Ұлт-азаттық жылдарындағы батырлар туралы жырлар

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1. Халық ауыз әдебиетіндегі батырлар жырының жанрлық ерекшеліктеріне сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.1 Қазақ халық ауыз әдебиетіндегі батырлар жырлары ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Ұлт.азаттық жылдарындағы батырлар туралы жырлардың зерттелуі...14
1.3 Тарихи жырлардың ауыз әдебиетінің жанры ретіндегі ерекшеліктері..19

2. Ұлт.азаттық жылдарындағы батырлар туралы жырлар ... ... ... ... ... ... ... 25
2.1 «Кенесары.Наурызбай» жырындағы таптық шиеленістің
көрініс табуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
2.2 Кенесары Қасымұлының тарихи жырлардағы бейнесі ... ... ... ... ... ... ...31
2.3 «Исатай.Махамбет» дастанының көркемдік ерекшеліктері ... ... ... ... ...38
2.4 «Бекболат» және «Есет» батыр жырларының халық өміріндегі маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50

3. Қытай қазақтарының ұлт.азаттық көтерілісі барысында
туған батырлар жырлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..60

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...71
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .74
Қазақ деген ұлт біреу-ақ, демек, оның тілі мен діні, тарихы мен этнографиясы, әдет-ғұрып, салт-дәстүрі, әдебиеті мен мәдениеті де біреу-ақ. Олай болса, шет елдегі қазақтардың әдеби мұрасы - жалпы қазақ мәдениетінің ажырамас бір бұтағы, сырттан құяр қайнар бұлақтың бірі.
Тақырыптың өзектілігі. Бұл күндері тәуелсіз ел болып шаңырақ көтердік. Қоғамдық өмірде түбегейлі өзгеріс болды. Атажұртты аңсаған ағайындарды бауырға тарта бастадық. Олардың тағдыр-тарихын, рухани дүниесін зерттеуге мүмкіндік туды. Бұл жөнінде елбасы Н.Назарбаев: «Ұлттың рухани өмірі, оның мәдениетіне байланысты әлі де болса көпшілік қауымға жетпей жатқан тарихи, әдеби асыл мұраларымызды игеру жолында еңбектену, бұрын мән бермей келген халықтану, шығыстану, түркітану ілімдерін барынша дамытуға көңіл қою, ұлттық мәдени ерекшеліктерімізді сақтау, жинау, зерттеу ісін жетілдіре түсу – бүгінгі маңызды міндеттеріміздің қатарына кіреді» 1, Б.14-15 - деген болатын. Бүгінгі күннің кезек күттірмес міндетіне айналған бұл іс оқымысты қауымға да үлкен міндет жүктегені белгілі. Осы ретте академик С.Қирабаев: “Қазақ халқының рухани мұрасы тек бүгінгі Қазақстан жеріндегі ұлт өкілдері еңбектерімен шектелмейді. Тағдырдың тәлкегімен шет елдерге және бұрынғы КСРО көлеміндегі мемлекеттерге ыдырап кеткен қазақтардың әдебиеті мен мәдениеті де біздің ұлттық байлығымыздың бөлінбес бөлігі” 2, 17-б. - деп орынды пікір айтады.
Ресей бодандығы кезінде орыс отаршылдары қазақтарды уысынан шығармау үшін сан түрлі амал-айла қолданып келді. Сондықтан қазақтар озбырлықтың небір қорлық-зорлықтарын бастарынан өткерді. “Орыс билеушілері қазаққа ауыр алман салық салу арқылы күшпен ұстаймыз деп сенді. Бірақ қазақ халқы олардың мұндай қанау, дінсіздендіріп ассимиляцияға ұшырату, қолындағы құрал-сайманын тартып алып, ел бастайтын ерлер мен халықтың ар-ожданын қорғайтын көсемдерін, рухани дем беруші ақын–жазушыларын абақтыға жабу, олардың көзін біржолата жою, құнарлы жерлерге ішкі ресейден «тың игерушілерді» қоныстандыру, ...” 4, 81-б. сияқты жан түршігерлік қорлық-зорлығына қарсы күресті.
1 Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – Алматы:Білім, 1995. – 288 б.
2 Қазақ совет энциклопедиясы. – Алматы: Қазақ совет энциклопедиясының бас редакциясы, 19 . – 12т. –
3 Әуезов М. Уақыт және әдебиет.- Алматы: Қазкөркемәдеббас, 1962. – 427б
4 Садырбаев С. Фольклор және эстетика.- Алматы: Жазушы, - 1976. - 152б
5 Уахатов Б. Арқалық батыр.// Қазақ тарихи жырларының мәселелері.- Алматы: Ғылым, 1979. – 312б
6 Ғұмарова М. Бұрын зерттелмеген жырлар // Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Қазақ ССР Ғылым академиясының баспасы, 1960. 1-т. – 1-кіт. – 740б
7 Сыдықов Т.Қазақтың тарихи жырлары және бүгінгі ғылым // Қазақ фольклорының тарихилығы. – Алматы: Ғылым, 1993. - 328б
8 Сейтжанов З. Тарихи эпос. - Алматы: Ғылым, 1994. - 112б
9 Абылқасымов Б. Қаракерей Қабанбай батыр.// Қазақ тарихи жырларының мәселелері. - Алматы: Ғылым, 1979. – 312б
10 Ғабдуллина А. Қабанбай батыр туралы тарихи жырлар мен аңыздар.канд.дисс.
11 Мыңжани Н. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Үрімжі. 1980.6-7б
12 Мыңжани Н. Қазақ фольклоры және оның қисса-дастан жанры жайында. 158б
13 Татанайұлы А. Тарихи дерек-келелі кеңес.Үрімжі:Халық баспасы. 1987. – 204б
14 Егеубаев О. Қазақ халқы және оның салт-санасы. Үрімжі: Шыңжаң халық баспасы.1994ж
15 Кірішбаев А. Қазақ әдебиеті тарихынан таңдамалы үлгілер. Үрімжі: Шыңжаң халық баспасы. 1986.46
16 Қалиұлы Ә. Қазақ ауыз әдебиеті.монография. Үрімжі:Шыңжаң халық баспасы.1985ж
17 Сәнік З. Бас сардар. Жәнібек батыр туралы аңыздар.// Абылай хан. кіт. Алматы: Жазушы. 1993.- 412б
18 Мырзақан Ж. Қабанбай туралы. // Шалғын, 1981. - №2. – 128б
19 Ахметжанұлы Т. Ұлттық әдебиет-көркемөнер мұраларын жинау, зерттеу және кәдеге жарату жайлы.// Шалғын. 1980. №2. 99б
20 Асылұлы О. Бақтиярдың қырық бұтағын бұтарлағанда.// Мұра.1993. №1.160б
21 Сәнік З. Тұғырыл хан. А., Қазақпарат – 2005ж
22 Бердібаев Р. Байқалдан Балқанға дейін. Алматы: Қазақстан, 1996. - 256б
23 Уахатов Б. Қазақтың тұрмыс-салт жырланың типологиясы. - Алматы. Ғылым,1983.- 160б
24 Жирмунский В. Народный героический эпос. М. – Л., 1962. ст.37-43
25 Қасқабасов С. Тұтастану – фольклор поэтикасының заңдылығы.// Қазақ фольклорының поэтикасы. Алматы: Ғылым. 2001, 8-63б
26 Сейтжанов З. Қаһарманды суреттеу прициптері.// Қазақ фольклорының поэтикасы. Алматы. Ғылым. 2001ж, 125-165б
27 Уәлиханов Ш. Шығармалар жинағы. - Алматы, 1961, 1 том. – 201 б.
28 Репина Л.П. и др. История исторического знания.- М.:Дрофа, 2004.- 288 б.
29 Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында.- Алматы: Атамұра, 2003.- 288 б.
30 Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы. Тарихи жырлар.-Алматы.- 1981.- 361 б.
31 Жүгенбаева Г. Дәстүрлі ауызша тарих.- Алматы, 2005. – 496 б.
32 Жақыпбеков С., Қойгелдиев М. Жырмен өрілген шежіре // Қазақ тарихы.-1994.-№3.- 34-39 бб.
33 Атабаев Қ. Тарих пен дереккөзі – фольклор // Қазақ әдебиеті, 2002,-№31,-2 тамыз.; Атабаев Қ. Тарихқа бойлау деректанудан басталады // Қазақ әдебиеті.- 2003.-№ 13.-18 сәуір.
34 Артықбаев Ж.О. ХVІІІ ғасырдағы қазақ қоғамының этно-әлеуметтік құрылымы.- т.ғ.д.дисс...- Алматы, 1997.- 300 б.
35 Марғұлан Ә. Ежелгі жыр аңыздар.- Алматы: Жазушы, 1985
36 Әуезов М.О. Әдебиет тарихы.- Алматы, Ана тілі, 1991.- 141б.
37 Досқожа ақын. «Кенесары қонысынан ауғанда» жыры. М.Әуезов атындағы ӘӨИ ҚҚ., п. 1326, 3 дәптер.- 1-11 б.
38 «Саржан батыр» жыры. ҚР ОК ҚҚ., п. 1337, іс 5.- 1-8 бб.
39 Ысқақ А. «Бүлінген қазақ» жыры, ҚР ОК ҚҚ., п. 1331, іс 10, 1911.- 1- 4бб.
40 «Кенесары, Наурызбайдың Адырлы-Байтақ қаласын алғаны» жыры, Айтушы: Омар Шипин.- ҚР ОК ҚҚ., п. 1339, іс 9. - 1-9 бб.
41 «Кенесары-Наурызбай батырдың жан жолдасы Бұқарбай». Жазып алушы: Мұсылманқұл Жиреншин. ҚР ОК ҚҚ., п. 1333, іс 5. - 70-71 бб.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
..........................................3
1. Халық ауыз әдебиетіндегі батырлар жырының жанрлық ерекшеліктеріне
сипаттама...................................................................
..........................................6
1.1 ... ... ауыз ... батырлар
жырлары................................6
1.2 Ұлт-азаттық жылдарындағы батырлар туралы жырлардың зерттелуі...14
1.3 Тарихи жырлардың ауыз ... ... ... ... ... ... батырлар туралы
жырлар............................25
2.1 «Кенесары-Наурызбай» жырындағы таптық шиеленістің
көрініс
табуы.......................................................................
...............................25
2.2 Кенесары Қасымұлының ... ... ... ... көркемдік
ерекшеліктері...................38
2.4 «Бекболат» және «Есет» батыр жырларының халық өміріндегі
маңызы......................................................................
..........................................50
3. Қытай қазақтарының ... ... ... ... ... деген ұлт біреу-ақ, демек, оның тілі мен діні, тарихы мен
этнографиясы, әдет-ғұрып, салт-дәстүрі, ... мен ... де ... ... шет елдегі қазақтардың әдеби мұрасы - жалпы ... ... бір ... ... құяр ... бұлақтың бірі.
Тақырыптың өзектілігі. Бұл күндері тәуелсіз ел болып шаңырақ көтердік.
Қоғамдық өмірде түбегейлі өзгеріс болды. Атажұртты ... ... ... ... Олардың тағдыр-тарихын, рухани дүниесін зерттеуге
мүмкіндік туды. Бұл жөнінде елбасы Н.Назарбаев: «Ұлттың рухани өмірі, оның
мәдениетіне ... әлі де ... ... қауымға жетпей жатқан тарихи,
әдеби асыл мұраларымызды игеру жолында еңбектену, бұрын мән ... ... ... ... ... ... ... көңіл қою,
ұлттық мәдени ерекшеліктерімізді сақтау, жинау, зерттеу ісін жетілдіре түсу
– бүгінгі маңызды міндеттеріміздің қатарына ... [1, ... - ... ... ... ... күттірмес міндетіне айналған бұл іс оқымысты
қауымға да ... ... ... белгілі. Осы ретте академик С.Қирабаев:
“Қазақ халқының ... ... тек ... ... ... ұлт өкілдері
еңбектерімен шектелмейді. Тағдырдың тәлкегімен шет елдерге және ... ... ... ... ... қазақтардың әдебиеті мен
мәдениеті де біздің ұлттық байлығымыздың бөлінбес бөлігі” [2, 17-б.] - деп
орынды ... ... ... кезінде орыс отаршылдары қазақтарды уысынан шығармау
үшін сан түрлі амал-айла қолданып ... ... ... ... қорлық-зорлықтарын бастарынан өткерді. “Орыс билеушілері қазаққа ауыр
алман салық салу арқылы ... ... деп ... Бірақ қазақ халқы
олардың мұндай қанау, дінсіздендіріп ассимиляцияға ... ... ... ... ... ел ... ... мен халықтың ар-ожданын қорғайтын
көсемдерін, рухани дем беруші ақын–жазушыларын абақтыға жабу, ... ... жою, ... ... ішкі ... «тың ... ...” [4, 81-б.] сияқты жан түршігерлік қорлық-зорлығына қарсы
күресті.
Отаршылдардың түрлі жолдармен жүргізген ... ... ... ... ... үшін арпалысқа түсіп, атқа ... ... ... ел ... жер тұтастығы жолында күрескен ерлер шыға
бастады. Жүздеген, мыңдаған батырлар тұлпар ... ту ... ... ... ... ... Бірақ басқаның басымдығына шыдамай
елінің ертеңін ойлаған батырлар мақсат-мұраттарына жете ... ... ... мерт ... ... ... батырлардың ерлік әрекеттері көп көңілінде
қалды, ұрпаққа ... ... ... халық ішінен шыққан ақын-жыршылар
батырлардың ерліктері жайында көптеген ... ... ... үшін ... ... ... мұндай тарихи жырлар ауызша
тарап, халықтың рухани ... өтеп ... ... ұлт ... үшін ... ... көтерілісіне
байланысты туған “Кенесары-Наурызбай”, “Исатай-Махамбет”, “Арқалық батыр”,
“Есет батыр” қатарлы тарихи жырлар алғаш рет ... ... ... ... зерттелмеген бұл жырлардың ерекшеліктерін ашып, ... - ... ... ... ... ... Жұмыстың
өзектілігі де осы қажеттіліктен байқалады. Сондай-ақ, бұл ... ... ... ... да ... ... зерттелу деңгейі. Қазақтың халық әдебиеті, соның ... ... ... даму жолдары соңғы жылдары ғана ... ... ... ... де, ... ... ... туған тарихи
жырлар қазірге дейін терең зерттелген емес. Бұл жанрдың мән-маңызы туралы
мақалалар ... ... ... ... ... А.Татанайұлы,  Б.Кәсей, А.Кірішбаев, О.Қызырқанұлы, Ж.Маман,
З.Сәнік, І.Сүлейменұлы, Т.Қабаев, т.б. ... Бұл ... ... ... пен ... ... ... зор
болды. Сондықтан олардың зерттеулерінде ұлт-азаттық көтерілісінің ... мен ... ... ашып айта ... тек ... ... ғана жазылған еңбектер болды. 
Қазақстанда және қытайда тұратын қазақтардың ... ... ... ... зерттеу нысанасы етіп алған ғалым З.Сейітжанов болды. Ол
1988 жылы “Қазақтың ... ... ... ... кандидаттық
диссертация қорғады. Автор өз жұмысында Қазақстандағы ғана емес, Шыңжаңдағы
қазақтардың да бірнеше тарихи ... ... ... оларға алғаш
рет түркі тілдес халықтардың жырларымен тарихи-типологиялық салыстыру
жасады. Ортақ сипаттары мен ... ... Осы ... эпикалық
дәстүрдің жаңа бір белесін – реалды-тарихи эпостың қалыптасуын тұжырымдады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті. Дипломдық жұмыста ұзақ уақыт ... ... ... ... ... көтерілісіне байланысты
туған тарихи жырлардың ... ... ... ... ... ... байланыстыра қарап, сипаттама беру мақсат етілді. Осындай өзекті
мәселені шешуде төмендегідей ... ... ... ... байланысты туған тарихи жырлардың жиналу,
жариялану, зерттелу деңгейін ... ... ... ... ... мен ... ерекшеліктерін
саралау;
• Ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған жырлардың тақырыптық-
идеялық сипатын ... ... жыр мен ... ... ... ... ... образдар жүйесінің бейнеленуіне мән беру;
• Тарихи жырлардың поэтикасы – бейнелеу құралдарының эстетикалық
табиғатын ашу. 
Зерттеудің ... ... ... халқының азаттық жолындағы
көтерілісіне байланысты туған тарихи ... ... ... рет ғылыми
айналымға қосу және оларды жан-жақты бүгінгі күн талабы ... ... ... ... ... Дипломдық жұмыста ХІХ ғасырдың басы
және ХХ ... ... ... ... тарихи жырлар халықтың азаттық,
бостандық ... ... ... ... екендігі дәлелді
түрде тұжырымдалады. Халық үшін қан майданға ... ... ... ... ... тарихи жырлардағы ұлт-азаттық идеясы сол
тұстағы саяси-әлеуметтік жағдайлармен, ... ... ... ...... еңбекте көтерілген
мәселенің сонылығын, маңыздылығын, ... ... ... ел
тарихында мәңгілік жатталатын батырларымыз ... ... ... ... мен ... ерекшеліктерінің фольклорлық тұрғыдан
талдануы ғылым үшін мәні бар жаңалық екендігін дәйектейді.
Зерттеудің нысаны. ХІХ ... басы мен ХХ ... ... ... ... саяси-әлеуметтік жағдайы мен елім деп еңіреген
ерлердің ерліктері негіз болған тарихи ... ... ... жыр
нұсқаларының мәтіндері алынды. 
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негіздері. Зерттеу барысында
қазақ әдебиеттану ... ... ... ... ... ... ... Е.Ысмайылов, Ә.Марғұлан, Б.Кенжебаев,
Н.С.Смирнова, З.Ахметов, З.Қабдолов, С.Қирабаев, Р.Бердібаев, С.Қасқабасов,
М.Жармұхамедұлы, Т.Қоңыратбай, Ш.Керім, Б.Әзібаева, т.б. ... ... ... ... ... Сонымен бірге орыс
ғалымдары В.Я.Пропп, Б.Н.Путилов, В.М.Жирмунский, В.М.Гацак ... ... ... ... ... талдау жасау барысында жүйелі-
кешенді, тарихи-салыстырмалы зерттеу әдістері қолданылды.
Дипломдық жұмыстың құрылымы. Жұмыс ... екі ... ... ... ... соңында пайдаланған әдебиеттер ... ... ауыз ... ... ... жанрлық ерекшеліктеріне
сипаттама
1.1 Қазақ халық ауыз әдебиетіндегі батырлар жырлары
Батырлар жыры — ауыз әдебиетіндегі ең бай да көне ... ... эпос деп те ... ... ... халық өмірінің тұтас бір
дәуірін жан-жақты қамти отырып, сол тарихи кезеңдегі ... ... ... ... ... ел ішіндегі әлеуметтік қайшылықтар ... ... ... ... онда ... оқиғалар тізбегі өмірде
болған қалпында емес, жырдың көркемдік шешіміне лайықты ... ... ... өзге елге ... ... ... және өз елін
жаудан азат етуіне байланысты оқиғалар бір қаһарманның ... ... ... ашуға қызмет етеді. Эпос желісі белгілі бір тарихи дәуірге
табан тіреп, соны ... ... оған ... ... ... бір қаһарманға теліп жырлап беру тән. Батырлық жырлардың осы
өзгешелігіне байланысты ... ... ... бері ... ... ... келеді. Ресейлік зерттеушілер (Б.А. Рыбаков, Р.С. Липец, т.б.) ... ... ... (Әлкей Марғұлан, Әуелбек Қоңыратбаев, т.б.) эпостық
жырлардағы тарихи оқиғалар мен тарихи тұлғаларға сүйене отырып, жыр ... ... ... тиек ... енді бір топ ... (В.Я. Пропп,
Б.Н. Путилов, т.б.) эпостың нақты тарихи оқиғаларға қатысы жанама ... ... ... пікірді алға тартады.
Соңғы кездері, эпостық жырларда тарихтың да, көркемдік шарттылықтың да
белгілі бір дәрежеде орын алатынын, бұл екеуінің ... ... ... ... ... жарыққа шықты (В.П. Аникин, В.М. Гацак, Р.
Бердібаев, Ш. Ыбраев, т.б.). Қалай болғанда да, ... ...... ... ... Ол өзінің жанрлық нысанасына қарай шындықты ... оны ... ... ... ... өріп ... ... жырлар адамзат қоғамының тарихи даму үрдістерімен ... ... ... ... ... эпостық жырларды кейде тарихи кезеңдерге қарай
топтастыру орын алып келе ... ... ... ... ... ... шығу ... қарай топтастырып отыру ғылымның жеткен ... және ... ... ... бар ... бұрын-соңды
жүргізілген ізденістердің нәтижесіне сүйенеді. Қазақ эпосын пайда болған
дәуіріне қарай ... ... ... ... Г.Н. ... В. ... Диваев, Ахмет Байтұрсынов зерттеулерінің тәжірибесіне ... ... ... Ол эпосты бес салаға бөлсе, кейіннен Қоңыратбаев ... ... ... ... ... тарихы бар қазақ эпосының шығу дәуірін,
жанрлық түрлерін ішкі көптеген ерекшеліктеріне ... ... оңай ... ... ... болу кезеңдеріне қарай ірі үш топқа жинақтауға
болады:
1) “Ең көне заманғы эпос”, “ертегілік эпос”, “архаикалық эпос”, ... ... ... ... дейтін атаулар ғылымда алғашқы кезеңдегі
эпостық жырларды атау үшін қолданылып жүр. ... ... ... Ер ... ... туралы эпостық жырлар жатқызылады.
2) Тарихи кезеңдердің эпосы: Түрік қағанаты, Оғыз хандығы, ноғайлы
дәуірі, Қазақ хандығы кезеңіндегі эпостар ... Ата ... ... “Қобыланды”, “Ер Тарғын”, т.б.).
3) Жаңа дәуір эпосы (тарихи жырлар, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске
байланысты ... ... ... ... ... жырлар байырғы көне эпостың жалғасы ретінде дами отырып,
қоғамдық қарым-қатынастың, саяси-әлеуметтік жағдайлардың өзгеруіне, ... ... мен ... ... ... ... ... бастауына
сәйкес қалыптасты. Осыған байланысты бұрынғы мифтік түсініктердің іргетасы
сөгілді. Қайшылық, күрес идеясының түпқазығы болып бұрынғы ... ... ... енді ... ... (басқа діндегі, тілдегі,
мемлекеттегі) қайшылықтар тақырыбы алынды. Мифтік дәуірден бері қалыптасып
келе жатқан батырға ... ... жеке ... үй-іші, қалыңдық үшін
күреске шығу секілді әрекеттер жеткіліксіз еді. Енді оның ерлігі біртіндеп
халықтың бостандығы, елдің бірлігі, ... ... мен ... үшін ... ... ... ... бәрі байырғы миф пен көне ... ... ... ... жаңа жанрдың — Батырлық жырлардың қалыптасуына
жағдай жасады. Дегенмен, байырғы көне эпостың дәстүрі ... ... ... жыры ... ... белгілерін сақтап та қалды.
Солардың бірі — батырдың болашақ жарын іздеп шығуы және осы сапарда ... ... ... ... ... жырларындағы батырдың
алғашқы жорықтары осымен байланысты. Алайда, бұл ... мәні ... ... ... ... ... азат етуге аттанған
сапарларына ауысқан. Мысалы, ... ... ...... ... ... ... қиындық боларын алдын ала болжап отыратын көреген
адам. Қарлыға Қобыландымен бірдей дәрежеде ерлік көрсетіп, батырлардан ... кем ... ... де, әйел еркі ... ... орын ... ... әйел ... қызметі кейінгі батырлық
жырларда біршама шектелген. Әйелдер отбасы, үй-ішінің ғана көркі болып
қалған. Қолына қару ... ... ... ... ... ... ... орнына өзі кек алатын әйел қаһармандар мұнда жоққа тән.
Батырлардың іс-әрекетін, жүріс-тұрысын, тұлғасын әсірелеп, ұлғайтып көрсету
батырлық ... ... орын ... ... ... биік таулар мен қамал-
қорғандардан ұшып өтуі, қысылғанда батырға ақыл-кеңес ... ... ... ... ... тән белгілер батырлық жырларда үлкен
орын алады. Алайда бұл да ... ... ... ... ... ... және оған ... келмейтіндігі де — эпикалық
дәстүр. Қаһарманның өліп-тірілуі, “атса мылтық ... ... ... ... ажалсыздық, батырға деген шексіз идеалдық түсінік, әрине,
жалпы мифтерден бастау ... ... ілкі ... (Е.М. ... ... ... ... өзге жанрларына ... ... ... жүгі ... ... ... ... орын
алған, не орын алуға тиіс оқиғалар мейлінше ... әрі ... ... ... ... ... тағдырындағы шешуші мәніне де
көңіл бөлінеді. Елді біріктірген, немесе ынтымағын ыдыратқан оқиғалар саяси-
әлеум. түп-тамырымен бірге ашылып көрсетіледі. Осының бәрінің бел ... ... ... ... мадақталған, мұраттас қаһарманы жүреді. Оның
іс-әрекетінде қара ... ... ... жоғары елдік, халықтық мүдде
қашан да бірінші ... ... ... ... ... үлкенді-кішілі
оқиғалардың бәрі де сол қаһарманның іс-әрекеті мен түсінігі ... өтіп ... Сол ... ... іс ... ... ... мен
қоғамдық-әлеум. жағдайларға өз көзқарасын білдіреді. ... ... ... ... ... ... ... оның халық
санасындағы көркем тілмен баяндалған шежіресі ... ... ... ... бойы ... көркемдік дәстүрі бар. Оны жыр
құрылымынан да, оқиғалардың орналасу ... де, ... ... ... бірыңғай тектестіктен де көреміз.
Қазақ қаһармандық эпосының әрқайсысын жалпылама белгілеріне ... ... ең ... ... сюжеттік құрылымындағы ұқсастықтарды
инвариант (қайталанатын мотивтің жалпы тобы мен рет ... ... ... ... тән балалық шақ және кейіпкердің үйленуі (батырларға лайық
құдалық):
1) суреттеу, орта (тайпа, ата-ана, ... ... ... кейіпкердің ғажайып жаратылысы;
3) батырға тән балалық шақ;
4) алғашқы ерлік;
5) ... ... ... ... іздеу);
6) қалыңдықпен сынға түсу, белдесу (немесе күйеу жігіттер арасындағы
бәсеке);
7) жеңіс және кейіпкердің ... ... тән ... жаудың шабуылы туралы хабар;
2) жорыққа аттану;
3) батырлардың белдесуі (кейде жорық сәтсіз ... ... ... ... және кейіпкердің жеңісі;
5) жеңіспен елге оралу.
Жаудан (құлдан, бақталастан) елін (тайпаны, қалыңдықты, туған-туысты,
елін) азат ету:
1) қалыңдық ... ... ... тұтқынға түскені (қорлық
көргені) жөнінде хабар (түс көру, белгі берілуі);
2) дұшпанның, ... ... ... ... ... ниет ... қалыңдықпен жасырын кездесу немесе қалыңдығының тойына бөтен
адамның кейпінде келу;
4) кейіпкердің күрес (жарыс) үстінде ... ... ... оралу, бәсекелестерді, құлдарды жазалау;
6) той.
Бұл жіктелуден байқалатын жағдай — бірқатар батырлық жырларда осы үш
сюжеттің бәрі де ... осы ... рет ... ... ... ... ... “Қарабек” жырларында осы үш
сюжет тұтас қамтылады. Ал атақты Мұрын жырау жырлаған ... ... ... жыр тізбегі негізінен І және ІІ сюжеттерден тұрады. “Дотан”,
“Құбығұл”, ... ... т.б. көне ... ... ... ... қорғау оқиғаларына құрылатындықтан, олар І
сюжеттің төңірегіне топталады. Екі не одан да көп ... ... ... ... ... үшін айрықша қызмет атқарған.
Көптеген эпостарда әрбір жеке сюжет өз алдына ... ... ... ... ... ... ... баяндалатынын да байқаймыз. Оның
үстіне, жеке сюжеттің кеңістік (мекендік) бойынша құрылымы бірдей ... ... ... — жау елі — ... ... Жау ... ... батыр өзге елде дүниеге, малға, патшалыққа қызықпай қайтып келеді.
Батырлық жырлардың оқиғасына жыршы мен ... да, ... ... ... ... деп ... ... оқиғасы “Баяғы заманда”, “Бұрынғы өткен
заманда”, “Ноғайлы заманында” деп көрсетіледі. Бұл батырлар өмір ... бір ... ... мерзіміне ұқсамайтын, елдің бірлігі мен
берекесі мол кезең деп ... ... ... ... өмір ... мас, ... ... жүріп жатқан елдің тыныштығын ... ... ... немесе қызылбас болады. Жыр оқиғасына қозғау салатын да,
батырдың үйден шығып, жорыққа аттануына себепші ... да — осы ... ... Батыр — бұзылған жағдайды қалпына келтіруші тұлға. Ол
жауды жеңіп, әділеттілікті асқақтатып, ... ... ... ... Оқиға өзінің басталған жерінде аяқталады. Жай ғана ... ... ... ... ... жамандықты жақсылық, жауыздықты
қайырымдылық, зорлықты әділдік жеңу—батырдың ерлігімен болатын іс. Ол ... ... ... ... батырлар заманы. Той — сол жақсылық атаулының
жеңіс мейрамы.
Қазақтың Батырлық жырларына негіз болған екі ... ... ... ... жеке ... ... дәуірі. Мәселен, “Алпамыс” жырында — қоңырат,
“Қобыланды” эпосында — қыпшақ ... ... ... рулар дәуірі жыр тізбегіне (циклына) енбейтін дара тұрған эпостық
жырға тән әрі ондай жыр көбіне жоғарыда көрсетілген инварианттың үш ... ... ... ... ... рет ... оқиғасын өмірбаяндық
жолмен құру арқылы мұндай эпос өзі суреттеп ... ... ... ... ... ... ... жырларында сюжеттердің
толықтығын былай қойғанда әлеум. ... ... ел ... ... ... Ал ноғайлы дәуірі қазақ эпосының тізбекті ... ... ... ... ... ... дүниеге келуін, балалық
шағын, үйлену тарихын толық баяндау тән емес. Бір ... ... бір ... ... бір ... бірыңғай өмірбаяндық жолмен баяндалып
отырса іш пыстыратын ... ... ... ... еді. ... ... сияқты орасан зор тізбекті жырды жырлаған атақты Мұрын жырау
бұл өзгешелікті өте терең түсінген. Сондықтан да, ол әр ... тән ... ... ІІ және ІІІ ... ... ... ... отырып,
бірер оқиға болса да, оларға бірегейлік қасиет дарытып жырлаған. Батырлық
жырлардың құрылымына қатысты осындай ... ... ... ... және ... сипатымен тығыз байланысты. Батырлық жырлардың өлең
құрылысы, негізінен, табан астында өлең ... ... ... ... ... ... динамикалық оқиғаларды баяндауда ойнақы,
оңтайлы, еркін көсілуге мүмкіндік ... ... ... жыр өлшемі.
Қазақ халқының батырлық жырлары туралы алғаш зерттеулер жазып, жарыққа
шығарған ... ... ... ... ... ... ... И. Мелиоранский, Г. Саблуков, Н.Н. Ильминский, Ж. ... ... ... ... ... ... оның ішінде “Едіге”,
“Тоқтамыс”, т.б. эпостар ... ... ... ... айтты. “Алпамыс”,
“Қобыланды”, “Ер Тарғын”, “Қозы Көрпеш—Баян сұлу” эпостарын ... ... ... шығарды. Бұлардың ізденістерін Әлихан ... ... ... ... “Ер ... ... “Батыр Бекет”, “Ер Сайын” жырлары ... рет осы ... ... XX ... ... ... Мұхтар Әуезов, Сәбит
Мұқанов, Марғұлан, Қ. Жұмалиев, Е. Ысмайлов, Б. Кенжебаев, Мәлік Ғабдуллин,
Н.С. Смирнова, т.б. ... ... ... халықтық сипаты, идеясы,
көркемдігі туралы зерттеулер жазып, қазір көпшілікке таралып ... ... ... ... ... тұңғыш рет эпостың ғыл.
мәтінін жариялау жұмысы жүзеге асты, сөйтіп “Қозы Көрпеш — Баян ... ... ... (1959), “Алпамыс батыр” (1961), “Қыз Жібек” (1963)
жырларының академиялық басылымдары жарық ... Осы ... ... ... ... айтыстар да өрбіді.
XVIII ғасырдағы тарихи жырларға ... ... ... ... ... "Шақшақұлы ер Жәнібек", "Олжабай батыр", "Сырым батыр",
"Арқалық батыр", т.б. ... Бұл ... ... ... қазақ
батырларының жоңғарларға қарсы күресіндегі ... жолы ... ... жыр арналған батырлардан басқа батырлар ... да ... ... ... оқиғаларын суреттейтін жырлар да мол. Оның ішінде
Кенесары—Наурызбай бастаған ... ... ...... төре", "Кенесары — Наурызбай дастаны", "Кенесары поэмасы", ... ... ... ... ... ... ... жорықтарына қатысқан, барлық оқиғалардың куәсі ... ... ... Кенесарыға арналған, оның ерлік жолын ... ... ... ... ... ... де аз емес.
Батырлық жырлардың көпшілігі халықтың отанды сүю, басқыншы жаудан ел
қорғау, халық үшін ерлік ... ету ... ... ... ... ... ... аттанған, одан ел-жұртын ... ... ... ... ... ардақтап халық аңыз-әңгіме, жырына
қосқан. Сондай-ақ, халық адал еңбекті, ... ... ... ... істерін де жырлаған, оған да ерлік сипат берген. Еңбек адамдарының
ерлік ісін ел қорғаған батырлардың ісінен кем ... ... да ... халықтың ерлік істі суреттейтін батырлар жырының негізгі әңгімесіне
айналған.
Әрине, батырлар жыры бір ... ғана ... ... Ол ... ... ... қоғамдық өміріне байланысты ... ... ... ... да ... жыры ... ... даму
процесінде талай қоғамдық және таптық тілектерге ... ... ... ... ... ... ... және таптық ой-
сананың, көзқарастардың алуандаған әсерін бойына жинай ... ... ... ... тап ... ... өз ... өз мүддесіне сай
етіп өзгертіп те отырған, олар батырлар жыры арқылы өздерінің қоғамдық және
таптық идеясын таратуға ... ... жыры ... келе ... мәдени мұраның ең мол түрі
дедік. Бірақ Ұлы Октябрь социалистік революциясына ... ... ел ... ... ... да, оны шын ... ... жолмен зерттеушілер болған
жоқ. Рас, қазақтың батырлар жыры туралы Шоқанның, Радловтың, ... ... ... ... ... олар ... ... жыры
өте көп, әрі көркем, оны жинау керек деген пікірден онша асып кете ... ... ... жыры ... ... зерттеу еңбектер жазбаған.
Сондықтан да олар батырлар жырының ... әсер ... ... тарихи
жайларды, батырлар жырындағы халықтық, қоғамдық мәселелерді ашып көрсете
алмады. Мұнымен ... ... ... жыры ... ... ... қате, теріс те еді. Шоқанның Едіге мен Абылай жайындағы жырларды
асыра ... ... ... ... ... ... ... қабілетін кемітуі, жырдың мазмұнын бір халық екіншісінен алып
отырады деуі, Радловтың қазақта батырлар жыры жоқ деуі т. б. ағат ... ... ... ... ... ... ... ісі советтік дәуірде қолға ... ... ... газет, журналдық мақалалардан бастап, кандидаттық, докторлық
диссертацияларға дейін еңбектер жазылды, орта ... ... ... ... ... ... ... қазақтың батырлар жырын
зерттеуде М Әуезов, С.Мұқанов, X. Жұмалиев, Ә. ... ... А. ... секілді әдебиетші-ғалымдар бірсыпыра жұмыстар жүргізді. Бұлардың
еңбектері ... ... бола ... да, ... ... ... ... алғашқы бастамасы еді.
Батырлар жырын зерттеуде қате-кемшіліктер де ... ... ... ... ... жыры сын көзімен қаралмай, барлығын бірдей
халықтық деп бағалау, ... ... ... ... Бертін келе батырлар
жырының барлығын бірдей халыққа жат деп ... ... ... ... ... орын ... ауыз әдебиеті халықтың ертедегі тұрмыс-тіршілігіне, тарихына
байланысты туды десек, мұны ... жыры ... да ... ... ... алғашқы ұсақ үлгілері сонау ерте заманда, патриархтық-
рулық құрылыс кезінің өзінде-ақ туа бастаған. Сол ... ... ... ... ... ... қоңырат, керей, қыпшақ т. б. өздерінің ... ... қалу үшін ... ... ... кезінде әр рудың
батырлары өз ... ... ... ... ... қалу жолында ерлік
жасаған. Олардың бұл ... ... ... ру ... өлең-жырға, аңыз-
әңгімеге айналған.
Дегенмен, патриархтық-рулық құрылыс кезінде ... ... ... ... сақталмаған. Оның кейбіреулері, кейіннен, ауыз
әдебиетінің басқа түрлерімен қосылып, ... ... ... батырлар
жырының алғашқы үлгілерінің жалпы жайын, сипатын дәлелдеп айту өте қиын.
Батырлар жырын тудырушы халық ... енді сол ... ... ... ... Бұл ... да ... марксизм-ленинизм
классиктерінің, орыс халқының революцияшыл ұлы ... және ... ... табамыз. Олардың айтуынша, қоғам өмірінен, ... ... ... ... ... жыры болмайды.
Батырлар жыры қай ... ... да ... бір ... ... ... ... көзқарасын білдіріп отырады. Батырлар жыры халықтың
тұрмысында, тарихында ... ... ... ... ... ... ... және ол оқиғаларды халық өзінше ... ... ... ... ... ... игіліктерді, рухани мәдениетті,
тарихты жасаушы, оларды алға бастырушы негізгі күш — ... деп ... ... ... жырының халықтық сипатын ұғынуымызға толық
мүмкіндік береді. Оны мынадан байқауға болады. Біз ... ... жыры ... ... ... ... негізінде туды дедік. Ол
оқиғаларды халық жырының бағалауы бір ... да, ... ... ... екінші түрде. Аталған оқиғаларды феодалдық жырлар үстем таптың,
халықты езушілердің ... ... ... мен ... ... ... шапқыншылық, ел талағыштық, қанқұмарлық ... деп ... ... ... ... ... жеке адамдардың
істерін суреттеуге, даралықты, жеке меншіктілікті дәріптеуге көңіл бөледі.
Жеке адамдарды дәріптегенде, олардың көпшілік үшін ... ... ... асса ат ... ... қалса олардың қара басының
даңқын көтеру үшін ... Осы ... ... ел ... ... ... ... «ерлік» деп жырлайды, сөйтіп, тарихи
шындықты бұрмалайды. Бұған «Ер Сайын» жыры мысал болады.
Өзінің ... ... ... ... ... ... ... еткен және бұл жолда тамаша ерлік істер жасаған ... ... ... ... әдебиеті тарихынан алатын орны үлкен. Мұны көп
ғасыр бойына ... ... ... келуінің, сүйе жырлап сүйсіне
тыңдауының өзі-ақ дәлелдей түседі.
Халық өткен кезде ... ... ... ... сүюге, халыққа
адал қызмет етуге тәрбиелейтін құралдың бірі ... ... ... ел ... ... істерін жастарға үлгі, өнеге еткен. Бұл
ретте де батырлар ... ... мәні ... келе ... ... жыры ... советтік заманымызда да
халықтық мәнін жойған жоқ. Ескі мәдени мұраны қадірлей білетін совет ... ... ең ... ... ... ... ... батырлар жырының ең таңдаулы үлгілерінің жинақ болып
бірнеше рет ... ... ... ... оқу ... оқытылуы,
театр сахналарында және киноларда көрсетілуі дәлел. ... ... ... ... сүюшілікті суреттейтін батырлар жырын совет халқы аса
жоғары бағалайды, ескіден сақталған мәдени мұраның ең ... ... ... ғасырдың тарихи өлеңдеріне "Исатай-Махамбет", ... ... ... ... "Еңлік—Кебек", "Қалқаман— Мамыр", "Өтеген батыр",
"Сұраншы батыр" жырларын жатқызуға болады.
Ығылман Шөрековтің "Исатай—Махамбет" атты шығармасында ... хан ... ... ... ... ... ... Кіші жүздегі
халық қозғалысының тарихы баяндалса, "Жанқожа ... ... ... ... мен ... ... ... күресі, "Бекет батыр", "Досан
батыр" жырларында Маңғыстау ... осы ... ... ... ... Бұл жырларда тарихи шындық эпостық өсірелеумен
астасып, араласып отырады.
XIX ... ... ... ... империясының отарлық езгісіне
қарсы Есет Көтібаровтың, Жанқожа Нұрмағанбетовтің, Досан ... ... ... саясат әбден күшейген кезде Шортанбай
Қанайұлы, Мұрат Мөңкеұлы, Нарманбет, Әбубәкір Кердері, т.б. ... ... тым ... ... ... еді. ... бастаған бұл
ақындарды кезінде "Зар заман ... деп ... та, ... ... қатты наразы, қазақтың, елдің, жердің, діннің ... ... ... еді. Мысалы, Мұрат ақын:
Еділді тартып алғаны —
Етекке қолды салғаны.
Жайықты тартып алғаны —
Жағаға қолды ... ... ... ... елді ... ... жерді алды,
Енді алмаған не қалды? —
дейді.
Кезінде Сүйінбай Аронұлы, одан соң Жамбыл Жабаев жырлаған "Өтеген
батыр", ... ... ... ... ... шыққан XVIII ғасырда Жоңғар
шапқыншылығына, XIX ғасырдың ортасында Қоқан басқыншыларына қарсы күрескен
батырлар жөніндегі эпостық өлең ... ... ... ... ... сол ... ... Омар Шипиннің, Кенен Әзірбаевтың, Есдәулет Кәндековтің, ... ... ... өлең-жырлары тарихи деректердің бір бөлігін
құрайды.
20 ... ... ... ... батырлық жырларын жаңа қырынан
зерттеуге Қоңыратбаев, Бердібаев, Т. Сыдықов, С. ... Қ. ... ... О. ... Ш. ... т.б. ғалымдар үлкен үлес қосты.
Олардың еңбектерінде Батырлық жырлардың жанрлық ерекшеліктері, варианттары,
құрылымы, поэтикасы, ... ... ... ... ... жырлардың әдебиетке, ұлттық кәсіби өнер ... ... ... болды. Мәселен, батырлық эпостар ... Ж. ... ... ... ... ... Драматургия
саласында “Қарақыпшақ Қобыланды” (Әуезов), “Арқалық батыр” (Ж. Шанин), т.б.
пьесалар жазылып, “Ер ... (Е. ... ... батыр” (Е.
Рахмадиев) опералары қосылды, “Батыр Баян” кинофильмі түсірілді.
1.2 Ұлт-азаттық жылдарындағы батырлар туралы жырлардың зерттелуі
Тарихи ... ... ... ... ... М.О.Әуезовтың:
“Бұл жырлардың бәрі де, ертеде туғандары да, кейінірек шығарылғандары да –
анық тарихи оқиғаларға ... ал ... ...... ... ... ... – көбінесе сол оқиғаларды көзімен
көрген тұстастары. ... ... ... ... бастан кешірген
оқиғаларды уақытына қарай сап-сабымен баяндайды” [6, 75-б.] - ... ... ... ... анық ... Өйткені, ол жырларда жер-
су, кісі, мәнсап, ру атаулары анық сақталған. 
Ұлт-азаттық көтеріліс жылдарында қалыптасқан тарихи ... ... ... ... ... ... ... – Қазақ хандығы кезінде
жоңғарларға қарсы ... ... ... ... ... ... ... дәуір, яғни сыртқы жауға қарсы күрес негізінде туған жырлар. Ал,
екінші ...... ... ... болып, елдегі қазақтардың саяси-
әлеуметтік жағдайларына байланысты туған жырлар, яғни ішкі жауға ... ... ... ... рет Жоңғария мен Қытайға жақын ... ... ... ... жинап, жариялау ХІХ ғасырдың екінші ... ... ... ... ... ... “Жоңғария
очерктері” атты еңбектері  алғашқы ... ... ... ... ... ... аймағында тұратын қазақтардың фольклорлық
мұраларын зерттеуші Г.Н.Потанин жинап, жариялады.
Қазақстанда сыртқы ... ... ... ... туған жырлар араға біраз
уақыт салып, Қазан төңкерісінен кейін қайта қолға алынды.
 Бұл тұста айта кететін бір ... ... ... зерттеу жұмысымызда екі
елдің арасына көп тараған “Қабанбай батыр” жыры мен ... ... ... ... ... сөз ... батыр” жыры жөнінде Қ.Қалиасқарұлы, С.Садырбаев, Б.Уахатов,
М.Ғұмарова, Т.Сыдықов, З.Сейітжанов ... ... ... ... де ... ... тұжырымдары бар. Мәселен, Қ.Қалиасқарұлы “Арқалық батыр”
жырын батырлар жырының құрамында қараған [7, 89-б]. Ал, ғалым ... және ... атты ... ... ... жырын батырлық,
ғашықтық, ерлік, ... ... ... қарым-қатынастар қатар
суреттелетін тарихи жырлардың қатарында қараған.[8, Б.68-73]
Ғалым Б.Уахатов бұл ... ... ... салыстыра қарап, “ХҮІІІ
ХІХғасырларды ала туған ... ... ... сол ... ... ... ... суреттері бар” деген қорытынды жасаған [9,
180-б]. Тарихи шындыққа жақын ... ... ... ... ... ... М.Ғұмарова бұл жырдың жиналуы мен жариялануы, идеялық
мазмұны, ... ... ... ... ... ... ... жау – қалмақтарға, ішкі жау - Әжіге ... ... ... ... [10,
476-б].
Ал, зерттеуші Т.Сыдықов ғалымдар С.Садырбаев пен Б.Уахатовтың 
зерттеулерін негіз еткен [11, ... ... ... жырымен қоса, “Тарихи ... ... ... ... ... ... ... туған
тарихи жырларды алғаш рет ғылыми айналымға енгізді. Бұл жырлардың қатарында
“Арқалық батыр”, ... ... ... ...... ... ... , т.б. жырларды ... ... ... ... ... ... жасаған.
Салыстырулардың нәтижесінде “… бұл жырлардағы тарихи оқиғаның негізі айқын,
яғни жыр ... ... ... ... кейіпкерлердің іс-әрекетін баяндайды,
демек, бұл жырлар нақты тарихи-реалды эпос” деген тұжырым жасаған [12, 28-
б].
Ал, ... ... ... ... мен ... ... ... “… Қабанбай туралы шығармалар батырлық эпосқа толық айналып
үлгермеген, ... оның ... ... ... тарихи жырлар” деп
қарайды. Сондай-ақ, Қабанбай дәуірінде шағын өлең, ... ... ... ... ... ... да дәлелді түрде көрсете білген.
“Қабанбай батыр” жыры туралы зерттеу жазған ғалымның бірі ... ... [13, ... ... ... ... жырының  ХХ
ғасырдың бас кездерінен бастап С.Сейфуллин, М.Әуезов, ... ... ... ... Н.Смирнова сияқты
ғалымдардың еңбектерінде сөз болғандығынан ... ете ... ... ... ... жыр ... ... мен зерттелуі туралы
мәліметтер берген. Жырдың қолжазба күйінде сақталған он үш ... мен ... ... ... айта келіп, сол он үш нұсқаны қатар
алып ... ... ... ... ... және ... ... тарихи фактымен қатар алып қарастыра келіп, ... ... ... ... тарихының бір сәтін бейнелейді. Әскери қақтығыс пен
кейіпкерлердің ... ... дау ... ... ... ... ... жырын арнайы зерттеу нысаны еткен ғалым А.Ғабдуллина
“Қабанбай батыр туралы тарихи жырлар мен аңыздар” ... ... ... ... ... ... ... аңыздар мен жырларды қатар алып
қарап, олардың тарихи ... ... ... ... ... ... ... ХҮІІІ ғасырда өткен қазақ-қалмақ соғысы;
екіншіден, батыр жанындағы Абылай, ... ... ... Қазыбек би, Бұқар жырау – бәрі де тарихи өмір ... ... ... ... ... жер-су мен кісі, ру,
ұлт, елді мекеннің ... дәл өз ... ... жырдың тарихилығы деп
таниды.[14]
Н.Мыңжани ХҮІІІ-ХХ ғасырдың бірінші жартысына дейінгі дәуір турасында
«Бұл дәуірді халық дастандары ең мол ... және ... ... деуге
болады. Алдымен байырғы жырлау дәстүр-дағдысы жалғастырылды және дами
түсті. Ежелден ... келе ... ескі ... ... ... жырлары
мен қиссалар жаңғырта жырланды, онан ары вариантталды» деген тұжырым
жасайды [16, ... ... ... және оның ... ... ... деп
аталатын зерттеуінде қазақ фольклоры жөнінде сөз ... ... ... ... әдебиетіндегі жетекші жанрлардың бірі деп қарайды. “Бұлар
мазмұнына қарай батырлар жыры, ғашықтық дастаны және қиссалар ... ... ... [17, 54-б] ... Бұл ретте Н.Мыңжани тарихи ... жанр ... ... ... ... ... жинау, реттеу, бастыру, зерттеу ісін
ұдайы жүргізген әдебиетшінің бірі – Асқар Татанайұлы болды. Ол ... ... ... ... ... ... ... өзінің жиған халық
әдебиеті туындыларымен ... өз ... да ... ... қазақ
фольклоры саласында ғылыми еңбектер жазбаса да, қазақтың тарихи жырларын,
қиссаларын көптеп жинап, олардың шығу ... ... ... ... ... ... ... жыры, 1947 жылы жазып алған “Дәмежан жыры” секілді 
үлкен эпикалық дастан жырларды қайта реттестіреді [3, ... ... ... ... ... ... ... түйген, естіген
деректері “Тарихи дерек – келелі кеңес”[18] атты зерттеу еңбегінде көрініс
тапқан. 
Осы тұста фольклор мұраларын ... ... үлес ... ... ... ... халық дастандары” атты мақаласында эпикалық
жырларды мазмұнына қарай үш топқа ... ... ... ... ... ... қиссалар. Бұл арада автор тарихи жырларды
жеке жанр ретінде қарамаған. ... ... ... ... Ахметбек Кірішбаев та қазақ халық әдебиетін ... ... ... ... ... жазғандардың бірі. Бірақ, А.Кірішбаев та тарихи
жырдың ... ... ... ... ... ... ... туғандарын
батырлар жырының қатарында, ХІХ-ХХ ғасырларда туған ... ... ... ... ... ... ... араласып келе жатқан зерттеушілердің
бірі - Әуелқан ... ... ... ... ... ... ... ауыз
әдебиеті” [21] атты монографиясы алғашқы зерттеу еңбектерінің бірі болды.
Әйтсе де ғалым ... ... ... деп алып, батырлық жырлар,
ғашықтық ... ... деп үшке ... ... отырғанымыздай Әуелқан
Қалиұлы да дастандарды тек үшке ... ... ... ... ... ... жырлардың ХҮІІІ ғасырда туғандарын батырлар
жырының ... ... ... туған тарихи жырларды қиссалар
құрамында қарастырған.
Халықтың фольклорлық мұраларын жинау, ... ... ... ... ... Зейнолла Сәніктің де елеулі еңбегі болды. Бірақ, З.Сәнік те
“Қабанбай батыр” ... ... ... ... қараған. Көріп
отырғанымыздай, зерттеушілер тарихи жырлардың жанрлық сипатын анықтамаған.
[22]  
Зерттеуші Жақып Мырзақанұлы[23] да, Тоқтархан Ахметжанұлы[24], ... ... ... бәрі де ... ... ... ... Кейіннен туған «Есет батыр», «Ер Бекет» секілді ... ... ... ... бұл ... ... ғылыми зерттеуінен басқа бірде-бір арнайы ғылыми зерттеу
еңбегі жазылмады.[12]
Поэтиканың сан түрлі қыры болатынын айта келіп, ... - ... ... ... аса бір қиын да ... ... ... кез-келген
шығарманың көркемдігі мен оның тіл кестесін, яғни поэтикасын зерттеу ... ішкі ... ... ... тексеруді қажет етеді. Поэтика ... ...... өнер ... ... шыққан” – деген ғалым
Б.Уахатов тұжырымын негізге алдық [33, ... ... ... қорытынды
фольклор поэтикасы дегеніміз сөз өнерінің көркем ... ... ... ... ... тіл ... ... ырғақ, өлшем
сияқты компоненттерін қамтумен қатар, ауыз әдебиеті шығармаларының жанры
мен шындықты бейнелеу принциптері мен ... да осы ... ... ... әрбір жанрының жанрлық ерекшелігін айтып,
пікір білдірген ғалымдар аз емес./Ш.Уәлиханов, ... ... ... ... ... С.Қасқабасов, Р.Бердібаев,
Е.Тұрсынов, Б.Уахатов, З.Сейтжанов, ... ... ... ... ... ... ... алып қарастырмаса да, өз зерттеулерінде
фольклор поэтикасының әр қырын қарастырған.
Мен сол себепті тарихи  жырлардың поэтикасын зерттеуде мынадай үш түрлі
шартпен ... 1) ... ... пен мотив) және композиция; 2)
көркем образ; 3) ... ... ... оқиғаларының тұтастануын білу шарт. Бұл дегеніңіз
- бүкіл шығармадағы ... ... мен ... ... ... ... С.Қасқабасов, В.Жирмунский, С.Садырбаев қатарлы
ғалымдардың ... ... ... ... В.Жирмунский
тұтастану орыс былиналарында кездеседі десе [34, ... ... [35, Б.8-63] пен ... б.] ... тұтастану
заңдылығы қазақ фольклорында да кездесетінін дәлелдеген.
Академик С.Қасқабасов тұтастану - фольклор поэтикасының заңдылығы деп
қарап, ... ... ... ... ... мен олардың атқаратын қызметі болатынын атап көрсетеді. Өз
қаһарманын ерен ... иесі етіп ... үшін ... дәріптеу мен
жинақтауды қолданатынын баса айтады. Ғалым: “Көркем жинақтау - ... ... ... ... қызмет етеді және тұтастану
құбылысын ... ... ... өзі, түптеп келгенде жинақтаудың
бір түрі десе де болады, себебі мұнда да тарихи оқиғалар кейіпкердің ... мен ... оның ... ... мен ... ... ... біртұтас дүние құрайды”- дейді [34, 9-б.]. 
Тарихи жырлардың композициясы, сюжеттік желісі классикалық жырларға
ұқсамайды. Басқаша айтқанда, мұнда негізгі ... мән ... ... ... ... ... ... байланысты туған тарихи
жырларда өзгеріске ұшырайды. Басқаша айтқанда батырлық жырларда кездесетін
(перзентсіз ... ... хал ... ... ... ... ... өте күшті батыр болып ерекше өсуі, ... әйел ... ... ... іздеп табуы) ғұмырнамалық  ... ... ... ... жас ... мекен жайынан қысқаша мәлімет беретін
шағын кіріспе болады. Негізінен ел азаттығы ... ... ... ... ... ... ... ұлан-асыр той
да жоқ. Керісінше, басты кейіпкерлер мерт болады. Оқиға қайғылы аяқталады.
Батырлар ... ... ... ... құралдарының қызметі зор.
Өйткені, “батыр ...... ең асыл ... ... [35, 54-б.]. Ал, тарихи жырларда батырын асыра мақтау жоқ.
Оқиға қалай болса, сюжеттік желі де ... ... ... ... жоқ. ... ... ... туындайды.
Соңғы жылдары елімізде халық әдебиетінің жанрлық түрлерін тереңдеп
зерттеу жұмыстары, соның ... ... ... туралы да арнайы ғылыми
зерттеулер жазылмады. ... ... ... ... ... әдебиетші,
ғалымдар тарихи жырларды бірде батырлық жырлардың құрамында қарастырса,
бірде қисса-дастандардың ... ... ... ... ... алғаннан кейін ғана тарихи жырлар жеке жанр ретінде қарастырыла
бастады.
1.3 Тарихи жырлардың ауыз әдебиетінің жанры ретіндегі ерекшеліктері
Тарихи ... - ... ... окиғаға байланысты туған эпиалық
шығармалар. Тарихи жырларда окиғаның дәлдіп сақтала бермейді. әр ... ... ... көркемдік тұрғыдан корытылып
бейнеленеді. Бұл жанрда ру-тайпалык мақсаттар қаға ... ... ... мемлекеттік мүдделер басты сипат алады. Батырлар жырында
кездесетін ... туу, жар ... құда ... ... ... ... ... Тарихи жырларда ұшырамайды. Сондай-ақ, әсіресе көркемдеу
құралы (гипербола) Тарихи жырларда мүлде әлсірейді. Бұл жырлардың бәрі ... ... да, ... ... да анық ... оқиғаларға
негізделген, ал басты-басты кейіпкерлер - тарихта ... ... ... ... - ... сол ... ... көрген тұстастары.
Авторлар көзімен көрген, өздері бастан кешірген оқиғаларды ... ... ... жырлардың батырлық эпостан жанрлық ... бар. ... ... ... ... тән обьективтік сарынның орнын оқиғаларды
тікелей кабылдаған автордың әсері ... ... баға ... М., ... және өдебиет", 1962, 75-бет).
Тарихи жырлардың шығу, пайда болу ... әр ... ... түрлі. Қазақ ауыз әдебиетінде Тарихи жырлар 4 кезеңге бөлінеді.
Алғашқы кезеңдегі Тарихи жырлар Алтын Орда, Ноғайлы, ... ... ... ... ... (14 - 17 ғ.) ... ("Едіге",
"Нұрадин", "Орақ-Мамай", "Қарасай-Қази", "Мұсахан", "Телағыс", т.б.
жырлар).
Жоңғар, қалмақ шапқыншылығына ... ... (18 ғ.) ... ... Қабанбай, Бөгенбай, Олжабай, Өтеген, Жәнібек батырлар туралы жырлар
туды.
Үшінші ... ... ... ... ... (19 ... ... шьпсғы: "Исатай-Махамбет", "Бекет батыр", "Досай батыр",
"Жанқожа батыр", т.б.
Төртінші кезең 20 ғ-дың басындағы төңкеріс жылдарындағы елеулі оқиғалар
және 1916 ... ... ... ... ... ... ... жырлармен
шектеледі ("Туар ма екен бізге күн", "Еріксіз келдім елімнен", ... ... ... "Бекболат", "Ұзақ батыр", "Амангелді" т.б.).
Қазақ әдебиетіндегі Тарихи жырларды Үмбетей, Мұрат, Тілеміс, Нысанбай,
Жанкісі, Шернияз, Жамбыл, Нұрпейіс, ... ... ... ... ... ... ... Тарихи жырларға алғаш көңіл бөлген
Ш.Уәлшанов еді. Ол "Абылай", "Орақ ... ... ... ... ... кейін 19 ғ-да В.Радлов, Г.Потанин, И.Березин, И.Аничков, 20 ... ... ... т.б. ... ... Тарихи жырларды
жинауда көп еңбек сіңірді. Қазір Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба
қорында ... ... ... бар. ... ... ... ... С.Сейфуллин, М.Әуезов, С.Мщанов, Ә.Маргцлан, ... ... ... Б.Кенжебаев, Ф.Бердібаев,
Б.Уахатов, Н.Төреұлов, К.Сейдеханов, т.б. ғалымдар зор үлес қосты. ... ... ... ... ... жеке кітап болып басылды.
Қазақ қоғамында ауызша сөз өнеріне негізделген ... жыр ... ... әлі ... ... ... ... жоқ. Оған қатысты қазақ және
орыс тілдеріндегі тарихи зерттеулерде ... ... ... «қария сөздері», «ауыз әдебиеті туындылары», ... ... ... деректер», «қазақи деректер», «далалық ауызша тарих
айту», ... ... ... ... ... ... тарихнамалық
шығармашылығы», «ауызша жыр», «дәстүрлі емес деректер», «ауызша жыр ... т.б. ... ... келді..
Тарихи жырлар негізіне өмірде анық болған әлеуметтік, саяси оқиғалар
алынады. Жалпы, батырлар жырлары мен тарихи жырлар арасындағы ... ... емес ... ... ... жыр» жанрының басты ерекшеліктері мыналар:
- Идеялық ерекшелігі. Ру-тайпалық мақсаттар орнына, ... ... ... ... алады.
- Көркемдік ерекшелігі. Батырлар эпостарында кездесетін ғайыптан туу,
жар іздеу, құда ... ... ... ізбасар сияқты оқиғалар тарихи
жырларда ұшырамайды. Көркемдеу құралы (гипербола) тарихи жырларда ... ... ... ... ... ... ... баяндауға
тән обьективтік сарынның орнын оқиғаларды тікелей ... ... ... ... баға ... ... ... Батырлық эпостарда поэтикалық, психологиялық
параллелизм, шендестіру көбіне әсірелеу болса, тарихи ... ... аз, ... ... ... ... Бірнеше варианттылығы. Жырдың ... ... ... ... ... қаншалықты бай екенін байқауға болады және ... ... ... ... көрсетеді.
ХІХ ғасырдағы тарихи жырлардың басты ерекшелігі – оқиға неғұрлым
бертінгі уақытқа жақын болса, ол ... ... одан аса көп ... өтпей-
ақ тууы да мүмкін екендігі. Оның ... – ХІХ ... ... ... ... қоқандықтардың үстемдігіне қарсы күрестің жиі болуы. Ұлт азаттығы үшін
шайқаста адамдар барынша ... ... ... солардың ерлігін
дәріптеу қажеттігі пайда болды.
Ұлттық тарих айту дәстүрі ... ... ... ... жазба деректерден ерекшеліктері:
1.Ұлттық тарих айту дәстүрі шығармаларының сапа және таптық ... ... ... ... айту ... туындылары ауызша айтылғандықтан олардан
жазба деректерден талап ... ... - ... хронологиялық дәлме-
дәлдікті, оқиғаның бірізділігін талап ету мүмкін емес;
3.Батырлық эпос пен тарихи ... ... ... ... ... ... айту ... туындылары көп вариантты болып келеді.
Ауызша тарихи айту дәстүрі туындыларының әр ... ... бар. ... ... эпос пен тарихи жырды тарихи дерек
ретінде пайдалану үшін зерттегенде ... ... ... пен эпикалық
дәстүрдің, оның тәсілдерінің арақатынасын, ара ... ... ... ... ... ХІХ ... бірінші жартысының тарихын зерттегенде
пайдаланғанда бізге тарихи дерек ретінде не берді ... Ең ... ... ... тарихының, әсіресе, қазақ халқының азаттық күресі тарихының
негізгі дерегі бола алды. ... бұл ... өзі сол ... ... Ғылыми әдебиетте, осы ұлт-азаттық қозғалыстарға
байланысты әскери ... ірі ... ... ... ... ... ... тіпті жоқтың қасы. Міне, осы тарихи жырлардан
құнды мәліметтер алуға болады. Жалпы бұл ... ХІХ ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Халықтың ірі саяси қайраткерлеріне берген орыс ... ... ... көп жағдайда әділ бағасын ... ... ... ... ... ауызша тарихи туындыларын, оның ішінде тарихи ... ... ... ... ... бірі ... ... болады.
Тарихи жырларда негізінен көшпелі қазақ халқының хал-ауқаты, мал өсіру
кәсібінің артықшылығы, ... ... ... ... жиі ... ... Ежелден қазақ жұртының ата ... ... ... ... ... «Наурызбайдың Досбол датқаны
шақыра барғанда жолбарысты шанышқаны» атты тарихи ... ... - ... ... - асыл жері,
Жоңышқа, шөбі шүйгін бетегелі.
Көк жота, асқар таулар көк тіреген,
Жұпардай хош иісті ... ... ... ... өзен мен ... түрлі шөп пен бітік қурай,
Самарқан, Бұқар, Ташкент, Сыр ... жоқ ... ... ... ... әр мал түлектерін өсіріп-баптау ерекшелігі жайында Досқожа
жыраудың «Кенесары қоныстан ауғанда ... атты ... ... ... ... ... ... қонысы табылмас,
Семіртуші еді жылқыны
Қом жасатқан түйеге
Алабота, тарлау мен
Қараойға біткен бетеге [16, ... ... ... ... де ... ... Баянауыл
өңірінің аға сұлтаны Мұса Шорманұлының ... ... ... ... ... ... жазбасында қазақтардың қысқы қоныстары ... «... Ірі қара мал ... ... ... ... ... қойлар жусаны бар таулы алқаптарда және ойпаң, сортаң
жерлерде, түйелер шиі, ... көгі бар ... ... ... ал жылқы
жазда шөбі тапталмаған жерлерде бағылады» [17, 12б.].
Ресей отарлау саясатының қазақ даласына ХІХ ... ... ... қазақтар айналысатын мал шаруашылығы сипатына өзгерістер енгізді.
Шұрайлы жайылымдарын басып алуы ... ... ... жолдардың бағыт-
бағдарын бұзды. Қазақтардың туған жерінен айырылып басқа аудандарға көшуіне
мәжбүр болған ... ... ... ... арқауы болды.
Досқожа ақынның “Қоштасу жыры” атты жырында, көтеріліс жылдары қазақтардың
Сарыарқадан қоныс ... ... жері ... ... ... ... изенім,
Қоныстан ауып күйзелдім.
Ылдиы жоқ, өрі жоқ,
Ат тайғанар жері жоқ,
Жазып салған мақпалдай,
Аман бол, құмайт жерлерім [16, 2б.].
ХІХ ғасырда қазақтардың жер шаруашылығымен ... да ... ... ... егіншілікпен ежелден айналысатын. Ал далалық өңірде бұл кәсіппен
малынан айрылып, көшіп-қонуға мүмкіндігі ... ... ...
жатақтар айналысты. ХІХ ғасырдың ... ... ... қазақтардың
бір бөлігі де егіншілікке көше бастады. Егін алқаптарын қолдан суландыру
жүйесі жайында ... ... ... қызмет еткен Тілеулі
Сейдалин ХІХ ғасырдың ортасында жазып алған тарихи жырдан көруге болады:
...Шығырдың түп ... әлі ... ... ... ... әлі менен көп сыйынсаң
Қашанда егін бітіп, көңіл тынар [18, 18б.].
Тарихи жырларда қазақтардың ХІХ ғасырдың басында ... ... аң ... ... аулаумен айналысқандығы туралы көптеген мәліметтер
кездеседі. Қазақтардың шаруашылығында ... ... де ... ... жазбаша және ауызша деректерден көруге болады. Әсіресе,
қолөнердің тері илеу, оқ-дәрі, бояу ... ағаш пен ... ... ... мен жүн ... ... дамыды.
Қазақ қоғамында ұсталық ісі ерекше орын алды. Қазақтар металл
балқытудың тәсілдерін ... ... ... ... мыс ... ... ... Металдардан ұсталар суық қарудың барлық ... ... ... ал үй ... ... ... ... сияқты құралдарды темірден жасады. Мысалы, ... ... ... ... құралдары мен жауынгерлерлің қару-жарақтары жайында
мәлімет алуға болады:
Ұсталар алар қолына
Қысқашы мен балғаны,
Мылтықтың оғы от болмас,
Құлақта дәрі тұтанбай,
Ақ кіреуке ... ... ... от ... оғын жібермес
Шығыршағы жұқармай [19].
ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында қазақтардың Ресей, Шығыс Түркістан,
Бұхара, Қоқан, Хиуа ... ... ... ... ... ... ... Комиссиясының 1847 жылғы есебінде былай делінген: «Ер-
тоқым, киіз, түйе жүнінен тоқылған мата, тоқыма бау, ... киіз ... ... және ... ... ... сияқты өздері жасаған
заттарын қырғыздардың өздері сатты» [20, 10 п.]. Осы ... ... ... Қазан қаласында басылған ақын Арғынбай Ысқақтың «Бүлінген қазақ» атты
жырынан ... мен ... ... ... ... жайында мысал келтіруге болады:
...Баласы он облыс, сорлы ... ... ... ... ... ... тайып түсіп кетсе,
Ақшаңды ықтиярсыз алар санап [21, 29б.].
Осы тарихи ... ... ... ... ... ... - көшпелі мал шаруашылығы, егіншілік, қолөнер, сауда салаларының
дамуымен, қазақ қоғамындағы түбегейлі ... ... ... ... ... ол патшалы Ресей отарлау саясатының ... ... ... ... ... септігін тигізді.
2. Ұлт-азаттық жылдарындағы батырлар туралы жырлар
2.1 «Кенесары-Наурызбай» жырындағы ... ... ... ... ... ... мен ... құжаттарының мәліметі бойынша
қазақ қоғамы әлеуметтік екі топқа бөлінеді: «ақ ... және ... ... ... ... «ақ ... - Шыңғысхан ұрпақтары ... ... ал ... ...... ... ... бүкіл қалған
халықты да жатқызады. Бұл екі топтар барлық зерттеулерде әбден қалыптасқан
әлеуметтік институттар болып ерекшеленеді. Алайда, ХУ-ХУІ ... ... ХІХ ... ... ... ... көп ... болды, осы жайды «қара сүйектерге» де қатысты айтуға болады.
«Ақ сүйектерге» қатысты ... ... ... ... да ... ... В.Радлов атап көрсеткендей, «төре» ежелгі түрік
термині «ханзада» деген мағынада ... [22]. ... ... ... ... ... ... әлеуметтік термин кездеседі. ХІХ ғасырдың
бірінші жартысында «ақ ... ... ... ... ... және ... ... өз арасында мүлік теңсіздігінің өсуі және
патша өкіметінің отарлау саясаты себеп ... ... ... ... ... үкіметтен ата тегінен бері «дворян» деген атақ алған аз ғана ... ... ... 1822-24 жылдардағы Жарғылар негізінде «ақ
сүйектер» артықшылық жағдайларынан айрылып қалды.
ХІХ ғасырдың басында қазақ ... ... ... ру ... ... ... атты тарихи жырдан қазақтардың патшалық отарлау
әкімшілігінің қолшоқпарына айналған ... ... ... ... ақты ... ... ... көріп тұрсың күн-түн азап.
Ауылнай мен старшын елді құртқан,
Табынып, жалынасың бұған қарап [21, 33б.].
ХІХ ғасырда қазақ ... зор рөл ... ... ...... мен мұсылмандықтың өкілдері қожалар мен молдалар да ... ... ... ... ... ... олар ... Мұхаммед
пайғамбардан тараған ұрпақтың тұқымдарымыз деп есептеді. Олар рухани
лауазымның өкілдері ... ... ... және тек ... ... ... ... алғашқы жартысында артықшылықтарға ие болған келесі бір
әлеуметтік топ – ... Бұл ... ХІХ ... ... ... ... ... үшін Ресей өкіметі мен Ішкі Ордада хан беретін
болған. Алғашқы «тархан» атағын ... ... және ... ... ... ... ерекше миссиясы үшін» 1821 жылы
Орынбор әскери губернаторы граф Эссен берді. 1743 жылы Ресей ... ... ... атағы Жәнібек батырға берілген болатын
[23]. «Тархан» атағын жеке және мұрагерлікке ... ... ... ... ... иелеген артықшылықтар ретінде олардың салық төлеуден
босатылғанын айтуға болады. ХІХ ғасырдың 60-шы ... ... саны ... ... ... тархандар институты жойылу шегінде тұрды.
Қазақ қоғамдық-саяси өмірінде ерекше ... ие ... ... бірі ... ... «Батырлар – қазақтарда сұлтандардан кейінгі атақты
әрі маңызды адам. ...Ол ел арасында ықпалды, берген кеңесі елде ... ... [1, 32 б.]- деп ... ... ... ... ... тобы қоғам өміріндегі саяси
оқиғаларға ат салысты. Әсіресе, батырлардың белсенді ... ... ... ... ... ... ... «Кенесары өлеңі» атты
жырдан бас көтеруге қатынасқан батырлар есімін анықтауға болады:
Жәуке, Шәкір, Төлебай,
Есенғабыл, Есенбек,
Ағыбай, Иман, Аманбай,
Ұрысқа талмай ... ... ... кем ... ... ... ... Жанайдар
Қайратына жұрт қараған [24, 5 б.].
ХІХ ғасырдың ортасында қазақ қоғамындағы ақша-тауар ... жаңа ... топ – ... пайда болды. Қазақтардың арасында
ірі сауда жүргізетін бірқатар байлар болды. Байлар ... мен ... ... да, ... ... ... да шыққан.
Қазақтардың ең қайыршыланған бөлігі – байғұстар болды. Байғұстар –
қазақтардың кедейленіп, ... ... ... шеп ... ... ... іздеп кеткен жарлы-жақыбайлар. ХІХ ғасырдың ... олар ... ... ... Шеп ... ... казактарға
болмашы ақы үшін жалданған байғұстар олардың малын ... ... ... ... де ... ... ... Байғұстардың бір бөлігі балық аулау,
тұз өндіру кәсіпшіліктерінде де жұмыс істеді.
ХVІІІ ғ. ... ... ... ... ... әскери
қызметшісі болды. ХІХ ғасырдың 20-шы жылдарынан қазақ мемлекеттілігінің
жойыла бастауынан төлеңгіттердің ... ... да ... ... ғ. ... тек қана «ақ ... тұқымдары
сұлтандар ғана иеленсе, ХІХ ғ. бірінші жартысынан ... ... ... енді ... билер мен старшындар да иелене
алды.
Сонымен, ХІХ ғ. І жартысында ... ... ... ... ... тарихи жырлар мазмұнынан көруге болады. ХІХ ғасырдың басынан
қазақ даласына патшалы Ресейдің түбегейлі жүргізілген ... ... ... саяси дербестігінің жойылуы, қоғамның ... ... ... ... елге ... ... барған
сайын батыл енуі қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылымын өзгертіп,
әлеуметтік ... ... және ... ... ... тигізді.
Нысанбай жырында Кенесарының Қырғызға аттанған жорығы ғана жырланады.
Қырғызбен ... ... ... ... ... ... төр төбел ат дейтін
аты ұрланады. Соны ... алды деп ... рет қол ... Бұл ... қолы ... ... Оның үстіне Кененің айтқан бұйрықтарын
қырғыздар тыңдамайды. Соған кекті ... ... ... ... ... ... ... пен қырғыздың арасы шиеленісіп, қатты
жаулық басталады. Кене өз қолындағы ... ... ... қазақ
руларынан көмек алмақ болады. Алғашқы сөз ... ел ор ... еді, ... ... ... ... ... Қоқаннан ауған көп Дулат келеді.
Бастығы Үрістем, Толыбай, Орақ датқа, Белқожа, ... ... ... ... елмен бірігіп, қалың қол болып, қамаудан аттанып, ... ... ... руды ... Елін жесір-жебір қылып, Қалша деген биді ... ... ... сұрап Жаманқараны елшіге жібергенде, Наурызбай елшіні
өлтіріп тастайды. ... ... ... барлық руы басын қосып, Алатаудың
беліне әскер ... ... ... ... ... ... ел ... тігіп Құмбелден.
Бұрыннан - соңнан бар ма еді.
Елшіге бейнет өлімді.
Жаманқарамды өлтіріп,
Бір сындырдың белімді,
Тіріме қылсаң болмай ма,
Өлгенім ... не ... ақы бар ма ... Қанай көрінде".
Осы сияқты сөздермен Кәрібоз кінәмен дау айтқанда Наурызбайдың ... ... көп ... Ол: ... мен ... қой", – дейді.
Соғыс бұл айтыспен тоқтамайды. Басында қазақ қолы олжа ... ... ... ... ... алған қалың қол біржолата ... ... ... ... ... Кененің туысқаны Ержан қолға
түседі. Қырғыздарға қайрат біте бастайды. Сарысудың кемеріне барлық ... ... ... алуға айналады. Сол уақытта қырғыз тобынан жекпе-жек
тілеп Шынының ұлы Бедері деген батыр ... ... ... ... ішінен мұның
жекпе-жегіне шығатын кісі табылмайды. Байызақ ... ... ... ... сөз ... Ақырында өзге жан шықпаған соң, Наурызбай
шығады. Наурызбай жауға қарсы шығарда көпке қарап, сөз сөйлейді:
Наурызбай сөйлеп ... ... ... ағаштай көп қазақ
Бақты болсын ханымыз.
Жау қарасын көргенде,
Қайтпасын бастан бағымыз.
Ержан түсіп қырғызға,
Дұшпанға кетті арымыз.
Онан біздің артық па
Майданға ... ... үшін ... боз атқа ... ... ... ... жүріп кетеді. Наурызбай жекпе-жекте қырғыздың екі-үш
батырын өлтіреді. Содан кейін жалпақ соғыс болады. Қазақ зеңбірек атады,
бірақ екі ... соң ... ... ... керекке жарамай қалады.
Бірақ бұл соғыста да Наурызбай мен өзге батырлар үлкен ... ... тағы ... ... ... топ-топ қылып олжа әкеледі.
Бірақ осы соғыстың орта кезінде өзге ... ... ... ... атына оқ тиіп, жығылып қалады. Қырғыз қолы батырды ... ... ... ... Бұқарбай мінгестіріп алып қашады.
Қырғыздар жау қаштылап қуып соғыс салады. Наурызбайды көп ... ... ... ... ... Бірақ, бір рет беті қайтып қашқан соң
қырғыздың қолы жетпей тоқтамайтын ... ... жиып ... ... алады.
Қырғызбен көп соғысып, жеңе алмаған соң қазақтың ... ... ... ... жік ... ... ... болады. Оның үстіне қырғыздың
саны сағат сайын көбейіп, шығар жол тастамай қоршап ... Сол күні ... ... ... ... ... болып қаша бастайды. Соғысарлық ... ... ... ... ... бастығы Кене хан, Наурызбай болып
қолға түседі. Содан арғы жері жырда айтылмайды. Осы ... ... ... ... ... ... көруге жазбады деп сөз аяғын
жоқтаумен бітіреді. ... ... ер ... бала ... жүрген ер еді
Алтынды қылыш будырған.
Абылайлатып ат қойып,
Дұшпанды көрсе қудырған.
Көп сарғайтып келместей
Кенехан, саған не болды?!
Тұлпардан сайлап ат мініп,
Дорбадан жемін ... ... бал ... ... емізген.
Басқын қалың жау жетсе
Әлі де шығар дегізген.
Кенекемді қалдырып,
Көк бурыл саған не болды?!
Патшада бар ... ... ... ... ... қара ... туған сұғанақ.
Қанаты жоқ, құйрық жоқ,
Бір анадан жалғыз тақ.
Көп сарғайтып келместей,
Наурызбай, саған не болды?!
"Кенесары" жырының ... ... ... ... ... ірі өлеңнің бірі – "Кенесары –
Наурызбай" жыры. Бұл да ... ... ... сияқты белгілі дәуірдің
туғызған әңгімесі.
Кенесарының қайғы, ... ... ... ... баласының барлығына
да қадірлі, қасиетті әңгімедей болып көп жайылған. Бұл жырдың көп жайылуына
екінші бір себеп болған нәрсе – ... ... өзге ... ... ірі, әлдеқайда көлемді оқиға болғандықтан туады. Кенесары қазақ
елінің ескіден қадірлеген Абылай ... ... ... өзі де ... елдің бағынып алып, қиын-қыстау заманға келіп қысылған ... ... ... ... ... ... ұжмақ жоқшысы болып шыққан.
Артынан көп елді ертіп, қалың көптің тілеуіне сүйенгендігінен көп ... ... ... ... ... ... өткен. Сол елден ерекше
еңбегі үшін үш жүздің баласы сол ... ... ... да ... ... ... баласының әрбір руы да араласқан. Іспен
араласпаса, сөз қосып, ... ... Үш ... игі ... ауызында
Кенесары істері көп жылдарға шейін қан қыздыратын әңгіме ... ... ... өз ... ғана ... ... сол Кенесары қолында
бірге жүрген батырлардың да жеке-жеке әңгімелері туған. ... ... ... ... ... өмірі көп жыр туғызған қызықты
әңгіме болған. ... біз ... ... жыры сол ірі оқиғалардың
дәл ішінде болған "Кенесары – Наурызбай" болады.
Бұл жырдың бұрынғылардан бір ерекше жері: ... ... ... ... ... ... мәлім әңгіменің дәл өзі айтылса, оның ... ... қан, ... ... ... сол ел қаһармандарымен бірге жүріп,
қиындық көрген Нысанбайдың жырлауы әңгімеге екінші бір ... ... жыры бұл ... ... ... өлеңдерінің тұсында болмаған
бір жаңалық, өзгешелікті білдіреді.
Бұл жырдың айтушысы – қайғылы оқиғаның ... мен ... ... ... қан ... ішінен шыққан жортуылшы ақын, қалың қолдың
жыршысы. Шеру тартқан жүрістің, бақытты, қызық жорықтың жыршысы. Қазақтың
ханы мен ... ... ... ... ... ... ... топтың
қызығы, думаны, сырнай мен кернейі сияқты ермегі болған жыршысы. Мұның өзі
де аламан. Қалың ... ... ... да ... қайғысы бұған да қайғы. Оның
үстіне бұл соғысудағы қол мен ... ... ... біріне-бірінің
тілеуін, ниетін қосып отыратын жамаушысы. Нысанбайдай жорықтағы қолдың
жыршысы бұрынғы хандардың тұсында да ... ... ... ... ... жырау да осы Нысанбай реттес болған. Бірақ жырау көбінесе
кісілігі мол, ойшыл болған. Өрттей өлеңді сөзімен ... ... ... ... ол ... өлеңді бойына лайық көрмей, ... ... ... ... соны ... қылған. Бұл жағына келгенде өз міндетін
әбден түсініп, кейінгіге қызықты белгі тастаған Нысанбай.
Кенесары – ... ... ... ... ... ақын талай түрлі өлең
шығарса да, дәл Нысанбай жеткен өріске ... ... ... жырында
оқушының көз алдында ағып отырған қандай қызулы, ... ... бар. Бұл ... ... ... ермегі емес. Барлық сөзінде сол жорықтың қуанышы
мен қайғысын кеше ғана көз алдынан өткізген, көзі көргеннің ... ... ... ... ... ... қайғы, мұң, арманы бар. Өзі сол оқиғаның
адамы. Сондықтан әңгіме тізуінде жаңылмайтын сенімділік бар. Сонымен ... ел ... ... да ... ... ... ... пішінін кіргізбейді. Өзі көлденең отырып айтқан айтушыдай бойын
аулақ ұстап, шын істі ... дәл ... ... ... ... кететін
өртті арман, жалын болмаса, әңгіменің көп жерінде қырғыз бен қазаққа тең
ақын болып ... ... ... ... үнемі жазықты болмайды. Қайта
Кәрібоздың кінәласқан сөзінде Наурызбайды ... ... ... ... ... кінә аз. ... "Ежелгі жау ел болмас" деп ... ... ... ... сол ... үшін қырғыз, қазақ
қолынан көп зорлық, көп қиянат көреді. Соның бәрін бадырайтып ... ... ... ... ... Қырғыздың кінәсіздігі Кенесары
қолындағы көп жұртқа мәлім. Сол кінәсіздігін ақын да ... ... ... өз басшысының орынсыз қиянатын, орынсыз жуандығын түгел
санайды.
Кенесары қолында алалық туады. "Қызыл тұмсық" болсын деп барымталаумен
олжаны берген ... бір ... ... ... ... ... елінен
ұзаққа баратын бірлік шықпайды. Нысанбай осыны да қалдырмайды, бұл сияқты
сөздер ... өзге ... ... мінезін көрсетеді. Бұл сыншыл
жыршы. Қырғыздың сөзін жөндеп, кінәсін күшті ... ... ... ... ... Кенесары тілеуінде екендігін де өлеңінде
жасырмайды. Кезекті кезінде екі жаққа да тең ... ... ... ...... қазақтың үміті. Бір қырғызға аттанған жорығы емес,
одан көп арғы ... ... ... ... ... жақсылық күтетін,
Кенесарының түп мақсатымен беттеген беті жалғыз Нысанбай ... ... ... үмітін артқан беті еді. Кенесары ірі іске ұзақ ... ... еді. ... ... ... шұғылынан қаза тапқаны алыстан
тоят іздеп ұшқан ақ сұңқарды қанатынан қайырғандай, ақынның ... ... Бұл ... ... ... ... зіл қара
тастай қайғы болады.
Соны ойлағанда Нысанбай жырмен ... ... ... ... ... Оны шын ... ... шын зар басады. Қайғымен іші ... ... ... ... ... қылуға жарамайды. Жарық жұлдыздай ағып
өткен ... ... ... ... ... Сондықтан
оқиғаның қайғымен, жылаумен бітетін жерін айтып біте алмай, ... ... Дәл ... ... ... келгенде әңгімесін үзіп, жоқтау,
жылаумен қалған халды баян ... Бұл ... ... бар ... ... ... жорығы мен жүрісін өмір қылып кеткен Нысанбайға ... ... ... ... басқа жол жоқ сияқты. Аламаншыл ақыннан
бұдан арғыны тілеуге болмайды.
Сондықтан сағынып-сарғайған қайғылы, қаралы ... "Көп ... Кене хан ... не ... деп, ... ... ... не болды..." деп тоқтайды. "Кенесары" жырындағы өлең тілі ерекше сұлу
кестелі тіл, оқушыға ұғымды, артынан ... ... ... ... қызу бар. ... ... салған қызумен шын сезімін білдірген, міні
жоқ ұзақ қайғы өлеңі болып шығады. Өлең тілі құр ғана ұйқасы мен ... сөз ... сол ... ... ... ... түрлерінен құралған сом
алтындай жұмыр келетін кесек тіл. ... ... отты ... соғыс
суреттері мен айтыс, талас сөздер. Соғыста еске ... ... ... бірі
қалмай тізілген, ақынның ірі суретшілдігін білдіретін өзгеше ... ... ... жерде келеді. Кенесарының Нысанбай айтқан жыры жалғыз
ғана қырғызға ... ... ... Бұл ... ... он жыл бойы
созылған ұлы оқиғалар жырда ... ... ... ... жырлардағы бейнесі
Он жылға созылған Кенесары қозғалысы халық жадында ... ... ... ... ... ... ... Әрине,
ондай туындылар тарихи оқиғалардың дәл ... ... ... ... ... ұғымындағы бейнесі мен халықтың сол көтеріліске
берген бағасы болып табылады.
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс тарихын жазбаша мұрағат
құжаттары, ауызша дәстүр ... және ... ... ... ... оның ... көтерілістерден мынадай басты ерекшеліктері
айқындалды:
Біріншіден, белгілі бір аймақты қамтыған қарсылықтар ешқандай ... көз ... Сол ... қозғалысқа Қазақстанның бүкіл
аумағы, яғни үш жүздің рулары көтерілді.
Екіншіден, көтеріліс барысында Кенесарының әскерінің саны 20 ... Оған ... ... ... Орта Азия хандықтарының қысымшылық
саясаттарына қарсы бас ... ... ... саны 5 мыңнан
асқан емес.
Үшіншіден, қазақ мемлекеттілігі мен хандық билігі қалпына ... хан ... ... және Орта Азия хандықтарының
басқыншылығына қарсы күресу ... ауыз ... әрі бір ... ... ... мүмкін емес екенін жақсы түсінді. Ол ... ... ... ... ... ... ... халқының санасында «хан
билігі» дербес мемлекеттіліктің белгісі еді. Ал Кенесарының қай ... ... ... ... ... ... ... Бұл тарихи оқиға
әрқилы Ұлытауда, Айыртауда немесе Сарысу өзенінің бойында өтті деп жазылып
жүр. Бұл мәліметтер шындыққа ... ... деп ... ... ... ... ... нәтижесінде хан сайлану рәсімі Ырғыз
өзенінің жоғары ағысындағы Қарашатау деген жерде жаз айларының ... ... ... ірі ... бірі ... Ырғыз өңірінде Кенесарыға
тікелей қатысы бар жер атаулары өте көп. ... ... ... ... сол ... кездесетін Қарашатау маңында
орналасқан. Ал Кенесарының қазақ ... ... ... жайлы мына
тарихи жырдан көруге болады:
...Әуелде қазақ ханы Кенесары
Хан қылған ... ... ... ... бағынуға разы болмай,
Өкпелеп кетті көшіп Сырдан әрі.
Жарықтық Кенесары - әулие хан,
Дүниеге келе бермес ... ... ... жоқ, бағынба!» - деп,
Қазаққа уағыз айтып көп зарлаған [25, 12б.].
Қазіргі таңда Кенесары хан қозғалысына қатысты әлі ... ... бар. Олар ... ... ... жұртты зорлықпен өзімен бірге
алып жүргендігіндегі, ... ... ... ... ... соңғы кезеңіндегі Сыпатай батыр мен Рүстем сұлтанның ... ... ... кетуі. Мысалы, Нысанбайдың «Кенесары-Наурызбай»
дастанында көтерілістің ... ... ... ... ... ... Рүстем сұлтанның Кенесарының қолын тастап қашып кетуі былай жырланады:
Бұл сапарда қазақтың
Болмады қабыл тобасы.
Рүстем мен Сыпатай,
Төренің нағыз ... ... ... ... ... екі мың Дулатты,
Қашырды түнде расы [26, 12б.].
Тарихи жырдағы осы үзіндіге байланысты: ... туыс және ... ... ... ... қарсы ниетінде болған Кене ханның бұл
саясаты жиі өзгеріске ұшырап, бейбіт ... ... ... арзан олжа
көзіне айналдыру әрекетіне ұласып отырған және бұл Кене хан ... ... ... ... келіп тірелгендігінің көрсетеді. Осы жерде
ескеретін жай, Кене ханның өзі ... ... ... ... ... ... адам ... Артында қалған ұрпағына дүние-мүлік
қалдырмаған. Ал тапқан мал және басқа олжасын, ... ... ... мен ... қамтамасыз етуге жұмсаған.
Кене хан қолына Рүстем сұлтанмен бірге қосылған Сыпатай ... ... де ... жағдайға тап болғанын аңғармауы да мүмкін емес.
Өйткені батырдың жеке ... ... ... ... халқының
бітіспес жауына айналуға ешқандай негіз жоқ болатын. Осы қисынды дәл ... ... ... ... ... ... ... хан бүгін бізбен
соғысып, ертең-ақ еліне қайтар, сонда Алланың еркімен мәңгі ... біз ... ... ... ... деп кісі ... Бұл
жағдай Сыпатайдың күдігін тереңдете түскені сөзсіз.
Сондай-ақ, Кенесарының қырғыз жерінде опат болуын Рүстем мен Сыпатайдың
хан қолынан бөлініп кетулерімен ... - ... пен ... арасында
от тастау және рулық-жүздік сезімді қоздыру әрекетінен басқа ештеме емес.
Өйткені Кене хан ... ... ... ... ... де ... ... империяның Орталық Азияға тереңдей енуін тоқтата алатын күшке
айналуы екіталай болатын.
Кенесары көтерілісіне ... ... ... ... ... ... ... ақын-жыраулардың туындылары ел жадында сақталған және осы
ақындар мұрасының өзіне ғана тән ... ... ... ... ... ең алдымен, ақындардың өзі жырлап отырған ... ... ... түскен қасіретті өз басынан кешірумен байланысты. Бұл ретте, ең
алдымен, қобызымен ... жыр ... ... ... көз ... ... ... барын бардай өрнектегеніне оның «Кенесары-
Наурызбай» атты көлемді жыры куә. ... ... ... ... жоқ. ... өзі туралы айтқандары ғана белгілі:
Нәсіл затым сұрасаң,
Ашамайлы керейітпін...
Он бес жасқа келген соң,
Кенесары – Наурызбай
Төрені іздеп келгенмін [27, 4б.].
Кенесары қаза ... ... ... ұзақ ... бойы Орта Азияда
кезіп жүріп, 1870 жылы ... ... ... ... Ғасан есімді ақын ... оның ... ... жеткен жоқ. Екі көзінен айырылып, соқыр
болып ... ... ... өз көзімен көрген қазақ ... ... ол ... ... деп ... ... ... қобызын
аңырата тартып, Абылайдың немересі өміріндегі соңғы оқиғалар жайында ел
ішінде жыр толғап жүрген шақта, ... бір ... ... ... ... Ғасан еді. Кенесарымен қоян-қолтық араласқан және оның ... ... осы ... ... ... соғысы туралы, Қытай
империясы төңірегіне көшу жөнінде жырлаған....» [28, 15б.]
Кенесарының замандасы болған, көтеріліске ... ... ақын ... Ол ... ... ... берген жауабында былай деген:
«Менің есімім Досқожа, Тоқбурин баласымын, Орта Ордадан, Алтай-Қалқаман
руынан, ... ... ... ... ... кіргенде мен бүкіл
отбасымызбен Кенесары сұлтанға қосылдық» [28, 10б.]. ... ... ... ... ... ... ... жырында» жеке адамның
басынан өткен оқиғасына қатысты айтылмайды. Жырды оқығанда ... ... ... ең ... ... тіршілігімен күңірене қоштастып, ... ... көз ... ... қоғалы,
Суы тұнық көлдерім,
Көк шалғынды жапырып,
Жағалай қонған елдерім.
Артқы көшім келгенше,
Ақсақалдар жиналып,
Батыр мен билер бас қосып,
Әңгіме ... ... [16, 19 ... тағы бір ... ... қожа ... «Қарқаралы тауымен
қоштасу» деп аталатын жырының да маңызы осындай. Бұл жыр да ... ... ХІХ ... ... ... ... өңірінде бекініс-приказ
орнатып, қазақтарды атамекенінен кетуге ... ... ... ... ... Сарыарқадағы ата қонысынан ауып, Сыр еліне қарай
көшуіне байланысты ... ... ... ... жерден ауған
сол замандағы елдің зары болып саналады.
Кенесары бастаған ұлы оқиғалардан оның туыстары да шет ... ... ... тек туыстық жақындық емес, алдымен үлкен елдік мақсат
болатын. Мұның айғағы ... өз ... ... да ... тікті, одан
бауырлары да бас тартқан жоқ. Інісі ... ... ... ... Иса, ... ... Саржанның балалары), Жәңгір (ағасы
Есенгелдінің баласы), Ораз (ағасы Бопының баласы), қарындасы ... ... ... ... ... т.б. ... қан майданда жүрді. Наурызбай,
Ержан, Құдайменді, Кенесарының екі баласы соғыста қаза болды.
Тарихи ... ... ... ... әйел ... бірі ... ... Бопай. Қозғалыс басталғанда, ол өзінің ері ... ... ... ... 1837 жылы 17 ... ... ағасы бастаған
көтеріліске қатысады. Өз басының мүддесін ел, ... ... ... ... оның ... ХІХ ғасырдағы қоғам тарихынан лайықты орнын ала
алмай келеді.
Кенесары тақырыбына арналған ... ... ... ... қатарында, өзінің соңынан ерген Ағыбай, Бұқарбай, Иман,
Жәуке, Төлебай, ... ... ... ... ... ... сияқты т.б.
батырларының ерлігі де талай дастанға негіз ... Бұл ... ... батырлардың Кенесары көтерілісі кезіндегі ... ... бір ... ... ... тыс өз ... жеке батырлық іс-
қимылдары жырлайды.
«Кенесары - Наурызбай», тарихи жыр. Бұл дастанды ... ... ... ... ... ... барлық оқиғаларды өзі
көрген Нысанбай жырау Жаманқұлұлы шығарған. ... ... ... ... жырда Кенесары мен Наурызбайдың бейнесін батырлық эпос
үлгісімен жырлап, ұлт-азаттық көтерілісінің соңғы ... ... ... ... шеберлікпен суреттеген.
Ұлттық батырлар Кенесары мен Наурызбайдың психологиялық жағынан ең бір
айқын айшықталған бейнесі ... Бұл ... ... ... ... да ... ... жұмыстарында, шығармашылық қызметтерінде
дерек кезі ретінде пайдаланған. Ұлт-азаттық көтерілісінің ішінде жүріп,
оның жалынды ... ... ... ... тараған жыр атапған
себептерге орай, ... ... ... де, ... ... ретінде де
өте құнды дүние. Жыр алғаш рет 1875 ж. С. ... мен Т. ... ... Оренбургкого русского географического ... 3-ші ... сөзі ... әрпі орысша болып басылды, қазақ
тілінде 1912 ж. Қазанда Университет ... ... ... ... жыр ... ... Наурызбай төре Қасым уғлы ... ... ... ... ... Ә. ... ... Ж. Басығарин
нұсқасы X. Досмұхамедұлының алғы сөзімен 1923 ж. Ташкентте, Н. Төреқұловтың
алғы сөзімен 1924 ж. ... ... Бұл ... ... ... ... ... көтеріліске тіл тигізіліп, мазмұн жағы мүлдем ... ... Е. ... пен Қ. Бекхожин Кенесарыға тіл тигізетін
бұрмаланған жерлерді алып ... ... тән ... ... ... ж. ... ... «Батырлар жыры» деген көлемді жинаққа енгізді.
Жырдың түпнұсқаға жақыны 1875 ж. ... мен ... та ... ... - 1938 ... ҰҒА фольклор экспедициясының торғайлық Қашкынбай Қараевтан жазып алған
нұсқасы. Жыр Кенесары-Наурызбай ... ... ... ... кезін, көтеріліс басшысы хан Кененің ... ... ... ... ... беруге шамасы жетпей, атамекенінен ... ... ... ... ... ... ... күйзелісін бейнелейді.
Нысанбай жыраудың халық атынан қос батырын жоқтаған ... толы ... ... ... өзекті арнасын үлкен ауқымда қамтып, Кенесары,
Наурызбай ерліктерін бұрынғы батырлар жыры ... ... ... ... ... беріп, заман шындығын тебірене жырлайды. Жыр
көркемдік ... ғана ... ... деректі сипатымен де құнды.
Тарихшы-ғалым Е. Бекмаханов атап көрсеткендей, жыр ... ... ... шығармалардан озық, «жырда тарихи мәні бар жекелеген
оқиғалар шындықпен баяндалады», шығармада суреттелген ... ... ... ... ... ... Сталиндік әкімшіл-әміршіл
жүйенің ескі мұра атаулыға қарсы саясаты бұл бағалы ... ... ... ... ... жылы ... ... мәжбүр етті де, еліміздің тәуелсіз
мемлекет болуына байланысты «Кенесары-Наурызбай» жыры да ... ... ... ... бұл жыры «Хан ... жинағы (1993) мен «Қазақ
халык әдебиеті» көп томдығының Кенесары-Наурызбай ... ... ... ... ... (1996) енгізілді. Әуезовтін,
Кенесары Қасымов бастаған ұлт-азаттық кетерілісінің тарихымен терең ... 1924-25 ... ... 1927 ж. ... шыққан «Әдебиет
тарихы» оқулығында «Кенесары-Наурызбайдың» қысқаша әңгімесі» және «Кенесары
жырының мәнісі» атты тараушалар жазып, алғашында ... ... ... ... ... ... ... көркемдік тұрғыдан терең
талдағанынан көреміз. Әуезовтің тағдыры қиын болған шығармаларының бірі -
«Хан Кене» пьесасы. Пьесаны да ... ... ... ... ... ... ... соғысқа арнаған. Окулықта
жырдың фабуласына, сюжетіне шолу жасалып, ... ... ... ... ... ... ... көз- қарасын сездіре отырып, Нысанбай
жыраудың ұлт-азаттық көтерілісінің жыршысы ... ... ... де баға ... өз ойын біл- ... ... ... көркемдік
ерекшеліктеріне катысты терен ойлар айткан.
Жалпы тарихи жырлар туралы, оның ... ... ... ... ... ... ... «Кенесары-
Наурызбай» жырына қатысты ойлары Әуезов ойларымен толықтай ... 1924-25 ... ... ... ... ... қазақ баласының барлығына да қадірлі, қасиетті әңгімедей болып көп
жайылған. Бұл жырдың көп жайылуына екінші бір себеп болған ... - ... өзге ... ... әлдеқайда ірі, әддеқайда көлемді оқиға
болғандықтан туады» деген ойлары Кенесары тұлғасына да, Нысанбай жырына ... әділ ... ... ... Нысанбайдың шығармашылық бейнесі терең
талданып, Абылай хан ... ... ... шығармашылык қызметінің
өзіндік ерекшеліктерімен салыстыра ... ... ... ... қолдың ішінде жүрген, әскердің барлық қиын-қыстау соғыстарының
басы-қасында жүрген жыраудың поэтикалық ... ... ... ... ашкан. Әуезовтің Нысанбайға берген бағасы өте жоғары,
өйткені «Кенесары-Наурызбай жорығы туралы кейінгі талай ақын ... ... ... да, дәл Нысанбай жеткен өріске жеткен емес».
Сондай-ақ ... да, ... ... екі ... ... ... кақтығыстың себептері мен барысына шындық тұрғысынан ... ... «Хан ... ... да жырда суреттелген кезең, оқиғалар
қамтылған. Тарихи жыр мен ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне орай пьесада жыр сюжеті ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктеріне
байланысты орайластырылған. Кейіпкерлер жүйесінде де айтарлықтай
өзгешеліктер бар. ... ... ... бейнемен толықтай үндес болса,
Наурызбай, Бұғыбайлардың бейнелерінде өзгешеліктер ... ... ... ... ... психологиялық талдау жағы
терең. «Кенесары-Наурызбай» жырына қатысты ... ... ... ең дәл ... әділ ... Әуезов «Әдебиет тарихы» деген
зерттеуінде «Кенесары - Наурызбай» жырының жазылу себебіне, мән-мағынасына
назар аударған. ... ... ... кез ... ағып отырған қандай
қызулы, жанды шындық бар. Барлық сөзіңде сол жорықтың куанышы мен ... ғана көз ... ... кезі ... ... бар. Көп ... кешегі тарыққан қайғы, мұң, арманы бар. Өзі - сол оқиғаның адамы»
деп, шығарманың шындыққа құрылғанын баса ... Ұлы ... ... ... ... ... болмайды. Қырғызда кінә аз. ... ... ... да, Нысанбай бүркемей, шындықты бүкпесіз жеткізгенін
мақұлдайды. Қазақтардың ... ... - ... ... алауыздық туады,
барымтаны олжалауға таласады. Ақын мұны да жасырмай ... ... өзге ... ... ... жыршы екенін көрсетсе керек
деген тұжырым жасайды зерттеуші.
Тарихи ... ... ... ... ... ... Кенесары
– Абылай мен Қасым хандар ұрпағы. Батырлар жырында қаһарманның ерекше болып
туатындығы туралы ... ... Онда ... ... ата-анасы, бабасы
жайында әңгімеленеді. Осы ... ... ... да аңғарылады.
Мысалы, «Наурызбай-Ханшайым» атты туындыда Кенесарының ... ... ... оның ... ... да жырланады. Мысалы:
Абылай бүкіл мұсылманға хан болған,
Қалмақ Қалданның қызын алған, одан Қасым туған.
Қасым өзге ұлынан асып туған,
Көңілін ... ... ... - деп ... ... Қасымның
ерекеше адам болғаны айтылады. Мұнда одан туған ... да ... ... ұғым ... «Қасымның төрт ұлының ішінде бөлек туған Кенесары, сол
себепті хан болды», - дейді халық ... ...... қозғалыстың басшысы. Кенесарының барлық мүддесі
қазақ жерінде бейбіт, азат өмір үшін күреске арналғаны анық. «Кенесарының
сөзі» ... ... ... ... қазақ елі Ресейдің отары болуына қарсы
екені ашық айтылады. Оны ... өз ... анық ... ... ... ... ... орысқа,
Осы бастан амандас
Сарыарқа дейтін қонысқа.
Береке кетер асыңнан,
Билігің кетер басыңнан [30, ...... ... ... ... ... ... қазақты өзіне
қаратқан хан. Тарихи жырда бұл сипат ... ... ... Кенесары Орта жүзге,
Жайылды әруағы өзге жүзге.
Хакім боп, жеті жұрттан иығы асты,
Жарамас шөп салуға басқан ізге [31, 86б.].
Кенесары – ел ... ... хан. ... ... еркіндігін, елдігін,
сақтауға күш салған әмірші. Жұртқа өз ойын ашық ... ... ... ... ... ... ... сөзі:
«Біздің бұл Сарыарқадағы қазаққа: «Бізге бағын, бізге қара», - деп,
Ресей патшалығынан келді... Екінші жағынан Қытайдан да елші ... ... ... ел боп ... ... құралық, - депті [32, 35б.].
Кенесары - көріпкел, сәуегей, келешекті болжаушы. Ордада отырып, ... ... ... сезіп, біліп отырады. Наурызбайды, Ағыбайды басқа да
батырларды сынап, олардың ... ... мен ... жіті
аңғара біледі. Кенесарының тағы бір қасиеті - түс жорып, алдағыны ... ол ... өз ... ... ... еске алып: «Менің Сыздығымнан
кейін солай боламыз ғой!» - дейді. ... ... ... ... ... ... ... бағымыз алдымызда,
Артымызда қалатын бақ жоқ,
Өзімізбен бірге кетеді,
Ал сенің бағың артыңда қалады [33, 89б.].
Халық аңызының айтпағы – Кенесары өз ... ... ... ... ... ... кетті.
Халық әдебиеті Кенесарыны үнемі мақтай да бермейді. Халықты өзіне
еруге көндіріп, көнбегенін ... ... ... хан ... үлкен наразылық та тудырған. Ондайларды Кене хан қатты жазалаған.
Олардан көп алым-салық жинаған. ... ... кек ... ... ... оқиғасы осындайдан шыққан.
Ұлттық тарих айту дәстүрінде Кенесары – халықтың «әділ де, ... ... ... бейне. Оның бойында ханда болуға тиісті ... ... ... қиялындағы, ел арманындағы ханның, батырдың бейнесі
көрініс тапқан.
2.3 «Исатай-Махамбет» дастанының көркемдік ерекшеліктері
Исатайдың жорығын жыр қылған ... ... ... жыры ... ізі
қалған жыр, анық оқиғаның дәл өзінен туған ... ... ... көмескілеген жасырын жоқ. Болған оқиғаны өлең өлшеуіне түсіру
жыршының алдыңғы ... ... ... ... ... жырын тізуіне
қарағанда, кейде Кенесары қолындағы Нысанбайға ұқсайды. Бұда батыр ... ... ... ... ... үміт етеді. Бұл жағынан қарағанда ел
мұңын жоқтап шыққан қолдың ақыны ... - ... ... ... рет 1924 жылы ... «Сәуле» журналында басылған. Көлемі 3000 жол. Авторы - белгілі ақын
Ығылман. Екі бөлімнен тұратын шығармада ... жылы ... ... ... ... ... ... көтерілісі суреттеледі. Көтеріліске басшы
болған Исатай, Махамбет, Үбі, Қалдыбай, Таңатар, т.б. ... ... ... ... атқа ер ... ... ... бейнеленеді. «Исатай-
Махамбет» дастанында кездесетін ... ру мен адам ... ... негізі
бар. Дастанда батырлардың іс-әрекеттері, жорық жолдары, көтерілістің сәтсіз
аяқталу себептері көрсетіледі. Ақын Исатайға мінездеме беріп, оны ... ... үшін ... ... ... ... Ол халық намысы
жолында «беліне садақ байланып» қол ... ... ... Қиялымола деген
жерде Жәңгір ханның әскері көтерілісшілерден жеңіліске ... ... ... сөзіне сеніп қалған көтерілісшілер патшаның қарулы, қалың
әскеріне төтеп бере алмай бас сауғалайды. Жайықтан ... бір ... ... Исатай жаз шыға елге келіп қол жинап, тағы ... ... ... ... ... ... үшін қалың топқа жалғыз кірген батыр қапыда
қаза болады. Ақын оны ... ісі мен ... ... ... ... хақ
батыр деп көпке үлгі етеді. Махамбет жалынды ақын ғана ... ... ... ... шақта үнемі оның қасында болады. Хан ордасынан
елші келгенде Исатайға олардың алдап жүргенін ашық ... ... ... ... ... ... ... келген Махамбет
«Ағатай!» деп ат қойып, жасақты қан майданға ... ... рет ... елші ... де ... ... ... алдап жүр, әскерге хабар
жолдап жүр», - деп Исатайға шын ... ... ... ... ... Баймағамбет, Қайболды, Шыман, т.б. кейіпкерлер оқиға үстінде өздерінің
іс-әрекеттерімен даралана түседі. Дастанда ел өмірі ... ... ... ... «Исатай-Махамбет» дастаны - 19 ғасырдағы ... ... ... тарихын шынайы бейнелеген көркем шығарма.
Дастан өзінің жанр жағынан да зерттеушілердің айрықша көңілін ... Оның ... ... ... ... жатқызуға болады. Ол
өлеңдерінде ақын өмір құбылыстарын Исатай бастаған ... ... ... ... өз ... суреттелсе, сонымен қатар оған өзінің
көзқарасын, қатысын, ол жағдайды ... ... ... де ... сезінуге бөлене отырып оқиғаны баяндау лиро-эпикалық жырларға
тән нәрсе екендігі кімге де болса мәлім.
Бұлай ... ... ... Махамбеттің "Соғыс", "Мінкен ер",
"Баймағамбет сұлтанға айтқаны", "Исатай сөзі" ... ... ... ... ... Махамбет көтерілістің әрбір кезеңдерін тарихи
оқиғаның ізіне сәйкес етіп суреттейді. Кейбір ... ... ... ... ... ... болып отырады. Бір
қарағанда осы "Соғыс" пен өрістес біркелкі өлеңдерді тіпті ... ... ... ... да болатын тәрізді. Бірақ бұл өз ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетіндегі белгілі бір түр
саналатын тарихи өлеңдер (лиро-эпикалық жыр емес, қысқа өлеңдер) бізде әлі
зерттелген ... ... бұл ... ... ауыз ... ... ... байланысы барлығы айқын. Бірақ айырмасы қайсы
деген сұрақ - ... ауыз ... ... келе ... ... ... жеке ... етіп талдауды керек етеді. Сондықтан, оны басы ... ... бұл ... ... ақынның тарихи уақиғаларды тамаша
шындықпен бұлжытпай көрсете алуы. Осы ... ... оның ... ... ... ... және Махамбет өлеңдерінің тарихи ... ... ... ... ... ... ... да) ертегілері мен аңыз,
өлеңдерінің ... мәні ... ... ... ... деп ... "Егер
жұрттың айтуымен Гередот жинаған Гомердің көркем ертегілері мен аңыздарының
аз да болса, ... мәні бар ... егер де ... ... ... ... аңыздардың негізінде оқиға шындыққа жататын болса, ... өмір ... әдет - ... әр ... ... белгілі бір
жүйеде суреттеген, сол ... ... ... ... ... ... ... ол халықтың осы күнгі мінез-құлықтарымен және олар
жөніндегі тарихи сілтеулермен салыстырсақ, ол ... ... мәні ... ... ... ... Уәлихановтың эпостық ертегі-
аңыздардың тарихи мәні бар ... бұл ... ... ... тарихи
мәліметпен мидай араласып жатқан тарихи уақиғалардың нақтылы сәулесі болған
Махамбет ... ... мәні зор, ол ... документ екендігіне шек
келтіруге болмайтыны ашық, талассыз.
Біз жоғарыда Махамбеттің біркелкі өлеңдері лиро-эпикалық түрге жатады
дедік. ... бұл ... ... ... лирика жоқ деген ұғым тумауы керек.
Лиро-эпикалық деген сөздің өзінде сол түсінік бар. өзі мен ... ... ... - ... өздерінің хан - сұлтандарға қарым - қатынастарын
жай баяндау түрінде айта ... кей ... не ... ... не ішкі күйінішін сыртқа шығару мақсатымен айтылған лирикалық
шумақтарда аз кездеспейді. Екінші ... ... ... бірқатар
өлеңдернде эпостық баяндау сарыны жалынды лирикамен аралас келеді:
Кешегі Исатайдың барында,
Алақандай ... едік ... ... жапа ... ... ... бір ... ұстаған
қара балта едім,
Шабуын таппай кетілдім.
Қайраса, тағы жетілдім…
Көрмес, келмес деп едім,
өз еркіммен бетіңді-ай!.
Жалпы алғанда Махамбетке тән нәрсе ... ... ... ... лирикалық өлеңдерге жатады. Сонымен қатар, Махамбет ... ... ... ... ... келген лирикалық өлеңдерден
анағұрлым айырмасы, өзіне тән ерекшелігі де бар. ... ... ... ... ауыр ... сезіне отырып, терең толғап суреттеумен
қатар, ол өз кезіндегі ... ... ... ... ... бұқараның
көңіл күйін де көрсете білді. Оның өлеңдерінде өзінің көңіл күйі мен ел
күйі ... ... ... оның ... - әлеуметтік сарындағы,
саяси үгіттік лирика деп атауға тура ... ... ... ... таптық күрес туады да, сол таптық күрес саяси-таптық жырларды
туғызады. Бірақ бұл жаңа ... ... ... лирикаларға өзінен
бұрынғы поэзияның әсері болуы да ... ... де ... ... ... де ... қиын ... Қоғамның тапқа бөлінуі және сол тапқа
бөлінудің ... ... тап ... ... ... де айқын
көрінеді. Соған қарағанда саяси лириканың бастамасы ауыз әдебиетінде жатыр
деуге болады. ... ... ... ... ауыз ... ... фольклор дәстүрімен байланысты. Жалпы саяси лириканың өзіне ... - үгіт ... ... ... үндеу, белгілі бір топтың, не
таптың алдында тұрған ... ... ... сөз ... ... сана -
сезіміне жеткізу, үгіт арқылы оларға әсер ету болса, Махамбет поэзиясында
бұл бағыт ... ... ... да ... өмірімен байланысты ішкі Бөкей ордасының
шаруашылық ... ... ... тап ... күшейтті, сол
қайшылықтармен байланысты ... ... туды ... Ол ... ... ... ... жалынды үгітшісін де туғызды. Бұл тәрізді
тарихи жүкті ... ... ... бірі - ... Сондықтан да Махамбет
поэзиясының басты қасиеттерінің бірі саяси үгіт болуы ... ... ... ... ... тарихта жалғыз Махамбет емес, басқалар да болды.
Әйтсе де, солармен ... да, ... тағы өз ... ... ... негізгі ерекшелігі оның бір сырлы, сегіз ... ... тек ... ... үгіт емес, оның өлеңдерінде жалынды,
саяси өткірлік пен терең ой, нәзік сезім ... ... біте ... ... ... бұл үшеуінің жігін ашып, бөліп алуға болмайды.
Осы қасиеті Махамбетті көтеріліс туын көтерген әрі жалынды ... ... ... ... Бұл ... ... ... құрылысы мен түріне де
әсер етті. Түр - мазмұнның түрі болуы қажет деген ... ... ... ... бере ... Оның: "Ереулі атқа ер салмай", "Мұңайма", "Айныман"
деген өлеңдері , мазмұнына түрі сай, ... ... ... ... ... ... даттап шығарған өлеңдерінің мазмұны күрес идеясын
жыр ету болса, құрылысы ... толы ... ... отты сөздер болып
келеді де, сөйлемдері қаратпалы, сұраулы сөйлемдер ... ... не ... не ... ... ... риторикалық сұрау болып отырады. Мысал үшін
"Мұңайма" деген өлеңін алайық:
Ханның ісі қатайды,
Азамат ерден мал тайды.
Қанды көбік киініп,
Бір аллаға ... ... ... ... ... - ... ... "азамат, жолдастарым" деп, достарына қайрыла сөйлеу, сөйлемін
риторикалық сұрау түрінде құру, өзінің айтайын деген пікіріне дәл, күреске
үндеу тілегіне ... ... бұл ... үгіт ... қатар, лириканың
басқа да түрлері бар. Ақынның бірқатар өлеңдері үлгісінде құрылады.
Қазақ фольклорында дүние салған адамның ... ... ... ... толық баяндап жырлайтын жоқтаулар, естіртулер көп. Махамбет
өлеңдерінің кейбіреулері фольклорда кездесетін жоқтау өлеңдердің ... ... ... "Тайманның ұлы Исатай"). Исатайдың өліміне
арналған "Тарланым" деген өлеңін ... ... ... ... ... ... іс, амал, қасиет мінездерін санап көрсетеді.
Бірақ, мұнда да Махамбеттің өзіне тән ... ... бар. ... ... ... ... алмайды, оның өмірінің әлеуметтік-таптық
жақтарын алып, батырдың езілуші халық, қара шаруа, еңбекшілердің ... ... ... қарсы шыққан, шын мәніндегі халық ... ... ... ... ... ... ... жағына ақын
тоқталмайды.
Жырда Исатай – Махамбеттің ... жыры ... ... ... ... ғана суреттеледі. Исатай Бөкейден соң хан
болған Жәңгірдің тұстасы болады. Хан қол астына 30 мың үй ... ... мың жаны бар ... ... ол ... қол астына қарайтын Беріш руының
ел бастаған әділ биі, абыройлы жақсысы болады. Хан елін ... ... ... ... әр ... ... ... жиып алып қожа,
молдаға билетеді. Елге көп ... ... Ел ... ... ... он екі би
алады. Бірақ билер өзі сүйіп, сайлаған би емес. ... ... ... ... ... ... әділеті жоқ, жемқор билер болады. Қалың
елдің ортасында ханның әділетсіз ауыр билігі үшін ... ... ... ауыртпалығы басқа ел қамын ұқпайтын жат пен ... ... ғана қара ... ... ... басты адамдарын да наразылыққа
салады. Көп елдің кеңесі ханға қарсылық жасап, ауыртпалығынан ... деп ... ... өз ... ... өз билігін жүргізуді тілек етеді. Осы
көптің ішінде Жәңгір ханға Исатай да ырза емес ... Оның ... ... сайлау керек болғанда, қалаған кісісін көрсету елдің ... ... ... ... шыққан Жақсымбет, Шомбал, Балқы деген билер ел қамын
жейтін Исатайға билікті ... ... ... ... ... ... соң,
барлығы ортасынан Балқы деген кісіге билікті береді.
Балқы елдің қамын бүктемеге тастап, ылғи Жәңгір ханның ... ... ... ... жағынуды мақсат қылды. Беріш атаулы бұған бұрынғыдан да
жаман наразы болды. Осымен жүргенде Исатай хан ордасына ... ... ... ... Жәңгірдің мінін айтады. Хан алдына бір мырза мен бір жарлы
дауласып келген уақытта мырзаға ... үкім ... еді. ... ... ... ... ... жоқтығын бетіне айтады. Хан бұл сөзге
намыстанып, қарсы сөйлейді. Исатайға ... ... ... да ерегісіп
жуан сөйлейді. Жәңгір мұндай қарсылыққа шыдай алмай, Исатайды тұтқын ... ... ... ... он екі биге ... ... Билер ханға
тіл тигізгені үшін Исатайға алпыс атан айып кеседі. Исатай ықтиярсыз айып
төлеп, ... ... ... деп ... ... соң, ... шыдамай қол жиып,
ханмен соғысуға қамданады. Исатайша наразы болған елдің тобы осы тудың
астына ... Бір ... қол ... ... ... ... ... ордасына қарай бет қояды. Келе жатқан қолдың хабары ханға естілген соң,
о да әскер жинайды. Орысы бар, ... бар екі ... кісі ... ... ... Қарауыл деген қожаны сайлайды. Екі әскер далада ... ... ... ... ... алыстан атысып, қашықтан ұрысады. Артынан
Исатайдың қолына Махамбет ... Бұл ... ... ... ... Махамбет қолды бастап, жауына қарай тура беттеп, шабуыл жасайды.
Ханның әскері бұлармен қарсыласуға ... ... ... ... Бұл ... ... ... Исатайдың қайраты мен ерлігіне көп ел сүйініп,
жеккөрінішті ханнан ... ... ... ... ... болып,
бұрынғыдан жаман ағыла бастайды. Көп елдің тілеуі де артынан еріп, өрісіне
сенімі артқан соң ... ... жылы алты мың ... хан ... ... ... тағы аттанады. Бұл жолғы мақсаты ханның ордасын талқандап, өзін
тұтқын қылып, орнынан түсірмек болатын.
Ойда жоқта Исатай әскері келіп қалған соң, хан ... ... ... ... ... ... ... бәрін қолданады. Бір жағынан жақын
маңдағы орыс қалаларының ... ... ... ... ... қамап
жатыр, ақыл менен көмек бер, Исатай патшаға қарсы көтеріліс жасап отыр", –
дейді. ... ... ... ел ... де Исатайға салып, айтқанын
орындамақ болып, бітім тілейді. ... өз ... ... жаман
болатынына сене алмай, ордасын тастап, қашпақшы болады. Бірақ сол жұмыстан
маңындағы ақылшылары, ханымы болып, ... деп ... ... ... келіп, айып-анжы төлеп, табыспақ болып, сөз ... ... ... ... ... ... жүр, ... тосып
жүр, біз қайда қаламыз, одан да елшілерін қырып, орданы алайық" дейді. ... ... ... ... Бері ... ... бастайды. Көп қол наразы
болады. Бірнеше күн ... ... сөз ... аяғы ... ... Бұл ... Исатайдың ісіне ырза болмағандар шығып, ыдырап, тарай
бастайды. Оның ... ... ... ... ... орыс ... ... Исатай дегеніне жете алмай, қапыда қалып, шегініп кетеді. Жаудан
қашығырақ ... ... ... ... жатып, Жайықтың суы қатқанын тосады.
Бұл кезде қасындағы барлық көп қолы ... ... ... ... ... ... ... келеді. Исатай соғысып аман құтылады. Саны аз ғана
болса да алдырмайды. Сол ұрыстан кейін Жайықтан ... ... ... ... ... екеуі бірталай заман қашқын болады.
Махамбеттің жоқтау тобына жақын келеді деген өлеңдері, оның басқа
өлеңдеріне қарағанда фольклормен ... ... ... ... ... метафора теңеулерін алсақ, көбіне фольклордан алынған поэтикалық
тілдер.
Ал ... ... ... ... бағытқа негізделген
өлеңдер болып келеді.
Қоғалы көлдер, құм сулар,
Кімдерге қоныс болмаған?
Саздауға біткен құба тал,
Кімдерге сайғақ ... ... ... кімнен қалмаған?
Таңдап мінген тұлпарлар,
Иесін қайда жауға салмаған?
Құландар ішпес бұршақ қақ,
Кімдерге шербет болмаған?
Садағына сары шіркей ұялап,
Жау іздеген ... басы ... те ... те түселік,
Ойналық та күлелік,
Абайласаң, жігіттер,
Мынау жалған сұм дүние,
Кімдерден кейін қалмаған?-
деп, риторикалық сұрай ... ... айта ... өмірге өзінше
қорытынды жасайды. "Толғау" деген өлеңінде де осы ... ... ... ... одан түйгендерін баяндауға негізделеді. Бірінші шумағында
ақын ... ... ... ақыл кеңесіне аударады да, онан
кейінгі шумақта ақындық шабыттың ... ... ... ... ... ... үшінші шумақта, хан-төренің тағдыры халықпен байланысты,
былайша айтқанда, оларды жоқ ету халықтың қолында деп, халықтың зор ... еске ... Ең ... ... ақын ... деп өзінше қорытынды
жасайды:
Батыр болмақ ойдан-ды:
Айқайласып ... ... ... жігіттер,
Ажалымыз қайдан-ды?
Махамбеттің бақыт пен тағдырдың айнымалы екендігін философиялық түрмен
қорытқаным мына өлеңінен де ... ... ... жүзінде,
Айдан көркем нәрсе жоқ.
Түнде бар да, күндіз жоқ.
Күннен көркем ... ... бар да, ... ... ... жоқ,
Тілде бар да, дінде жоқ.
Көшпелі дәулет кімде жоқ,
Бірде бар да, бірде жоқ.
Азамат ерлер кімде жоқ,
Еріккен күні ... ... ... тар ... ... биде ... айт та, бірін айт.
Қаумалаған қарындас.
Қазақта бар да, менде жоқ.
Бұл тәрізді эпифоралық ... ... ... ... ... мән ... ... бұл дәуірде дұрыстық, әділдік жоқ
деген қорытындыға әкеп ... де, ... ақын ... ... ... ... Махамбеттің кейбір өлеңдерін, әсіресе оның өмірінің соңғы
кезіндегі шығармаларын - элегиялық өлең ... ... ... айрылдым",
"Нарын " және басқа сол сияқты өлеңдер өткенді еске түсіруге ... ... ... ақынның жалғыздық қайғысын, ... ... ... ... ... ... оның ... бір зұлым
тағдырдың қара бұлты төніп тұрған сияқты.
Мен тауда ойнаған қарт марал,
Табаным ... тиер ... ... ... басын жел соқса,
Қаршыға қуыс қайғырар:
Балапаным суға кетер деп,
Мамығын ... ... дағы ... ... ... ... ... ол.
Махамбеттің элегиялық өлеңдері аса суретті, тамаша көркем. Бұлар
ақынның тек жалаң өз қайғыруының ... ... ол ... ... сол ... ... айнасы болды.
Кейбір өлеңдерінде ақын туған елі бүгінгі Қазақстан жерінің табиғат
байлығының әдемі көріністерін, ен ... ... тау, ... ... пішінін суреттейді. өлеңнің көп жерлерінде ақын ... ... ит ... құс ... ... өз ... өмірінде орыны бар жан-
жануар, аң, құстардың образын көрсетуге көбірек көңіл аударады. Бірақ, бұл
ел, табиғат байлығын, ... ... ... ... тек
көркемдік сипатын ғана көрсету немесе тек сұлулық үшін ғана ... да ақын ел ... ... өз ... кешірген қиын-қыстау
кезеңдердегі ой сезімін оқушылары толық сезінгендей етіп ашығырақ көрсетуге
құрал есебінде ... ... мына ... үзінді толық дәлел:
Назары қайтқан күн болған
Жібектен бауы көнеріп
Ақ сұңқар ұшқан күн болған.
Бағаналы боз орда
Еңкейіңкі күн болған.
Телегей-теңіз шалқыған
Қоғалы ... ... ... күн ... ... бәйтерек,
Жапырағынан айрылып.
Қу түбір болған күн болған.
Алқалаған жер болса,
Азамат басы ... ... ... ... едік;
Исатайдан айрылып
Алқалай келген кеңесте
Дем құрыған күн болған.
Бұл тәрізді элегиялық өлеңдердегі ... ... ... ... та,
ақынның айтайын деген негізгі идеясына бағыныңқы. Исатай өлгеннен кейін,
күрес арқылы жетеміз деген мақсат орындалмай, ... ... ... ... ... бұрынғыдан бетер езіп, ел ... ... ... Бұл жағдай ақынның поэзиясынан орын алмауы мүмкін емес еді.
Ақынның бірқатар өлеңдеріндегі қайғының элементі жоғарғы халмен ... ... ... ... ... негізгі сол жағдайлар деуге
болады. Бірақ бұл сарындағы ақын ... ... ... ... бар,
сөнбес кек бар, жолдас-жорасына дем ... ... ... ... ... бар. Міне ... жиынтығы келіп, Махамбет
өлеңдерін сары уайымнан аулақ етеді.
Ығылман ... ... ... болмаса да, сол оқиғаның артынан ел
есінде қалған жанды әңгіменің қызуын өз басынан атқарған ... ... ... ... мен ... ... ... – Исатай оқиғасын тудырған әуе, Исатай
қолының шаңы басылмай, дүбірі мен даңқы ел ... ... ... ... Ол ... көпке шейін ескіруге мүмкін де емес. Себебі – ... ... сол ... ... ... ... ... заманында да
кеміген жоқ-ты, көп істе патша үкіметі ... да ... ... ... болып алған. Сондықтан Исатайлар заманында Абылай, ... ... ... ... ... Ығылман заманында Исатай – Махамбеттер
де сондайлық қадірлі аруақ болған. Исатай өз заманында зор іс ... ... құр ғана сөз ... қанағат қылған жоқ. Барлық ақыл мен қайратын іске
жұмсады. Сол іс пен мақсаттың жолына басын құрбан қылды. ... ... оның ... ... оның қадірін ұққан болса, ең алдымен сол жақсысын
ұмытпау керек. ... ... ... ... аузында үнемі аталып, үнемі еске
алынып жүруі ... Олай ... ... ... бір алуан жақсысының
міндеті сол батырдың аруағын тірілту.
Бұл міндетті ... кім? ... ... ... сол ... дәуір
туғызған екі алуан жақсының бірі деп саналған кемеңгер қария мен ... ... қол ... ... ... ... сол оқиғалардың бетіне
қарай, ел ойы мен ел сезімін тәрбиелеуге міндетті. ... елге ... сөз ... ... ұғылады, өлеңмен айтылса ұмытылмайды. Сондықтан
Исатайдың жорығын жыр қылуды екінші түрлі батырлық ... деп ... ... ... қадірлеген ел соның жүрісін өлең ... ... ... сияқты қылын артады. Осы сияқты ел ортасына ертеден орнаған ... ... өлең ... түскен тарихы жасалады. "Исатай" ... өлең ... зор ... бірі – осы. Осы хал ... жырында өзге
өлеңдерден анығырақ, ашығырақ көрінеді. Бұрынғы батырлар жырының барлығын
туғызған ... ... ... ашып бергендей болады. Оларды туғызған да
осы ұғым, осы салт. Кенесары жорығын ... ... ... те ... ... Исатайдың жырын бастап келе жатып:
Үйренген бастан бір мінез
Шабан едім бой ... ... ... сөз ... ... ... ... тұрғанмын.
Ел қамын жеген ер үшін,
Шыбын жанын фидә еткен ... бір даяр ...... ... ... бой ... ... тастап, ұйқысынан оятып,
батыр жолына басын фидә қылатын тілеулестігін білдіріп, ақын жыр жырлап,
жер ... ... бұл ... ... ... ел ... ... артында күңірентіп қалған қарашы арманда кеткен жақсысына ... ... ... ... ... ер ... зая ... арман
болар еді. Сондықтан:
Тәржіма халін ерлердің
Жырлап жазсаң не етер деп,
Ел үшін еткен еңбегі
Жарыққа шықпай кетер ... ... соң, ... ... ісіне өлеңнен күмбез орнатуға
кіріскен. Батырдың басына зират салған ісмер сияқты өз ... ... ... ... ... ... ... жылы ізі суымай тұрған уақытта,
сол оқиғаның өкшесін басып шыққандықтан үлкен шыншылдықпен жазылған. Өмірде
анық болған оқиға көмескісіз, ... ... ... ашық ... батырлар жырының жасырынды сүйетін тұманды сарыны Исатай жырында
суалып, жоғалған сияқты да, оның ... ел ... мен ел ... ... ... ... Бұл жағынан қарағанда Кенесары, Исатай
жырлары сияқты тарихи өлеңдер әдебиетте жаңа бағыт туғызып, өмірге ... ... ... Ел ... ... ... толық
пішінде ең алғашқы рет осы ... ... ... ... ... сөз ... айып ... алпыс атан төлеуі, ел билерінің кесім
айтуы, онан соң жырдың ішіне шай мен жылы үй, құс ... ... ... ... ел ... ... ... кіре бастағанының белгісі. Бұлардан
басқа орыс ... ... ... соғыстың суреттері болсын, бәрі ... ... ... ... ... кеше ғана ... іс ... анық
білдіреді. "Исатай" жырында "Кенесарыда" кез келетін жекпе-жек жоқ. О да
ескі ... ескі ... еді. Оның ... баяғы ескі батырлар жекпе-жегі
кезең астында ғана тұрған сияқты еді. Мына ... ол салт пен ол ... Бұл ... ... ... да ... тәжірибенің анық ұғындырған даусыз ақиқаты. Сондықтан Ығылман
өзі көрген суретті ғана ... ... ... ... батырлар ісіндей
қылып бұлдырата алмайды. Солай болмасқа ақынның шарасы да жоқ еді. Өйткені,
зеңбірек пен әскер ... ... ... ... деген орынды ойып алған.
Баяғы заманда бұлар ... ... ... заманында асау басқа киілген
ноқта тым-ақ анық, ... ... ... тізе ... ... Исатай мен
соған ерген ел емес, ақынның қиялы да сол қазаны ... ... ... ... ... еткен ақындық қиялы алғашқы рет қазақ ... ... ... ел ... жат ... ... жат тілмен сөйлеп жүрген
шен мен шекпенді көргенде бұрынғы ұйқылы-ояу ... ... ... ... ... ... суық ... тиіп" шошынып мұздатқан заманда ақын
қиялы да, бала шағынан шығып, қызылды-жасылды күндеріне қош айтып, ақыл мен
ойға бой ұра ... Сол ... бой ұру ... ... ... бояуын
бұзып, бағытын өзгертіп, жоғарыда айтқан өміршілдік сарынын күшейткен.
Бірақ, Исатай жырын жалғыз осы ... ... ... ... бір ... ... болар еді. Сондықтан осы жырды ескі
батырлар жырымен жалғастыратын үлгі қандай, ... ... ... керек.
Ығылманға "Исатай" жырын айтқызған себеп, ескі жырларды туғызған ... ... ... ... да ескі ... ... бар, ол үлгісі –
Исатайдың өмірін баяндауда, рас Ығылман ең алдымен, Исатай басының ... ... ... ... ... ... ... Кенесарыны
жырдың аяғында жоқтаса, Ығылман басында жоқтайды.
Ағайынның ... ... ... Қысқа күнде қырық шапқан.
Қысылғанның панасы – Асыл едің Исатай Ер ... ... ... ... ... сөз екенінде дау жоқ. Жырдың бұл жері бергі өмірдің табысы
болса, осыдан кейін келетін өлеңдерінің ... ... ... ... ... туып-өскен жерге арналады. Содан кейін бала күнінен жігіт
болып, жетілген шағына шейін кім болғанын ... ... ... тілі ... он беске келгенде
Жұрт пайдасын ойлады.
Жиырмаға келгенде,
Жиылған дуды көргенде,
Оза шауып бәйге алды.
Жиырма беске келгенде,
Астананың қамы үшін
Түн ұйқысын бөлгенде,
Түгесілмес ... ... ... ... ... ... сайланды, – дейді.
Міне, мұның бәрі батыр шынын толық қылып ... ... ... ... ескі ... әңгімесінен алған үлгі. Ақынның түсінуінше, Исатай орыс
заманы ғана туғызған батыр емес.
Туысы баяғы батырдың туысы. Сол батырдың бел ... ... ... ... кер ... кез ... кедергіге ілінген, заманы бұрынғы болса, бұ
дағы "қоңыраулы найза ... ... ... ... төске алып, жауды көрсе
шүйіліп, жеңсіз берен ... ұлы ... ... еді. Қазірде мұның басын
тағдыр қуатындай болып, басып тұрған ауырлық бар. Ол ... ол ... бір ... бай бір ... ... ... Бірақ заман халі өз
бетіне. Сондай сұм заман болса да, баяғыдай батыр туа ... сол ... ... ... ... туып-өскен өмірін айтқан жыр Ақжүністің Қожаққа
айтқан:
Бес жасында, қарт Қожақ,
Жас ... жай ... ... оқ ... оғың ... ... ... беске келгенде,
Ақ балтырын түрініп
Оймақтай аузың бүріліп,
Қарт бурадай шамданып,
Қас батырдай қамданып,
Бір дұшпаның сөз айтса,
Шыныңменен арланып,
Қызды ... бір ... ... ...
деген сөздеріне даусыз ұқсастығын білдіреді. Бұл үлгіні ел ... ... ... ... ... көшіп жүретін үлгі деп есептесек, ол
уақытында Исатай, Махамбеттің жыры өзге халіне ... ... ... ... жаңа ... жыры ... Заманның толық суреті сияқты болып
түскен әңгімелі өлеңі – тарихи өлең болады. Мазмұнына түрі сай ... ... ... ... ... да ... ... тым жоғары, ол
жайындағы «Исатай-Махамбет» ... ... ... ... дау ... ... және «Есет батыр» жырларының халық өміріндегі маңызы
Қазақ ұлт-азаттық қозғалысының басқа да кезеңдерімен қатар 1916 жылғы
көтерілістердің әр ... ... де ... ... айту ... кең көрініс тапқан. 1916 жылғы 25 маусымдағы ... ... ... түпкір-түпкірінде болған ұлт-азаттық көтерілістер
жайындағы әңгімелер, өлеңдер, жырлар халық ... ... ... дейін
жеткен. Мұның өзі ауызша тарих айту дәстүрі ... ... ... ... ... ... тағы да дәлелдейді.
Мәселен, Жетісудағы көтерілісті басқарған Бекболат Әшекеевке арналған
«Бекболат» атты жырда ... ... ... ауылдың ахуалы былай
көрсетілген:
...Даланы қара бұлт ... ... от ... ... ... ... ... кезең кездесіп,
Кәрі, жастан сұр қашты,
Жарлығы шығып патшаның,
Ел сенделді, ер ... кек ... жұрт ... ... ... ... төбеден жай түскендей әсер ... ... ... ... ... ... және ... жерлерде
оны жүзеге асырудың әділетсіз әдістері түңілуге дейін ... ... ... ... ... өкіметінің өкілдеріне: болыс
басқарушыларына, ауыл ... ... ... бас салып «адам бермейміз!» деп айқайлап, ... ... олай ... ... ... ... ... қайғы көргенше,
Патшаға қарсы тұрамыз.
Өлсек, шәйт боламыз, -
деп ... [3]. ... ... ... ... көтеріліске
ұласып, ұлт-азаттық сипат алып, Жетісу, ... ... ... ... және т.б. аудандарды қамтыды. Ғылыми ... 1916 ... ... ... ... негізінде жан-жақты
зерттеліп, өз бағасын алды ... ... ... ... ... ... болды. Мұнда патша
жарлығына қарулы қарсылық шілде-тамыз айларында бұқаралық сипат ... ... ... ... ... шоқпарлармен, жекелеген қарапайым
аңшылық мылтықтармен қаруланған сарбаздар жасақтары ... ... ... ... ... көтеріліс ошақтарына Бекболат
Әшекеев, Жәмеңке Мәмбетов, Ұзақ Саурықов, Жаңабай Құдайбергенов, Серікбай
Қанаев, ... ... ... ... ... және Жақыпберді
Солтанбекұлдары, Монай және Мұқан Ұзақбаевтар, т.б.жетекшілік жасады [5].
«Бекболат» жырында ... ... ... бел ... ... ... ұлықтарының Жетісу облысының әскери губернаторы
М.Фольбаумға баяндағаны былай көрсетілген:
«Сұры жаман қазақты»,
Көздерімен көргенін,
Патшаға жігіт бергенше,
Жақсы көрер қырылып,
Өз ... ... ... көп ... ... шоқ ... сайын біз бардық,
Ықыласы жоқ қазақ.
Палбаум,тақсыр,жанарал!
Қазақ әскер бермейді,
Бұл сөзіме құлақ сал.
Қанға былғар қолдарын,
Беруге қимай ұлдарын,
Көзім көрді көп қазақ
Баталасып тұрғанын ... әрі ... ... ... ... ... тұру үшін ... қарулармен қарулана бастағандығы айтылған...Шілде айының бас кезінде
толқулар Верный уезінің Батыс және оңтүстік бөліктерін де қамтыды, ... ... ... ... ... ... ... және
басқалар басшылық етті.
1916 жылы жасы 70-тен асып кеткен Бекболат ... ... ... ... жасағын басқарды [7]. «Бекболат» жырында бұл
жағдай былай сипатталады:
Жұрт жиылды айқайлап,
Ырым қылып өзінше,
Бір ағашқа ту ... ... ... бас ... ... ... Үшқоңыр тауындағы Ошақты сайына орнығып алған Б.Әшекеев
қарулы қарсылыққа дайындала бастады [9].
Сол уақытта ұрыстың,
Басталар кезі дәл болды.
Біреудің біреу малына,
Ие ... күн ... ... қазаққа,
Күйік болар күн болды.
Айдағаны әскердің
Түйе болар күн болды.
Үсті-басы қазақтың,
Шие ... күн ... ... сақадай жазалаушылардан көтерілісшілер жеңіліп, Бекболат және
басқа да көтеріліс басшылары қолға түседі. Бекболат бар күнәні өз ... ... ... ... кезекте Б.Әшекеев қиын міндетті
шешуге тиіс болды: не Қытайға кету ... еді, онда ... ... ... жазалай бастайтын еді, не туыстары мен ауылдастарын құтқару үшін
патша жендеттерінің қолына өз еркімен ... ... ... өз ... ... еді. Бекболат соңғысын таңдады» [11].
...Қазақтан талай кісі шығын болды,
Жүз елу ... ... ... ... ... әкетті айдап,
Ат үстінде аяқ қолын байлап,
Артынан қалғандарын қоса айдап,
Бейшара түсті қолға соры қайнап, -
деп, Бекболаттан жауап алуы, оның ... ... ... ... өзі ... соңында патша жендеттерінің Бекболатты дарға асуы
баяндалған [12].
...Атты казак орыстар,
Қамап алып келеді.
...Көк мылтықты көпіртіп,
Көкке ... ... ... ... ... ... ер ... қарап келеді.
Елден адам бар болса,
Сәлем айтсам жұртыма,
Деп те қарап келеді.
Дар түбіне барады,
Жан-жағына қарады.
Ауылдасы Мұстафа,
Дереу келе ... жас ... ... ... менің баламды.
Басқа сөзге уақыт жоқ,
Мойныма арқан салады... -
деп [13] көрсетілген жырда. Халық Бекболаттың ... ... ... ... қиын жағдайға күйініп, ІІ Николай патшаны даттайды. Жырдың
«Жайылмыштың кемпірлерінің жылағаны» деп аталған бөлігінде:
Біз де адамнан туып ... деп ... ... ... ... күнә ... ... бермей қойдық па?
Малын бермей қойдық ба?
Сендердің де біздей ... ... ... жеп уласын, -
деп [14], халықтың ашу-кегі сипатталған.
1916 ж. Жетісуда болған ұлт-азаттық көтерілістің ауызша тарих ... ... ... ... ... ... деп баяндайды:
«Қыркүйек пен қазан айының басында Жетісу көтерілісшілері жеңіліс тапты,
олардың ... ... күші ... ... ... ... шайқаса
отырып, батыс Қытайдың Шыңжаң ... ... ... болды. Қытай ауып
кеткендердің көпшілігі шекаралық өңірді мекендеген Ұлы жүздің Албан, Суан,
Орта жүздің Найман, Керей тайпаларының, ... ... ... Бұғы тайпасының 300 мыңнан астам ... еді. ... ... ... ... ... ... Көдек Маралбайұлы,
Бөлтірік Атыханұлы, Әбен Атамқұлұлы сынды ақындардың халықтың жадында
жатталып, ... ... ... өлең-жырларында сол кездің тарихи
шындығы тайға таңба басқандай суреттелген [15]. ... «Ел ... ... жырында:
Сойылы бар батырдың
Талайын атқан оқпенен,
Жапалақтай жығылған,
Сай-салада тығылған.
Қызыл жоса,қырман боп,
Қырылдық жаман шыбыннан.
Албанның қасқа қайсары
Серікбай, Ұзақ, ... ... он екі кісі ... бет ... ... ... ... ақындар патша жендеттерінің соққысына шыдамай халықтың үдере
көшуін «үркін», «үрке қашу» деп анықтаған. Осы ... ... ... ... ХХ ғасырдың 20-жылдарында көтеріліс болған Жетісу
аймақтарын әдейі аралаған Ілияс Жансүгіров хатқа түсіріп кеткен екен. ... ... ... ... ... жатқан Ілекеңнің қолжазбасы кейінгі
жылдары оның шығармашылық мұрасын зерттеушілерге белгілі болды...
Жоғарыда есімдері аталған ақындар 1916 ж. ... ... ... оған ... ... сол үшін ... билік жүйесі тарапынан
кезінде қуғын-сүргін көрген жандар еді...Олардың бізге жеткен өлең-жырлары
Жетісудағы көтерілістің ... ... ... ... Албан
көтерілісі, кейбір мұрағат құжаттарында «Албан-Бұғы көтерілісі» ... сыр ... Оның ... мен барысы, жеңіліс табуы, көтеріліске
жетекшілік еткен айтулы тұлғалар, тірі ... ... ... ... жөнінде аса құнды мәліметтер сақталған» [17] .
Бөлтірік Атыханұлы қысым көрген ... ... ... ... ... күңіріне үріккенде
Кеулей қашып жөнелдік.
Атадан қалған қой, жылқы
Тимей қашып жөнелдік.
Тіккен үйді тенкейтіп
Кірмей қашып жөнелдік.
Екі жеңін шапанның
Кимей қашып жөнелдік.
О қашқаннан бардық та
Қытайға ... ... ... ... ... ... ... сол кезеңнің жағдайы анық суреттелген [18].
Осылайша халық ... 1916 ... ... ... ұлт-азаттық
көтерілісінің негізгі оқиғалары сақталып, ауызша тарих айту дәстүрі
туындылары ... ... ... Бұл ... ... болған
оқиғаларға халықтың берген бағасымен танысуға мүмкіндік аламыз.
Есет батыр Көтібарұлы ... - ... ... ... ... империясының отаршылдық саясатына ... ... ... Кіші ... Қабақ руының басқарушысы болған.[3] Ақтөбе
облысының Шалқар ауданындағы Шалқар көлінен жеті-он шақырым ... ... ... ... жылы Жоламан батырмен бірге көтеріліске шығып, Елек ... ... ... жылдары Жанқожа батырмен бірге Қоқан, Хиуа
хандықтарына қарсы шықты. 1847-1858 жылдары Есет батыр Арал ... ... ... және кіші ... ... мен ... тауларын, Жем,
Сағыз, Ырғыз, Елек, Ойыл, Қыйыл өзендерінің бойын ... ... ... ... ... қарсы көтерілісіне басшылық жасады.
ХІХ ғасырдың 40-50 жылдарындағы Есет Көтібарұлы ... ... ... ұсақ ... ... ... жақын орналасқан Ресей бекеттеріне шабуыл жасап отырды.
1853-1854 жылдары Есет батырдың басшылығымен қарулы көтеріліске шыққан Кіші
жүз ... ... ... ... ... 1853 жылы осы
көтерілісті басуға сұлтан Арыстан Жантөрин, екі ... ... мен ... ... ... ... Орал бекінісінен майор Михайлов пен 600
жігітті бастаған сұлтан Е.Қасымов ... ... ... ... ... Есет ... ... шекті ауылдарын Үстіртке
жіберіп, өзі 800 жігітпен жазалаушы отрядтарды ... ... ... жазалаушы отрядтардың көтерілісшілерге қарсы бұл жорықтары
нәтижесіз болды. Орынбор ... ... ... ... ... ... Есет ... Көтібарұлы 1853-1854 жылдың қысын
Үлкен Борсықта өткізді. 1854 жылы ... саны ... ... ... үкіметінің алдына: қазақ қауымынан түйе жинауды тоқтату,
жайылымдық жерге еркіндік ... Жем, ... ... ... жайық
өзендерінің бойларына көшіп-қонуға мүмкіндік жасау туралы талаптарын ... жылы ... ... Кіші ... бір топ ... ... басып, Есет батырды қолға түсіруге қатаң тапсырма
береді. Маусымның аяғында тапсырманы орындау үшін 900 адамдық ... ... екі ... бар ... ... және ... бірге Арыстан Жантөрин жорыққа аттанып, Ор ... ... жер ... Елек өзенінің жоғарғы сағасындағы Суықсу шатқалына
келіп бекінеді. Сұлтан ордасы мен көтерілісшілер арасында бірнеше күн ... ... екі жақ ... ... келе алмайды. Осыдан кейін Есет
батыр өз адамдарымен кеңесіп, сұлтан ордасына шабуыл ... ... жылы ... ... ... ордасын тұтқиылдан шабуылдап,
А.Жантөрин бастаған он шақты ... ... ... ... Бұл ... ... Орынбор әкімшілігі көтерілісшілерді
басуға тағы да жазалаушы отрядтар ... олар ... ... қырғынға
ұшыратты. 1856 жылы қыркүйекте әскери дала сотының үкімімен А.Есмамбетов,
Қ.Қарин және Е.Айнақұловтар атылды. 1857 жылы ... ... ... тағы басқа 18 адам Сібірге жер аударылды. 1858 жылы ... ... ... ... көтерілісті біржолата басты. Есет батыр
көтерілістен бас ... соң, оған ... ... 1859 жылы ... топ сұлтан, билермен бірге Санкт-Петерборға жіберіліп, 24 тамызда патша
Александр ІІ-нің қабылдауында болды. 1861 жылы Есет Көтібарұлы қабақ ... ... ... 1869 жылы ... уезі ... ... бекітілді. 1873 жылы Хиуа жорығына қатысқаны үшін патшадан алтын
медаль алды. 1879 жылы ол ... ... ... жөнінде деректерді ХІХ ғасырда өзінің көзі тірісінде
онымен кездескен жиһангерлер, ... ... ... ... ... ... Ресей сыртқы істер министрлігі Азия департаментінің
директоры болған Е.Ковалевский Хиуа ... ... Есет ... ... ... «Арал маңындағы Кіші жүз қазақтарының
кейбір топтарынан құрылған отаршылдыққа қарсы қозғалысты басқаруынан бұрын
Есетті сайын дала ... ... Есет ... ... ... ... келбетті және ерлік іс-әрекеттері кез-келген еуропалықты
таңғалдыратындай және бұл қасиеттері өз отандастарына да ... ... ХІХ ... ... даласын еуропалықтарға алғаш рет таныстырған
поляктың демократ-революционері, суретші Бронислав Залесский 1865 ... ... ... ... ... сахарасына саяхат» деген кітабында
былай деп жазған: «Мен бір күнімді Есет ... ... ... Ол осы ... ... ... ... ерекше тұлға... ол көсем
болып қалды... және қазының міндетін атқарды». Б.Залесский осы ... ... ... ... ... ... салып алған. Есет сол
заманда Еуропада, Ресейде ... ... ол ... ... ... жарық көрген санаулы адамдардың бірі болды.
Ресейде табылған ақпарат құралдарында Кіші жүзде Есет батырдың аты 40-
шы жылдарда өлтірілген ... ... ... ... ... қаһарлы болғандығы және оның ұзын ... ... қара ... оның ... қайырымдылық пен сергектік, тұнық әрі ... ... ... салмақпен айтқан әңгімелерінен оның қазақ
болмысын терең білетіндігі және кең парасаттылығы байқалатындығы ... ... ... тағы бір ... ... ... ... ұлттық кітапханасының сирек кітаптар қорынан 1865 жылы ағылшын
тілінде жарық көрген ... ... ... ... көшірмесін алып келген.
Осы кітаптың 33-беті Есет ... ... Онда ... ... ... - ... да суреті басылған екен. Тарихи деректер бойынша, Орынбор
генерал-губернаторы Назар Есетұлын немере ағасы Бекет ... ... ... қамайды. Кейін Бекетті Сібірге жер аударады да, Назарды
Есеттің қаһарынан ... ... ... Осы ... Есет ... ... ... жазылады.
Есет Көтібарұлының барлық әулеті ел қорғауға араласып, аттары тарихта
қалған. ... ... ... өз ... бір төбе ... ағасы Арыстан
батыр Тінәліұлы, інілері Бекет Серкебайұлы, Ерназар Кенжалыұлы да тарихта
қалған жандар. Арыстан, ... Есет ... ... ... ... Есеттің арғы атасы Қалдыбай батыр еліміздің оңтүстігіндегі Сайрам
шабылына қатысып, сүйегі Түркістанда қалған. Есеттің арғы тегі ... ... ... ... әміршісі болған, атақты «ел қамын жеген «ер Едігеге»
барып тіреледі.
Патша үкіметінің жалдамалы әкім-сұлтаны Арыстан Жантөринге алғаш ... ... Есет би оған ... ... Мен, мен ... мен ... ... қайыспас,
Қас қара нар мен едім.
Шабуыл салса шаршамас,
Шыны тұлпар мен едім.
Су шашырап жел тимес,
Аударылмас қара кеме ... ... ... ... ... мен ... ұшкан қу ілген.
Анық сұңқар мен едім.
Тегеурінім теріс біткен,
Тепсем жілік сыңдырған,
Қыран бүркіт мен едім.
Жем өзені жағалауындағы патша жазалаушы әскеріне ... ... ... Есет бидің жігіттерін жігерлендіріп айтқан толғауы. Әуелде ұзақ
айтылған ... осы бір ... ғана ел ... ... ... ... қайыңның,
Солқылдар басы жел өтсе,
Тоғайға біткен жоңышқа,
Солғын тартар күн өтсе.
Ерні салпы ер аты,
Семірмес ... ер ... ... ... мал ... ... жаман ат,
Ер салдырмас жал бітсе,
Қайыры болмас ғаріпке,
Ақылсызға мал бітсе.
Қасына қоңсы қондырмас,
Қас жаманға өл бітсе.
Тәңірден тілеп алған ... ... ер ... ... ... ... сұраған,
Ажары болмас арудың,
Екі он бестен жас өтсе.
Сылдырап белін шешінген,
Назданып аяқ көсілер,
Алғаныңа жандарым,
Қадірің кетер күн болар,
Ер қартайып жас жетсе...
Есет бидің жасы ... аяқ ... ... ... ... ... ... ғибрат термесі:
- Қартайдым да қор болдым,
Күн сенікі жастарым.
Кәрілікке жеткізсе,
Талайды көрер бастарың.
Заманымда өзімнің,
Еңсеріскен ер ... бел ... жау ... дау ... саспадым,
Бір өтірік болмасын,
Табаным тайып қашпадым.
Түгел ердің жолдасы,
Тілектес болған ... ... ... ... шөптей жапырып,
Аспадым да, таспадым.
Қанды көйлек жолдасты,
Сары алтындай сақтадым.
Менің көрген затым бұл
Төкпей-шашпай ... ... ... ... Есет би ... ... баска да дерек, материалдар, оған
арналған өлең-жырлар болуы мүмкін. Ақтөбе, ... ... ... Есет ... ... ... ... да кездесіп қалады. Бір дастан
Есет батырды ... ... ... - ... ... - ақ ... ... - он саулық,
Есетте болды бар байлық.
Халықтан асқан қайратты,
Қастасқанын жайратты.
Қарасын көрсе жау ... Есет ... ... дабылды,
Соғыссыз дұшпан бағынды.
Ақылына бас иіп,
Алдында шешен жаңылды.
Есеттей ерді еңіреген,
Ешбір дұшпан жеңбеген.
Қайраты қайтып, көзі көрмей,
Кәрілік қана меңдеген.
Қалса да жағын ашудан,
Қайтпады ақыл ... ... ... ... жасынан, -
деп сипатталады.[7]
Есет батыр Көтібарұлы 1889 жылы қартайған шағында дүние салды. Ол туып-
өскен Шалқар ауданындағы Шолақжидеде жерленген. ... төрт ... ... ... ... қазақтарының ұлт-азаттық көтерілісі барысында туған батырлар
жырлары
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... ауып кеткен қазақтардың сондағы жергілікті халықтың ... ... ... ... ... батыр», «Зуқа батыр», «Жақыпберді
батыр» секілді жырлары да өзіндік орын алып ... ... бәрі де ұлт ... ... елі үшін ... ... асыл ерлер жайында. Бұл жырлардың ... ... та, ... ... өмір ... ... дараланған қарапайым жандар.
Мысалы, “Демежан батыр” жырындағы Демежан – керей, найманның үш мың ... ... ... өте сыйлы болған жан, әрі мәнжүр-қытай
отаршылдарының озбырлығына, ел ... ... ... басшылардың
кері әрекеттеріне қарсы күрескен өз дәуірінің саяси қайраткері болған. ... ерте ... ... ... ... алған. Жастайынан өжет,
қайсар болып өсіп, ел ... ерте ... ... ... тап өкілдері
шонжарларының талап еткен ауыр алым-салығына, озбырлығына қарсы күреседі.
Осы тұста қазақ пен мәнжүр, ... ... ... ... арасында бір-
бірімен қырғи қабақ жиі болып тұратын. Мал үшін, жер ... ... ... ... еді. ... ... ... билеушілерінің қазақ пен
қазақтың арасына іріткі салып, бірін-біріне айдап салу ... ... ... ... ... түсінбей қырқысып жатқан заман болатын.
Демежан осы екі қыспақтың екеуін де ... ... ... ... ... ... күрескен халық қаһарманы, ел ардағы. Ел
қорғаны бола білген асыл ер ... ... ... ... тартылып
өлтірілген. Зерттеуші Зейнолла Сәнік: ... ... ... дүниеге
келіп, 1908 жылы шаһит болғандығы мәлім. Бұл ... ... ... ... ... Қанапин өзінің “Демежан үкірдай хақында естелік”
деген қолжазбасында да анық ... ... ... ... ... ... деп ... аралас тілінде жазылған, онда ... ... 1908 жылы 47 ... ... ... ... ... тұратын
Жақыпжан ақсақалдың қорасына (өзбек) әкеліп, ... қан ... ... “шаһит” деп бағалап, жаназасын шығарып, қанды
киіммен қойды [27, Б.192-193]” – деп ... ... ... ... ... Баймоллаұлы: «Демежан 1907 жылы ... 9-ы ... - деп ... ... ... ... ... Ойласам өз күнімді бүйтер ме едім,
Қайғысыз рахатта өтер едім.
Жамандық ардан безіп ойлағанмен
Дүниеден өлмей тірі кетер ме едім.
Жұртым-ау, ел ... жан ... із ... сөз болайын.
Берсем егер жеріңді сұрағанда
Берсем егер малыңды тілегенге
    Абырой ... ... ... едім.
Мәтендер қияр жанын мен дегенде.
Қорғадым қорқаулардан байлығыңды,
Жүргіздім қайтпай қарсы билігімді.
Ел үшін өлсем шейіт боламын деп
Сақтаймын өле-өлгенше ... [29] ... ... Демежанның артында қалған ұрпағы әке ерлігін мадақ тұтып,
зерттеушілерге құнды мәліметтер беріп келеді.
Демежанның тарихи өмір кешкен ел ... үшін ... ... асыл ер
екенін батырдың тұстасы, жақын жүрген досы Әсет пен ... ... ... ... Әсет ...      ... беу ... Саяңа шұбырған ед тамам алаш…
    …Жәйіліп төрт тарапқа даңқы кеткен
    Кешегі ер Демежан иең қайда?
    …Қарадан хан боп ... ... ... Бір ... қас ... ... ... Жарасқан ақ ордаға қайран Боздақ,
    Көшірді-ау құдайдан соң солаң қозғап.
    Ханым мен ханыша болған қатын-балаң
    Қолында әлде кімнің кетті-ау боздап… [27, 111-б.] ... деп ... ... Жанұзақұлы жанына жара салған қайғылы қазаға
өкінеді. Демежанды халықтың қалаулы азаматы ретінде жоқтайды:
             Сабазым, ... ... ... ... тұмсыққа ұрған жемеңгерін.
             Көре алмай төрт үкірдай ... ... ... ... теңелгенін.
             Ханзудың ерте біліп тіл мен заңын,
             Халықтың жоқтап едің мұң мен зарын.
             Түбінде маған сенен бір ... ... ... жетті ақыры Мәтен залым.
             Жазықсыз дарға асып төкті ғой ... ... ... ... ... Ат байлап ағашыңның саясына
             Жоқтаған күңіреніп мен Әріпжан, -
деп ақын өз күйінішін білдіреді.
«Зуқа батыр» жырының бас кейіпкері Зуқа қажы да ... ... ... ... ... ... ХХ ... 20-жылдарының аяқ шеніне
келгенде Алтай өңірінің қоғамдық ... ... де ... ... 1928 ... ... дау иыңы ... қорғаныс елшісі) болып Ви Жыңго дейтін
біреу келді. Ол келе сала Алтай халқына ... ... ... Халықты қан
қақсатты. Әскери күшпен озбырлық ... ... ... ... елді ... қатты күйзелтті. [3,86 б.] Ви Жыңгоның бұл
зұлымдығына шыдамай ... ... бірі – Зуха ... ... Зуха
Сәбитұлы 1866 жылы шығыстағы Қалба тауының етегінде ... ... ... ... ... шыққан ол - аталарының жолын қуып, діни дәріс алған.
Атасы Нұрмұхаммед бүкіл орта жүзге таныс абыз атанған. Өз ... ... ... ... ... ... салып, бала оқытқан, «Дамолла» деген
атақ алған діни оқымысты адам болған. ... ... ... ... ... жуық ... ... ұстаздық еткен. Төрт ұлы - Зуха, Білжай,
Дәкен, ... ... ... ... көзі ... ... ояу ... татар
қызы Бәтиманың тәрбиесінде өседі. Зуха 1903 жылы Меккеге қажылыққа барып,
сонда біраз жүріп, 1906 жылы 40 ... ... ... ... 23 жыл өмір ... 1929 жылы басы алынып  шейіт болған.
Енді Зуқа батырдың жырдағы бейнесін жыршылар:
…Ішінен бұл керейдің бір ер шықты,
Дұшпанын ерегескен жерге жастап.
...Келгенде ... ... атқа ... Ішінен өз елінің шыққан екен, [30, 301-б.] -
 деп хабарлайды.
Жырда Зуха тек батыр ретінде ғана емес, әр ... ... ... ел ішінде беделді адам екендігін:
Алтай, Боғда, Үрімжі, Жайыр, Сауыр,
Тұрушы ед ортасында бір асқар бел, -
 - деп сипаттайды. Оның халық қамын ... ... ... ... билік басындағылармен үзеңгі қағыстыруларын:
Пақырлар күліп қайтар,  жылап барып.
Шаһит қой Зуха батыр жүзі жарық.
Қорлығы өткен халықтың қас жауынан
Еліне ... ... ед ... ... -
 - деп суреттейді.
Жырда болған оқиға бұрмаланбаған. Қайта жыр мен дерек бірін-бірі
толықтырып ... ... Зуқа ... басын денесінен бөліп алып
кеткендігі турасында мынадай жолдар бар:
Қауіпсіз жатқан шағында
Шеріктің ... ... ... ... ... ... [30, ... басын денесінен бөліп алып, қоржынға сала қашқан Ма дарын
тізгін ұшымен Сарысүмбеге жетеді. …Уи дауиң ... ... ... ... ... кіре ... Зуханың басын іліп қойып, “кім
бағынбаса осыны көреді” деп үгіт жүргізеді” [18, ... . ... ... мен шындықтың арасы алшақ емес екендігі осы жырда да көрініс берген.
“Жақыпберді батыр” жыры – Қазақстан қазақтарының 1916 жылғы ақ ... ... ... бас көтергені үшін қудалауға түсіп, лажсыз Қытайға
кеткен Жақыпберді атты ердің Қытай ... ... ... ... азаптарын бейнелейді. Бұл да тарихи шындық.
Қытай билеушілері қазақтардың арасына ... ... ... ... ... барлық азаматтарды “ел арасына іріткі салғалы
келген арандатушылар” деп, ... ... ... артынан ату жазасына
бұйырады. Жақыпбердіге де “саяси қашқын” деген жала ... сол ... ... ... ... ... қатысқан батырдың
басына қауіп төнеді. Жырдағы мына жолдарды оқып көрелік:
             ... ... жоқ ... ... ... ағаш ... Жерінен Ресейдің қашып келдік,
             Орыстың бала алатын салығында.
             ... осы іске ... ... Ақ ... қатаң келді салығы да, -
деген жолдар тарихи құжаттардай әсер етеді. Батыр ... ... ... ... жарлығына қарсы көтеріліс жеңіліс тапты. Патшаның жазалаушы
әскерлері ... ... ... ... ... ... ... Қарақол абақтысына қамады. Көп адамдарды қызыл қырғынға
ұшыратты. Осындай сәтте Жақыпберді батыр белгісіз елге бел ... ... ... ... болды.
                       Отыр ек Ақбұлақта бие байлап,
                       Жүруші ек ел ішінде күліп-ойнап.
                       Қайтейін қапияда қолға ... ... ... қалдым көзім жайнап.
                       Қылмаспа ем ақ патшаның шерігіндей
                       Қолымда құрал болса ... ... ... ... ... тартқан қайран күндер,
                       Жау болса беттемеген сарыныма [31, 25-б.] -
деген сөздерінен Жақыпбердінің ақ патшаның жарлығы мен салығына ... ... қару алып ... ... ... білуге болады.
Гоминдаң өкіметінің қазақтарға жасаған отарлық-озбырлық саясаты ... ... ... ... шығып отырды. Бірақ көтеріліс
жеңіліс тапқан жағдайда билеушілер халықты аямай қырғындап отырды. ... ... ел ... ... ... аууына тура келді. Қанды қыспаққа
төзбей ел мен жерден еріксіз үдере көшу, босу - өз ... бір ... ... ел мен жерді тастап, көз көріп, құлақ естімеген жаһанға көш
басын бұру − ауырдың ауыры еді. Оңайшылықпен ауа ... ел ... ... тура ... Олар келер ұрпағының қамы үшін, елді аман алып ... ... жер, ... ... Бұл нәубет қазақ баласының
басына түскен 1-нәубет емес-ті. ... ... ... ... ... ... еш айырмасы болмады. Яғни, басы 1723-жылдан
басталған шұбыру ақ ... қара ... бала алу ... ... ... ... өкіметі орнағаннан кейін ашаршылықта үшінші реткі қайталанса,
Шың Шысай тұсында қытайдағы ... бұл ... ... ... шұбыруы
болды. Біз “Үркін-қорқын” жырын Қытайдағы қазақтардың шет елдерге ақтабан
болып шұбырып, ... ... ... ... ... ... Өйткені,
біз жырдан „Қытайдағы қазақтардың шет елдерге босуы“ ... ... ... ... ... маңызды мәселені аңғарамыз. Жыр белгілі қоғам
қайраткерлері, әрі саясаттанушы Халифа ... ... ... ... ... ел” және ... Оралтайдың „Елім-айлап өткен өмір“
деген атпен жариялаған өз бастарынан ... ... ... ... дәл осы жырмен мазмұндас. Жырда да, деректемелерде де бір ... ... ... ... шөлін басып, Тибет асып, одан
Үндістанға ... ... ... ... ...... ...
Стамбулға, енді кейбірі  атамекені – Алтайға қайта оралғандығы сөз болады.
Демек, Халифа Алтай мен Хасан ... ... ... ... ... ... ... тарихи туынды деп қарауымызға әбден
болады ... ... ... ... ... жыры сол ... басталған Жың Шоурын
мен Шың Шисайдың зорлық-зомбылығы мен қырғынынан   ... ... шет ... босқын болып, бас сауғалап көш түзеген қазақтардың
қайғылы күйі мен ... ... ... ... зор ... туынды. Жырда
Қытай өкіметінің қорлықтарына шыдамай, ашық қарсы шығып, ездік өмірден
ерлік ... ... ... ... ... ел ... Алтай топырағынан бір
жола ауған қаралы да қасіретті көшінің бастан өткерген қиын-қыспақтары
нанымды ... әрі жыр ... ... құжаттар да растайды. Белгілі
ғалым Р.Бердібаев: “Түркиядағы ... ... тобы ... ... бас ... Қытай билеушілерінің қорлығына шыдамай, бірнеше
мемлекеттің ... ... ... ... шығынға ұшырап, Үндістан жерінде
тұйыққа тіреліп, “жер ортасы Көктөбе” деп қайда ... ... ... ... құралған. Оларға жәрдем қолын ... ... әкеп ... ... ес жиып, етек жиюға көмектескен Түрік ... ... ... да ... ... ... - деп ... 160-б.]
Қытайдағы қазақтардың бір бөлегі қорлық қысымға, озбырлыққа шыдамай,
еркіндік, ... ... жаңа ... шарқ ұрып ... ... ... осы “Үркін-қорқын” жырының негізін құрайды. Жыр ... үрке ... ... ел ... ... ... шынайы көрсете
алғандығымен құнды.
Жырдың барлық ... ... ... ... әрқалай
болғанымен, ішкі мазмұны ұқсас. Әр нұсқада оқиғаларды ... ... ... ... 1-оқиғаның баяндалуында /толық, толық
емес/, 2-оқиғаның орын ... 3-тіл ... ... ... ... оқиғалар жырдың көп нұсқасында
кездеседі. Мысалы жырдағы мына эпизодтар нұсқалардың бәрінде де  ұшырасады.
1. ... ... ... Шәуешекке амбы болып келуі;
3. Мәтен мен Ысқақтың жақтас болып, елді азғыруы;
4. Мәтеннің алым-салығы, Демежанның қарсы келуі;
5. Демежанның Ішбетіден Алтайға ... ... 6. ... ... ... ... алынуы;
        7. Демежанның елге хаты, абақтыдан қашуы;
        8. Батырдың қайта ұсталуы;
        9.Мәтеннің Демежанды ... асу ... ... араша түсуі;
 10. Демежан өлімі. Батырды жоқтау, оған деген халық құрметі;
                                  11. Жыр ... сөз ... ... ... ... таныстыратын шағын кіріспе
бар. Ақын-жыршылар батырлардың елі мен жері жайында қысқаша мәлімет береді.
Әр жыршы білгенін–естігенін өзінше ... ... ... ... болып келеді. Сондай-ақ бейнелеу құралдарын пайдалану шеберлігі,
ұйқасы, көлемі, баяндау стилі ... да ... ... бар. ... ... ... амбы ... келуінде,
Мәтеннің алым-салығында, Демежанның елге хатында, Бітіридің жоқтауында жол
ұқсастықтары жиі кездесіп жатады. Ал, шумақ ұқсастықтары сирек ... ... біз сөз етіп ... бес ... бес түрлі вариант деуге
келмейді. Жырлардың вариантталуы турасында ғалым ... ... ... бір ... ... бір ғана емес, бірнеше өлең-жырды білуі мүмкін;
жыршы оларды ... ... ... бір батырға немесе сол оқиға болған
бір жерге байланысты бірнеше өлең-жырдың тобы ... ... [12] ... ... ... ... оқиғалардың бір-біріне өте жақын екенін
анықтап, оларды бірнеше ... екі ... деп ... ... ... ... ... нұсқалар да, яғни бір  вариант, ал, Ә.Әмірұлы нұсқасын өз алдына
дербес вариант деп қарауымызға болады. Демек, ... ... ... әдебиетіне тән құбылыс. Екіншіден, жырдың халық арасына кең
тарағандығын да ... Елім ... ерді ... ... тұтып, оның іс-
әрекетін жырға айналдырған. Әр ақын-жыршы өзінше толғап, кейінгі ұрпаққа
өнеге еткен. ... жыр ... ... ... ... тарихи жырлардың мазмұндары өмірде нақты болған оқиғаларға не
тура, не жанамалай болса да, байланысып ... ... ... ... ... қай дәуірде, қай кездерде ... ... мен ... ... ... ... ... Демек, тарихи
жырларды белгілі бір оқиғалар жөніндегі халықтың айтқан ... ... ... негіз бар. Сол себепті, тарихи жырды -  тарихи оқиғалардың ... ... ... ... әйтсе де, қаһармандық эпостарға қарағанда
оқиғалар тарихи шындықтың айналасында өрбиді. ... ... ... аз
мөлшерде болса да ұлғайтудың болатынын жоққа шығаруға болмайды. Өйткені
тарихи жыр ... ... ... пайдаланады. Мысалы, біз нысанаға
алған жырларда («Демежан батыр», «Зуха батыр»,  «Жақыпберді», ... ... ... ... батырлық жырмен салыстырмалы түрде
алғанда ... қасы ... ... ... ерін ... батыр дәрежесіне
көтергісі келген. Жыршы Ә.Әукіш Демежанды дарға асып өлтіруінде:
Тартқанда жеті ... ... ... ... әр ... ақты қаны. [36, 231-б.]
Немесе, Мәтеннің Демежанға салған салығы:
             Бай дейді жұрттан асқан ер Демежан
             Төрт жүз ат, бес пұт ... ... - ... [37, ... ... ... ... де рас, Мәтеннің Демежанға ... да ... ... ... төрт жүз ат, бес пұт ... сұратуы мүмкін
емес. Жыршы Мәтеннің ерекше жемқорлығын ... ... ... ... ... Олай ... бір пұт ... он алты келеге тең
болғанда, бес пұт алтын сексен келеге тең болады. ... ... ... мықтылығын дәлелдеу мақсатында дарға жеті рет тартқызса, Мәтеннің
елден асқан жемқорлығын төрт жүз ат, бес пұт ... ... ... көрсеткен. Біз Демежан салықты төлей алмағаннан  емес, ... ... ... алынғанын ескерсек жетіп жатыр. 
Мұндай гиперболалық тәсіл Зуха, Жақыпберді, ... ... ... ... ... ... батырдың” С.Далдабаев
нұсқасында:
“Көздің жасын көл қылып қатын-бала
                Ешкімнен рахым келіп ... ... ... ...   “Жер жарған Будутыңның құр атағы,
                Қанымен төрт ... ... ... ... әсірелеулер кездеседі.
“Үркін-қорқында”:
             Дүние өтер, соққан жел,
Көздің жасы болды-ау сел.
Айдынды шалқар көл едік,
Қаңғырлыған болдық шөл.
Талайын опат таптырған
Мүрдеге толды-ау құба бел.
 Немесе:
             ... ... ... Жез ... ... ... жолдарда әсірелей айтқандық байқалады. Бұл мақсатсыз қолданылған
тәсіл емес, мұндай әсірелеулер ... ... мен ... ... ... тигізеді.
Халықтың ауыр күйі ауыз ... қай ... ... да ... «Халық поэзиясында ежелден ауыр жағдайды, апатты, қайғыны, қазаны
«айдын көл су ... «қас ... ... ... ... ... деген
сияқты тұспалдап айтып келген» -  дейді ... ... [38, ... ... ... ... көріністер біз нысанаға алған
жырларда да кездеседі. Мысалы, Демежанды ... ... ... ... ... ... ... заманым қуырылды ғой,
Есілім, тірі болсаң бүйтер ме едім.
[39, 235-б.]
                       Немесе:
Күнім ... ... ... арт ... ... ... ...              Немесе:
             Қорғанымыз құлады,
             Бәйтерегім сұлады
[37, 414-б.] -
деп келетін жолдар көп.
Ал, “Үркін-қорқын” жырында Елісхандай ер тағдыр тауқыметімен дұшпанының
көңілінде болса да ... ... ... ... ... ... ертіп, көз
көріп, құлақ естімеген жапанға көш түзейді. Көш барысында ауыр күйлерді
бастан ... Дәл осы ... яғни ... ... ... тастап ауып
бара жатқан мына бір көштің бастан өткерген қиын ... ... ... ... ғасырдағы Жоңғар ойранында Қаратауды тастап ... ... ... халық арасына “Елім-ай” деген атпен танылған “Қаратаудың
басынан көш келеді” ... ... ... ... жөн. ... тарихи
өлең мен біз сөз етіп отырған жырдың  негізгі мазмұны қара ... ... қамы үшін ... ел ... ... бытырап күн көру ... ... Ел ... ... ... ... қош айтыса
айырылысады. Мысалы, “Қаратаудың басынан көш келедіде”
    Қаратау, қош аман бол, ата мүлкі,
    Малменен, елмен екен жердің көркі.
    ... ... ... ... Дәм бітсе, дем сағатта өлмейміз бе?
    Баласы үш момынның қоныс ауды
    Қош енді, көреміз бе, ... ...... ... ... көп ... Төгісті көздерінен қанды жасты.
    Пәниде көре алмасақ ғаріп жолдас
    Көрейік хикмет күні, - деп ...... ... деп екі жақ та ... ... ... шықты түтін.
    Айрылып бір-бірінен егілген ел,
    Көз жасы қойынына төгілген сел.
    Қайғырып қатын-бала жүре алмайды,
    Айырылған әрбір ... ... ... Не ... ... сарғайды
    Сонда да ойлап сағындық
    Өрбіген мекен Алтайды –
- деп, ... ... ... мен қимастығын ашына ... ... ... ... еш ... жоқ. Ата ... ... көз көріп, құлақ естімеген жаһанға бет ... ... ... Тіпті, елдің жағдайы ауырлағанда тарихи өлеңде:
Қаңғырып жүргенінде көп қазақтың,
Көмусіз қала ма, алла, талайлары
- десе, ... ... бір ... тау тағы ... ... ... өлім ... қатты, күні суық көмілмейді
От өртеп, жер жібітіп жанталасқан.
Қарасаң жонда қалған біткен малдар,
Көмілмей қалып жатыр ... ... ... қисабы жоқ
Тірідей қалып жатыр кемпір-шалдар.
Кейбіреу есеңгіреп жарылып жүр
Боялып түйе үстінде қызыл қандар – деп, көздің ... көл ... ... ... ұшқаны сондай:
Тамтығымыз ел болып,
Қосылар ма екен санатқа?! [41, Б.310-378]– деп ... ... ... ... айтқанда ұлғайту формасын пайдаланған.
Мұндай ұлғайту тәсілін пайдалану арқылы шығарманың көркемдік және идеялық
мазмұнын ашып қана ... ... ... ... ... ... түскен.
Белгілі бір тарихи оқиғаға байланысты туған екі ... ... ... да,
үндестік байқалады.
Жыр қаһармандары қарапайым болғандықтан олардың ... де ... ... ... пері қызы да ... ... қатар бұл батырларда ... ... жоқ. ... ... ... да алып күштің адамы
емес, қатардағы адамдардан  алшақ кетпейді. Яғни, ... ... ... ... ... сипатқа енбеген. Демежан Қобыланды сияқты
қырық мың қызылбаспен жалғыз айқасқа келмейді. Қобыланды:
    … ... өзі ... ... ... ... ... тиген қасқырдай
    Сойып кетіп барады.
Үш мың атты бір сайға,
Төрт мың атты бір сайға
Аламын деп қайтарда
Қойып кетіп барады.
Ал, Демежан бір ... ... ... ... бір ... біліп алды,
    Қасына он бес жігіт ертіп алды.
Демек, Демежан алдына келген ... мың ... ... ... Қобыланды
емес, ол кәдімгі қарапайым жанша күдіктенеді, қорқады. ... ... ... ... күнде де:
    Келген соң Мәтен амбы ашуланды,
    Сары таяқ жерде жатқан қолына алды.
Мәтен Демежанды шоқпармен немесе айбалтамен емес, ... сары ... ... жабады. Зуха да бар ауылы болып Ма дарын бастап келген ... ... бере ... Ауылдағы “алпыс адамның” бәрі ... ... қаза ... Ал, ... ... ... еш ... отырғанда,
    Ат қойды қырық шерік андағайлап.
    Амал не, ... ... ... ... ... ... алды ... -
 дейді. “Үркін-қорқында” сәл өзгешелеу ... ... ... еш ... ... жерде қолға түсірсе, соңғы жырда артымызда жау
бар деп сезіктенген ел әркез дайын ... ... ... алдауына
түсіп қалғанында да оны босатып алатын ел-жұрты бар. Дұшпанын жеңеді.
Әрине, мұнда тек ... күші ... ел ... ... Демек, тарихи
жырлардың қаһармандары дұшпанына жалғыз қарсы келе ... ... ... былай қойғанда, қырық әскерге де төтеп бере алмайды. 
Сонымен, көріп отырғанымыздай, тұтастанудың барлық сатыларынан батырлық
эпостар толық өткен, ал, ... ... әлі де ... өте ... ... ... ... Себебі, батырлар жырында “батырлар қандай
кездейсоқтық болса да жеңімпаз ретінде көрінеді” [42, ... ... мен ... ... жырлар мен батырлық жырларды
салыстыра отырып, сюжеттік, композициялық айырмашылықтарын ... ... ... (“Қырымның қырық батыры” т.б.) тұтастанудың
барлық сатысынан өткен, тарихи ... ... ... мен ... жақын. Тарихи жырлардың жанрлық ... ... ... ... ... ... әлі толық өте
қоймауының себептері ашылды. Этнографиялық ... ... ... көп көрініс беретіні  байқалады. Ұлттық наным-сенімдер мен ... мен ... ... ... ... көрініс тапқан.
Жыр оқиғасы тарихи шындықпен орайлас бейнеленген. Жырлардағы ... ... ... ... байқалады, ақын-жыршылар ертеден
келе жатқан эпикалық жырлардың бейнелеу ... ... ... ... ұлғайтулар біз сөз еткен жырларда кездеспейді десе
де болады, дегенмен аз ... ... ... ... ... дүниеге келмеген қарапайым адамдар болып табылады. Бұл ... ... ... ... басқанын әрі қаһармандар да, оның жаулары да
алып күш иесі ... ... ... ... ... ... көркемдеуіш құралдардың ішінде ұлғайту-әсірелеудің мөлшері аз
болатынын аңғардық.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ даласында поэзия тек ... ғана ... ... қоймаған,
ол қазақ мәдениетінің барлық тамырына нәр берген.
Қазақты этномәдени тұтастық ретінде танып-түсіну үшін ... ... ... ... ... [3, 28 ... бұлай қойылуы ауызша руханиятқа кең тұжырымды, пәтуалы тарихи
тұрғыдан қарау ... ... ... ... ... ... тарихи таным үшін өзектілігі осы тұрғыдан анықталады.
Қазақ елі – өте бай тарих айту және оны сақтау ... мен ... ... ... өмірінде көшпелі өмір салты басымдылық танытқан қоғамда
ауызша тарих айту ... ... ... ... ... елдердегі
архив пен кітапхана міндетін атқарады, халықтың рухани өмірі ... осы ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Ұлттық ... ... ... ... қоры мен М.О. Әуезов атындағы әдебиет пен
өнер институтының қолжазба қорында ... 68 ... жыры ... 201), 191 ... 150 ... жыр (түрлі нұсқаларымен 600)
- соның айғағы [4, 7 б.]. Ал тарихи оқиғалар мен ... ... және ... да ... ұзын ... ... ... емес.
Бұл тұрғыдан алғанда, кітапхана, мұрағаттар қорларында халықтың ресми емес
тарихы ... ... Ал ел ... әлі де ... ... ... ... мұра, материалдардың көптігін дәлелдеп жату қажет етпейді. Ұлттық
ауызша тарих айту дәстүрі ... ... ... ... тарихи
белестерін анықтауда қолданудың ғылыми-теориялық негізділігі, ... ... ... ... ... ... тарихи тұлғалардың бірі –
Кенесары Қасымұлының ... ... ... ... ... ... да зерттеу тақырыбының өзектілігін айқындайды.
Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік мұрағатынан Орынбор ... № 4 ... Омбы ... ... №338,345 қорлары, Сібір
қырғыздарын Шекаралық басқарудың №374, 385 ... ... ... ... ... ... қазақ елін Ресейдің отарлау
саясатының мән-жайын бейнелейтін құжаттар, Ресей Федерациясы Омбы және
Орынбор ... ... ... ... ... ... ... № 6 қоры, Орынбор Шекаралық комиссиясының
төрағасы, генерал-майор Г.Генстің қолжазбалары, ... ... ... ХІХ ... ... ... ... қоғамының саяси,
экономикалық, әлеуметтік тарихына және Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-
азаттық көтерілісіне ... ... ... ... ... ... ... облыстық мұрағатынан «Оренбургский листок» газетінің
1885 жылғы №11-17 сандарында жарық көрген сұлтан Ахмет ... ... ... атты ... дастанын «Песня о Кенесары» деген
атаумен орыс тіліне аударып жариялаған ... ... ... ... рет ... ... айналымға енгізілді.
Дәстүрлі ауызша тарих туындылары негізінен еліміздің ... ... ... ... ... қоры мен М. ... атындағы әдебиет
пен өнер институтының қолжазбалар мен ... ... ... ... ... Әсіресе, жиналған қолжазбалардың ... ... ... саны ... белгілісі) - 150 шығарма, ал нұсқалары
мен жазбаларын қосқанда 600-ге ... ... 140 ... ғана ... Олар ... ... мен ауыз әдебиетінің нұсқалары ретінде үзбей
жарық көріп келеді.
Тарихи жыр үлгілерін ... ... ... ісінде көп еңбек сіңірген
академик В.Радлов тарихи жырды «қазақтың бұрыңғы батырлары ... ... ... ... ... сандық» атты жинағында «Абылай хан», «Кенесарының
өлеңі», «Кенесары жырының бірнеше ... ... ... ... тарихи
жырларды кездеседі.
Қазақ тарихи жырларының нұсқалары Г.Н. Потаниннің мұрағаттарында ... Ол ... ... ... жырының үзіндісі 1972 жылы шыққан «Казахский
фольклор в собраниии Г.Н.Потанина» атты ... ... ... Ал ... материалдарда Г.Н.Потанин ХVІІІ-ХІХ ғасырларда өмір сүрген
Бөгенбай, Жанбай, Боран, ... ... ... ... ... бар ... ... И.Аничковтың жарық көрген еңбектерінің ішінде
«Памятники киргизского народного ... ... 1896 жылы ... ... ... «Ерназар мен Бекеттің толғауы» еңбегінің ... ... ... ... ... ... ... ұлттық тарих айту дәстүрінде айқын бейнеленген. Бұ орайда ... ... және ... деректерімен қатар, тарихи жырлар, батырлар
эпосы, тарихи аңыз-әңгімелер, ... т.б. ... ... дәстүрі
туындыларының халықтың басынан өткенінің тарихи-көркем бейнеленуі ретінде
ғылыми ... ... ... дәйектеле отырып, зерттеуде төмендегідей
қорытындылар жасалды:
Қазақ халқының ұлттық батырлар жырларының тарихи бастауларының деректік
мәнділігі оны ... ... ... ... ... ... негіз
береді.
Қазақ халқының ауызша жыр айту дәстүрінің ... ... бір ... ... құбылыс негізінде пайда болған және ... ... даму ... ... ... ... түседі.
Тарихи жырлардың тарихи дерек ретінде қазақ тарихы ғылымында орын алуға
толық ... ... бар. ... ...... ... ... оқиғалар мен тарихта болған қайраткерлердің батырлық
істерінің негізінде туған және олар ... ... ... әдет-ғұрпын, рухани құндылықтарын, әсіресе, ерлік ... ...... ... лайықты орын берілуге тиіс тарихи
қайраткерлерді танып, саралап, сұрыптап, ... ... ... ... дереккөз болып табылады. Соның ішінде Кенесары ... ... ... ... ... ... ... ғылымында халықтың тарихи ... ... ... ... ... ... ... айқындаған ғалымдар
– М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, С.Сейфуллин, Е.Ысмайылов, С.Мұқанов, Н.С.Смирнова,
Б.Кенжебаев, Ә.Қоңыратбаев, С.Қасқабасов, Р.Бердібай, ... ... ... ... т.б. ... болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – Алматы:Білім, 1995. –
288 б.
2. Қазақ совет энциклопедиясы. – ... ... ... ... ... 19   . – 12т. ... ... М. Уақыт және әдебиет.- Алматы: Қазкөркемәдеббас, 1962. – ... ... С. ... және ... ... ... - 1976. - ... Уахатов Б. Арқалық батыр.// Қазақ тарихи жырларының мәселелері.- 
Алматы: Ғылым, 1979. – ... ... М. ... ... жырлар // Қазақ әдебиетінің тарихы. –
Алматы: Қазақ ССР Ғылым академиясының ... 1960. 1-т. – ... ... ... ... ... жырлары және бүгінгі ғылым // Қазақ
фольклорының тарихилығы. – Алматы: Ғылым, 1993. -  ... ... З. ... ...... Ғылым, 1994. - 112б
9. Абылқасымов Б. Қаракерей Қабанбай батыр.// Қазақ тарихи жырларының
мәселелері. - Алматы: ... 1979. – ... ... А. ... батыр туралы тарихи жырлар мен
аңыздар.канд.дисс.
11. ... Н. ... ... ауыз ... ... 1980.6-7б
12. Мыңжани Н. Қазақ фольклоры және оның қисса-дастан жанры жайында. 158б
13. Татанайұлы А. ... ... ... ... 1987. ... ... О. ... халқы және оның салт-санасы. Үрімжі: Шыңжаң халық
баспасы.1994ж
15. Кірішбаев А. Қазақ әдебиеті тарихынан таңдамалы үлгілер. ... ... ... ... ... Ә. ... ауыз ... Үрімжі:Шыңжаң халық
баспасы.1985ж
17. Сәнік З. Бас сардар. ... ... ... ... ... хан. кіт.
Алматы: Жазушы. 1993.- 412б
18. Мырзақан Ж. Қабанбай туралы. // Шалғын, 1981. - №2. – ... ... Т. ... ... ... ... зерттеу және
кәдеге жарату жайлы.// Шалғын. 1980. №2. 99б
20. Асылұлы О. ... ... ... бұтарлағанда.// Мұра.1993. №1.160б
21. Сәнік З. Тұғырыл хан. А., Қазақпарат – 2005ж
22. Бердібаев Р. Байқалдан Балқанға дейін. ... ... 1996. - ... ... Б. ... тұрмыс-салт жырланың типологиясы. - ... ... ... В. ... ... ... М. – Л., 1962. ст.37-43
25. Қасқабасов С. Тұтастану – ... ... ... Қазақ
фольклорының поэтикасы. Алматы: Ғылым. 2001, 8-63б
26. Сейтжанов З. Қаһарманды суреттеу прициптері.// Қазақ фольклорының
поэтикасы. Алматы. ... 2001ж, ... ... Ш. ... ... - Алматы, 1961, 1 том. – 201 ... ... Л.П. и др. ... ... ... ... 2004.- 288
б.
29. Назарбаев Н.Ә. Тарих ... ... ... 2003.- 288 б.
30. Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы. Тарихи жырлар.-Алматы.- 1981.-
361 б.
31. Жүгенбаева Г. Дәстүрлі ауызша тарих.- Алматы, 2005. – 496 ... ... С., ... М. ... ... ... // Қазақ тарихы.-
1994.-№3.- 34-39 бб.
33. Атабаев Қ. Тарих пен дереккөзі – фольклор // Қазақ әдебиеті, ... ... ... Қ. ... бойлау деректанудан басталады // Қазақ
әдебиеті.- 2003.-№ 13.-18 сәуір.
34. ... Ж.О. ... ... ... ... ... т.ғ.д.дисс...- Алматы, 1997.- 300 б.
35. Марғұлан Ә. Ежелгі жыр аңыздар.- Алматы: Жазушы, 1985
36. ... М.О. ... ... ... Ана ... 1991.- ... ... ақын. «Кенесары қонысынан ауғанда» жыры. М.Әуезов атындағы ... п. 1326, 3 ... 1-11 ... ... батыр» жыры. ҚР ОК ҚҚ., п. 1337, іс 5.- 1-8 бб.
39. Ысқақ А. «Бүлінген қазақ» ... ҚР ОК ҚҚ., п. 1331, іс 10, 1911.- ... ... ... Адырлы-Байтақ қаласын алғаны» жыры, ... ... ҚР ОК ҚҚ., п. 1339, іс 9. - 1-9 ... ... ... жан ... Бұқарбай». Жазып алушы:
Мұсылманқұл Жиреншин. ҚР ОК ҚҚ., п. 1333, іс 5. - 70-71 бб.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мағжан Жұмабаев, Мағжанның өлеңдері4 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Ұлы отан соғысын қайта қарастыру-кейінгі ұрпақтың борышы5 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы туралы15 бет
1916 жылғы Амангелді Иманов бастаған Ұлт-азаттық көтеріліс49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь