мың адамдардың, ондаған мың техниканың еліміздің
шалғай шеттерінен қысқа мерзімді, маусымдық жұмысқа қаншама шығын жұмсалып,
тасылуының, ... ... ... ... ... ... ... күштерді пайдаланудың ұтымдылығы,
ауыл шаруашылығының материалдық-техникалық базасының дамып өсуін ... жүр. ... ... В.И. ... С. ... және
Х. Мадановтың монографияларында, сондай-ақ Б. Қайымовтың «Тың ... ... ... ... тың ... ... қорының
қайтарымы мәселелері көтерілмей, орағытылып өтіледі. Ал шын ... ... бар ... ... ... ... ... да бірте-бірте
кеміген, әлі де кеми түсуде. 1961-65 ... ... 1976-78 ... ... коэффициенті тың совхоздарында 0,70 – тен 0,43-ке дейін
азайды [24]. Көптеген зерттеушілер тың өндірісінің ... ... адам ... ... ... ... өлімі, кадрлардың
тұрақтамауы, қылмысты істердің көбеюі, жасырын жұмыссыздық, ... ... ... ... ... ... ... маңызды мәселелер ұмыт қалдырылады.
Жерді талан-таражға салу орны толмас шығынға ұрындырды. Ғалымдардың
есебі бойынша тыңды игеру жылдарында ... ... ... ... ал кей ... 23 пайызға дейіні бүлініп, құнарсызданған. Қазір
бұрыңғы тың игерілген аймақтардағы жердің құнарсыздануы 35 пайызға ... оны ... ... сәті әлі ... ... ... жоқ [25, 128
б].Егер де «игерудің» осы қарқынынан айырылмасақ алдағы ондаған жылдардан
кейін ... ... ...... де ... ... айырылып тынбақ.
Сонда біз кейінгі ұрпағымызға қандай қазына қалдырмақпыз.
Елуінші, алпысыншы жылдардағы жер эрозиясының етек алуы ... да күрт ... 1954-58 ... әр ... 11,4 ... жылдары 6,1 центнерден астық бастырылды. Осыған орай ... отау және ... ... себу ... ... ... 1960 жылдары Солтүстік Қазақстанның шаруашылықтарында 5,8 мың тонна
минералдық тыңайтқыштар пайдаланылса, 1969 жылы 247,7 мың ... ... ... көп ... ... бөлінді.
Әрине, минералдық тыңайтқыштарды пайдаланбайтын бір де бір ел ... ... ... ... қоршаған ортаға, табиғатқа зиянын
тигізбей тиімділікпен пайдалана ... Амал не, ... ... тың ... тыңайтқыштарды бей-берекет пайдаланудың
салдарынан табиғаттың өсімдігі мен жәндіктеріне орасан зор ... ... ... ... ... таза ... айналымға енгізудің
тиімділігі мол екендігі ... ... ... ... өзі ... де, соның ішінде бізбен табиғаты және ауа райы ерекшелігі қанаттас
Канаданың ... ... ... де осы ... дұрыстығына
күмән келтірмейді. Оларды егістік жерлердің 30-35 пайызы парға қалдырылады,
астық шаруашылығы жөніндегі ... ... ... ... ... тың ... ... 20-25 пайызы парға қалдырылуы керек. Не
пайда, Хрущев отандық және дүниежүзілік тәжірибелерді бұрмалап, тек жедел
астық ... ... ... ... ... ... одан әрі ... ұсынды.
Н. Хрущев парды мойындамауымен қатар көпжылдық шөп егуге, егінді
тікелей орып ... да ... ... Ал оның ... ... өсірудегі
құлшынысы жұртшылыққа мәлім. Тіпті, ол солтүстік ... ... ... шұғылдануды жақтады. Әрине, жүгері жергілікті табиғи ерекшеліктер
ескеріліп, агротехника сақталып өсірілсе аса ... ... Не ... ... «дала аруын» өсіруге аттаныс науқаны басталып, бейберекетсіздік белең
алды. Хрущевтің 1957 жылғы 22 мамырдағы сөйлеген тағы бір ... ... ... әр ... ... ет, сүт, май ... ... АҚШ-ты
қуып жетеміз» деген ұраны да іске аспады [26, 14 б].
Осының бәріне қоса «Тың дәуірінде» ұйымдастыру жұмысында да ... ... ауыл ... министрлігінің үстіне совхоздар
министрлігі, жергілікті жерлерде совхоздар тресі, өлкелік басқару салалары
құрылды. Облыстық партия және ... ... ... ... ... және селолық болып екіге бөлінді. ... ... ... ... ... Айналасы бес-алты
жылдың ішінде колхоздар екі мәрте біріктіріліп, ірілендірілді де, ақыры
олар совхоздарға ... ... ... ... ... ... ... экономикалық немесе әлеуметтік
қажеттіліктен туындамады, қайта әкімшілдік-әміршілдік әдіспен жүзеге
асырылды да, ... кері ... ... ... ... Никита
Сергеевичтің» толып жатқан реформаторлық ... ... ... жылы қазақ жерінде Украинадан, Белоруссиядан мыңдаған өрімдей он
екіде бір гүлдері ашылмаған жастарды тың жерді ... ... ... ... ... деңгейін арттыруда жаппай
мамандықтарды игеру қозғалысы ... рол ... Бұл ... ... ... ... сипатқа ие болды. Тракторшы, комбайншы, жүргізуші,
тұқым себуші мамандығына мұндай кәсіпті ... ... ... ... оқи бастады.
Ауыл еңбеккерлерінің мәдени-техникалық деңгейін арттырудың көрсеткіші
болып республика ауыл шаруашылығындағы рационализаторлар мен ... ... ... ... ... ... мен ... жұмысын жақсартып, уақыт пен ... ... ... жасап, қырмандарла астық өндіруге және астық ... ... аз ... ... мүмкіндік беретін сеялкаларды,
сорттағыштарды, астық пульттерін, ... ... ... ... тауып,
жетілдіріп іске қосты. Мәселен 1954 жылы Орал облысының Зеленов ауданында
астықты тазартуды, ... мен ... ... үшін ... ауыл шаруашылығы
артелінің мүшелері көптеген тапқырлық көрсетті. Ұжымшардағы ауыл ... ... ... ... ... [46, 96 ... шаруашылығының өнертапқыштары жан-жақты қолдау тауып, ауыл
шаруашылық өндірісіне енгізілді. ... ауыл ... ... ... ... 1967 жылы ... мен ... 23 мың мүше мен 1265 бастауыш ұйым болған.
Село халқының жалпы мәдени деңгейін көтеруде жоғарғы мектеп пен ... оқу ... ролі ... Олар ауыл ... ... ... ... отрядын қалыптастарды. 1960-1961 жылдан 1968-1969
оқу жылына дейін ауыл шаруашылық ... ... ... және ... оқу ... ... ... екі еседен өскен, ... ... да ... ... 1959 жылы ауыл ... ... ... 9 адамның жоғары білімі болған, ал 1970 жылы олар ... ал орта ... ... ... ... 277-ден 348 адамға
артты. Егер 1960 жылдың 1 ... ... және орта ... ... саны республика бойынша бір колхозға шаққанда 6 адамнан келсе,
1970 жылы 16 ... ... ол үш ... ... және 18 ... құрады.
1946-1980 жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығын дамытуды көздеген
кешенді бағдарламада өндірісті ... және ... ... ... шарты ретінде ауыл еңбеккерлерінің тұрмыс жағдайын
жақсарту жөнінде қабылданған шаралар жүйесі елеулі орын ... ... ... ауыл ... ... мен кеңшар
жұмысшыларының нақты табысын жоғарылатуға көмектесетін, ауыл ... мен ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін маңызды шаралар дүниеге келді.
Транспорт, құрылыс, байланыс, коммуналды-шаруашылық нысандары дамыды.
Тың және тыңайған жерлерді игеру жылдары Бурабай курорты ... жол ... ... ең ірі ... бірі болды. Локомотив, вагон деполары, жол
және орман жолағы дистациялары нәтижелі жұмыс ... жүк ... ... . [48, 592 ... ... өз ісін ... талай мамандарды өсірді. Олардың қатарында
Социалистік Еңбек Ерлері А.А.Бережная, Г.А.Ахмадеев, ... ... ... ... ... ... ... мамандар
Тың жерлердегі егін шығымдылығы жылдан-жылға кеміп, мүлде шегіне жеткен
шақта, «бұрыңғы қателіктер» одан әрі ... ... ... бұйрығы
бойынша астықты өндіруді арттыру үшін «екінші тыңды» игеруге ... ... ... жыртуға аттануға жұртшылықты жұмылдыру ұсынылды.
«Басшылар» болса бұл ... де ... ... қалуға ұмтылды, Ақтөбе
облысының сол кездегі ... ... ... ... жыртудағы
«бағалы бастамасын» республиканың барлық партия, ... ... ... ... ... «Өз ісін» тындырып, Социалистік Еңбек
Ері атағын алған ... ... ... ... да, ал оның ... ... жарамсыз дал-дұлы шыққан, тіпті арамшөп те өспейтін
сортаң жерлерді бұрыңғы қалпына келтіре ... ... ... Ғасырлар бойы
малдың құнарлы жайылымдылығына есептеліп келген игерілген 4 миллион гектар
сортаң топырақты аймақтардың 500 мың ... осы ... ... пайдаланудағы осындай тағылық көзқарасты ақтайтын ешбір дәлел жоқ.
Ғылыми негізделген жүйе ... ... ... ... жерлердің үлесі 65-70 пайызға дейін жетті, кей жерлерде ... ... ... ... – 40 пайыздан аспауы керек. Біз осы
арақатынасты сақтамай, асыра сілтеп, ... ... ... ... ... ... ... іріктелмей, қатарынан жыртылуы
пестицидтер және улы ... ... ... ... сулы өзен ... тартылып, суалуы сияқты зардаптар айнала
табиғатқа, экологияға қауіп ... Егер ... ... ... ... біздің болашақ ұрпағымыздың күні не болмақ?
Енді мәселенің ең бастысы – адамдар ... ... ... ... «бәрі де адам үшін» деген ұран көтерілді емес пе! Алайда ... ... ... және ... ... ... мүддесін
назардан тыс қалдырды. Алды-арты ойластырылмаған тың майданы бұқараның,
әсіресе жергілікті ... ... ... ... ... бойынша 25,4 миллион гектар жердің жыртылуы жайылымдықтың шұғыл
азаюына, жеке меншіктегі малдарды өсіруді тежеуге әкеліп соқты. Мысалы ... өсу ... ... ... ... үш есе азайды, жылқы
саны 1916 жылғы 4340 ... 1961 жылы 1158 ... ... ал ... ... жылға қарағанда сегіз есе кеміп, небәрі 140-ақ мың қалды. Жергілікті
тұрғындарды дәстүрлі тағамынан (қымыз, ... тұз, сары май, т.б.) ... ... ... қаруды сынаумен тұстас келді. Мұның өзі
халықтың денсаулығына әсер етті, алпысыншы жылдардың ... ... ... бруцеллезге, лейкомияға және онкологиялық ауруларға
шалдығушылықтардың қауырт көбеюінің де ... міне ... [10, 45 ... ... ... ... ... мәселенің моральдық жағын қозғаған
жоқ. Бір кезде еріксіз ұжымдастырудың салдарынан ... ... ... ... ... емес пе? ... жылдарда тың
жерлерді жаппай игеру кезеңінде де Қазақстан халқы 2,6 миллион адамға, ал
Көкшетау облысында екі ... (612 мың ... ... ... ... және
Белоруссиядан жүздеген мың адамдардың Солтүстік Қазақстанның жерлеріне
қоңыс ... ... ... жағдайдың күрделенуіне, жергілікті
тұрғындардың ата-баба мұраты мәдениетінің құлдырауына жол ... ... ... ... ... жаңа ... ... жұмылдырылды. Ал, бұрыңғы селолар мен ... ... ... перспективасы жоқ деген желеумен тізімге іліккен жүздеген ауылдар
мүлдем жойылып, құртылды. Мәселен, тек Көкшетау ... ... ... ... кезде елуден астам елді-мекеннің аты ... ... ... ғана ... ... ... Кеңес Одағының
батыры Мәлік Ғабдуллиннің туған ауылы ... да бар. 1 ... ... ... 30 ... ... ... әлі
күнге мешеу деңгейінен көтеріле алмай келеді. Ауылдардың ғана емес, бүкіл
жергілікті халықтың мәдени дамуы ... ... ... ... болашағынан айрыла бастады. Әр ұлттың көздің ... ең асыл ...... ... ... ... бет ... тың аймағындағы 700 қазақ мектебі орыс ... ... ... ... ... ... ... небәрі бір мектеп сақталып
қалса, Көкшетау қаласында барлық мектеп орыс тіліне көшірілді. 1960 ... ... ... ... ... ... ... іс қағаздары,
байланыс, телеграф қызметі орыс тілінде жүргізілді. Қолданылатын ұлттық тіл
аясының барған сайын азаюы оның беделіне ... ... ... білмейтін
тарихы мен ұлттық дәстүрінен мақұрым мәңгүрттерді тудырды.
Жергілікті тұрғын халықтың салт-санасына, тарихына, ... ... ... ешқашан да ақтай алмайсың. Тың игеруге
дейін қазақ ... ... ... ... ... болып көрген
емес. Теңіз толқыны неше түрлі лас қалдықтарды жағаға ... ... ... ... ... да ... халқы тығыз аймақтардағы
неше түрлі қағылған-соғылғандар, ... ... ... байыбына
бармай кешірім жасауымен түрмеден босатылғандар тың ... ... ... үдеуімен қылмысты істердің де еселеп
артқаны белгілі. Маскүнемдік, ұрлық пен ... ұр да жық ... іске ... Рас ол ... ... ... ... дақ түсірмес
үшін мұндай жайсыздықтар бүркемеленіп «жабулы қазан жабуымен қалды».
Алғашқы тың игерушілердің ... ... ... ... ... ... түсінігі де болмады. Оларды «ғасырлар бойы қусырап жатқан
бос жерлерді» ... ... іс ... ... осы ... ... ... мәдениетін, салтын, дәстүрін, тарихи ... ... ... ... ... сөз болмақ. Елді мекендердің
жергілікті тарихи атауларын жаппай өзгертуге ... ... да ... ... ... ... – Целиноград, Айыртау – ... ... ... Тайынша – Красноармеец атанды. Революцияға дейінгі азаматтық және
Отан соғысындағы барлық орыс қолбасшыларының есімдері, орыс және ... ... ... ... ... ... ... картасынан қаптай өріс алды. Тың ... ... ... 3500 елді ... аттары өзгертілді [27]. Әкімшілік жүйенің
осындай шараларды қолдануы ... ... ... айыру мақсатын
көздеді.
Тың игеру жылдарының жақсылығы мен ... ... ... тың ... игеру тақырыбы – ол туралы әдебиеттің
көптігіне қарамастан, әлі де одан әрі ... әділ ... ... ... ... тарихын баяндауда әсірелеушіліктен, ұрандатушылықтан, тек табысын
ғана мадақтап көрсетуге еліктеушіліктен, үстірттіктен арылу қажет-ақ. ... ... ... ... – қысқа мерзімде шығынды неғұрлым ... ... ... мол ... ... ету ... Ал ол үшін ... әр гектардан орта есеппен 14-15 центнерден астық бастыру қажет еді.
Бұл белгіленген жоспар 1992 ... ... бір де бір рет ... 1961-1965 жылдары әр гектардан 6,1 центнерден (КСРО ...... ... ... И.В. ... ... ... кеңес елінде өсірілген
дәнді дақылдардың әр гектарының шығымдылығын 1 центнерге арттырғанда бүкіл
тың игерудің нәтиже ... ... ... еді ... есебімен
келісуге әбден болады. «Тың игеруге жұмсалған күрделі қаржы, - дейді ол, ... ... ... аз күш ... алға қойылған мақсатты
орындауға болар еді» [28, 40 б].
Бұл арада біз тыңның тиімді ... ... ... көздеп
отырғанымыз жоқ. Тың игерудің арқасында Қазақстанның экономикасы ... жаңа ... ... ... ... егін ... ... Тың
жерлер игерілмесе осы күндегідей бітік егін өсіріп, ... ... ... ... жинап алу қолдан келе ме еді жоқ па еді? Қайталаймыз, мәселе «сол
жетістіктердің құны мен құтында, зардабы мен залалында».
«Тыңды ... ... ... ... ... жайылымдарды
пайдаланудың мыңдаған жылдық тәжірибесі бар екенін ешкім ескермеді. Құнарлы
жердің бәрі қара топыраққа ... ... ... ... ауыл-
ауылдың іргесінде мал ... ... ... қалмады. Ал құнары
кемдеу, бұрын бір ... ғана ... ... аймақтарда, ол жерлердің
ерекшелігі ескерілместен, мал өсіретін ... ... Мал жыл бойы бір ... ... ... Қуаң және аса ... ... жүйесіз пайдаланудың салдарынан азып-тозып
айтақырға айналды. ... ... ... ... 15 миллион гектар
жайылым сол жағдайға ... Ал 63 ... ... ... ... ... мал ... үштен бірінің әбден тозығы жеткен [29, 4
б]. Оның үстіне миллиондаған гектар жерде ядролық, әскери полигондар, алып
құрылыстар, ... ... ... алып даланың істен шығып, тоз-
тоз болып бара жатқанын аңғарамыз, ... ... ... сайын
нашарлай түскенін сезінеміз.
Тың игеру науқанынан кейінгі қазақ жерінің хал-ахуалына тоқтай келіп,
Президентіміз Н. Назарбаевтың: «Жер ... ... ... ... ... сұлу ... ... көлдің сәні азайып, айдынды Аралымыз
тартылды. Абай туған Шыңғыстауды қырық жыл бойы ... атом ... ... ... ... ... ... жер жаннаты Жетісудың
жайлауы жүдеді» деп атап ... өте ... [29, 4 б]. ... ... ... ... басынан кешкен қиыншылығы, жеріміздің кешкен
қасіреті мен мехнатына Қазақстанға келген тың игерушілер кінәлі ... ... ... ... ... мемлекеттік жүйе кінәлі.
Тарихта айтылғандай, патшалық Ресейдің өз ... ... ... ... жылдары қазақ елдеріне де оңай болған жоқ. Әсіресе Столыпин
реформасы ... ... ... ... ... жылдар арасында Ресей саясаты елді дүрліктіріп отырған кезең
- көршілес жатқан шекаралас қазақ ... да ... ... ... ... ... ... ол өздерімен бірге тың жаңалықтарын да
ала келді. ... ... ... кең ... ... айдап, жер жыртып,
егін егіп, өзен-көл бойларында картоп, ... сала ... ... ... ... елді мекендеріне Украинадан, ал Белогор, Полтава
жерлерінде Полтавалық коныстанушылар ... ... жаңа ... ... ... Ауыл-ел атаулары содан кейін Полтава, Лебедевка,
Отрадный деп өзгерді дейді ... ... ... ... ... атап ... шекпенділер” жеркепелер, тас үйлер салып, қазақ ауыл адамдарына
да үйрете бастайды. Егін де екті, сөйтіп мал ... ... ... да ... ... ... ... өте өз жемісін де бере
бастайды [5, 25 б].
1908 жылғы мұрағат ... ... ... ... ... 140 мың пұт ... ... көрсетеді.
Ресей, Полтава, Украина жерінен келген «переселендерден» қазақ
ауылдары көп нәрсені үйренді деп ... ... ... ... ... олар да ... сұлы еге ... Бірақ егінді аз мөлшерде, ... ... ... ... ... ғана ... Тары ... сұлы қатты аязды қыстың күндері жылқыға берілген. Артық
ауысқан тары, сұлы болса, оны ... ... ... ауылға келгендерге
тағам, киімге ауыстырып, пайда қылған.
1929 жылғы 15 ... ... ... ... астық
дайындаудың алғашқы жоспары 48432 центнер болған. Оның 34 400 центнері
мемлекетке ... ... ... ... ... ... жоспар
тек 30,2%-ға орындалған. Осы аталған деректерде, жоспарды орындамағаны үшін
айып пұл төлету шаралары ... да ... ... айып пұл
салынып, 28 бай-кулак шаруашылықтарына қарсы іс ... үшін ... ... ... ... елге аз да ... ... келіп, ауыл адамдары
еңселерін жиып, тағы да еңбектенуге ұмтылды. Қоныс аударушылармен бірге
алғашқы темір трактор,тырма, ... да ... ... ... жетті.
Механизаторлар енді қазақтың қара домалақ балалары мен жігіттерін де
техникаға үйретіп, егін даласы мен мал ... ... қыза ... ... ... үшін ... ұйымдастырылды. Қолынан жұмыс келеді
дегендердің бәрі артельдерге тартылды.
Елге зобалаң ... 1941 ... ... де ауыл шаруашылығында ірі
қара малы 2 есеге, қой 3 ... ... 2 ... өсіп отырған.
Ұйымдаса еңбек етіп, партияның ұрандарымен қанаттанған халық, бар күш-
жігерін осы қиын сәтте қару қылып, жауға ... ... ... ... отырды.
Қазақстандықтардың Ұлы Отан соғысы жылдарындағы, жеңіс үшін деп аянбай
еңбек етіп, жауға қарсы ... ... ... жұмсағаны баршаға аян.
Әсіресе, соғыс жылдарындағы ... зіл ... ... ... ... түсті. Дала төсінде де, мал фермаларында да біреулерінің
ерлері мен ... ... ... ... ... соғысқа кеткен әйел
адамдар білектерін сыбана жүріп еңбек етті, ер ... ... ... ... ... жауға лағынет жаудыра жүріп, таңның
атысынан күн батқанға дейін еңбек ... ... ... Олар егін ... өсірді, түнде күзетші болып, ат-арба жегіп, жүк пен азық-түлік тасушы
да ... ... ... Сол ... де ... ... ... көмегімен егін егіп, астық ... да ... ... ... ... жылғы 2 қарашадағы мұрағат құжаттардың бірінде Батыс Қазақстан
Облыстық Атқару Комитеті председателінің ... ... ... ... ... “Батыс Қазақстан облысының еңбеккерлері еліміздің басына
төнген зұлматтың соншалықты ауырлығын, фашистік Германия ... ... ... даласында да, тылда да барлық күш жұмылдырылғанда ғана, бар күш-
жігер жұмсалғанда ғана ... ... ... ... ... ... ... Барлық көмек фронтқа жіберілуі тиіс екенін жақсы ... ... пұт ... ... ... ... үшін ... Мысалы: облыстағы аудандардың он екісі ... ... ... ... Бұлар Жымпиты ауданы - 156%, Орда - 116,1%,
Шыңғырлау ауданы - 104 %...”. ... ... ... зор күш ... ... бірге, аудандардың астық дайындау ... ... ... танк ... құрылысын салу үшін өз ... ... ... ... ... ... 50 пайызын осы қорға
аударып, барлығы бір күн ішінде 4 мың 610 сом ... жиып ... ... ... сүйгіштікті көрсетпей ме?
Соғыс бітіп, елге ер азаматтар оралды. Еліміз ... ... ... ... ... ... Алға, жаңа өмірге деген ... ... ... елдің әлеуметтік, экономикалық жағдайын дұрыстау,
халықтың әл- ... ... ... Ол үшін тағы да егін егу, ... ... жаңа құрылыстар салу, тұрғын үй, мәдениет ошақтарын,
мектеп үйлерін көтеру қажет еді [7, 27 б].
Еліміздің экономикасын көтеру үшін ең ... ... ... ... ... ету ... алға ... 1953 жылдың
қыркүйек айында КОКП ... ... ... тың және ... ... міндеті қаралып, еліміздің ... ... үшін ... егістік көлемін көбейту басты мақсат болып белгіленді.
Міне, осылай тың игеру эпопеясы ... ... ең ... ... барлық күш жұмылдырылып, Қазақстан жеріне жан-жақтан
тың игерушілер келе бастады. Ал ауданымыздың тіршілігін көруге Қаз. ССР-ның
коммуналдық ... ... ... ... ... ... Министрдің
тапсырмасымен “су айдау мұнарасы” су ... ... СССР ... ... ... ... ... құралы бөлініп берілген. Сол
жылдары аудандық ... ... ... ... ... және ... Кеңестің председателі Сәбит ... ... ... ... ... алынып, үлкен жұмыстар
атқарылды. Совет көшесі бойымен ... ... тас жол ... ... да еңсесі көтеріліп, біршама әл-қуаттары да жақсарып
қалған.1950 жылдардағы сауда ... 6-7 млн. сом ... ... ... ... ... ақ жылында тауар айналымы 42 млн. сомға дейін
жеткен. Бұл да ... ... ... ... дұрысталғанын
көрсетеді.
Тың игеру жылдарында астық өндірісі он есеге жуық ... Мал ... оның ... алу ісі де ... ... қойылды.
Батыс Қазақстандағы Шілік поселкесі тың көтеру жылдарына дейін ... ауыл ... ... ... ... ара ... қоршалмаған, ағаштар
өспеген, суды сонау Електен барып тасып әкеліп отырған. ... ... ... қамыс және жусанмен жылытылған.
1954 жылы Ақтөбе автотранспорт бөлімшесінен келген «Союззаготтранс»
Чапай авторотасы құрылып, оның көлік жүргізушілері ... ... ... ... ... Иващенко Юля, Чабан Павел ... ... 150% ... ... еткен. Құрылыс учаскілері
жұмысқа қосылған, ... ... ... қонақ үйлер, тұрғын үйлер
біртіндеп-біртіндеп салына ... ... ... ... 7 ... ... және 2 МТС қана ... істей бастаған.
1957 жылы бұл аудан мемлекетке 100 мың пұттан астам астық тапсырып,
келесі 1958 ... ... үшін ... ... ... қоймаларға
тапсырған, сонымен қатар колхозшылар мен механизаторларға еңбек ақылары
үшін астықпен есептескен. ... «Қаз ... 30 жыл» атты ... ... 1917 ... салыстырғанда 2,5 есеге көбейген. Тек қана осы аталған
колхоздың жиған астығы сол жылы аудан бойынша жиылған ... ... ... Ал, «Красная звезда» колхозы мал шаруашылығымен айналыса отырып,
мал ... ... ... де өнім алу ... ... ... Ал, сүт ... олар жоспарды 1956 жылға қарағанда екі ... ... ... мал ... ... ... халқы бірте-бірте дұрыс
арнаға да түсіп, ... ... ... ... ... ... шуақ, туыстық, алдағы күнге деген сенім мен ... ... ... ... ... та ... Осы жылдары халық ыңтымақтастығының
ерекше болғаны тарихтан белгілі [35, 19 б].
Еңбектің ... ... ... ... ... ... толағай табыстарға
жетелеген, еңбек ерендерінің жетілуіне ықпал болғандай. Отан мен ... ... ... ... ... үн ... өздерін
еңбек майданына шақырған жастар легі ауданға да ... ... ... ... ... пен ... ... күш-қайраттың нәтижесінде
адамдар тарих беттерінен орын алды. Олар: Василянский В.С. - №9 ... ... ... ... Ері (1957), ... В.Н. - Тюмень
облысынан, Байков Б.А. - Кострома, Пучков М.П. - ... ... ... ... ... ... В.А. - ... Мезинов В.А. - Орлов
облысынан, Абызов А.И. - ... ... ... В.И., ... В.Г., ... Кошельняк Л.Я., Мордин А.М., Завьялов Н.К., ... В.М., ... ... Т. тағы ... жылы ... келген механизатор-тыңгерлерден комсомол-жастар
бригадасы жасақталған. Сол ... еске ... ... Борис Александрович
былай дейді: “Тракторист көп болғанымен техника жетіспейді. Бригаданы
Василянский ... ... ... Жұмыстың алғашқы күні де
бітіп, демалуға ... ... ... ... ... ал төсек дегеніміз
кәдімгі бидай сабаны болып ... Оның ... ... мұз ... қалған.
Бәріміз жабылып құрғақ жерлерін іздеп тауып, демалуға жаттық. Қыстың ... қар ... де ... ... ... ... ... да
жүруге тура келді. Көпшілігі осы қиындықтарға ... ... ... ... ... тың жерлерді игеруге 1955 жылдан бастап Белоруссия ... ... өз ... ... ... 1958 жылы Қазақстан
жеріне 21 түлек келді: әр облыс 1-2 ... ие ... ... ... ... ... байланыстырды десе де болады – Павел ... ... ... Каледич, Николай Агеев, Анатолий Новиков, Анатолий
Рубашин, Петр ... ... ... ... Никончукидр.
Белорус жерінен келген он мыңдаған жұмысшылардың 25 мыңы механизатор, 3
мыңы құрылысшылар еді. Белоруссиядан келшен тың ... ... ... Ері ... ... ... ... Петрович – Ақтоғай – Мемлекеттік шекара темір ... жол ... ... Гаурлик Аркадий Викентьевич – «Московский» тың кеңшарының директоры;
3. Козлов Николай Григорьевич – ... ... ... ... ... Крупский Иван Лазаревич – Қостанай облысы «Борковский» кеңшарының
комбайншысы;
5. ... Нина ...... ... ... ... ... кеңшардың бригадирі;
6. Нахманович Александр Львович – Жамбыл облысы қызылша өсіру ... ... ... ... – Шу ... ... ... меңгерушісі;
8. Свинковская Елена Иосифовна – «Жамбыл» кеңшарының сауыншысы;
9. Старостин Алексей Александрович – Торғай ... ... ... ... бригадирі;
10. Ткачук Геннадий Ильич - Ақмола облысы, Державинск ауданы, «Отрадный»
кеңшарының тракторшы-комбайншысы.
Қазақстандағы тың жерлерді ... ... ... қажеттіліктен ғана
туған жоқ. Ол патша үкіметінің отарлау саясатын одан әрі жалғастыру шарасы
болып табылады. ... ... ... тың ... патриоттық және
интернационалдық міндет деп асқақтата насихатталды. Никита ... ... ... ... ... шарықтаған шақ болар) «тың ... ... ... ... ... ... өзінің әдістерін
қолданып, бұл аймақты ұзақ мерзім ... ... ... ... ... ... ... [30, 3-4 б].Иә, бұл одан әрі ... ... ... ... ... күні ... ... әлеуметтік, ұлттық
қайшылықтар ушығып тұрған шақта өткендегі кемшіліктерді көтерудің қажеті не
деген сауал қоюы да ... ... ... ... ... ... ... дағдарысқа тікелей қатысы бар.
Қазіргі нарықтық экономикаға ... ... ... ... ... ... ... үшін 20-30-жылдардағы қоғамдандыру,
жаппай ұжымдастыру қасіретті сүргінінен оңай түспейтінін ескерту қажет-ақ.
Қараңызшы, қазақ жерінің ең ... ... ең ... ... ... ... ... жалғасы болған «тыңды бағындыру» сергелдеңінің
нәтижесінде кімнің қолында қалды? Керісінше, жергілікті халықтың ... шөл ... ... оның ... ... ... 70 ... аудан
бар. Міне, осы жағдайларды ескермесек бүгінгі таңда қазақ халқының ... ... ... кім кепілдік бола алады. Сондықтан да
өткендегі кемшіліктерді қайталамау үшін ... ... ... ... ... ... ... кезеңде тарихымызға әділ
баға беру аса ... Бұл - ... ... ауыл ... ... ... ... тұзағынан құтылудың бірден
бір айқын жолы.
2.3 Тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде ауыл шаруашылық мамандарын
даярлау
Еліміздің әлеуметтік-экономикалық ... орын ... ... ... ауыл ... тығырыққа тіреп, оны экономикалық
дағдарыс жағдайына алып келді. Солай ... те, ... ... ... ... жүргізген реформаларының өзіндік күрделі
ерекшеліктері болды. Республикамыздың экономикалық және әлеуметтік даму
жағдайы халық ... ... ... – ауыл шаруашылығының дамуы
дәрежесіне байланысты еді. ... ... ауыл ... жүргізген
саясатының сәтсіздіктерге ұшырауының ... ... ол ... интенсивтендіру бағытында емес, экстенсивті жолмен ... жол ... ... жоспарлы басқару жүйесі кезінде
жүргізілген реформалардың сан қуған сапасы жоқ саясатының, сонымен ... зор ... ... қаржыны талап ететін өте ауқымды, күрделі
мазмұнда іс жүзінде іске асырылып ... ... ... ... Осының барлығына ауыл шаруашылығының басқару ... ... ... ... ... ... рөлі ... болды.
Сондықтан да соғыстан кейінгі жылдардағы ел ... ... ауыл ... ... ... ... ... тамырын жайды.
Еліміздің экономика саласындағы мұндай дағдарыстар халықтың ... ... күрт ... ... ... ... ... талдауға, оны ашып айтуға әкімшіл-әміршіл жоспарлы басқару жүйесі
кезеңінде рұқсат етілмей, жоғарыдан ... ... ... ... ... бұл мәселелер ақтаңдақтар қатарында енді ғана зерттеле бастады
[31, 51 ... ... ... ... ауыл ... ... тұстарына мән бермеуі, қажетті мөлшерде көңіл бөлінбеуі
салдарынан көптеген олқылықтарға жол ... ... мал ... ... ... ... сіңуі ел экономикасының алға көтеріліп дамуына
көп кедергілер жасады.
Қоғамдық өмірдің барлық жақтарын қайта құру біздің арғы және ... ой ... ... орын ... ... алдыңғы қатарға
шығаруға мүмкіндік береді. Біздің заманымыздың ең өткір де ... бірі ... ... ... ету еді. Қоғамымызда
аграрлық саясатты дұрыс жүргізе білмеудің нәтижесінде бүгінгідей тығырыққа
тіреледі. Ғалымдар осынау дағдарыстың сырын анықтау үшін ауыл ... ... ... ішінде 1954-1964 жылдарға назар аударуда. Бастысы
Орталық комитеттің 1953 ... ... ... ауыл ... басқару
экономикалық әдістерге қаржымен ынталандыруға, агробиологиялық ғылым
жетістіктеріне негізделді. Ауыл ... ... ... ... ала ... ... қыркүйек пленумында қоғамдық және жекеменшік
қатар ... ғана ... ... ... дами ... деп
көрсетілгеніне қарамастан, шаруалардың жеке меншігіндегі малдарды ... ауыл ... ... ісінде айрықша маңызды болды деп
есептелетін тың және тыңайған жерлерді игеру ісі ... ... бойы ... ... ... ... ... бағаланып келді. Тың
және тыңайған жерлерді игерудің кейбір көлеңкелі тұстары ... ... ... ғана ... ... ... тарихи тағдырындағы
өзіндік орны үлкен осы жайт тарихшыларды да ... 1950 ... ... ... ... ... сезілді. 1953 жылы 31 миллион
тоннаға жетер-жетпес ... ... ал ... 32 миллион тоннадан астам
астық жұмсалған. Әсіресе, азық-түліктік дақыл-бидай өте ... ... ... жағдайы да ауыр болған.
КОКП Орталық Комитетінің 1954 жылғы ... ... ... ... ... Қазақстанда, Сібірде (Алтай, Краснояр өлкелерінде),
Оралда, Поволжье және Солтүстік Кавказдың, Қиыр ... ... жаңа тың және ... ... ... ... дақылдар
егістігінің көлемін кеңейту көзделді. Пленум Қазақстанның және Сібір
колхоздары мен ... әр ... 14-15 ... ... алуға және
екі жүз миллион пұт астық өндіруге толық мүмкіндік бар деп ... ... тым ... және өте ... ... ... жыл ... Ұлы Отан соғысының майдандарындағы шайқастар тәрізді жүргізілетін
болды. ... және ... ... екі ... кезеңінің
көрсеткіштерін салыстырғанда айқын байқаймыз. Осы мерзімдерде еліміздегі
негізгі тыңды игеруші аудандар астықтың ... ... ... ... ... ... ... тың игерілген солтүстік аудандарында ... 500 ... ... ... ... ... ... аса бағалы қатты және күшті сұрыптарының 60 пайызын беретін
аймаққа айналды [32]. Қазір ... құру ... ... ... тарих
осынау маңызды да ауқымды ... ... ... ... ... және ... мен кемшіліктерді де айтуды талап етеді.
Осындай ауыл шаруашылығының тығырыққа тірелген кезінде оны шешудің
жолы, жоғары ... ... ... ... ұстыны жоғарғы оқу
орындары екені ... ... ... ... ... ... және тағы
басқа қалалар оқу орындарының ірі орталықтарына айналды. ... ... орта ... ... оқу ... ... Қазақстанның оңтүстік
және солтүстік аудандарында орналасқан. Осыған байланысты Қазақстанның
батыс және ... ... ауыл ... ... ... ... Қызылорда облыстарында агроном, мал дәрігерлері, инженер
мамандарына сұраныс арта түсті. Қазақстанның ... оқу ... ... ... оқитын қазақ жастарының саны аз болса да арта түсті.
Орта және жоғарғы оқу орындарында оқу өндірістік ... ... ... ... тұрақты байланыс жасап, өндірістік практикадан өту
қамтамасыз ... ... ... ... ... студенттер
кәсіпорындарда жаңа ... және ... ... ... ... жетілдіру және еңбек өнімділігін арттыру жөніндегі
тәжірибемен танысып, оқуды еңбекпен байланыстырады.
Ауылшаруашылық ... ... ... ... ... ... бөлімшелерінде өтейді. Өндірістік жұмыс
уақытында механизаторлардың, егіншілердің және мал шаруашылығы мамандарының
еңбектерімен танысып, ауыл ... ... ... ... ... ... жолмен өсіруге дағдыланады. Өндірістік оқу-тәжірибесінен кейін
студенттер слесарь, ... ... ... ... ... ... жүргізе алатын болып шығады [33, 56 б].Осындай мақсатта үлкен
сұраныс негізінде 1957 жылы ... ... ... ... ... ... ... алған орны ерекше. Алайда, жоғарғы және
арнаулы оқу ... ... ауыл ... ... ... ... ... саны өте аз болды.
1950 жылдары Солтүстік Қазақстанда тың ... ... ... ... ... ... ... орналастырушылар,
механиктерге сұраныс артты. С.Сейфуллин атындағы Ақмола ауыл ... ... ... бұл ... тың ... ... мен ... солтүстік аудандарындағы ауыл шаруашылық өндірісімен тығыз
байланысты [34]. Осы мемлекеттік тапсырманы орындаудағы оның ... ... ... ... ... оқу орындары жас мамандар
даярлайтын және ... ... ... ... ... жылдары ауыл шаруашылығын ... ... ... ... ... негізгі бағыттары: жоғары өнім
беретін ауыл шаруашылық дақылдарын өсіру, мал шаруашылығында асыл тұқымды
мал санын ... ауыл ... ... ... зооветеринарлық қызмет көрсетуді жақсарту, еңбек өнімділігін
арттыратын әдіс-тәсілдерді көбірек пайдалану, ... мен ... ... ... ... және ... жерлерді игеру – қазақ даласында ... ... ... ... ... шапты, жақсы жайылымдарды жойып
жіберді. Солтүстік, орталық аудандардан ... ... ... құнды
түліктерді мүлдем ығыстырып шығарды. Жаңадан көшіп келгендерді асырау ... ... ... ... ... ... ... есебінен оларды
үздіксіз қаржыландырып, асырады.
Негізгі халқы ... ... ұлты ... ... ... ... таса қалып, біртіндеп құруға айналды. Егер ... ... ... ... саны 1937 жылы 7653-
ке жеткен болса, 1960 жылы – 1291, 1970 жылы – 435, 1988 жылы – 391 ... ... 1960 ... ... ... ... совхоздарға
айналдырып жіберіп, оларды мемлекет ... ... ... ... кезеңде орталыққа тәуелді болған ... ... ... ... негізінде ойластырылып, өркендеді. Еліміздің ұлан-байтақ
кең даласы азық-түлік мәселесін шешетін миллиардтаған ... ... ... ... 31 ... орталық Комитеттің қаулысы негізінде және осы
жылғы 23 тамыздағы Министрлер Кеңесінің №644 ... ... ... күресудің аяқталуы» жөнінде шешім қабылданған.
Аудандық атқару ... ... ... ... білім беру
ұйымдарымен бірігіп, Атқару комитеттері мен отандық кәсіподақтарда ... ... ... жолында арнайы ... ... ... іске ... ... 1962 ... 31 қазандағы «Алматы облысында халық
арасында ... жою ... ... жұмыстар қанағаттанарғысыз»
деп табылған. 1963 жылы 22 қаңтарда Облыстық кеңес ... ... ... іске асырылған есептері тыңдалып, Қаратал,
Панфилов, ... ... ... ... ... ... ... талдаған. Осы талқылау нәтижесінде 1963
жылдың 1 шілдесінде облыстағы сауатсыздар саны 11009, шаласауаттылар саны –
4472 ... ... Есеп ... 11009 ... ... ... адам арнайы оқу курстарынан өткізілсе, 4472 шаласауаттылардың ... ... ... айындағы есептің нәтижесінде соңғы уақыттарда жеке ... ... мен ... және ... ... комитеттері
сауатсыздықты жоюмен күрес жүргізу жұмыстарында белсенділік ... ... де, ... жеке ... ... мен мал ... бөлімшелер мұндай жұмыстарға айтарлықтай белсенді атсалыспай,
қалыс қалған еді.
Қазақстан ауылдары мен елді мекендерінің әлеуметтік-экономикалық ... елді ... ... ... ... ауыл тұрғындарының өмірі
мен тұрмысын жақсарту туралы мәселелер маңызды орын ... ... ... 1946-1980 жылдары ауыл тұрмысын жетілдіру бойынша үлкен
жұмыстар тындырылды.
Еңбекшілер өмірінің материалдық және мәдени деңгейінің ... ... ... ... мен ... ... бағытталған
шаралардың жүйесімен қатар жүрді. Бұл ... ... ... ... ... орны зор. ... ... тұрғындарға тұрмыстық қызмет
көрсетуді әрдайым жақсарта отырып, қызмет көрсету саласын уақыт талаптарына
толық жауап беретін халық ... бір ... ... ... ... жылдардағы ауыл шаруашылық даму тәжірибесі, онда
қайшылықтар аз болмағанымен, ауыл өмірінің экономикалық, әлеуметтік ... ... ауыл ... ... ... ... топ ретінде
жоғары және орта білікті мамандар маңызды рөл ойнады. Тұтас Қазақстан үшін
және оның батыс ... ауыл ... ... отрядының өсу
тенденциясы тән болды.
1960 жылдардың басында арнаулы орта білім беретін оқу ... ... ... мамандарын даярлады. Ауыл шаруашылығы ... оқу ... ... және Семей зооветеринарлық институты, қазақ
ауыл шаруашылық тағы басқа институттар ... ... ... ... 5 мың ... ... [35, 9 б]. ... оқудың өмірмен байланысына, студенттердің өндірістік даярлығына
жеткілікті көңіл бөлінбеді. Жас мамандардың көпшілігі ... ... ... ... өз ... шешіп кетуге дайындығы жеткілікті
болмады. Халыққа жоғарғы дәрежелі ... беру ... ... ... өсу ... ... қалып отырды, әсіресе инженерлер аз
даярланды.
3 ТЫҢ ЖӘНЕ ТЫҢАЙҒАН ЖЕРЛЕРДІ ИГЕРУДІҢ ЗАРДАПТАРЫ
3.1 Тың және тыңайған ... ... ... ... ... ... ... аграрлық саясатының бір көрінісі
– тың және тыңайған жерлерді игеру. Сол арқылы экономиканың ... бірі – ауыл ... ... алып шығу міндеті алға
қойылды.
КОКП Орталық Комитетінің 1953 жылы қыркүйек ... ... ... ... үшін ауыл ... ... ... мәселесі
қаралды. Осы пленумның шешіміне сай Қазақстан мен Батыс Сібірдің тың ... ... ... анықтау, құнарлылық жағдайын тексеру мақсатында
КСРО Ғылым академиясының Топырақтану институты бас ... ... ... ... ұйымдастырылды. Ғылыми
экспедициялардың зерттеу қорытындысы бойынша астық ... ірі ... ... ... жарамды 20 млн гектар жер таңдап алынды.
Қазақстандық ғалымдар ... ... ... ... ... ... ... бейімділігін дәлелдеп, жаңа жерлердің топырағын зерттеу
және қажетті тыңайтқыштар қызметін анықтауды ұсынды. Өкінішке орай, ... ... сол ... ... жылы ... ... Комитетінің ақпан-наурыз пленумының
«Елімізде астық өндіруді одан әрі арттыру және тың және ... ... ... ... ... ... ... ішінде миллиондаған гектар
жерді игеріп, оны ауыл ... ... ... ... ... ... күрт ... мақсатында қазақ халқының дәстүрлі мал шаруашылығының
жайылымдық және ... ... ... ... ... ... ... шабуыл басталды.
Тың жерлердің басым көпшілігі Қазақстанның солтүстік аймақтарында –
Қостанай, Павлодар, Көкшетау, ... ... ... Ақмола
облыстарында игерілді. Соғыстан кейін енді ғана халық шаруашылығын қалпына
келтіріп, ауыл ... ... ... ... тән экономикалық-
әлеуметтік даму ерекшелігі бар ... үшін ... ... ... жасау
тиімсіз еді. Одақ көлемінде 42 миллион жер ... ... ... - 19 ... жер ... 1963 жылы егін ... 1953 жылмен
салыстырғанда 4 есеге, астық өндіру осы уақыттың ішінде 4,5 ... ... тың және ... ... игеруге дейінгі он жылда 490 миллион пұт ... ... тың ... ... яғни ... ... 3538 миллион
пұт мемлекетке тапсырылған немесе 7,2 есеге артық. ... тың ... ... ... егіс ... ... ... 1955 жылы 20,6
млн гектардан асты. Мемлекетке астық тапсыру едәуір артты [36, 9 б].
Осындай ... ... ... сан ... адамдар еңбегін, қыруар
техниканы, миллиондаған қаржыны қажет етті. 1953-1958 жылдары Қазақстан
ауыл ... ... ... ... ... мен ... 127 мың трактор, 46,2 мың комбайн, 29,6 мың ауыр
жүк машиналарын және ... да ... ауыл ... ... ... ... техникасы одан кейінгі жылдарда да көбейе түсті. ... ... ... ауыл ... 400 мың ... 108 мың ... комбайн жұмыс істеді. 1953 жылмен салыстырғанда трактор саны 6
есеге, комбайн саны 5 есеге өскен. Алайда, ауыл ... ... ... ... ауыл ... ... ... қамтамасыз
ете алмады. Ауыл шаруашылығында қол жұмысы, негізінен сақталып қалды,
агротехникалық ... ... ... ... екі ... кем ... 13 миллион гектар тың және
тыңайған жерді игеру, одан 1955 ... ... ... ... пұт астық
алу міндеті қойылды. Мысалы, осыған сай тың жерлерді игеру бір ғана ... ... ... ... ... ... ... партия, кеңес, кәсіподақ, комсомол ұйымдарының басты міндеті
тың жерлердің барлық жағдайларын жасап, қамқорлыққа алу болды. Өйткені, тың
игерудің идеологы Л.И. ... «біз тың ... оны ... ... ... ... алу үшін бардық» деп ашық айтқандай, партия саясатының біржола
қазақ даласына ... ... жылы егін ... науқанында ерекше қиындықтар болды. Республикада
бұрын еш уақытта осынша жер жыртылып, астық жиналып ... Оған ... ... тың игеру кезіндегі жағдайлары дәлел. Мәселен,
Қостанай ... ... ... тың ... ... ... Бұл ... 10 жылдың ішінде мемлекетке 19 миллион пұт
астық тапсырып, одан 17 миллион сом пайда тапты. 71,7 мың ... ... ... егін ... ... 235 ... 285 ... 330 сеялка
т.б. машиналар болды. Сонымен қатар, 1964 жылы бұл кеңшар 2911 ірі қара ... ... ... ... комсомолы атындағы кеңшары 49,2 мың ... егін ... ... 393 ... 345 ... ... Кеңшар
мемлекетке 15 миллион пұт астық тапсырды. Тың жерлерді игеру ... зор ... ... ... ... ... пен қажырлылық көрсетіп, ауыр
жағдайда жаңа жерлерді игеруге тура келді.
Тың игерудің әлеуметтік-экономикалық нәтижесінің осындай ... ... ... тың ... ... ... ... санына әсерін
тигізді. Себебі, жыл сайын егін жинауға ... ... қала ... ... ... ... ... бәрі астықтың өзіндік құнына әсер
етпей қоймады. Энергетикалық шығын да көп болды, себебі ұлан-ғайыр ... ... ... жоқ. ... өмірге де тың игеру өзінің әсерін
тигізбей қоймады. 1954 жылы наурыз айында ғана ... ... тың ... келді [42, 86 с].
1954-1955 жылдары тың игеруге тілек білдірген жастардың саны 1600 мыңға
жетіп, оның 350 мыңын тыңға жіберген. Бұдан ... ... ... деректеріне қарағанда, 1959 жылы комсомолдық жолдамамен 29000 қыз
бала тыңға тартылды. Бұл жастардың арнаулы ауыл ... ... еш ... ... жіберілген. Себебі, олардың келген аудандарында
арнайы мамандарды ... ... ... ... ... ... Олар Украина, Ресей, Белоруссия, Молдавия және т.б.
республикадан тыс жерлерден ... ... ... ... ... халық санын республика бойынша 30 пайызға төмендетіп жіберді.
Жұмысшы табы тыңдағы кеңшарларды қамқорлыққа алып отырып, партия ... ... ... ... ... кеңшарларының атауы келімсек жұмысшылардың ... ...... ... ... ... «Ленинградский», «Львовский», «Одесский»,
«Тагильский комсомолец» деп аталды. Өнеркәсіп орындарының ұжымдары ... ... тың және ... ... ... ... мен
механизаторлар жіберді. Жаңа жолдар салынып, жаңа елді мекендер ... ... ... ... мен ... 4,5 мың ... 1959 жылы олар 15 ... астам жоғары және орта ... ... ... ... жұмысшылардың көптеп келуі ... ... үлес ... ... ... игеру тұрғын үй құрылысын және көптеген шаруашылық ... ... ... ... Тың ... аудандарға құрылыс мамандары
келіп, құрылыс жұмысына 18 миллиард 241 миллион сом, тұрғын үй ... ... 654 ... сом ... ... ... Қазақстанның тың
игеруші аудандарында 337 кеңшар бой көтеріп, 1240 мың ... метр ... ... ... Ауыл ... өндірісі мен халық санының өсуіне
байланысты тұрғын үй салу және мәдени тұрмыс қызмет көрсету ісі ... ... ... ... ... тың ... ... келген тыңгерлерге
берілді. Жергілікті тұрғындар үйдің кезегінде ... ... ... жағдайлары қарапайым талаптардың өзіне сәйкес келмеді.
Сонымен қатар, тың ... ... ... ұлт ... ... ... ... діні, мәдениеті мен салт-дәстүріне үлкен нұқсан
келтірді. Тың ... ... ... ... саны күрт төмендеді,
қазақ тілінде шығып тұрған газеттер жабылды. Ұлт тіліндегі әдебиеттің ... ... аясы ... Тың ... ... тілі қажетсіз тілге
айналып, ұмытыла бастады. Империяның солақай саясатын қолдаушылар: «Қазақ
халқының бос жатқан жерлері игеріліп, ... және ... ... ... ... деп насихаттады. Л.И.Брежнев ... ... ... «Тың ... ... ... әлеуметтік-экономикалық
және мәдени өміріне үлкен өзгеріс әкелді», «Нан болса, ән де болады» деп
мақтанышпен жазды [36, 9 ... ... ауыл ... ... ... экстенсивті тәсілі
болған еді. Тың игеру саясаты азық-түлік мәселесін шешу жолында ... ... ауыл ... ... ... ... ... алмады.
Ауыл шаруашылығы халықты азық-түлікпен, өңдеуші өнеркәсіпті шикізатпен
қамтамасыз етумен айналысатын материалдық өндірістің айрықша ... ... ... ... ... ... және ... өскелең
қажеттілігін қамтамасыз етуде шаруашылықтың бұл саласы айрықша орын алады.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы жылдар ... ... үшін ауыр ... ... ... ... бөлігінде болған
қуаңшылық соғыстан зардап ... ... ауыл ... ... ... Осыған байланысты елімізді азық-түлікпен ... ... рөлі ... да арта ... Республиканың ауыл
шаруашылық еңбеккерлері мүмкін болғанынша астықты мол ... ... пен ... ... мемлекетке көп өткізу үшін аянбай еңбек етті. Жұмыс
күшінің ... ауыл ... ... дені ... ... ... қалғанына қарамастан, ауыл шаруашылығының еңбеккерлері
өздерінің мемлекет алдындағы міндеттемелерін ... ... ... ауыл ... ... өндіру елдің өскелең қажеттерінен
айтарлықтай артта қалды. 1950 ... ... ... саны ... ... орталықтарында көбейді, осыған байланысты астық қажеттілігі бірден
көтерілді. Колхоз егін ... ... ... ... ... ... жалпы өндірісі 1909-1913 жылдарға қарағанда тың игеруге ... ... ... ғана көтерілді. Жұмсалған астық шығыны өндірілген өнімнен
асып кетті, сондықтан қажетті астықты мемлекеттік ... ... ... ... ... беті ... Оның ... екі бағытта іске
асатын болды. Бірінші бағыты тереңдетілген трансформация жүйесін өндірістік
қатынастарына көшіру немесе ... өту, ... ... жеке ... ... бұл тек жекешелендіру арқылы іске асады. Ол кезде бұл
бағытты таңдау және іске ... ... ... біз ... оны атап
көрсеткен едік. Екінші бағыт ірі жер байлықтарын, тың көзін игеру еді [38,
107-110 б].
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруда бірталай кемшіліктер бар екенін, ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығының
қанағаттанғысыз екенін көрсетті. Кеңес дәуірінде КСРО-ның ауыл шаруашылығы
социализмнің экономикалық ... ... ... ... ... ... үнемі арттырып отыру, халық шаруашылығының орталықтан
белгіленген және бақыланатын жоспарға ... ... ... ... ... басқа заңдар ауыл шаруашылығында біз зерттеп отырған кезеңде белсенді
әрекет етті. ... мен ... ... ... жалпы және таза
табыс, өнім және өндірістің рентабельдігі, тағы басқа осы сияқты ... ... ... ... ... ... [39, 2 б].
Соғыстан кейінгі алғашқы жылдары колхоз және совхоз ... ... ... орын алғаны кейіннен анықталды.
Мәселен, колхоз өмірінің демократиялық негізде басшылыққа алынуы тиіс ... ... ... ... ... ... бұрмаланған,
колхоздарда шаруашылық басшылары сайланбаған, оларды шын мәнінде ... ... ... ... жою үшін ... шаралар
жүзеге асырылды, жалпы партия және кеңес органдары ауыл ... ету ... ... ... ... жол ... ішкі демократиясын қалпына келтіруге басты назар ... ... ... басқару жүйесі шаруашылықтардың ішкі ... ... ... ... беріліп отырды. Осындай
ахуалда колхоздар өнімді молайтуға дәрменсіз еді, ... олар өте ... ... ұсақ ... ... ірі ... ... ұсақ колхоздарды ірілендіру саясаты жүргізілді. Ұсақ колхоздарды
ірілендіру саясаты ауыл ... ... ... ... ... ету және ... ... шабындық жерлерді пайдалануда
алғашқы кезде жетістіктерге жетті.
Колхоздарды ірілендіру саясаты белгілі дәрежеде табыстарға жеткенімен,
теріс жақтары да орын ... ... ... ... ... күрделі
іс асығыс түрде жүзеге асырылды, тіпті кейбір жағдайларда ауылды жаппай
ұйымдастыру кезіндегідей күштеп ... ... ... ... ... жаңа жерлерге іріленген колхоздар орталығына көшіп баруға
мәжбүр болды. Осының салдарынан мыңдаған елді мекендер іске ... ... жаңа ... ... ... да ауыл ... ... жатқан қыруар қаржы жұмсалды. Оның үстіне машина-трактор станциялары
таратылып берілді.
Ауыл шаруашылық еңбеккерлерінің өз ... ... ... шаруа
қожалықтарын қорғау, тағы басқа шаралар жүргізудің орнына тек ... ... жеке ... ... және ... еңбек
өнімділігін арттыруға кедергі жасады. Демократия көріністері КОКП Орталық
Комитетінің асығыс өткізген мәжілістері мен пленумдары сонымен ... ... ... ... аралығында ауыл шаруашылығы жөнінде
арнайы мәселе он бір пленумда және тағы екеуінде күн ... ... ... ... да, төменнен де жүргізді, оларды ... ... ... ... қаулылар және міндеттемелер қабылданды
[40, 56-58 с].
Ауыл шаруашылығын көтеру, халықтың ... ... ... ... ... ... ... Кеңестік дәуірде азық-түлікке байланысты жасалған
социалистік реформалардың барлығы ... ... ... ... Бүгінгі
күннің биігінен қарағанда, кезінде жасалынған іс пен қол жеткен табысты
асыра бағалаудың орын ... ... ... ... тың жерлерді игеру
бүкіл Кеңес елінің, оның ішінде Қазақстан өміріндегі ... ... ... Тың ... ... байланысты басталған үлкен іске бүкіл ел болып
жұмылғандықтан, елеулі өзгерістер ... ... жылы ... ... тың ... ... қорытындылары,
оның ауыл шаруашылығына жалпы республиканың астық мәселесін шешудегі алатын
орны атап көрсетіледі. Сонымен қатар, тың игерудің көлеңкелі ... ... ... оның ... зардаптары нақты мысалдармен зерттеледі. Еңбек
қарқынының арқасында егістік алқабы ... отыз алты ... ... ... ... Бұл ... Германияның аумағынан да артық.
Жұмыстың мұндай ... ... зор ... ... ... ... ... тракторлар мен комбайндарды, автомашиналарды, басқа да ауыл
шаруашылық жабдықтарды талап етті. ... ... ел ... [41, 5 ... ... қызметтің, өсімдік қорғау мен ветеринарлық
тиімді жүйесі, ... ... ... институты құрылды. Тың игеру
жылдарында республика ірі мал шаруашылығы базасына айналды. Егіншіліктің
дамуы, тіпті ... ... ... ... ... базасын
нығайтуға мүмкіндік берді. Тың игеру Қазақстан жерінде үлкен ауқымда жүзеге
асырылып, республика өміріне ... ... ... Елді ... ету тың игеру арқылы негізінен шешілгені, тың ... ... ... ... және машина жасау, тыңайтқыш өндіру,
күрделі құрылыс т.б. да ... ... ... ... ықпалын
тигізгенін атап өткен жөн. Бұл – ... ... [42, 86 ... бұл
еңбекте келтірілген фактілер барлық оң өзгерістерді тегіс қамтамасыз
етпейді, оның ... ... ... түрде бір еңбекте айтып шығу мүмкін
емес.
Тың игерудің осындай табыстарымен ... ... ... оңы мен
солы, пайдасы мен зияны болғаны да ақиқат. Тың игеру ... ой ... ... ... нақтылы бағдарлама бойынша жүргізілмеді. Соның
нәтижесінде миллиондаған гектар жер жел ... ... Тың ... ... ... кері ... де мойындаймыз. Тың игеруде елімізде
орын алған ауыл ... ... ... және ... ... солтүстік облыстарындағы мал шаруашылығының – төрт
түлік малдың дамуына қолайсыз әсерін тигізді, ... ... ... ... ... ақсады. Еліміздің сол кездегі басшылығы
интернационализмді басты идея ... ... тың ... ... ... және ... шын ... ескерусіз қалдырды. Осы келтірілген
мысалдардан тың игеруде жіберілген қателіктер мен ... ... ... көрінеді.
Ауыл шаруашылығын дамыту бағытында техникамен жабдықтауға ... ... мен ... ... энергетика жүйесіне қосыла
бастады. Колхоздарды, МТС-тер мен совхоздарды басты кадрлармен ... ... ... ... жұмыс жүргізілді. МТС-тер мен
совхоздарда тұрақты механизатор кадрлар жасақталды.
Алайда, ауыл шаруашылығының материалдық-техникалық ... ... ... ... қоймады, әлі де қол еңбегі басым ... ... ... агроном, мал дәрігері, зоотехник, инженер-механиктер
жетіспеді, сондықтан да агрономиялық, зоотехникалық ... ... ... Соның салдарынан өнім өндіруге жұмсалатын шығын
көп болып, рентабельділік ... ... ... мен оған ... озық ... кең ... және мал шаруашылығының өнімдерін өндіру жөніндегі өкімет
қабылдаған іс-шараларды жүзеге ... ... ... ауыл
шаруашылығының барлық салаларын өрге бастыру үшін барлық қажетті жағдайлар
жасады. 1950-1960 жылдары ... ... ... ... жаңа ... совхоздар құру науқаны қарқынды жүргізілді. Ірі
совхоздар халықты қажетті азық-түлікпен қамтамасыз ету міндетін тезірек
және ... ... ... деп есептелді. Бұл совхоздардың өндірістік
бағыты әр түрлі болды: ет-сүт өндіретін, астық, мақта т.б. Мамандандырылған
ірі совхоздардың ауыл ... ... ... ... үлес
болғаны шындық. Алайда, 1960 жылдар және ... ... ... оны ... құру ... ... бермеді, бұрынғы колхоздарда
және олардың негізінде құрылған ірі совхоздар да ... ... ... түпкілікті шеше алмады. Мұның үстіне осы жылдары ауыл
тұрғындарының меншігіндегі көмекші шаруашылықтарды ... ... ... жүзеге асырыла бастауы жағдайды одан ары қиындата түсті
[43, 2 б].
1950-1960 ... ... ... қамтамасыз ету өткір
проблемаға айналды. Шетелдерден астық және басқа да ... ... ... ... ... халықты азық-түлікпен қамтамасыз етуді шешудің
жолдары үздіксіз қарастырылды. Қиындықтардан шығу үшін ... ... ауыл ... ... түрде дамыту бағытында
елеулі аграрлық ... ... ... ауыл ... ... ... ... себептері ретінде мыналарды ... ... ... дәуірінде мықты орныққан әкімшіл-әміршіл жүйе кезінде
жүргізілген реформалар орасан зор қаржы талап ететін ... іс ... ... ... ... ұйымдастырудың экономикадан тыс
әкімшілік тәсілі үстемдік етті, экономика ... ... ... ауыл шаруашылық реформаларды өмірдің өзі талап еткенімен, оған ... ... ... және ... әлеуметтік жағдайы
Тың және тыңайған жерлерді жаппай игеру кезінде дамудың интенсивті
жолына түсу ... жиі ... ... ... мен ... базасын күшейтуге байланысты қыруар ... ауыл ... ... ... мәнін жоя алған жоқ.
Тыңда ұйымдасқан совхоздарға бөлінген ... мен ... да ... ... ... жолындағы ірі қадам ретінде кең
дәріптелгенмен, сол ... ... ... ... ... ... мен автомашиналар берілгендігі туралы еш нәрсе
айтылмады. ... ... ... үшін ... зор аумақ
жыртылды. Экологиялық тепе-тендіктің бұзылуы ауыр ... әкеп ... ... ... ... құнарлы қабатын жел ұшырып кетті.
Жалпы жаппай тың игеру үшін егіншілікті ... ... ... ... ... кейін ғана ұйымдастырыла бастады. Егін үшін жыртылған
миллиондаған ... жер ... пен ... ... ... Мыңдаған гектар жерлер елді мекендер ... ... ... ... ... үшін ... ... елеулі көлемі
бөлінді. Нәтижесінде ауыл шаруашылығының дәстүрлі саласы — мал ... ... ... ... Мал ... даму ... ... кезегінде республикадағы ет-сүт енімдерінің тапшылығын туғызды. Мамандар
сырттан республикаға ағылып келді. Мұндай жағдай тың ... ... ... тән болды.
Ресей зерттеушісі А.Тюринаның пікірі бойынша, «… 50-жылдардың аяғы — ... ... әлі де ... ... колхоздарға ауыр да
әділетсіз шарттармен таратылған МТС-тердің техникасын сату ауыл шаруашылығы
өнімдерінің құрт төмендеуіне әкеп ... Бұл ... ауыл ... ... ... ... төмендеуіне алып келді. Жетіжылдыққа (1959-1965)
белгіленген. жалпы өнімді 70% — га ... ... 15% ғана ... ... бойы ... тек «қажырсыздар» мен «жігерсіздер» ғана
кетті деген ұғым ... еді. ... жаңа ... ... ... тұрақтамауының себептерін талдау мұндай адамдардың көп
болмағанын көрсетті. ... ... ... ... ... құлшынысына, олардың еңбегінің қоғамдык бағасына сәйкес
келмеді. ... үй және ... ... салу ауыл ... ... және ... санының өсуінің қарқындарынан айтарлықтай
артта қалды.
Бұл кезеңде астық өндіруді ... ... ... өнімінің
төмендеуіне орай 1953 жылға қарай ашаршылық қаупі төнді. Қиындықтан шығу
жолы тың ... ... ... ... ... бар күш-
мүмкіншіліктерді есептеп, республика басшыларының бастапқы төрт ... ... ... жерді игеру жөніндегі тұжырымы өмір ... ... 1953 ... жеті ... ... 1960 ... 25
миллион гектарға жеткіздірді. Игерілген тыңның 40 жылында 9 рет ... ... ... 650 ... ... ... ері атағын
алды. 1956-1965 жылдармен салыстырғанда 1966-1975 жылдары дәнді дақылдар
түсімі әр гектарға ... орта ... 1.9 ... ... ... ... ... тұттан астық жиналды. Сол ... ... ... ... дамыған саласы-құрылыс
индустриясы.Қазақстан тыңын игеру мақсатымен 1954 ... ... 131 ... оты лаулаған жастар келді, алғашқыда олар палатка, вагон үйшіктерде
тұрды.Бірақ бәрібір баспана жағы жетіспеді.Бұл аймақтарда ... үй ... ... мәдениет және ошақтарын, денсаулық ... ... ... ... 400 ... сом қаржы бөлінді.Бұрынғы одақтың
түкпір-түкпірінен 250 мың шаршы метр стандартты ... үй ... ... ... өзіне 1954-1958 жылдары 1536 мың сом
бөлініп, ... ... ... ... ... тас, ... арқасында 1954-1958 жылдары тың аймағында 118 мың тұрғын
үй, 941 клуб, 588 кітапхана, 1070 қызыл мүйіс 33 ... ... ... жаңа ... орталығы сәнді қалашыққа айналды.
Көтерілген тыңның кіндік тұсынан орын ... ... ... ... ... бір ... шағын бекініс-тен сәулетті
шахарлар санатына қосылды.Қазақстан ... ... жаңа ... пайда
болды.Құрылыс салу қарқыны, әсіре-се,оныншы ... биін ... үш ... 193 мың адам және ... ... ... ... жағдайын жақсартты.Алматы үлкен құрылыс алаңына айналып, ... ... ... ... ... әлеу-меттік-экономикалық мәселелер
еңбекшілерді жаңа жетістік-терге жігерлеңдірді.Он ... және он ... жан ... ... 1300 ... ... ... қарай жер өндеу, топырақ ... оған ... ... ... ... ... мәселелері барлық шаруашылықтарда
бірде сақталмады.
Астық түсімі төмендеуін атақты ... әрі ... ... ... о ... кітабында 18.7 миллион ға танаптың ... ... ... ... ... борана Алтай
өңірін басып өтті.
Топырақтың ... ... жел ... ... ... ... үшін ... да ана делиен А.И.Бараевтың басшылығымен Бүкілодақтың
егіншілік ғылыми-зерттеу ... ... ... жер ... ... машина зауыты салынды. Тың аймағына аса ... ... ... ... беру ... жылдардың аяғына таман іске
асты. Оның өзін 250 аттық күші бар К-701 ... ... деп көп ... ... ... ... кең ... комбаинын шығару уәдесі
де қаулы күйінде қалды.
Осындай оралымсыздардың ... ... ... ... ... бірінде
ғана тәуір өнім жиналды. Қалған жылдардағы көрсеткіш орта есеппен гектарына
бес ... ... ... ... алтынмен теңеп,
диқандарымызды асыраушыларымыз ... те шын ... ... ... ... өндірілетін бидайдың тоннасы 130 сомға
бағаланды.
Бұл жылдары қазақ мәдениетіне, ... да ... ... ... келушілерді жергілікті халықтың тарихы мен ... ... ... ... өзі ... ... бір пұшпағы деп
санады. Тың жерлерге қалалар салуды айта келіп, Ақмола атын Целиноград етіп
өзгерттірді. ... ... ... ... сөз ... ал ... ... мағынасын беретінің қайдан білсін. Мәдениеттегі бұрмалаулардың
бірқатары мектеп ісіне байланысты болды. 1950-1970 жылдары аралығында ... ... ... ... ... орыс ... ... бір
жарым мыңға көбейгендігі бұқара көпшіліктен бүркемеленді. ... ... ... ... Тың ... басым көпшілігі негізінен
Қазақстанның солтүстігіндегі алты облыста-Қостанай, ... ... ... ... және ... облыстарында жүзеге асырылды.1954
жылы бұрынғыға қосымша колхоздар мен ... ... 4.847 мың ... ... ... 3684 мың ... жаңа ... жыртылды. Сонымен тың
және тыңайған жерлерді игеру жөніндегі екі ... ... ... не бары бір ... артығымен орындалды.Жаңа жолдар салынып, жаңа елді
мекендер бой көтерді.
Тың жерлерді игеруге он мыңдаған ... ... ... ... ... ... жартысында бір ғана
Ақмола облысына тың ... ... үшін 20 ... ... адам ... Мұның
үстіне өнеркәсіп орындарының ұжымдары ауылшаруашылық өндірісіне, тың және
тыңайған жерлерді ... 1336 ... мен ... жіберді.
Мәселен, Ақмола облыстық ауыл шаруашылығы мен дайындау қызметкерлерінің
кәсіподағынан 300 адам Казах-сельмаш ... 121 ... ... ... білімді қызметкер- лер тың ... ... ... мен ... 4.5 мың ... ... 1959 жылы ... 15
мыңнан астам жоғары және орта білімді ... ... ... ... ... ... ... 266.6 мың механизатор жіберілді.
Тың жерлерді қысқа мерзімде игеру мақсатында және
ауыл шаруашылығын бұрынғыдан әрі дамыту үшін адамдардың
материалдық ... ... ... ұйымдық шаралар ... ... ... ... ең ... Ресейден келушілерге
айтарлықтай жеңілдіктер жасады. Тыңгерлер ... ... ... ... ... ... әр ... басшысына 500-100 сом, оның әрбір
мүшесіне 150-200 сом ... бір ... ... ... мың ... 10 ... ... үй салу үшін несие ... ... мал ... алу үшін ... ... 1.5 центнер
көлемде астық немесе ұн азық-түлік көмегі ретінде бөлінді;
тыңгерлер 2 жылдан 5 жылға дейін мерзімге ауылшаруашылық
салығынан босатылды.1954-1959 ... ... тың және ... ... 20 ... сомдай қаражат жұмсалды. Ұлан-ғайыр жерді игеру,
кең көлемді тұрғын үй құрылысы, он ... ... ... төсеу, т.б.
көптеген шаруашылық, мәдени обьектілер салу Қазақстанның тың ... сан ... ... мен ... ... жеткізуді қажет
етті.КСРО-ның түкпір-түкпірінен тың игеру үшін келіп жатқан ... ... ету, ... ойдағыдай тұрмыстық және мәдени жағдайлар
жасау, азық-түлікпен, сумен қамтамасыз ету оңайға түскен ... ... тың ... ... ... ... ... көшіп
келуіне жәрдем жасады, ұлттық салт-дәстүрлердің рөлі ... ... саны құрт ... ... әдебиет пен мерзімдік баспасөз
басылымы кеміді. Қазақ халқының әдет-ғүрпына, салт-дәстүріне, оның мәдени
ескерткіштеріне ... ... ... орын алды. Тың ... етіп 2 ... жуық ... украиндардың т.б. ұлт өкілдерінің
көшіп келуі Қазақстанның ... ... ... және ... ... шаруашылығының жағдайы. Қазақстан ежелгі кезден-ақ мал шаруашылығын
дамытуға қолайлы өлке болды. Бірақ үкіметтін, ауыл шаруашылығында қолданған
ойластырылмаған ... оған да кері ... ... Мал ... ... басты себептері мыналар: өмір шындығына жанасымсыз, ғылыми
негізделмеген экономикалық заңдардың қолданылуы, саланың нашар материалды-
техникалық базасы, жерді ... ... ... азаюы. Күштеп
жүргізілген ұжымдастырудың жағымсыз салдарлары да ... әсер ... ... ... мал ... шығыны көп болды. 1954
жылдың басына қарай мал басы саны алдыңғы ... ... ... ... Мал ... ... ... мен қиындықтарын
шабаңдар көрді. Олар өте ауыр жағдайларда жұмыс істеді, көптеген ... қол үзіп ... ... ... ... үлкен табыстарға
қол жеткізді. Бұл жылдары Жамбыл облысы Мойынқұм ауданының Айдарлы ауылының
шабаны Жазылбек ... ... кең ... ... ... ... ... арқылы ол жүннің және қаракел елтірісінің
сапасын ... ... ... ... Оның қаракөлі халықаралық көрмелер ... ... ... Бухарест, Познань және Нью-Йорк
аукциондарына қойылды. Ерен еңбегі және аса кернекті ... үшін ол ... ... рет ... ... ... ... және балға» алтын медалімен
марапатталды. Танымал механизатор, тың игеруші Кәмшат ... ... ... ... улес ... Ыбырай Жақаев, Кәмшат Дөненбаева,
И. Головацких, Я. ... т. б. ауыл ... ... ... Ері ... ие болды.
Республика ауыл шаруашылығының даму барысы. Колхоздар мен совхоздарды
нығайту, оларды езінің техникасымен жабдықтау МТС рөлінің төмендеуіне ... ... енді ... ... ... ... ала алатын және
колданатын болды. Мұндай жағдайда МТС-тар өз рөлін жойып, қажетсіз ... Ел ... ... ... МТС-тар қайта ұйымдастырылып, жөндеу-
техникалық станцияларға ... ал ауыл ... ... ... ... ... ... да жойылып, олардың
міндеттері республикада жаңа құрылған ... ... ... бірлестігіне жүктелді.
50-жылдары, кейін 60-жылдары да Қазақстанда ұсак колхоздар негізінде
жаңа совхоздар ... кең ... ... Ірі ... ... ... ету ... атқара алады деп саналды.
Экономикалық жағынан нашар ... ... ... ... 1957 жылдың көктемінен басталды. Осы жыл ішінде 198, ал 1958
жылдың соңына ... ... ... ... ... ... Ет-сүт,
астық, мақта-мата тағы сол сияқты өндіретін совхоздар дами бастады. Келесі
жылдар көрсеткендей, бұл қайта ... ... ... шеше ... ... да, ... негізінде құрылған совхоздар да негізгі
міндетті: халықты азық-түлікпен толық ... ... ... ... Оның ... ... осы кезде мемлекеттік-партиялық органдардың жеке
қосымша шаруашылықтарды жою жөніндегі науқанды жүргізе бастауымен ... ... ... ... ... мал ... ... мақсатымен
ауыл тұрғындарынан ірі қара мал алына бастады.
Тың ... ... ... ... ... қазақ халқының ұлттық
ерекшеліктерін, табиғи-экономикалық және әлеуметтік жақтарын ескермеді. Тың
игеруге тиісті жерлер – қазақ ... ... бері келе ... ... ... ... көшпелі мәдениеті мен одан бергі қазақ халқының
мәдени өркениеті қалыптасқан жері. Қазақ жерінің жайылымдары мен ... ... ... ... шолақ саясаты негізінде бірте-
бірте тартыла берді. Топырақ эрозиясы күшейіп, жердің құнарлы қабаты ... Тың ... елді ... салу мен ... ... жасау
мақсатында мыңдаған гектар құнарлы жерлер кейіннен шөп ... ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығы жан-жақты
қысымға ұшырады [42].
Коммунистік партия мен Кеңес үкіметінің алдында халықтың азық-түлікке
деген, ал ... ауыл ... ... ... ... ... үшін ауыл шаруашылығын одан әрі өркендету
шаралары туралы мәселені талқылады. ... оны ... кең ... ... Бұлардың ішіндегі ең маңыздылары:
- Ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің егіншілік пен мал ... ... ... материалдық ынталылығы принципін
қалпына келтіру;
- Колхоздарды, ... мен ... ауыл ... ... ... ... ... Барлық ауыл шаруашылық үрдістерін механикаландыру дәрежесін
көтеру;
- Ауыл ... ... ... ... ... Ауыл ... өндірісін жоспарлауда колхоздар мен совхоздардың
құқықтары мен инициативасын арттыру. Ауыл шаруашылық өнімдерінің
дайындау және ... алу ... ... ... едәуір
жоғарылатылады.
Партияның ауыл шаруашылығын дамыту, азық-түлік ... ... ... мақсатында тың және тыңайған жерлерді игеру идеясы пайда
болды. Тың жер – табиғи күйінде құнарлылығы сақталып тұрған, ... ... ... Тың ... топырағының құрылымында қара шірік қабаты
қалың, өсімдікке қажетті қоректік заттар мол болады. Тыңайған жер – ... бойы ... ... жер. ... ... партия қандай шешім
қабылдады?
1954 жылғы 23 ақпан – 2 наурызда КОКП ... ... ... ... өндіруді одан әрі арттыру, тың және тыңайған жерлерді игеру
туралы қаулы қабылдады. Пленум Қазақстан, Сібір, ... ... ... Еділ бойы үшін ... ... ... берді. Батыс Сібір
өлкелеріне: Алтай өлкесі, Тюмень, Омск, Томбы, Новосибирск, Кемеров ... ... ... ... Красноярск өлкесі, Иркутск, Читин облысы
жатады. Урал ... ... ... ... ... ... Оренбург
облысы қарады. Поволжье өңіріне: Саратов, Сталинград облысы ... ... ж.ж. ... ... ... аумағын кемінде 13 млн-ға арттыру және
осы жерлерден 1955 жылы 1100-1200 млн пұт астық, оның ... 800-900 ... ... алу ... тың ... игеретін аудандар: Қостанай, ... ... ... ... ... облыстары таңдап алынды.
Бұл аймақтарды таңдап алу себебі неде?
Партияның шешімдері қабылданды дедік. Ал осы ... ... ... ... халық сайлаған өкілдер ме, олар кімдер
болатын? Әлде жоғарыдан сайланған билік иелері ме, ол ... не ... жылы ... ... ... ҮІІ ... ... Онда
Қазақстан Компартиясының Орталық ... І ... ... ... бірінші хатшылыққа П.К.Пономаренко, екінші хатшылыққа
Л.И.Брежнев сайланды.
Ж.Шаяхметов – ... ... ... ... КП Орталық
Комитетінің бірінші хатшысы болған еңбекқор, ұйымдастырушылық қабілеті ... Оның ... ... партия ұйымдары нығайды. Мекемеден
бастап, министрлікке дейін аралық буындардағы орындаушылық ... ... ... ... ету осы ... жүзеге асты. Оның тұсында репрессияның
екінші кезеңі қайта басталып, 1948-1952 жылдары Е.Бекмаханов, ... ... ... ... ... ... ... Мәскеуді
паналауға мәжбүр болды. Семейдегі атом полигонының ашылуы да осы кезде
болған жағдай ... П.К. ... ... ... ... бірінші
хатшысы /1954 ж. ақпан – 1955 ж. тамыз/. ... ... ... ол ... ауыл шаруашылығына одақтан 6105 миллиард сом ақша
бөлгізуге қол жеткізді. Бұл төртінші бесжылдықтағы (1946-1950 ж.ж.) біздің
республикаға ... ... төрт есе көп еді. ... ... шаруашылықтары жаңа техникаға кенеліп, ауылдардың келбеті
өзгере бастады. Сондай-ақ, ол ... ... ... тығыз байланыс
орнатып, қолдау көрсетті. Туған еліміздің тарихы мен мәдениетін білуге ... ... ... ... адамдар, олар жазған естеліктер мен
архивтегі құжаттар бұл басшыны тек ... ... ... [42, 86 ... – Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы
/1955 ж. тамыз – 1956 ж. ... Ол ... ... ... ай ... ... орталық аймақтарында ұйымдастырылуға тиіс 250
шаруашылықтың ... ... ... ... ... ... ... ұлт өкілдерін тарту ыждағаттылықпен жүргізілді.
Мүмкіндігінше елмен, жермен танысуға ... ... ... ... ... ... ғана жасап үлгерді. ... ... ... ... ... ... жан-жақты дамуына көмегін аяған жоқ.
Тың көтеруді желеу еткен Кремль ... ... ... ... ... Кейін: «Қазақстан халықтар достығының
лабораториясына айналды» деген жасанды ұранның басталуы осы басшының тұсына
сәйкес ... ... ... ... ... жеңілдіктер беріп,
материалдық тұрғыдан ынталандыру жұмыстарын жүргізді:
- Дүние-мүлкі ... ... Әр ... ... 500-1000 сом, әр отбасы мүшесіне 150-200 сом
мөлшерінде бір ... ... ... 10 ... ... үй салу үшін 10 мың сом ... ... (35
пайызын мемлекет төледі);
- Мал сатып алу үшін 1500-2000 сом несие берілді;
- Азық-түлік көмегі ретінде 1,5 центнер астық ... ұн ... 2 ... 5 ... ... ауыл шаруашылық салығынан босатылды.
Тың игеру туралы қабылданған іс-шаралар халықтың еркінен тыс ... Бұл ... ... ... ... ... тиіс болатын
идеология кезіндегі жағдай болатын.
Тың игеру жолындағы ... ... ... ... ... кең ... ... игеру жөніндегі партия шешімін қазақстандықтар
зор шабытпен мақұлдады. ... ... ... игеріп, ен далаға
жүздеген жаңа поселкелер, совхоз орталықтарын салу тың өңіріне келген ... ... ... ... ... ... ... мәселесі
республика партия, совет, комсомол органдарының алдына ... ... ... Тың ... қазақ халқы өзінің революциялық,
интернационалдық қасиеттерін барынша таныта білді.
Қазақстанға Ресей мен ... ... және тағы ... да ... ... жаппай игерудің І кезеңінде 1954-1956 жылдары 640
мың адам ... ... ... 391,5 мың ауыл ... механизаторлары,
50 мың құрылысшы, 3 мың денсаулық сақтау қызметкерлері, 1,5 мыңдай мұғалім,
1 мыңнан ... ... ... орта білімі бар 2088 адам, директор,
бас агроном, бухгалтер, ... ... ... ... ... 2 ... тыңгерлер көшіп келді. Бірақ жастар арасында
пайда табуды ... ... ... ... 650 мың тыңгердің
мамандығы бары - 150 мың ғана. Осындай жағдай ... ... ... ... ... ... жылдары тың және тыңайған жерлерді игеруге 20 миллиард сом
жұмсалды. 1954-1962 жылдары ... жер ... ... 13,4 ... ... 6,5 ... ... жеткізу міндеті қойылды.
1954 жылы 13 тамыз – «Астық ... ... үшін тың және ... одан әрі ... туралы» қаулы қабылданды. Онда 1956 жылы егістік
көлемін 28-30 ... ... ... ... 1955 жылы 7,5 ... га
орнына 9,4 миллион га жер жыртылды. Жалпы бөлінген қаржы 1954-1959 жылдары
20 млрд ақша ... ... ... ауыл шаруашылығын өрге бастыру жөніндегі
бүкілхалықтық міндетті орындауда негізгі рольді совхоздар ... ... ... ... ауыл ... ... ... пайдаланып, ауыл шаруашылық өнімдерін өндіре алатынын көрсетті. КПСС
Орталық Комитетінің 1954 жылғы ақпан-наурыз Пленумы тың жер ... ірі ... ... кең ... ... ... деп
тапты.
1954 жылдың көктемінен бастап Қазақстанда ... ... ... іріктеп, совхоздардың орталық мекеніне орын ... ... ... Бұл ... ... ... Ленинградтың,
Украинаның және еліміздің басқа да республикаларының топырақ зерттеуші
ғалымдары, ... ... ... ... көп ... ... Шын мәнінде олар ... ... ... оны ... ... ... Ғалымдардың экспедициялары
екі жылдың ішінде 93 млн га бос жатқан жерлерді зерттеп, оның ішінде егіске
жарамды 20 млн га ... ... ... бір ... ... ғана (1954 жылы ... 1955 жылғы наурызға
дейін) республиканың тың жерлерінде 337 жаңа совхоз құрылды, бұлардың жалпы
жер көлемі 17 млн га, ... ... 10 млн ... астам егіске жарамды
жер болды. Жаңа астық совхоздары, ең алдымен, тыңның дені игерілген Ақмола,
Көкшетау, Қостанай, ... ... ... ... ... астық өндіретін жоғары механикаландырылған ірі кәсіпорындар
ретінде ... Бір ... орта ... 25-30 мың га ... ... Байырғы совхоздар да ұйымдастыру-шаруашылық жағынан нығайды. 1955
жылдың аяғында Қазақстанда 631 совхоз жұмыс істеді.
Коммунистік партияның назарынан ... да тыс ... жоқ. ... ... 1954 ... ақпан-наурыз Пленумында «ауыл шаруашылығы
жөнінде алға қойылып отырған міндеттерді орындаудың аса маңызды шарттарының
бірі колхоздарды ұйымдық-шаруашылық ... одан әрі ... түсу ... деп атап ... 1955 ... ... республикада балық
аулайтын колхоздардан басқа 2702 колхоз болды. Оларға 464 машина-трактор
станциясы қызмет етті.
Қазақстанның ... ... ... ауыл ... өнімдерін өндіруді
көбейтуге колхозшылардың материалдық ынталылығын арттыру, колхоздарды
білікті басшы, агротехникалық және механизатор кадрлармен ... ... ... ... асырды. Колхоздарда дәнді дақылдар егісін
механикаландырудың дәрежесі 99 пайызға дейін, ал оларды ... 98 ... ... [6, 8 ... ... көктемінен бастап тың көтеру жұмысы өрістеді. Совхоздарда,
МТС-тер мен колхоздарда трактор-егіс бригадалары құрылды. Жас тракторшылар
бригадаларының бүкілодақтық ... ... ... қосылды. Қазақстан
совхоздары мен МТС-терінің ... ... ... ... ... жылдың өзінде-ақ екпінді еңбектің үлгісін көрсетіп,
жоспарлы тапсырмаларын едәуір асыра орындап ... ... ... ... ... қызу ... 1956 ... алғашқы мол астығын өсірді. 1956 жылғы егін орағының ерекше
қиындықтары ... ... ... еш уақытта осынша зор алқаптан астық
жиналып ... ... ... ... ... ... нәтижесінде 1954-1955
жылдары КСРО-да 13,4 млн. га жаңа жер ... Тың ... ... 25 млн га жер ... бұл ... ... ... игерілген
жердің 60,6 пайызы еді. 1954-1959 ... тың және ... ... 20 млрд сом ... ... 1954 жылы тың жер ... жалпы
түсімінің 40 пайыздан астамын берді, 1949 ... ... ... ... 3,8 есе ... ... 63,4 млн ... астық өндіруде
Одақ бойынша алдыңғы қатарға шығарды. Соның нәтижесінде республика әрбір
тұрғынға шаққанда 2000 кг ... ... ... ... ... ... ел ... келді. Совхоздар мен МТС-тер
өнеркәсіптен егін ... ... ... мың ... ... 1956 жылғы егін
орағы кезінде республиканың егіс далаларында 2 миллионнан астам адам жұмыс
істеді. Астық жинауға 64 мың ... жүз ... ... жүк ... ... да көптеген ауыл шаруашылық машиналары қатыстырылды. 1956 ... 600 млн. ... ... млрд пұт астық қамбаға құйылды. Тың
жерлерді игерудегі, елімізде ірі ... ... ... ... ... КСР-і 1956 жылы Ленин орденімен марапатталды. ... ... ... ... І ... ... марапатталды.
Елуінші жылдардың аяғына қарай Қазақстанның ауыл ... ... ... нығайды. Совхоздар мен колхоздар 169
мың трактор, 98 мың комбайн, 73 мың жүк машинасын және басқа да ... ... ... ... Тың ... ... ... көптеген
қалалар бой көтерді. Өнеркәсіп орындары көптеп салынды. Жаңа темір жол, ... ... ... Тың ... ... экономикалық күш-қуатын
бұрын-соңды болып-көрмеген дәрежеге ілгерілетті. Халықтың саны ... ... ... беру ісі ... ... Тың игерілген аудандарда
жаңа мектептер ашылды, комсомол жолдамасымен бұл аудандарға мұғалім ... ... ... ... ... саны ... жетті,
олардың 3022-сі жетіжылдық және 1117-сі орта мектеп болды.Осы жылдары ауыл
шаруашылығының 532,4 мың ... және ... ... ... ... өзгерістерге байланысты қазақ мектептері азайды. 700
қазақ мектебі жабылды. Қазақтар балаларын орыс мектептеріне бере ... оқу ... ... ... ... ... ауыл ... ашылды.
Республикада орталықтың қатал әміршіл-әкімшіл басқару жүйесі үстемдік
етті. Жоғарыдан берілген бұйрықтар мен шешімдер тың және ... ... ... ... ... Оған ... ... тың және тыңайған жерлерді
игерудің үлкен азаптары мен көлеңкелі жақтары да болды.
Атап айтқанда, ... ... ... саны ... ... ... ... жерлерде ұлттық мектептер жабылып, қазақ балалары
ірілендірген мектеп-интернаттарда оқытыла бастады. ... ... оқу орыс ... жүргізілді. Мұның өзі, бір жағынан, қазақ
жастарының өз ұлтының тілінен, ... мен ... қол ... жол ... ... ... жергілікті халықты орыстандыру
саясаты қолпашталып, ашық ... ... ... ... орыс тіліне
көшірілді. Мұндай орыстану үрдісінен халықты ... ... ... ... бұл үрдіс соның өзінде де қазақ халқының, оның
зиялыларының елеулі ... өз ... ... білмейтін шала қазақ күйінде
қалдырды.
Басқа халықтардың көшіріліп келуіне байланысты қазақтардың үлес салмағы
30 пайызға ... ... ... ... үлес ... ... ... облысында 155 қазақ мектебі жабылып, ана тілінде бір мектеп
сақталды. Сол жылдары Көкшетауда ... ... орыс ... ... 1954-
1964 жылдары тың өлкесіне кірген 5 облыста 200-ден ... ... ... орыс ... ... ... ... атауы көбейді.
Тың өлкесін партия комитетінің І хатшысы Т.Соколов 1960 жылы ... атын ... деп ... тың ... ... бөліп
алып, тікелей одаққа қарайтын өлке ету ... ... ... ... 1961 жылы Ақмола Целиноград болып өзгертілді.
Тың эпопеясы экологиялық мәселеде де өзінің теріс жағын көрсетті. Бұрын
болып көрмеген көлемде жерді жыртып ... ... ... ... ... ... топырақты жерлерінде шаң бораны тұра ... ... ... жер ... ... кету тек ... ... аймақты
ғана емес, ауыр топырақты жерлерді де қамтыды. 1960 жылға дейін Солтүстік
Қазақстанда 9 млн гектардан ... жер жел ... ... бұл сол
кездегі Франция сияқты елдің бүкіл ауыл шаруашылық жер ... тең ... ... кейін егіншіліктің топырақ қорғау жүйесі - ... ... ... ... ... ... эколог мамандар атап көрсеткендей,
қазіргі заманғы шаралардың барлық түрі ... ... ... ... ... ... ете алмады. Ол тек экологиялық ... Бұл ... ... ... ... ... топырақ қыртысын көтере соғатын дауылды ... ... ... тың ... оңай емес ... ... ... дәнді де, ашылып
қалған жердің құнарлы бетін де жел сыпырып әкетіп, орны ... ... ... [6, 8 б]. Тек 1960 жылы ғана ... ... жел эрозиясы 9 миллион гектар жерді жарамсыз етіп ... ... ... ... қолдай бір мемлекеттің егіс алқабына тең аймақ еді.
АҚШ-тың Лестер Браун ... ... ... сол кезден
бері біздің елімізде 2 миллиард 300 ... ... ... ... ... болып қалған.
Тың игеру мал шаруашылығына үлкен зиян келтірді. Мал ... ... ... ... саны ... әсіресе, түйе, жылқы орны толмайтын
шығынға ұшырады. Тың ... ... ... ... қосалқы
шаруашылығына, үй іргесінде көкөніс егуге тыйым ... елде ... ... ... ... ... әдіспен жүргізілді. Мұның өзі әр
гектарға шаққанда өнімді аз алуға әкеліп соқтырды. Бұл ... ... ... өте ... түсті. Оны жинауға бүкіл елдің комбайншылары,
әскери бөлімдер, қала тұрғындары, оқу орындарының студенттері қатыстырылды.
50-жылдардың ... ... ... ... ... олардың
саны республикада екі есе қысқарды, оның есесіне колхоз ... ... Осы ... ... колхоздар, олардың ішінде
Қазақстанның ... да ірі, ... ... ... жарақтанған
шаруашылықтарға айналды. Қазақстан колхоздарының ақшалай табысы өсіп,
бөлінбейтін қорлары көбейді. Еңбеккүннің құны екі ... ... ... ... 1958 жылы 10 сом 54 ... ... Сол жылы республика
колхоздарында 63 мыңнан астам ... және орта ... ... ... Бұларда 18 мыңнан астам диқан мен малшы, 17,2 мың ... ... ауыл ... ... ... ... ... арасынан зор
қабілетті ұйымдастырушылар шықты. Социалистік Еңбек ... ... ... колхозының бастығы Л.С.Манько, «Мичурин» атындағы
колхоздың бастығы Қ.Әбдіғұлов, Батыс ... ... ... ... ... ... Қазақстан облысындағы Калинин
атындағы колхоздың бастығы Н.И.Лозовой, Талдықорған ... ... ... ... екі ... ... ... Ері Н.Алдабергенов
т.б. солардың қатарына жатқызуға болады.
50-жылдардың екінші жартысында МТС-тер таратылып, олардың ... ... ауыл ... ... ... ... бұл үдеріс 1959
жылы наурызда, яғни бір жылдың ішінде ... ... ... ... 213 ... жөндеу станциясы (МЖС) мен оның бөлімшесі ... ... бір ... ... мен ауыл ... ... берілді.
МТС-тарды тарату колхоздар экономикасын нашарлатты. Оларды МТС-тардан
ескі техникаларды ... ... ... ... мәжбүр етті. Сонымен қатар,
техниканың жөнделуін, ... мен ... жаңа ... ... сатылуын және материалдық-техникалық жабдықтау мен колхоздарға
өндірістік қызмет көрсететін басқа да ... ... ... өте ... ... ... ... орнына машина-жөндеу станциялары
құрылып, кейін олар «Казсельхозтехника» өндірістік-техникалық және
жабдықтау ... ... ... қайта құрулар ауыл
шаруашылығының дамуына кері әсерін тигізбей қойған жоқ. Оның ... ... ... ... ... ... саясатының жағымды жақтары:
1. Қазақстан – КСРО-ның негізгі астықты аймағына айналды.
2. Экономиканың басқа салаларының дамуына әсер етті.
3. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... көрсетті.
5. Жаңа жолдар мен елді мекендер көбейді.
Тың жерлерді игеру саясатының жағымсыз жақтары:
1. ... ... ... Мал ... ... Тың ... ... әдіспен жүргізілді.
4. Жер-су атаулары орысшаланды.
5. Республиканың ұлттық ерекшеліктері ескерілмеді.
6. Тілдік және демографиялық ахуал ... ... ... үшін ... ... ... тың игеру басталғаннан кейін 20
жыл өткенде ғана құрылды.
1951-1952 жылдары мал ... көп ... Тың ... жылдарында мал
шаруашылығының артта қалу себептері:
- Күштеп ұжымдастырудың зардаптары;
- Материалдық-техникалық базаның жеткіліксіздігі;
- Жайылымдық жерлердің қысқаруы;
- Өмірге қажетсіз экономикалық ... ... жылы ... КОКП ОК пленумы мал шаруашылығын дамытудың іс-
шараларын жүргізді. Олар:
- 47 колхоз, 225 совхоз ет ... ... ... ... ... ... ... Малды бағып-күтудің жаңа әдістері енгізілді;
- Техникамен жабдықтауға ... ... Жаңа ... ... суару ісін жақсарту үшін құрылыстар
салынды;
- Мал шаруашылығына 2 мыңға жуық жоғары ... ... ... ішінде Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданы, айдарлы колхозының
шопаны Жазылбек ... мал ... ... үлес ... ... Ері ... алған. Ол жүн мен қаракөл терілерінің сапасын
арттырған. Қаракөл терілері ... ... ... ... ... мен ... көрсетілді. Ол - 1958 жылы екінші рет ... ... ... ... ... ... эпопеясыына бүгінгі көзқараспен қарайтын болсақ, бұл ... ... ... ... ... болады. Тарихи деректемелер,
суреттерді қарай отырып, тың игерушілердің ұлан ... ... ... көре ... ... қиындықты жеңген халықтың еңбек майданындағы
ерлігінің нәтижесі бүгін жемісін ... отыр деп ... ... ... ... ... ... сезімін оятуда үлгі және ... ... ... ... ... ... бірінші орын алып отыр.
Бұл жетістік сонау 1954-1956 жылдардағы тың майданында еңбек еткен ерлердің
үлесі деп білеміз.
Тыңды ... ... өзге ... ... ... ... мемлекет болып қалыптасуына негіз болды және ұлттық достық ... ... ... үлес ... сол мидай далада үлкен, әдемі қалалар, ауылдар бой көтерген.
Халық ... ... ... ... Целиноград бүгінде Тәуелсіз
Қазақстанның астанасы Астана қаласы болып отыр. ... ... ... жүзі ... таң ... Несімен? Архитектуралық құрылысымен.
Қазақстанның солтүстік өңірінде дамыған өндірістік аудандар ... ... ... ... азық-түлік мәселесін шешу үшін жылына
бір тонна ... ... ... шарт ... ... сол ... қатарында
Канада, АҚШ, Дания, Франция, Венгрия, Румыния мемлекеттері тұр. ... егіс ... 90-95 ... ... ... егіледі, ал
Қазақстанда бидайдың ... ... ... ... егіледі. Еліміз тың
игерудің нәтижесінде өз қажеттігімізді ... ... және ... технологиясы жоғары астық шығаруға мүмкіндік алды. КСРО-ның бұрынғы
республикаларының ішінде тек Қазақстан ғана астық өндіруде жетістікке ... ... ... өзі ... ТМД ... ... ықпал жасауына, шет
мемлекеттер алдында беделінің өсуіне мүмкіндіктер ... Егер ... ... ... ... және саяси шындық тұрғысынан алып
қараса, онда Республика үшін оның ролі күмәнсіз. ... ... ... ... ... 100 кг ... 91 кг ... жоғары нан
жабылады. Қазақстанның тың жерлерінде егілген бидайдың құрамында белогі көп
күшті сорттары өндіріледі, демек әлемде тың ... ... ... ... емес. Еліміздің тың және тыңайған жерлерді игергеніне 55 жыл ... 55 жыл ... бар бұл ... ... ... орны ерекше, себебі
жарты ғасыр ғұмыры бар бұл дала бүгінде гүлденген, алтын ... ...... ... ... ... туралы жазған Л.И.Брежневтің «Тың эпопеясында» «нан болса, ... - ... сөз ... ... 55 ... ... ... Бұл еңбек
жастарымыздың болашаққа деген үмітін ... ... ... ... ... ... біздің бабаларымыз соғыс майданында да, еңбек майданында
да қандай қиындық болса да, қайсарлық пен төзімділік ... ... ... ... Қазақстанда түбегейлі әлеуметтік-
экономикалық және саяси өзгерістер жүріп жатыр.
Қоғамдық өмірдің барлық жақтарын ... құру ... ... тарихымызды ой
елегінен өткізіп, орын алған проблемаларды алдыңғы қатарға шығарып, ғылыми-
зерттеу объектісі ретінде зерттеуге мүмкіндік ... ... ... ... қазіргі көзқарас тұрғысында назар аударатын күрделі проблемалық мәселе
– «Тың және тыңайған жерлерді игеру жылдарындағы Торғай ... ... ... ... елі тарихында «Тың эпопеясы» жылдары деп аталды
[37, 47-49 б].
1954 жылы наурыз айында қабылданған КОКП Орталық ... ... ... ... одан әрі ... ... тың және ... игеру туралы» қаулысына сәйкес басталған үлкен іске бүкіл ел болып
жұмылып, санаулы жылдар ішінде халық ... ... ... ... Қысқа мерзім ішінде Одақ ... 42 млн, оның ... 25 млн тың жер ... ... [45, 58 б].
Қазақстанның тың және ... ... ... ... ... оқу ... мен ... мыңдаған түлектері
өздерінің еңбек жолдарын бастады. Тек қана 1954-1955 жылдары ... ... 7,3 мың жас ... ... ... ... 1997
агроном, 1197 зоотехник, 1113 ветқыметкер, 1687 инженер мен ... ... 216 ... ... ... тыңына 20 миллиард сом қаржы жұмсалды. Ал
осы ... ... ... ... ... бюджетке 31 миллиард сом қаржы
түсті. 1954 жылдан 1958 жылға дейінгі мерзім ішінде Отанымыз ... ... ... пұт ... алды [47, 132 ... тың ... бірі – Торғай өлкесі еді. ... тың және ... ... игеру екі кезеңнен тұрады.
Алғашқы кезеңі республиканың барлық солтүстік аудандарындағыдай ... ... ... Ал, ... ... Торғай даласының оңтүстігінде 60-
жылдары басталды. ... ... ... жерлердің негізгі бөлігі 50-
жылдары игерілді. 2 миллион ... жуық жаңа ... ... ... ... совхоздар кейін ірі шаруашылықтарға айналды. 1954 жылы
21 қаңтардағы Қазақ КСР-інің Министрлер Кеңесінің қаулысына сәйкес құрылған
Есіл ... ... ... ... ... ... ... ішінде өз шаруашылығын алдыңғы қатарға көтерді.
Жақсы ауданы ... ... ... ... ... туралы былай деп еске алады: «1954 жылы 16 сәуірде ... 65 ... ... ... ... ... үйлері мен кеңседе қонуына тура келді». Ленинградтықтардың
соңын ала Запорожье, Днепропетровск облысы, ... және ... және тағы ... да ... 1320 адам ... Осы жылы 19500
гектар жер ... 42 үй ... және ... ... ... ... пошта т.б. іске қосылды.
Егер де осы жылдардағы жергілікті өңір интеллигенциясының әлеуметтік-
саяси белсенділігі мен ... ... ... ... ... ... етер ... мәліметтеріне сүйенер болсақ, 1955
жылы ... І ... ... ... ... ... мен ... комитетінің құрамы туралы статистикалық есепте
Торғай, Бестау, Аманкелді, Шұбалаң ... ... ... 22 ... оның 18-і ер, 4-і әйел адам ... КОКП мүшелігінде –
16, партияға мүше еместері – 3, комсомол мүшелері – 3 адам ... ... ... ... – 3, орта ... – 12, ... орта
білімі барлар – 5, бастауыш білімділері 2 деген мәліметтер көрсетілген.
1960 жылдар ... тыңы ... 2-ші ... ... Осы ... ... ... КОКП Орталық Комитеті мен КСРО Министрлер
Кеңесіне «Торғай даласының ... ... ... ... ... Бұл ... ... тауып, бүкіл ел болып Торғайға көмек көрсетті.
Қажетті мамандар, қаржы, материалдық-техникалық ресурстар ... ... ... 16 ... құрылып, жоспарланған жер игерілді. Аманкелді,
Жанкелді аудандарында ... 30 ... ... ... ... ... партия ұйымын Оразалы Әбілұлы Қозыбаев
басқарды. Қостанай облысының тың ... ... ... салынуы,
Торғай тыңын игеру, Ақтөбе облысыныңэкономикалық дамуы Оразалы есімімен
байланысты. Оның ... 220 мың тың жер ... ... 1959 ... ... 30 мың пұт астық тапсырды.
1953 жылдың 31 қазанында Аманкелді аудандық партия комитетінің бірінші
хатшысы болып тағайындалған ... 5 ... ... ... ... партия комитетінің ІІ хатшылығына жоғарылады.
Отан және халық алдындағы адал еңбектері үшін «Еңбек Қызыл ... ... ... ... ... ... ... өндіріс басқармасының бас ... ... 32 жыл бойы ... ... ... 60-70 жылдарда
Бүйректал, Рассвет, Қазақстанның 40 жылдығы, ... ... ... ... шығып, өз табыстарын халық игіліген
жұмсады. ... ... ... ... ... Нұржанов
Әбсадық, Қуаныш Шамшиев, Жақсылық Ғайсин сияқты директорлар ... ... ... жеріндегі алғашқы құрылыс жұмыстары Адырбаев Дүйсенбек есімімен
байланысты болды.
Ол 1949 жылы Торғай ... ... ... ... ... ... ... Лопатинмен Қызылқозыға (Арқалық) көшіп
келеді. 1950 жылы мамыр айынан бастап ескі ... үй ... ... өңір ... мен ... білім беру, денсаулық ... ... зор үлес ... ... да ... 1954 ... ... Аманкелді ауданының Денсаулық сақтау ... ... ... ... Ақбайзен денсаулық сақтау жұмысын жақсартуда, оның
материалдық базасын нығайтуда зор ұйымдастырушылық қабілет ... ... ... еңбектері жоғары бағаланып, оған «Қазақ ССР-інің еңбегі
сіңген дәрігері», ... ... ... ... деген құрметті
атақтар берілді және ол көптеген медальдармен, грамоталармен марапатталды.
Ал, ... ... ... ұзақ ... ... ... ... З.Тұрманбеков
пен Б.Қолдасбаевтың алатын орындары да ... Олар 1939 жылы ... ... ... ... ... «Қазақстанға
еңбегі сіңген мұғалім» деген құрметті атақ берілді.
Тың және ... ... ... ... ... ... ... Сәт Есенбаев 1944 жылы «Аманкелді» дастанын, 1958 жылы ... 1966 жылы ... ... ... (үш том) атты ... ... ұсынып, халық жүрегінен орын тапты.
Ал жергілікті ақын, ... ... ... ... ... ... ... зерттеумен айналысқан Әлмағанбетов Бөгетбай 1956-1960
және 1964-1977 жылдары аудандық газет редакторы қызметін атқарды.
1960 жылы А.Иманов атындағы ... ... ... ... ... Ол ... облыстың қоғамдық-саяси өміріне белсене араласты.
Мәдениетті дамытуға қосқан үлесі үшін ... ... ... ... марапатталды.
Осылайша тың және тыңайған жерлерді игеру жылдарында Торғай өңірінде
тамаша кадрлар, колхоз, совхоз басшылары – село ... өсіп ... ... ел экономикасын дамытуға үлес қосқан 29 ... ... Ері ... ... ... облысы 30 жыл ішінде мемлекетке
1,9 млрд пұт ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсіптің жергілікті салалары дамыды. Сондай-ақ,
материалдық-техникалық база кеңейтіліп, дамытылды.
Осылайша, тың және тыңайған жерлерді игеру ... ... ... ... ... мен ... сондай-ақ қоғамдық
өмірдің өзге де салаларын дамытуға қосқан үлесі ... зор ... ие ... айта ... ғасырдың 50 жылдары өндірісті қалпына ... ... ... ... ... қамтамасыз ету проблемасы туды. Өнеркәсіп
пен ауыл шаруашылық өндірісінің дамуы қарқынының ... ... ... ... болды. Соған байланысты Кеңестер ... ... ... ... 1954 жылғы ақпан-наурыз ... ... ... одан әрі арттыру туралы, тың және тыңайған жерлерді игеру
туралы» ... ... Ол ... ... ... ... ... Кавказда астық дақылдарының егіс көлемін күрт өсіру мақсаты
қойылды. Бұл аймақтарда 13 ... ... оның ... ... 6,3
миллион гектар тың және тыңайған жерлерді игеру ... ... үшін ... да, ... ... де ... қаржы бөлінді.
600-ге жуық кеңшарлар ... ... ауыл ... ... ... КОКП ... ... «Тың және тыңайған
жерлерді игеруге аттануға шақырған барлық Кеңес халқына арналған үндеуі
шықты. Осыған ... ... ... ... ... Балтық
өңірі және Закавказье республикаларынан, Орта Азия ... тың ... ... ... ... ... ағылып келіп жатты.
1954 жылдың наурыз айында Қазақстанға келгендердің саны 250 мыңға, ... жылы 640 ... ... ... аталған үндеудің нәтижесінде республикаға
2 миллионға жуық адам келді» [48, 592 б].
Республикадағы осындай кең көлемдегі қолға алынған іс тың және ... ... ... ... ... ошақтарын ашу қажеттілігін
туғызды. Қазақ ССР Министрлер Кеңесі 1954 ... 13 ... ... ... тың және ... ... игеру арқылы елімізде астық
өндіруді арттыру ... ... ... ... ... 1954
жылдың 1 қыркүйегінен бастап әрбір жаңадан ұйымдастырылған совхозда жеті
жылдық мектептер ашу ... [49, 44 б ... ... тың және ... жерлерді игеру саясатының алғашқы
екі жылда 1325 мың гектар, оның 725 мыңы колхоздарда, 600 мың ... ... ... ... орай облыста жаңа совхоздар мен
колхоздар ашылып, оларда жаңадан ағарту және ... ... ... ... оқу ... ... Ақмола облысында ашылған жаңа совхоздарда
27 мектеп, олардың 17 бастауыш және 10 жеті жылдық болды. Жалпы 1954 ... ... ... 600 ... ... 15 ... ... салынды.
Ақмола облыстық партия органдары мен халық ағарту бөлімдері өлкеде
жаңадан ... ... ... құрал-жабдықтармен қамтамасыз етіп
отырды. Атап айтсақ, ... ... және 57 мың ... 200 мың дәптер
бөлінді. Тек мектеп кітапханаларына 181 мың сомға кітаптар алынды ... ... ... ... ... ... ... Одағы Коммунистік партиясы Орталық Комитеті тың және тыңайған
жерлерді игеру жұмыстарының алғашқы тәжірибесін қорыта отыры, осы ... әрі ... және ... жер ... ... ... ... 1954 жылдың соңынан 1955 жылдың басында Ақмола облысында жаңадан
совхоздар ашылды.
Тың және тыңайған жерлерде ... ... ... ... ... жергілікті
мектептерді мамандармен қамтамасыз етілуіне тиісті болды. 1954/55 оқу жылы
басында Ақмола облысында 2800 ... ... ... ... ... 416, жоғары білімді аяқтамағандары 725 болды, яғни 1953/54 ... ... ... саны 248 мұғалімге ұлғайды. Жаңадан ... ... ... ... 86 ... ... ... 9,
мұғалімдік институт білімі барлары 20, орта педагогикалық білім алғандары
54 болды. Олардың ... 1954/55 жаңа оқу ... ... қызметке
кіріскен жоғары оқу орындары мен педучилище бітіргендер еді [50, 4 б].
Тың саясаты жүзеге ... ... ... Ақмола облысында дәріс
берген мұғалімдердің мол ... және ұзақ ... ... болды. Бірақ
облыс мектептеріне келген жоғары және орта білімдері бар 248 жас ... ... ... сапасын жақсартып, ұжымдарға жаңа леп әкелді.
1955/56 оқу жылында облыстағы 3963 мұғалімнің жоғары білімдісі 464,
мұғалімдік ... ... ... 954 ... Осымен қатар, арнайы орта
білімдеру бар мұғалімдер саны ... ... ... ... саны 2118
адамға жетті. Ал 336 мұғалімнің тек орта ... ... 67 орта ... алуды
аяқтамағандар болды.
Білім алу жүйесіндегі тиісті мамандар саны нақты ыпәндерге байланысты
едәуір айырмашылықтармен ... 5-7 ... ... ... және ... ... мұғалімдерінің жартысы арнайы, орта және
жалпы білімі барлары болса, 8-10 сыныптарға дәріс ... 132 ... ... ... ... ... ... 75 болды.
Атқарып отырған қызметтеріне сәйкес еместік мектеп директорлары
арасынан да орын алды. Атап ... 217 жеті ... ... ... орта ... ... ... Ал 52 орта мектеп директорларының тек 34-інің
жоғары білімі болды. Осыған орай жергілікті халық ағарту бөлімдері ... мен ... ... ... ... қолға алды.
Ақмола облыстық мұғалімдердің білімін жетілдіру институты ... мен ... ... ... ұйымдастырды.
Бұл шаралардың нәтижесі көптеген жергілікті мектептердің 1955/56 ... ... ... сапасының артуы болды. Осы ... ... ... ... ... ... еңбектері тиісті
бағаланып, олар мемлекет тарапынан марапатталды. Атап ... ... КСРО ... ... ... КСС ... Кеңесі құрмет
грамоталарымен, «Қазақ КСРіне еңбек сіңірген мұғалім» ... ... Тек ... ... ... 170 ... және халық ағарту
бөлімдері қызметкерлері «Халық ағарту ... ... ... ... бұрын болып көрмеген көлемде жерді жырту орны толмас
экологиялық апаттарға алып ... Тың ... ... ... есепсіз
жыртылған жерлердің, ғылыми тілде «гомус» деп атайтын, жоғарғы қабаты шаң
боранға айналып ұшып ... ... ... 8 млн ... ... ... ... айналымнан шығып қалды. Өйткені қалыңдығы 1 см гомус
қалыптасу үшін аз дегенде 2-3 ғасыр уақыт керек. Жердің есвепсіз ... ... ... мал ... кері ... ... Қазақстанда
тың және тыңайған жерлердің тарихи «тағылымдары» осындай. Бұлардан дұрыс
қорытынды ... ... орын ... ... ... – бүгінгі күнгі
ұрпақтың қасиетті міндеті.
50-жылдардың ортасында және 60-жылдардың басында құрғақшылық пен жаппай
жер жыртуға байланысты ... ... ... ... ... ... ... Осындай қиыншылық жағдайда Красноармейка ауылында
«Кубанский» кеңшарының негізінде ... ... ... ... станциясы ұйымдастырылды. Ғылыми станциялар жел ... үшін ... ... ... ... мен жер ... қолдануды
ұсынды. Бұл шаралардың арқасында бірнеше жылдардан бері ... ... ... шығымдылығы артты.
Алайда, тың игерудің пайдалы жақтарымен қатар экономикалық ... ... да ... Тың ... әлеуметтік тұрғыдан бірқатар кері
әсерлерге ұшыратты. Тың және ... ... ... одақтан басқа
аймақтарындағы еңбек қорларын тарату арқылы атқарылғандықтан іс жүзінде
байлаусыз көші-қон ... ... Осы ... ... Қазақстанға 2
миллионнан астам адам ... ... ... Бұл ... ... ... айналысатын солтүстік облыстарда демографиялық тығырыққа
тірелуге әкеп соқтырды. ... ... ... ... үлес ... 30 ... ал Ақмола, Петропавл, ... 5-10 ... ... ... қазақ тіліндегі мектептер ... ... ... соң бірі ... жатты. Тың игерген аймақтың
жергілікті тұрғындары балалары оқитын мектептердің, өздері істейтін
ұжымшарлардың ... ... ... туған жерлерін тастап кетуге
мәжбүр болды.
Қорыта келгенде, тың және ... ... ... саясаты нәтижесінде
Ақмола облысында жалпы білім беру мәселесі ... ... қол ... ... ... ... ... пайдасына қарағанда тигізген кері әсері
арнайы тоқталатын мәселе.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тың игеру жылдарында ... көп ... ... ... ... салаларының дамуына әсер етті. ... ... ... ... ... ... ... салынды. Он мыңдаған
шақырым жолдар төселді.  ... ... ... (1954 ж. ... елді ... ... ... азық-түлікпен қамтамасыз ету
біршама жақсарды.  Тың ... ... ... ... бойы тың ... партия көрегендігі, мемлекет жеңісі ретінде дәріптеліп келді. Ал оның
көлеңкелі жағы туралы ештеңе айтылмады және айтылуы да ... ... ... ... ... тың ... ... арамтамақтар мен
қылмыскерлер де болды. 1954-1955 жылдарда Қазақстанға ... 650 мың ... 150 мыңы ғана ... ... ... ... ... қылмыстар болып тұрды. Тың игеруге байланысты жайылымдар мен
жем-шөп дайындайтын алқаптардың көлемі тарылды. Мал ... ... ... Мал шаруашылығының азаюына байланысты ет, сүт өнімдерінің
көлемі де азайды.   1956 жылы ... ... ... пұт ... ... ... қар ... қалды, біразы іріп-шіріп кетті.  ... ... ... ... етек алды.   Сырттан келушілер көп
болып, қазақтар ата қонысында азшылыққа айналды: 1954-1962 жылдыры 2 ... ... ... ... тұрғындарының үштен бірінен де аз болды.
Мысалы, 1897 жылы — 85%-н ... 1962 жылы — ... ... ... мен ... ... ... тұрғын үй салу ... ... ... ... ... ...  Экологиялық жағдай күрт
нашарлады. Аса көп территория жыртылып, нәтижесінде көп жерлер тіршілікке
жарамсыз болып қалды. Топырақ ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері аяққа тапталды. Тың игерушілер
арасында қазақ ... ... ... қорлайтын теріс пікірлер тарады. 
Тың игеру жылдары қазақ халқының салт-дәстүрлері, ... ... ... 10) ... ... ... қазақ
тіліндегі газет-журналдар азайды. Қазақ тілінің қолдану аясы тарылды.
Осының барлығы қазақ ... бір ... өз ана ... ұмытуына әкеп
соғып, халықтың ерекшеліктері, ұлттық намысы біртіндеп жоғала берді.
Осы жылдар ... ... ... ... ... Өнеркәсіппен
ауыл шаруашылығының қай саласын алсақ та кері ... жоқ. 25-26 ... ... қаласында өткізілген тыңның 40 жылдығына арналған саяси-
қоғамдық көзінде ... ... көз ... ... ... ... ... адамдар кездескен жерде бір-біріне « той ... ... Біз- той ... білетін халықпыз. Тыңның 40 жылдығын атау
бізге, әсіресе өткендегі тарихты таразылап, әділ баға ... ... ... ... бір көз ... ... соны ... жол ашу
үшін қажет екенін де түсіндік. Тың игерудің 40 ... ... ... жасаған баяндамасында республика президенті Нұрсұлтан
Назарбаев тың игеру тарихына ... ... ... ... ... ашып
әділін айтты.
Зерттеу жұмысының нәтижелері бойынша қысқаша түсініктемелер:
1. Қорыта ... ... ... екі ... ауыл шаруашылық
саласында ірі өзгерістер жүзеге асырылды. Колхоздар мен ... ... ... ... ... ... ... жасалынды. Ауыл шаруашылығы қалпына келтіріліп, бірнеше
жылдарға арналған жоспарлар белгіленді. Ауыл ... ... ... ... ... мамандандыру үрдістері қанат жайды. Ауыл
шаруашылығы секторында осындай қол жеткен ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық
жүйесінде орын алды. Біздің ойымызша, ... ең ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығын баянды, дұрыс
басқара алмауынан, оны жүйелі, ... ... және ... ... ... орын ... Ауыл шаруашылығы өндірісін дамыту бағытында қажетті қаржының бөлінуі
және оны пайдалануы туралы дұрыс шешім қабылданбады. ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін және
жергілікті тұрғындардың дәстүрін, ... ... ... ... ... сырттан келуі де өзіндік зиянын тигізді.
3. Республикадағы ауыл ... ... ... ... ... және экономикалық ерекшеліктерге жете мән ... ... ... ... ... ... оның ... кері әсерін
тигізді.
4. Алқаптарды өңдеу мен астық өндірудің қандай үлкен ... ... ... өз ... ... саналмады. Астықтың бағасы
оның өзіндік құнынан әлдеқайда төмен болды. Егін орағы ... ... ... ... көп техника мен адамдарды қатыстыра ... ... ... мен ... ... шаруашылығының
қайтарым заңын бұзды. Сол кездің өзінде егіншілікте топырақ өңдейтін тиімді
машиналар, өсімдіктердің өнгіштігіне ... ... ... ... ... тың ... ... әкелген зардабының белгілері әлі де алда
ашыла бермек. Қаншама млн даған гектар жеріміз ... ... шаңы ... ... ... ... кесірінен аз
уақыттың ішінде жеріміздің ... 20-25 ℅ ... ... ... ... аз ... ... жеріміз жарамсыз болып, бұл күнде аррам шөп басты.
Енді ел өмірлердің байырғы бозын, бидайығын қалпына ... үшін ... ... ... ... ... игеру жылдарының зардаптары мынадай:
1) Тың игеруге байланысты ... мен ... ... ... ... Мал шаруашылығының дамуы артта қалды. Мал шаруашылығының азаюына
байланысты ет, сүт өнімдерінің көлемі де азайды.
3) 1956 жылы ... ... ... пұт Қазақстан астығы уақытында
жиналмай қар астында қалды, біразы іріп-шіріп кетті.
4) Сырттан келген ... ... ... етек алды.
5) Сырттан келушілер көп болып, қазақтар ата ... ... ... ... 2 млн. адам ... ... ... үштен бірінен де аз болды. Мысалы, 1897 жылы — 85%-н болса,
1962 жылы — 29%-ғана болды.
6) Ауылшаруашылық ... мен ... ... ... ... үй ... және ... қызмет көрсету артта қалды.
7) Экологиялық жағдай күрт нашарлады. Аса көп ... ... көп ... тіршілікке жарамсыз болып қалды. Топырақ эрозияға
ұшырап, жердің құнарлылығы азайды.
8) Қазақ ... ... ... аяққа тапталды. Тың игерушілер
арасында қазақ халқының ұлттық намысын қорлайтын теріс пікірлер тарады.
9) Тың игеру ... ... ... ... мәдениеті, ұлттық
руханияттары ескерілмеді.
10) Қазақ мектептері, ... ... ... газет-журналдар
азайды. Қазақ тілінің қолдану аясы тарылды. Осының барлығы қазақ халқының
бір бөлігінің өз ана ... ... әкеп ... ... ... ... біртіндеп жоғала берді.
Қорыта айтсақ,тың және тыңайған жерлерді игеру уақытында Қазақстанға
пайдасы да, зияны да ... деп ... ... ... тың ... ... ... Павлодар, Солтүстік Қазқстан және Қостанай
облысында кен түрінде жүрді. Тың игеру Қазақсанның солтүстік облыстарында
ғана жүрді деп ... ... Ол ... ... ... қамтыды.
Бірақ, Бұл жерлерде аз мөлшерде тың игерілді.
Осы кездегі негізгі өзгерістер, ол Қазақстан территориясына ... ... ... ... ... 640 мың ... ... келеді.
Ең бірінші келген халықтар украиндер. Олардың көбісі қазіргі заманға дейін
қалалық жерлерде немесе ауылды жерлерде өз ... ... ... тәтті өмір
сүріп жатыр. Онымен қатар құрылыс жұмысы жақсы ... ... ... ... ... ... және де тағы ... құрылыс түрлері көп
мөлшерде жүріп салынып отырды.
Тың игеру кезеңіндегі жағдай қазірге ... ... ... ... ... отыр. Тың туралы әңгіме болғанда тағы бір есте болатын жағдай,
Қазақстан тыңындағы ... ... ... аса ірі ... ... ... ... Басшылар көбінесе орталықтан
келгендер болды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халқының ... ...... ... ... ... халқына жолдауы // Дидар//, 2008, 7
ақпан.
2. ... К., ... Ф. Шығ. Жин., 25-т. ... ... ... Д.И. Тың ... тарихнамасының кейбір мәселелері: Кеңес қоғамы
тарихының кейбір проблемалары, (Тарихнама). М., 1964; Коммунистік партия
Қазақстандағы тың жерлерді игеру ... ... А., 1969; ... КПСС», 1975, №3, Б. 20-21.
4. Вопросы истории КПСС, 1984, №3, 114-б. ... ... ... №9, Б.44.
5. Маданов Х. Тыңды көтеруге тарихнама жағынан қарағанда. Б.25.
6. Ковальский С.Л., ... Х.М. ... тың ... игеру. Алматы,
1985, Б.8.
7. Кулешов Б.И. Тың игерудегі тарихи тәжірибе. М., ... 1978, ... ... ... ... тың ... ... жолындағы күресте.
Алматы, 1969, Б. 47-48.
9. Бекмаханов Н.Е. Көп ... ... мен ... халықтары капитализм
дәуірінде. М., «Ғылым», Б.178.
10. Сердалин М. Мал ... ... ... ... Сібірдің даласын
тиімді пайдалану. Орыс өнеркәсібі мен ... ... ... ... 1900. Б.45.
11. Бөкейханов Ә. «Қырғыздар», С-Петербург, 1910. Б.87.
12. Куликов В.И. «Қырғыздар», С-Петербург, 1910. Б.56.
13. Коммунистік партия Қазақстандағы тың ... ... ... ... И.И. КОКП ... ... ... фальсификациялауды
сынау. (1946-1980 ж.ж.). М., МГУ баспасы, 1985, ... ... ... ... 1975, №3, ... Козыбаев М. История и современность. Алматы, 1991, Б.225.
17. КОКП тарихы. 5-т. 2-кітап, М., 1980, ... ... ССР ... 5-т. ... ... Л.И. КОКП ... ... мәселелері және Қазақстандағы тың
жерлерді игеру. Сөздері мен баяндамалары. М., 1980, Б.75.
20. «Степной маяк», 20 шілде, 1990. Б. 2.
21. Мәдениет және ... ... ... 1974, Б. ... ... 40 ... Стат. Жинақ. Алматы, 1937, 70-71; Б.94-95.
23. Моргун Ф. Тың туралы ойлар. М., 1969, Б.74.
24. Тыңдағы совхоздардың экономикасы. Алматы, 1980, Б.11.
25. Есіл ... ... ... ... 1990, ... ... Н.С. Таяудағы жылдарда ет, май және сүт өндіруді жеке адамның
басына шаққанда АҚШ-қа қуып ... М., 1957, ... ... ... 29 ... 1990. Б.3-5.
28. «Вопросы истории КПСС», 1988, № 9, ... ... ... 4 желтоқсан, 1992. Б.4.
30. «Егемен Қазақстан», 28 қазан, 1991. Б. ... ... Е.// ... ... 2003 - № 4. Б.51.
32. Омарбеков Т. ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері. А:
Қазақпарат, 2001. ... ... Қ. ... ... 2003. №3, Б.56.
34. Акмолинский аграрный университет им. С.Сейфуллина. Ақмола, 1997.Б. 5.
35. Құдайбергенов А. За ... ... ... А., ... 1976. ... Л.И.Брежнев «Тың». 1978. Б.9.
37. Байсарина Қ. «Тың» тақсіреттері /«Қазақ тарихы» ... ... ... А.С. Тың және тыңайған жерлерді игеру: тарихы мен
тағылымы//Хабаршы/ ... ... ҚҰУ, ... ... №2. А., ... Байсарина Қ.Қ. 1950-1960 жылдардағы мал ... ... ... ... /»Отан тарихы»журналы, 2008, №2. Б.2.
40. Күзембаев Н.К. ... ... ... и ... ... населения Казахстана. А., 1964. С. 56-58.
41. Сельское хозяйство Казахстана. №4, 1963. С.5.
42. ... ... за ... ... земель в Казахстане. Москва,
1959, С.86.
43. Акмолинская правда. 01.09.1954г. Б.2.
44. Әбдіхалықова Ғ. Қазақстандағы тың және ... ... ... ... Қазақстан тарихы (әдістемелік журнал). № 9, 2009. Б.58.
46. Қозыбаев М. ... ... А., 1992. ... ... Д. ... ... қозғалыс. Алматы, 2001, Б.132.
48. Мусин Ч. Қазақстан тарихы. А., 2005. ... ... Қ. ... ... ... беттерінен. А., 1994. Б.44.
50. Райханов Н. Тың игерудің оңы мен солы. Ақиқат, 1994, № 5. Б.4.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тың және тыңайған жерлерді игеру және оның қазақстанға әсері56 бет
Тың және тыңайған жерлерді игеру науқаны15 бет
Қала экологиясы жайлы4 бет
Топырақ туралы түсінік, топырақтану ғылымы106 бет
Қазақстан Республикасының жер қоры, оның жіктелуі және өндірісте пайдаланылуы24 бет
Қазақстан топырақтарының экологиясы74 бет
Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)8 бет
Қазақстанның ауыл шаруашылығы11 бет
«Мұнай кенорынды игеруге және пайдалануға салынған ақша қаражаттарының тиімділігін талдау»8 бет
Актас мұнай кен орнын игерудің оптималды жобалық шешімін анықтау67 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь