Тәуелсіздік кезеңіндегі прозаның қалыптасуы мен дамуы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1. Қазақ прозасындағы роман жанрының тәуелсіздік жылдарындағы даму сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.1 Эпикалық шығармалар сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.2 Өмір шындығы және тарихи шындық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14
1.3 Реалистік сипат пен көркемдік шешім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20

2. Тәуелсіздік кезеңіндегі прозаның түрі мен сипаты (әңгімелер мен повестьтер) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37
2.1 Қазіргі қазақ прозасындағы ұлттық идеяның көркем бейнеленуі ... ... ... ...37
2.2 Қазіргі қазақ прозасы және көркем антропология ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
2.3 Қазіргі қазақ прозасының көркемдік ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... .63

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..73
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..76
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақ әдебиетiнiң қалыптасуы, дамуы тарихының барлық кезеңдерiндегi туындыларда халықтың басынан өткен өмiр шындығын танытуда мазмұн мен пiшiн жүйесiмен қамтып бейнелеу жүзеге асырылып келедi. Қазақ халқының жеке мемлекет болып қалыптасуы жолында болып өткен қоғамдық-әлеуметтiк оқиғалардың және олардағы көрнектi тұлғалардың өмiрлiк шындық деректерiн көркем шындықпен бүгiнгi оқырман ұрпақтың жан әлемiне танытуда тарихи тақырыптағы эпикалық шығармалардың маңыздылығы анық. Әсiресе, Қазақстан Республикасы тәуелсiздiгi жарияланып, дербес егемен мемлекет болып өмiр сүре бастаған жылдар белестерi халқымыздың ұлттық-отаншылдық санасын сiлкiндiрдi, ұлтымыздың өзiн-өзi тануы жаңа көзқарастармен байи түстi. Қазақ әдебиетi тарихындағы классикалық үрдiстердi қалыптастырған сөз өнерi алыптары мерейтойларының Бiрiккен Ұлттар Ұйымының ЮНЕСКО шешiмiмен әлем өркениетi кеңiстiгiнде бағаланып, аталып өтiлетiнi де әдеби дамудағы көрнектi, кесек туындылардың жаңаша жазылуына себепкер болды.
Соңғы жиырма жыл ішінде қазақ қоғамында болып жатқан түбегейлі өзгерістер әлеуметтік рухани өмірімізді жаңа белеске шығарды. Кеңес кезіндегі саяси шектеуден, социалистік реализм құрсауынан босаған қазақ көркем сөзі алғашында абдырап қалғаны рас. Мұның өзі қоғамда «қазақ әдебиеті тоқырауға ұшырады, бүгінгі заманның жедел даму қарқынына ілесе алмай қалды» деген пікірлер тудырды. Алайда, көркемөнер тез күш жинап, уақыт көшінен қалмай, жемісті ізденістерге батыл кіріскенін зерттеу нәтижелері көрсетіп отыр. Ұшқыр да оңтайлы жанр – поэзияны былай қойғанда, шығармашылық толғанысы ұзаққа кететін проза жанры ширақ қимылдап, жаңа заман биігінен қарап жазылған бірқатар үлкенді-кішілі шығармалар жаңа тақырып, тың сюжеттерді алып келді.
«Қазақстанның тәуелсіз, егеменді ел болуы – біздің жаңа тарихымыздың басы. Ендігі жерде біз өз тарихымызды бұрыңғыдай көп ұлтты мемлекеттің құрамында емес, дербес зерттеп, ұлтымыздың тарихтың ұзақ жолында ұтқаны мен ұтылғанын, жеткені мен жете алмаған тұстарын кең ашып, бүгінгі егемендікке келуіміздің заңды жолын көрсетуге тиіспіз. Жалпы ұлтпен, ұлт мәдениетімен бірге қайшылықты жолдан өткен біздің әдебиетіміздің тарихы да осындай талғаммен қайта қарауды керек етеді» [1, 10 б].
1. Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. – Алматы: Өнер, 1996. – 272 б.
2. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. – Алматы: Ғылым, 1991. – 208-б.
3. Дәдебаев Ж. Жазушы еңбегі. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 340 б.
4. Келімбетов Н. Ежелгі әдеби жәдігерліктер. – Астана: Фолиант, 2004. – 480 б.
5. Егеубай А. Құлабыз. – Алматы: Жазушы, 2001. – 216 б.
6. Әл-Фараби Әбунәсір. Мәселелер мәні. Ғылымдардың шығуы туралы
// Есім Ғ. Фалсафа тарихы: Оқулық-хрестоматия. – Алматы: Раритет, 2004. – 50-66 бб.
7. Қазақ прозасы: Хрестоматия. Үш томдық / Құрастырған және алғы сөзін жазған Х.Ж.Сүйіншәлиев. 1-том: 564 б.; 2-том: 564 б.; 3-том: 548 б.). – Алматы: Ғылым, 2001.
8. Қабдолов З. Сөз өнері: әдебиет теориясының негіздері. – Алматы: Мектеп, 1983. – 368 б.
9. Құдайбердиев Ш. Шығармалары: Өлеңдер, дастандар, қара сөздер.
– Алматы: Жазушы, 1988. – 560 б.
10. Шәкәрімтану мәселелері: Сериялық ғылыми жинақ. «Атамекен» сериясы. – Алматы: Раритет, 2007. Т. 2. – 376 б.
11. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі / Құрастырғандар З.Ахметов, Т.Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1996. – 240 б.
12. Пушкин А.С. Пугачевтің тарихы. Ұлы Петрдің арабы. – Алматы: ҚМКӘБ, 1956. – 132 б.
13. Рахымжанов Т. Романның көркемдік әлемі. – Алматы: Рауан, 1997. – 223 б.
14. Тебегенов Т.С. Халық ақындары шығармаларындағы әдебиет пен фольклор дәстүрі. – Алматы: Білім, 2001. – 332 б.
15. Қирабаев С.С. Әдебиет және дәуір талабы. – Алматы: Жазушы, 1976.
– 300 б.
16. Тілегенов Б. Тұйық өмірдің құпиясы: Роман-толғау (Айтылмай келген шындық). – Алматы: Дәуір, 1992. – 336 б.
17. Шаханов М. Желтоқсан эпопеясы: Деректі роман.. – Алматы: ЖШС «Жедел басу баспаханасы», 2006. Т. 1.– 624 б.
18. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. – 296 б.
19. Адамзат өркениеті-тарих және қазіргі заман. Халықаралық ғылыми конференцияның материалдары, 5-9 шілде 2005 ж. – Алматы: Университет «Қайнар», 2005. – 266 б.
20. Сапаралы Б. Құнанбай қажы. – Алматы: Ер Дәулет, 1995. – 288 б.
21. Тоқтаров Р. Абайдың жұмбағы: Роман-хамса. – Алматы: Әл-Фараби, 1999. – 752 б.
22. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін. – Алматы: Дәуір, 1994.
– 446 б.
23. Тілепов Ж. Тарих және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001. – 376 б.
24. Әуезов М.О. Шығармаларының елу томдық толық жинағы. 10-т.
– Алматы; «Ғылым» ғылыми-баспа орталығы, 2003. – 456 б.
25. Бөкейханов Ә. Шығармалар. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 354 б.
26. Нұрпейісов Ә. Соңғы парыз. Роман. – Алматы: Жазушы, 1999. – 472 б.
27. Жұбатырұлы С. Абыржы. Роман. – Қызылорда: Тұмар, 2000. – 448 б.
28. Жиенбай Қ. Даңқ түрмесінің тұтқыны. Роман, әңгімелер, хикаят.
– Алматы: Өлке, 2002. – 320 б.
29. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Т. 1. А-Ә. – Жалпы ред. басқ. ҚазССР ҒА корр. мүшесі А. И. Ысқақов. – Алматы: Ғылым, 1974. – 696 б.
30. Досжан Дүкенбай. Алаң. Роман. – Алматы: Қазақстан, 1993. – 272 б.
31. Ұлттық танымдағы мінездеу болмысы. Әлемдік рухани құндылықтар және қазіргі қазақ әдебиетінің өзекті мәселелері // Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. І-том. 2007. – Б.210-216.
32. Қазір қазақ прозасындағы символикалық сипат // «Ана мен баланы мемлекет пен қоғам тарапынан қорғауды жетілдіру: әлеуметтік-саяси, экономикалық, құқықтық аспектілері» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. 1-том. 2009. – Б.251-254.
33. Қазіргі қазақ прозасының көркемдік әлемі. Аманжолов оқулары. Қазақстанның индустриалдық-инновациялық дамуындағы ғылымның рөлі. Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары, 4-бөлім. С.Аманжолов атындағы ШҚМУ баспасы, 2009. – Б.162-167.
34. Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ прозасында «жүрек» концепті. Materialy vi miedzynarodwej naukowi-praktycztj kqnferencji. Nauka iinowacja – 2010. 07-15 pazdziernika 2010 roku. Przemysi Nauka I studia 2010. Чехославакия: Прага, 2010. – С.69-74.
35. Қазіргі қазақ әңгімесі және ұлттық характер // «Ақтан Керейханұлының әдеби мұрасы» атты республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Ақтөбе: 2010. – Б.145-152.
36. Қазіргі қазақ прозасының көркем антропологиялық ерекшеліктері // Ақиқат: 2010. №10. – Б.125-133.
37. Қазіргі қазақ прозасы және ұлттық идея // Қазақ әдебиеті және мемлекеттік тіл. 2010. №11-12. – Б.5-8.
38. Қазіргі қазақ әңгімесіндегі тәуелсіздік идеясы // Қазақ тілі мен әдебиеті. 2010. №12. – Б.12-19.
39. Қалихан Ысқақов. Мәдени мұра. Қазақ әдебиетінің тарихы. 9-том. –Алматы: ҚазАқпарат, 2004. – Б.103-109.
40. Қазіргі қазақ әңгімесіндегі көне түркі бөрі тотемі // Түркология. 2010. №5-6. – Б.50-55.
41. Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ прозасының көркемдік танымы // Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Сүлеймен Демирел атындағы университет. 2010. – Б.15-22.
42. Қазіргі қазақ әңгімесіндегі кие концепті // Л.Н.Гумилов атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. 2010. №9. – Б.89-94.
43. Қазіргі қазақ әңгімесіндегі ұлттық таным // Сүлеймен Демирел атындағы университеттің хабаршысы. 2010. №9. – Б.
44. Қазіргі қазақ прозасындағы исламдық мотив // Шығыстың аймақтық хабаршысы. 2010. – №4. – Б. 128-133.
45. Қазіргі қазақ әңгімесі және тотемдік ұғым // – Жамбыл: 2010. №4. Б.148-153.
46. Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ повестеріндегі әлеуметтік талдау мәселесі // Тараз халықарлық конференциясының материалдары. 2010. – Б.
47. Қазіргі қазақ прозасының көркем антропологиялық ерекшеліктері // Научный мир Казахстана. 2010. №10. – Б.
48. Қазақ прозасындағы исламдық сарын // Қайнар университетінің хабаршысы. 2010. №11. – Б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...............................................3
1. Қазақ прозасындағы роман жанрының тәуелсіздік жылдарындағы даму
сипаты......................................................................
........................................7
1.1 Эпикалық шығармалар
сабақтастығы...............................................................7
1.2 Өмір шындығы және ... ... ... пен ... ... кезеңіндегі прозаның түрі мен сипаты (әңгімелер мен
повестьтер).................................................................
.............................................37
2.1 Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... ... және көркем ... ... ... ... ... ... әдебиеттер
тізімі......................................................................
76
КIРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақ әдебиетiнiң қалыптасуы, дамуы
тарихының барлық кезеңдерiндегi туындыларда ... ... ... ... ... мазмұн мен пiшiн жүйесiмен ... ... ... ... ... ... жеке мемлекет болып қалыптасуы жолында
болып өткен қоғамдық-әлеуметтiк ... және ... ... ... шындық деректерiн көркем шындықпен бүгiнгi оқырман
ұрпақтың жан әлемiне танытуда ... ... ... ... ... ... ... Республикасы тәуелсiздiгi жарияланып,
дербес егемен мемлекет болып өмiр сүре бастаған ... ... ... ... ... ұлтымыздың өзiн-өзi
тануы жаңа көзқарастармен байи ... ... ... тарихындағы
классикалық үрдiстердi қалыптастырған сөз өнерi ... ... ... ... ... шешiмiмен әлем өркениетi кеңiстiгiнде
бағаланып, аталып өтiлетiнi де ... ... ... кесек туындылардың
жаңаша жазылуына себепкер болды.
Соңғы жиырма жыл ... ... ... ... жатқан түбегейлі
өзгерістер әлеуметтік рухани өмірімізді жаңа белеске ... ... ... ... ... ... құрсауынан босаған қазақ
көркем сөзі ... ... ... рас. Мұның өзі қоғамда «қазақ
әдебиеті тоқырауға ұшырады, бүгінгі ... ... даму ... ... ... деген пікірлер тудырды. Алайда, көркемөнер тез күш ... ... ... ... ... ... ... зерттеу
нәтижелері көрсетіп отыр. Ұшқыр да оңтайлы жанр – поэзияны былай қойғанда,
шығармашылық толғанысы ... ... ... ... ... ... ... биігінен қарап жазылған ... ... ... жаңа
тақырып, тың сюжеттерді алып келді.
«Қазақстанның тәуелсіз, егеменді ел ...... жаңа ... ... жерде біз өз тарихымызды ... көп ... ... ... дербес зерттеп, ұлтымыздың тарихтың ұзақ жолында ұтқаны мен
ұтылғанын, жеткені мен жете алмаған тұстарын кең ашып, бүгінгі егемендікке
келуіміздің ... ... ... ... ... ... ұлт мәдениетімен
бірге қайшылықты жолдан өткен біздің әдебиетіміздің тарихы да ... ... ... ... ... [1, 10 ... жиырма жыл ішінде жазылған прозалық туындылардағы көркемдік үлгі-
өнегелер өте күрделі. Ол қаламгерлердің ұлттық ... ... ғана ... әлем әдебиетіндегі көркемдік үрдістерді қазақ
топырағында жаңғырта, түлете ... ... ... ... қазақ прозасының көркемдік әлемі (повестер мен әңгімелер)» ... ... ... ... ... ... өрнек пен өрелі
ойдың мән-мазмұнын ашуға, бүгінгі заманның көкейкесті мәселелерінің қандай
көркемдік шешім тапқанын анықтауға бағытталып отыр.
Қазiргi ... ... ... ... ... ... ... кезеңдерi, тұлғалары уақыт шындығының мол деректерiн негiзге ... Көп ... бойы ... ... ... ... ... ашаршылықтарға, босқыншы-лықтарға, саяси
қуғын-сүргiндерге және т.б. озбырлықтарға ұшыраса да осы күнге ... ... дiлiн ... ... ... ... көркем шындықпен бейнеленуi – аса зәру мәселе екендiгi
айқын сезiледi. Бұл ... ... ... ... ... ... «Ғасырлар тоғысында» (1996) кiтабындағы пiкiрiнiң
қазiргi қазақ романдарындағы тарихи шындық пен көркемдiк шешiм мәселелерiн
жүзеге ... ... ... ... да ... «Мен өз ... көнiп, шыдамасқа шыдай бiлетiн төзiмдiлiгiне қайран қаламын.
Мәңгiлiктiң қатыгез басқыны ... ... ... ... қилы ... ... да аман қалыпты. Қазақтар талай ... ... ... шақ ... ... ... ... азаттыққа құштарлық қайтадан
жығылған еңсенi көтерiп, тәуекелге бел ... [1, 268-269 ...... ... ... ... өмiр ... ХХ ғасырдың
90-жылдары мен қазiргi ХХI ... ... ... ... ... ... ... өмiр шындығы эпикалық көлеммен
қамтылып жазыла бастады. Халықтың ... ... өмiр ... ... ... ... алғанда, халық тағдырын қарама-қайшылықты
сипатымен қамту жүзеге асырылуда.
Тақырыптың ... ... ... зерттеулеріне тақырып
нысаны болып келе жатқан проза жанрындағы шығармаларды арнайы қарастыру ... ... ... ... ... ... тек болмысында
сюжеттік-композициялық құрылысының кең күрделі ... ... ... ... ... және жалпыадамзаттық ортақ
сипаттар арнасында танытатын эстетикалық құндылығымен ... ... ... ... халық тағдырын, тарихи кезеңдер шындығын
бейнелеуінен уақыт ... жеке ... ... ... ... мен ... ... да айқындалады. Қазіргі қазақ
әңгімелері – қазақ сөз ... ... ... және ... көркемдік
дәстүрінің жалғасы, сонымен бірге әлем өркениетіндегі әдеби үдерісінің бір
арнасы. Көркем шығармалардың әдеби үдерісті ... ... ... ... ақтаңдақ беттерін қамтыған туындыларды эстетикалық таныммен
бағалау, күрделі тағдырлы тарихи тұлғалар мен ... ... ... жаңашыл методологиялық әдіс-тәсілдермен қарастыру – ... ... сөз ... ... ... ... ... жетелейді.
ХХ ғасырдың 90-жылдарынан бастап тәуелсіз Қазақстанның жаңа әдебиеті
қалыптаса бастады. Өзіне ... ... ... ... озық ... ... қазақ ақын-жазушылары халықтың тарихындағы бұрынғы-соңғы
қамтылмаған ... ... ... ... ... ... мәні ... қазақ прозасындағы тарихи романдар жазу үрдісінен анық байқалды.
Профессор Ж.Дәдебаевтың «Өмір шындығы және ... ... (1991) ... Қазақстанның тәуелсіздігі жарияланғанға дейінгі тарихи
тақырыпты игерудің ... ... және ... ... ... «Тарихи дәуір шындығы тек тарихи шығармалар құрылы-мында ғана
емес, ... күн ... ... ... ... ... желілерінде де кең көрініс тауып отыр. ... ... ... ... ... мен ... ... анықтауда, пайымдап бағалауда
тарихи өткен дәуір шындығын суреттеуге арналған шығармалардың көркемдік
ерекшеліктерін арнайы ... ... ... ... сөз жоқ» [2, 3
б]. Зерттеуші осы пікірін «Жазушы ... [3] атты ... ... ... ... нақты тарихи тұлғалардан гөрі ойдан
шығарылған көркемдік қиялға ... ... де орын ... ... ... әдеби тек (эпос, лирика, драма) ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі
қазақ әдебиетінің ХХ ... ... мен ХХІ ... ... ұлт тарихының ежелгі замандардан ... ... ... ... кең түрде қамтылмаған ақтаңдақ беттерін толық қамтып жазу
үрдісі кеңінен өрістеуде. ... ... ... ... мазмұны мен
пішінде бұрынғыдай саяси-идеологиялық қатаң бақылауға, шектеуге ... да ... ... ... ... ... шығармалар арқылы
өмір шындығын өнер тілімен бейнелеудің мол мүмкіндігіне орай ... ... ... ... ... мен ... Тәуелсіз мемлекет тұғырымен әлемге
танымал болып жаңа даму жолымен келе жатқан Қазақстанның көркем ... ... ... өзіндік орнымен бағалануы – ... ... ... ... ... жазылған прозалық шығармаларды
тарихи шындық пен көркемдік шешім поэтикасы ... ... ... – еңбегімнің басты мақсаты. Осы мақсатты орындау үшін мынадай
міндеттерді ... ... ... өмір ... тарихи шындықпен бейнеленуі;
– Тарихилықтың көркемдік шындыққа негіз болуының ерекшеліктері;
– Кейіпкерлерді даралау мен ... ... ... ... шындық бейнеленуінің көркемдік уақыт аясындағы қамтылуы;
– Прозалық шығармалардың идеялық-композициялық ... ... ... ... ғылыми жаңалығы.
– Қазіргі тәуелсіз Қазақстан Республикасының жаңа ... ... ... ... ... негіз бастаулары (сақ, ғұн
дастандары, ... ... т.б.) ... ... сабақтастығы
заңдылығымен жаңаша байыпталды.
– Қазіргі қазақ прозасының мазмұны мен ... ... жаңа ... әдебиет үлгілерінің (хакім Абай, Ы. ... ... ... ... ... ... бағаланды.
– Қазақ прозасының әлем әдебиетіндегі үлгілермен тектесе дамуына ықпал
еткен ХХ ... ... мен ХХІ ... ... ... ... жеке
қаламгерлер туралы тұжырым жасалды.
– Қазақ прозасының қалыптасу, даму сабақтастығы теориялық-методологиялық
сабақтастығымен жүйеленді.
– Қазіргі жаңа романдардағы өмір ... мен ... ... ... ... ... ... айқындалды.
- Романдардағы табиғат аясындағы адам тіршілігінің шынайылығын ... ... ... ... ... ... шешім эстетикасы ерекшеліктері күрделі ... ... ... Қазіргі қазақ прозасы – ұлттық және жалпы ... ... ... ... ... ... нәтижелері. Қазақ тарихының
кезеңдерін қамтыған алдыңғы толқын суреткерлер ... ... ... ... ... ... шоғыры қазіргі қазақ оқырмандарының
ұлттық-тарихи санасын оятуға, жаңаша ... ... ... ... ... ... өткен қайық», Ә.Нұрпейісовтің «Соңғы
парыз», Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы (роман-хамса)», С.Елубайдың «Ақ боз
үй» ... ... ... ... ... ... Т.Ахметжанның «Ақиқат жолы», ... ... ... ... жоқ көкжал», С.Досановтың
«Қылбұрау», «Ұйық», Қ.Жиенбайдың «Даңқ түрмесінің ... т.б. ... ... ... пен ... шешім ерекшеліктерін арнайы қарастыру
нысанына алынды.
Жұмыстың теориялық және ... ... ... ... прозасы –
әлем әдебиетінің қлассикалық үрдіс деңгейінде дамып келе ... ... және ... ...... фольклоры мен әдебиеті
мұралары. Әлем әдебиеттері классикалық үлгілерімен әртүрлі сипаттағы
ықпалдастықтар, ... ... ... ... ... сөз ... ... әдебиеттану қисындарымен саралау, байыптау арқылы біз
әлем өркениеті кеңістігіндегі ... ... ... ... ... жұмыста көркем әдебиет дамуының теориялық-
методологиялық заңдылықтарына, ... ... ... ... ... тән тарихи шындық пен көркемдік шешім ... ... ... ... ... пайдаланылды. Тарихи-нақтылық пен тарихи-әдеби саралау, ... ... ... ... ... ... кіріспеден, екі бөлімнен,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. Қазақ прозасындағы ... ... ... ... ... ... ... сабақтастығы
Қазақ жазба әдебиетінің қазіргі заманғы эпикалық түрлерінің ... ... ... ... ... көркемдік негізі үлгі
болғандығы ақиқат. Осы арада белгілі әдебиеттанушы-ғалым Н. Келімбетовтің
сақ, ғұн дәуірі ... ... ... хақындағы пікірі эпикалық
жанр шығармалары табиғатының қалыптасу, даму ... ... ... мен ... дәуірінде өмірге келген жоқтау, мақтау
түріндегі өлең үлгілері, мақал-мәтелдер, қанатты сөздер, ... келе ... ... ... ерлік жырларының шынайы көркем шығарма ретінде
қалыптасуына үлгі-өнеге, модель-форма болды» [4, 11 б]. Бұл – ... ... көп ... жазбаша дәстүрдің дамуына ... ... ... әдебиеті тарихының байырғы сақ, ғұн дәуірлеріндегі ... ... ... ... ... ... өлеңдерінің, шешендік толғаныстарының – бәрінің тұтаса құралуы
қалыптасқан көркемдік ... ... ... ... әдебиет кемелдене
дами келе көрнекті ... ... ... ... деректілік шындығы мен ойдан қосу тұтастығын үйлестіру – ... ... ... ... ... ... сөз ... тарихындағы «Көне түркі әдебиеті» (VI-IX ғ.ғ.)
кезеңіндегі «Орхон-Енисей ... ... ... ата ... ... ... тайпаларының өмір сүрген дәуірлері ... ... ... ... өмір ... ... ... орта тағылымы қамтылған. Ал, «Ислам дәуіріндегі әдебиет» (Х-ХІІ
ғ.ғ.) кезеңіндегі мұраларда да ... сол ... сөз ... ... ... ... ... заңдылығы аясында
қамтылған. Көрнекті әдебиеттанушы-ғалым А. Егеубай ... ... ... ... жеке ... тұлғаларының тарихи негізділікпен
жазылғанын айтады, олардың тарих, философия, этнология зерттеулері үшін
нұсқалы материалдар, тарихи бағалы ... [5, 163 б] ... ... ... ... ... әдеби-әдептілік, т.б. мәселе-
лерді қамтитын күрделі ... ... ... ... ... ежелгі және ортағасырлық мұралардағы әдеби әдеп жүйелерін саралап
көрсетеді (1. Жан сымбаты, 2. ... ... 3. ... ... ... ... ... поэтикалық ерекшеліктерін ғылыми-теориялық
тұрғыда тұжырымдаған: «Тарихи шындық пен көркем шындық ... ... да ... ... ... ... аясында ұғынықтырақ,
қызғылықты көрінеді. ... ежелгі мұраларда ... ... мен ... ойдан қосу, әсірелеу аз байқалады. Байқалмайды ... ... ... ... ... ... оқиғалар бәз күйінде сипатталады.
Тарихи шындық қана емес, ... ... да ең бір ... ... ... ... өзі де ... тұрмыс көріністерінен қаз-
қалпында көшіріліп ... ... ... ... ... ... рухы
үстем түсе бастаған. Көркемдік шындық, көркемдік шарттылық көрініс берген
тұстарда эпикалық тыныс қиялы, ... ... ... көркемдік
кеңістіктер туындады» [5, 184 б]. Өнер туындыларына арқау ... ... ... ... үшін
Әбу Нәсір әл-Фарабидің «Мәселелер мәні» философиялық еңбегіндегі пікіріне
назар аударуға болады: «Қозғалыс пен тыныштықтың басталуы, ол ... ... ... ... ... деп ... ... кей түрлері еріксіз
болады, мұндайда олардың басталуын өсімдік жаны дейді немесе ... ... ... осы ... ... ... шегі сәт деп аталады.
Қозғалыста уақыттың басы да, аяғы да ... ... ... ... ... қозғалатын әлдене болуы тиіс, екінші ... ... ... [6, 55 б]. ... өмір шындығы – қозғалыс пен тыныштықтың өзара
сабақтас құбылыстарынан құралатын тіршілік келбеті. Көркем ... өмір ... ... ... ... әрі ... ... жүйесін бейнелейді. Ал, тыныштық ұғымының өзі де ... ... ... ... ... ... ... мен белгілі бір нәтижелер арқылы аяқталуы да қозғалыс
пен тыныштық сабақтастығы тағылымын аңғартады.
Қазақ әдебиетіндегі шежірелік ... ... ... ... ... ... бейнелеулері тұтасуы жолын қалыптастырған мұралар болып
саналады. Авторларының ... ... ... ... ... іріктеп жазуы арқылы уақыт шындығын жазбаша ... ... ... де ... ... ... ... елдің, ондағы көрнекті оқиғалардың ... ... ... ... ... ... ... да елеулі
болды. Қазақ әдебиетіндегі тарихи шындықпен кең көлемді ... ... ... ... ... ... ... қаламгерлік
орындары да сөз өнері тарихындағы маңыздылығымен ерекшеленеді.
ХІХ ғасырдағы ... ... жаңа ... реалистік әдебиет
шығармалары да көркем әдебиетіміздегі тарихилықты жаңаша қалыптастыруда
маңызды орын ... ... ... ... ... қара сөздерінде
өмір шындығы деректері, тарихи тұлғалар тағылымының көркем шындықпен
өрнектелуі ... ... ... Шоқан Уәлихановтың ғылыми-этно-
графиялық очерктері ... ... ... және ... ... қатарына қосылды. Шоқан шығармалары ғылыми жазбаларды әдеби-
тарихи ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... топырағында дамытудың іргетасын қалады. Ал, ...... ... жазбаша прозалық шығарма жазу үрдісі
жолындағы жаңа жазба реалистік әдебиет үлгілері ... ... ... ... әдебиетінің ежелгі дәуіріндегі Әбу Нәсір әл-Фарабидың,
Захир ад-дин Бабырдың, Мұхаммед Хайдар Дулатидың, ... ... ... ... ... жазысқан хаттарын,
шешен-билер сөздерін де прозалық шығармалардың алғашқы үлгілері ... ... ... ... ... ... бастау кезеңіндегі
мұраларын айта отырып, Шоқан, Ыбырай, Абай өмір ... ... ... ... ... баға ... ... уалаяты» (1870),
«Дала уалаяты» газеттері мен «Айқап» ... ... ... шығармалардың, қазақ әдебиеті жанрларының, оның ішінде прозалық
шығармалардың мол ... ... ... ... ... [7, 9-10 ... ... былай дейді: «Кең көлемді ... эпостың бұл түрінде
жазылған шығармалар шындықтың жекелеген ... ... ... ... арқау болған адам мен қоғам тіршілігін мейлінше ... ... даму ... ... ... толассыз қимыл-
қозғалыс қалпында ... Адам мен ... ... қандай ақиқаты
болсын, мұнда бүкіл тамыр тереңімен, қопарыла көрсетіледі де, оқырманның
көз ... ... бір ... ... бір ... ... ... болады» [8,
313-314 бб].
Қазіргі қазақ романдарының біразы XX ғ. 90-жылдары мен XXI ғ. басында
жарыққа шықты. Тарихының жаңа ... ... ... жолы ... ... мыңжылдықтардан басталған, қалыптасқан мемлекетіміздің, қазақ ұлтының
көркем әдебиеттегі бейнеленуі сөз арқауындағы дәстүрлі шығар-машылық үрдіс
аясында ... ... ... үрдіс әдебиетіміздің Қазақ
хандығы (ХV-XVIII ғғ.) және ХІХ ғасырлар кезеңдеріндегі авторлы шежірелік
шығармалар ... ... ... шежіресі», Шәкәрімнің «Түрік, қырғыз-
қазақ, һәм хандар шежіресі», т.б. қисса-дастандар, тарихи жырлар ... да ... ... ... ... даму ... ... бас кезіндегі эпикалық шығармалар айрықша орын алады.
Шәкәрімнің «Әділ–Мария» романының сюжеттік-композициялық желісінде ХХ
ғасырдың бас кезіндегі қазақ ... ... өмір ... оқиғалары
арқау етіп алынған. Көлемді прозалық шығарманың ... мен ... ... әдеби шығармаларға тән ... ... ... ... ... ... ... желісін
құрайтын мынадай мәселелер айқын қамтылған: біріншісі – ХХ ғасырдың алғашқы
онжылдығы шамасындағы қазақ ... ... ... жағдайының (қыстау мен
жайлау арасындағы көшу-қону, малды жаю, т.б.) көріністері; екіншісі –
қазақтың ... ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер Әділдің әкесі Жақсыбай мен ... ... ... құда ... ... ... ... ретінде
көрінеді. Шәкәрімнің «Әділ–Мария» романындағы Шыңғыстауды кейіптеу ... ... ... ... қазақ романдарына көркемдік негіз
болғаны айқын байқалады. ... ... ... ... ... табиғат аясындағы қауышу сәтін лирикалық-психологиялық
бейнелеудің лирикалық және ... ... ... ... ... айқын: «Міне, осы іңірде туған толық Ай дәл ... ... ... ... туса да, көтеріле келе бозарып,
жоғарылағанда, әбден бойы ... ... жер ... ... тұнық
сәулесін түсіріп, Айдың бетіндегі кісі пішінді қожыры қырындай қарап, «Әділ
мен Марияның алғашқы қосылғанын ...... ... ... Шыңғыстау, сен алыстан мұнарлатып, басыңды күнбатысқа ... ... ... мен ... ... ...... бөктердің аласа адырын
бауырыңа қысып, төстегі елге ... ... ... па ... [9, 501-502 бб].
Шәкәрімнің «Әділ–Мария» романындағы ұлттық-этнографиялық ерекшелік-
тердің суреттелуі де эпикалық шығармадағы тарихилық шынайылығын ... ... ... ... байланысты айтқан пікірі де
осы шығарманың ... және ... ... үдеріс сабақтастығына негізделген
жаңашылдығын дәйектейді: «Көркемдік ... ... ... екі ... өзгешелігі айдай анық. Бірі – композициялық
жүйедегі пейзаж қызметінің ауқымы, ...... ... ... алу» [10, 3-4 бб]. ... айтқанда, Шәкәрімнің «Әділ–Мариясы»
мен қазіргі қазақ ... ... ... ... ... үрдістері жетістіктерін дәлелдейді.
Қазақ тарихының бұрын жан-жақты қамтылмаған жақтарын кеңейте, тереңдете
жазуда қаламгерлер сөз арқауындағы бірнеше ғылымдар салаларының ... ... ... Ұлттық тарихтың көрнекті ... олар ... ... ... ... ... күрделі болмысын
шығармашылық психологиясы көрігіне салып оқырмандарға ұсыну жауапты іс. Бұл
орайда, әдебиеттанушы-ғалым А.Ісімақованың пікіріне ... ... ... ... ...... ... мәдени қазынаны жасаушы ретіндегі жеке ... жаңа ... ... ... ... оның аяқталуына дейінгі динамика, яғни
көркем шығарма жасаудағы жалпы және ... ... ... [11, ... Демек, өмір шындығын тарихи шындық поэтикасы аясында бейнелеуде
қаламгердің шығармашылық психологиясы ең ... ... ... ... ... ... - ... сөз өнері тарихындағы алдыңғы ... ... ... ... ... көрсеткіші. Әрине,
қазақ сөз өнері алыптары да әлем ... ... ... ... Бұл ... қазақтың рухани мәдениеті тарихына қатысты жақтары
жиі ... ... ... ... аударуға болады.
А.С.Пушкиннің прозалық шығармалары мен қазіргі ... ... ... ... ... ... ... мәселесіне тоқталуға болады
[12, 5 б].
Қазіргі ... ... ... шындық пен көркемдік шешім
мәселелерін ғылыми-теориялық тұрғыда қарастырудың ... ... ... ... ... ... ... сабақтастығы
жүйесімен байланысты бағаланады.
Қазіргі қазақ прозасындағы тарихи шындық ... ... ... ... ... ... ... «Соңғы парыз»,
3.Шүкіровтің «Сыр бойы», Қ.Шабданұлының «Қылмыс», Д.Досжановтың «Ақ орда»
Р.Тоқтаровтың ... ... ... ... ... «Тұйық
өмірдің құпиясы», «1986 жыл», С. Елубаевтің «Ақ боз үй» және т.б. ... ... ... ... ... үндестігін айқын
аңғартады. Аталған романдардағы ұлттық тарихымыздағы қайраткерлер
тұлғаларының, ... ... да ... ... шешіммен
өрнектеудегі қаламгерлер шеберліктерін, өзіндік мәнер- машықтарын танытады.
Бұл ... ... ... ғалым, профессор Т.Н.Рахымжановтың пікірі
эпикалық шығармалардың мазмұны мен пішіні ... өмір ... ... ... ... ... бағдар береді:
«Қазіргі романның көркем бейнеленген ...... ... ... адамның жан қозғалысы, орталық және қосалқы
кейіпкердің ішкі «менінің» өсу, кемелдену эволюциясы ... ... ... б]. Бұл ... қазіргі қазақ романдарындағы тарихилықты, деректерді мол
қамтып жеткізетін эпикалық авторлық баяндаулар болмысын дәйектей түседі.
Әлем әдебиетіндегі тарихи ... ... ... XX ... мен XXI ... бас кезіндегі қазақ прозасының роман
жанрындағы ... ... сөз ... ... ... ... ... алыптары (Л.Толстой, А.Пушкин, Р.Тагор, Ә.Хэмингуэй, М.Әуезов,
т.б.) шығармаларына тән тарихи шындық поэтикасы көркемдік ... ... ... жаңа ... ... ... ... өзіндік тұғырын бейнелей түседі. Бұл - ұлттық мәдениетіміздің
жалпыадамзаттық дамудағы жетістіктерінің ... ... ... ... ... әдебиеттері дамуындағы елеулі туындылардың ... ... ... ... ... ... ... ұғым. Профессор Т.Тебегенов: «Әдеби процесс - рухани
құндылықтар тарихы... Әдеби шығарма - ... мен ... ... ... ... ... ... көркемдік-эстетикалық тағылымы мол
халық дүниетанымының айнасы» [14, 11 б], - ... ... ... ... ... халық тарихының барлық ... сөз ... ... ... қозғалысы, поэтикалық болмысы
қарастырылады. Әрине, рухани ... ... ... ... ... -
үздіксіз туындап жататын әдеби даму қозғалысының жемісі. Бұл - ... ... ... ... ... ... қазақ
әдебиетінің арғы-бергі кеңістігіндегі шығармалардың реалистік ... ... ... жайында сөз болады. Деректілік -
өнер туындыларының барлығын да ... ... ... ... ... ... XX ... екінші жартысындағы қазақ әдебиеті
дамуындағы шығармалардың, әсіресе прозалык туындылардың тарихи шындык пен
көркемдік шешім ... ... ... ... ... ... Бұл орайда, академик С.Қирабаевтың осы кезең әдебиеті
шығармаларын шынайы бағалаған пікірінің ғылыми-методологиялық негізділігі
айқын: «Қазақ әдебиетінің ... ... ... көркемдікпен шешуге
ұмтылған проблемаларының молдығы мен ... ... ... ... ... ... шығарманың нақты өмірмен байланысын көрсетуде
документтіліктің де ролі артуда. Шындықты кең алып, баяу, мол ... ... ... ішкі ... ... ... ... философиялық ойшылдық қосылды. ... Тарихи шындықты дәлдікпен көрсете
отырып, өмірдегі ... ... ... ... оның ... ... дөп баса ... сол негізде ... ... ... ... ғана қолынан келмек» [15, 39
б]. ... ... ... ... да осы ... ... ... берілген нақты тұжырымдар (Т.Бекниязовтың пікірі)
деректі романдардың сипатын айқындауға ... ... [11, 78-79 ... ... ... ... ... кезеңдер шындығын
қамтыған осындай жанрдағы шығармалар қатарында С.Сейфуллиннің «Тар жол,
тайғақ ... ... ... ... Ғ.Мұстафинннің «Көз көрген»,
Ә.Нұршайықовтың «Ақиқат пен аңыз», ... ... ... және т.б. шығармалар деректілік сипатының молдығымен, нақтылығымен
ерекшеленеді.
Қазіргі қазақ әдебиетіндегі деректі романдар да тарихилық негізділікті
мол ... ... Ал, ... деректілікке негізделген
шығармалар қатарында жазушылар Б. Тілегеновтің «Тұйық өмірдің құпиясы»
(роман-толғау), Т.Ахметжанның ... ... ... ... эпопеясы» (деректі роман) туындылары айрықша дараланып көрінеді.
Бұл романдарда XX ғасырдың екінші ... ... ... және рухани мәдениет салаларындағы даму ... ... ... мен ... ... тарихи қайраткерлердің
әрқайсысына тән даралық сипаттары, қоғамның, мемлекеттің, әртүрлі шығар-
машылық, ... ... ... ... ... – бәрі де ... ... деректер бойынша баяндалады.
Жазушы Б. Тілегеновтің «Тұйық өмірдің құпиясы» (1992) атты ... ... ... ... шындық») атты қосымша
тақырыптық атаулар қосыла беріліпті.
Қазақ ... аса ... ... толы XX ... кезеңіндегі саяси идеологиялық бақылау
орындары мен ... ... ... арасындағы қарым-қатынастарды
деректі прозаның роман-толғау жанрындағы эпикалық туындымен қамтып ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда баяндауға тырысқан. Роман желісіндегі эпикалық
баяндауға негіз болған ұйым – ... ... ... ... ... ... Ә.Шәріповтің, Ә.Әлімжановтың, Ж.Молдаға-лиевтің,
О. Сүлейменовтің ... ... ... басқарған кезеңіндегі
қызметтерін атқаруына байланысты оқиғаларды қамтып жазған. Деректі прозалық
романның ...... ... [16, 300-301 бб]. ... ... ... ... XX ғасырдағы көрнекті ... ... ... ... ... ... ... бейнеленген.
Деректі романда Қазақстан тарихының аса ... ... көп ... ... ... Жазушылар Одағына, жекелеген дарынды
қаламгерлерге жасаған қамқорлығы ... ... ... ... ... ... ... көрнекті үлгілерінің
қатары 1986 жылғы Желтоқсан ұлттық-азаттық көтерілісіне ... ... ... (2006) атты ... ... бірінші
кітабы – қазіргі қазақ әдебиетіндегі тарихи тақырыптың ... ... ... «Желтоқсан эпопеясы» деректі романының композициясында екі
мәселе сараланып ... ...... 1986 ... Желтоқсан
көтерілісі туралы көсемсөздік-философиялық ой-толғаулары мен тұжырымдары;
екіншісі – ... ... ... ... құжаттар, естеліктер мен
деректі материалдар. Деректі ... осы ... ХХ ... ... ... ... болған күндерден бастап қазіргі ХХІ ғасырдың осы
кітап шыққанға дейінгі аралықтағы Қазақстанның саяси-әлеуметтік оқиғалары,
халқымыздың ... ... ... байланысты өзекті мәселелер
жинақталған. Деректі романның авторы ақын болғандықтан шығармадағы аталған
тарауларда ... ... ... түрі ... ... тақырыптық сипатына орай суреттемелер де, диалогтар да,
авторлық дербес толғаныстары мен ... да, ... ... ... ... ... т.б.), сонымен бірге оқиғалар
желісіндегі поэтикалық әсерлілікті күшейту қызметін ... ... ... қолданылған.
Деректі романның әр алуан жанрлардың синтезі үлгісінде болуы қазақ сөз
өнері ... ... ... жазу ... еске
салады. Сөз арқауындағы ... ... ... құпиясы»,
М.Шахановтың «Желтоқсан эпопеясы», Т.Ахметжанның «Ақиқат жолы» деректі
романдары жаңа дәуірдегі әдеби ... ... және ... ... тұтастығының көрінісіндей айқындалады.
Т.Ахметжанның «Ақиқат жолы» (2003) роман-диалогында ... ... ... ... т.б. ... ... аудандық
партия комитетінің бірінші хатшысы ... ... ... қуғын-
сүргінге ұшыраса да әділетсіздіктен ықпаған, рухын жоғалтпаған қазақ
зиялысының тағдыры ... ... ... шаруашылық салаларында
жүрген қазақ азаматтарына да тигізген зардаптарын көреміз. Романдағы автор
мен кейіпкер ... ... ... мазмұны мен пішін
тұтастығымен ... ... ... ... ... ... жан әлемін, қоршаған тіршілік ... ... ... ... ... атап ... [11, 79-80 ... – деректі романдардың психологиялық сипатын күшейте түсетін
көркемдік тәсіл.
Деректі роман – ... ... ... ... ... ... деректі құжаттардың, естелік әңгімелердің мол болуымен бірге
туынды авторларының көркем шындық бейнелеулері де қолданылатын-дығы ... ... М. ... ... эпопеясы» деректі романының
«Ұлтсыздандыру саясаты немесе Желтоқсан көтерілісіндегі тіл мүддесі» ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасындағы қазақ тілінің мемлекеттік мәртебелі қолданысын нығайту,
қазақ ұлтының мемлекет құрушы ... және ... ... ... ... ... көрсетілген. Қазақстан Республикасының Президенті
Н.Ә.Назарбаевтың және т.б. қайраткерлердің қазақ ... ... ... тұрғыда қабылдауды қамтамасыз ету ... ... ... де ... сәйкес дәйектелген [17, 475 б].
1.2 Өмір шындығы және тарихи шындық
Қазақ әдебиетіндегі роман жанрының ... даму ... ... ... шығарманың сипатына тән басты поэтикалық ерекшелік ретінде
колданылады. Әдебиеттану ғылымының теориялық қисыны бойынша, бұл ... ... ... ... ... ... ала ... поэтикалық
ерекшелігі тұрғысында бағаланады: «Тарихи шындық - өмір ... ... ... ... ... ... ... шындыққа қоғамдық
өмірдегі нақтылы құбылыстар, болған уақиғалар, өмір сүрген тұлғалар ... ... ... өмірінің шынайы болмысын елестету арқылы өткеннің
сипаты танылады. Алайда, ... ... ... ... - ... тәсілімен берілетін өмір шындығы, яғни көркемдік шындық [11, 95
б].
XX ғасырдың ... мен XXI ... бас ... ... ... ... ұлттық тарихымыздағы бұрын айтылмай ... ... ... ... ... ... заңдылықтарын
игеруімен ерекшеленді. Қазақтың көркем прозасында өзіндік ... ... ... ... ... жаңа ... және ... әдебиеттің классикалық үрдістерін байыта, ... ... ... ... «Ақ Орда», Р.Тоқтаровтың «Абайдың
жұмбағы», М.Мағауинның ... ... ... өмірдің құпиясы»,
С.Елубаевтың «Ақ боз үй», Қ.Шабданұлының «Қылмыс» атты романдары қазіргі
қазақ ... ... ... ... ... ... ... ұсынылды. Аталған романдардағы тарихи тұлғалар (Кенесары,
Құнанбай, хакім Абай, Д.А. Қонаев, ... т.б.) және ... ... пен ... ... ... қазақтың ұлттық
тарихына көркемдік уақыт, көркемдік шындық, поэтикалық жинақтау, авторлық
шешім және т.б. ... ... ... ... ... ... тақырыптық, идеялық-композициялық желісіне алынған
кезеңдер қазіргі тәуелсіз Қазақстанның жаңа тарихының ... ... ... ... ... ... толық үндеседі. Бұл орайда,
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Тарих толқынында»
атты кітабындағы пікірі де ... ... ... ... жазуға
арналған туындыларының маңыздылығын айқындай түседі: «Бүгінгі қазақ
гуманизмі үшін ұлттық ... пен ... ... ... ... мейлінше күрделі өрістен жол тауып шығудан ... ... ... Бұл – ... ғана ... сонымен бірге ғылыми да проблема» [18, 12 б].
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... туындылары - ұлттық санамыздағы көркем ойлаудың көрсеткіштері. Әдеби
шығармалар мен ғылыми зерттеулердің мыңжылдықтар белестерінде қалыптасқан
қазақ өркениетін ... ... ... ... да шынайы
болмысымен толық қамту аясында жазылып жатқандығын байқаймыз. Бұл орайда,
Қазақ ... атты жаңа ... ... ... ... ... тұжырымы назар аударарлық [19, 15 ... ... атты ... ... ... өткен
Қазақ өркениетінің заңды жалғасы екендігін көркем әдебиет шығармалары, оның
ішінде аталған қазіргі романдар шоғыры көркемдік-эстетикалық бағдар ... ... сөз ... ... ... ... болған басты кейіпкерлердің әдеби прототиптері - тарихи
тұлғалар. Көркем шығармаларға оның ішінде эпостық ... тек ... ... ұлы әңгімеде - романда ... ... ... ... ... қазақ өркениетінің ата-бабалардан кейінгі ұрпақтарға
жалғасқан дәстүрлі сипаттары ... ... ... ... ... ... ... Құнанбай, хакім Абай, М. Әуезов, Д.
Қонаев, Н. Назарбаев, т.б.) - ... ... ... және ... романдарының мазмұны мен пішіні ... ... ... ... өмір ... кезеңдері келбетін, қоғамдық-
әлеуметтік оқиғаларды, қазақтың ... ... ... ... мәдениетін, жақсылық пен жамандық
жағаласқан қарама-қайшылықтар ...... де ... ... ... қазақ тарихындағы көрнекті тұлғалардың бірі Құнанбай ... ... ... ... ... Р. ... ... атты роман-хамсасында жаңаша көркемдік шешіммен сомдалғанын
көреміз. Суреткер М.О.Әуезовтің ... ... ... Құнанбай
өмірі Ресей империясының қазақ даласын отарлауға арналған 1822-1868 жылдары
жүзеге асырылған реформалары аралығындағы ... ... ... Сапаралы «Құнанбай қажы» атты тарихи-әдеби кітабында ... ... осы ... ... ... ұстанымына жаңаша
баға береді [20, 12 б]. Шынында да ... мен оның ... ... ... ... ... ... шындықты негізге ала
отырып, поэтикалық астарлы, мегзеулі сипаты ... ... ... ... ... ... ... ұлағаты мол.
Жазушы Р. Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» роман-хамсасының төрт кітабында
(бірінші кітап «Толғақ», екінші кітап «Жұлдыз құрбандық», ... ... ... ... «Хақиқат мекені») Құнанбай бейнесінің шынайы
тарихилықпен, тарихи шындықпен бейнеленгенін көреміз. «Абайдың ... ... ... Құнанбайдың тарихи шындықпен
бейнеленуі мынадай поэтикалық жинақтаулармен берілген: ... ... ... ... ауылын, аймағын ауызына қаратқан ақылдылығымен,
шешендігімен, қамқоршы басшылығымен даралануы; екіншісі - ... ... ... ... ... (аға сұлтандығын)
иеленуі, қазақ қауымын өзіндік көзқарастары ырқында басқару ... ... толы ... әрекет етуі. Жазушы романда
Құнанбайдың өмір ... ... бір ... ұлы ... ... ... кезінен
бастап, сексен екіде бақиға аттанған сәтіне дейінгі аралық кезеңінің тарихи
деректі оқиғаларын қамтыған. Романда Құнанбайдың бұрын ... ... ... ... ... басынан өткерген қиыншылық оқиғалары
тарихи шындық заңдылығымен ... Ең ... - ... ... ... ұлттық-азаттығы үшін күрескен Кенесары ханға, оның ... ... ... ... ... ақ ... ... хан
сайлағандардың ішінде қазақтың белді билерімен үзеңгі қағыстыра жүріп өз
әкесі Өскенбай да ... ... ... ... ... [21, 24 ... әрекет жалғастығын Құнанбайдан да көреміз. Кенесары ханның ставкасын
орыстың жазалаушы отряды қоршап алғанда, ... ... оқып ... ... ... ... қорғап қалған» [21, 24 б] ... ... ... ... ... ... түйіндейді. Романда
Құнанбайдың қазақ жұрты үшін өзінің патшалық ... ... ... ... ... ... пайдалануға ұмтылған
әрекеттері айқын көрінеді. Қазақ халқын ... ... ... ... ... ... ... (қазақ және орыс тілдерінде мектеп
ашуды үкіметтен сұрауы, Қарқаралыдан мешіт салуы, өзінің Меккеге ... ... ... ... ... үй ... т.б.) - ... өрнектелген.
Құнанбай өмірінің бұрын қамтылмай келген деректі шындығы Шыңғыс және
оның ... ... ... ... еді. ... ... ... әдеби сипатын байытатын ... ... ... ... ... тән ... ... жасаған. Жай кезде өр мінезді,
тәкаппар, қатал Құнанбайдың Шыңғыс төремен алғашқы дидарласуындағы ... ... ... ... ... тектілік мінез-құлық қасиетін
айқын танимыз [21, 124 б]. Осы кездесуден соң ... ... ... төрт бұрышты шынының ішіне салып қойған Кенесарының бас
сүйегін ... ... жан ... ... ... ... жазушы құлдық
бұғауына мәңгілік ... ... ... ... ... анық ... «Сол арада тістері ырсиған жалаңаш бас сүйектің ... тіке ... ... ... бе? ... ... ба? ... бір
қалғанда білерсіңдер менің ... деп, ... ішін ... ... [21, 125 б].
Қазіргі қазақ прозасы романдарында да көркем әдебиеттегі классикалық
үрдістерді шығармашылықпен дамыта жалғастыру ... ... ... ... ... ... тарихи тұлғалардың
(Кенесары, Құнанбай, Абай, Шоқан) ... ... ... ... ерекшеліктер саралана көрінеді. Роман-хамса композициясындағы
тарихилықтың нақты көрінісі - қазақ тарихындағы ... ... ... ... ... ... тағдырлы Кенесары ханды
көркем бейне ... ... ... ... ... ... ... Роман-хамсаның «Толғақ» және «Жұлдыз құрбандық» деп
аталатын бірінші, екінші кітаптарында Кенесары хан ... ... ... ... ... түркі халықтарына (Қырғызстан,
Шығыс Түркістан) қарай ... ... ... Қазіргі
тәуелсіз Қазақстанның жаңаша ... ... ... ... Ресей
империясының отарлық саясатына ашық қарсы болған бұл күрес» 1837-1847 ... ... ... ... ... [22, 225-231 бб] ... ... XX ғасырдың 40-50-жылдары тарихшы-ғалым Е.Бекмахановтың
арнайы зерттеуінде тарихи-ғылыми-теориялық тұрғыда негізделген бұл тарихи
кезең шындығының қазақ ... ... ... ... бейнеленгені
де мәлім. М.О.Әуезовтің «Хан Кене» тарихи трагедиясы, ... ... ... ... «Қаһар» романы қазақ тарихындағы
осы ұлттық-азаттық қозғалысын көркем шындықпен жазудың ... ... ... ... атты ... ... ... желісі бастауында осы тарихи кезең ... ... ... ... ... тұлғаның көркем бейне сипатын даралауда
кескін-келбетті (портретті) реалистік тұрғыда суреттеуге мән ... ... ... ... ... кескін-келбеті тарихи-
этнографиялық табиғи бояуларымен бейнеленген: «Маңдайшасына алтын ... ... ... ... ... арқалы биік тақ үстінде - иығында
бота жүнінен тоқылған сырмалы ... ... қара ... ... ... ... үстінде жатқан алдаспанын анда-санда бір сығымдап қойып
Кенесары ханның өзі отыр. Алау жарығында қызыл шырайлы өңі ... ... ... ... ... ... көк бөркінің астынан білінген
торсық шекесі жарқырап, шаршағандық белгісі ме, қимылсыз ... ... ... отты ... ... жұмылып кетіп қояды» [21, 11 б].
Тарихи тұлғалардың кескін-келбетін қаламгерлер көркем ... ... ... ... ... ... Тарихи тұлғалардың
шынайы кескін-келбеті арқылы олардың табиғи мінез-құлық психологиясы ... ... де ... ... ... болмысына лайықты етіліп
жинақталады. Тарихилық - көркем бейненің реалистік негізі. Р.Тоқтаровтың
романында Кенесарыға байланысты деректер мол ... «Қол ... ... [21, 19 б] ... туылғанына байланысты «Қадалған жерінен қан
алатын сары кенеге» баламалап ... ... ... ... қойғанын да автор
үйлесімді келтіреді. Роман-хамсаның келесі кітаптарында ханмен замандас
болған тарихи тұлгалардың (Құнанбай, Абай, ... т.б.) ... ... ... ... ... жалғастырыла қамтылады.
Құнанбайдың іштей Кенесарыны колдағанын, сыртымен ғана патша ... ... ... де ... тарихи дерекке негіздеген. Алатауға
беттеген Кенесарының Құнанбайға Смайылбектің Саркөгі ... ... да жеке ... мен ... ... тұтастығын дәлелдейді.
Кенесарының бірінші аманаты- отарлаушы жауды енді іштен шалып күресу,
халықты жүдетпеу, ... ... ... ... ... ... екінші
аманаты — «...қашан шешілгенше бойтұмардай сақтасын!» деп беріп ... ... ... ... сенім артқан жұртына ... ... [21, 27 ... ... тарихи деректерге негізделе отырып, әдеби шығарманың
халықтық сипатын күшейте түсетін мұндай ерекшеліктері ... ... ... ... ... қазақ романдарының көрнекті
үлгілерінің бірі Р.Тоқтаровтың ... ... атты ... ... ... ... шығармашылық үрдістегі тарихилықпен тығыз
тұтастықпен ... ... ... ... ... ... қасиеттері, кескін-келбеттері ұлттық-этнографиялық негіздерін
сақтай отырып, суреткерлік-көркемдік шешіммен ... ... ... ... ... ... ... сақталады. Аталған «Абайдың
жұмбағы» роман-хамсасындағы халық тарихындағы ... ... ... ... бойынша бағаланады. Әдебиеттанушы- ғалым Ж. Тілеповтің пікірі
де сөз ... ... ... ... тағылымын дәйектей түседі: «
... белгілі бір ... ел ... ... шығармасын қай машықта жазса
да, ондағы ... ... - ... шындықтан ауытқымаған шынайылылықпен
ерекшеленбек. Тек сонда ғана назар аударылып отырған туындының ... ... ... ... ... ... мен ... ие
тарихи құжаттармен салыстырылмақ. Олай болмаған ... ... ... сөз ... өзі ... [23, 7 б]. ... ... тарихи тұлғалардың көркем бейне тұғырында бейнелеуінде осы
айтылған пікірге сәйкес заңдылықтың сақталғанын көреміз.
«Абайдың жұмбағы» роман-хамсасындағы тарихи дәйектілігі анық бір ... ... ... ... ... ... ... Хакім
Абайдың жанында жүріп ... ...... ықпалын тікелей
қабылдағандар – Мұхтар Әуезовтің «Абай ... ... ... ... ақын төртеу. Оның екеуі Ақылбай, Мағауия – Абайдың өз
балалары. Мұның ... де 1904 жылы Абай ... жылы ... ... ... ... Шәкерім. Осы төрт ақын – Абайдың ... ... ... ... ... ағалық, ұстаздық тәрбие алудан басқа, оның өлең
мен қара сөздерін әрі оқушы, әрі ... ... ... ... Абай ... өз жандарынан жырлар да ... ... осы төрт ... атын ... бір ... себеп, бұлардың
шығармалары арқылы Абай өзі істемесе де бой ұрған ... тың ... ... ... ... ... өлеңдерін сынайды, түзейді, қалай түзеудің жолын
айтады. Дәлін ... ... ... ақын шәкірттері есепті де, Абай
алды оларға жазушылық ... ... ... [24, 19 ... ... ... ... негізінде жазылған
көркем бейнелердің бірі - хакімнің ... ... ... ... Абайдың рухани демеушісі, үміті болғаны көркемдік ... ... ... ... ... әкесінің өлеңдері ... ... ... отырған жағдайында көрінеді. Романда тарихи
тағылымды дерегі ретінде Әбдірахман Алматыда (Верныйда) ауырып жатқанда
Кенесары ... ... ... ... дидарласқаны, сұхбаттасқаны туралы
бейнеленген.
Жазушы Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» роман-хамсасында ... бірі ... ... ... ... ... көркем бейне
тұрғысында көрсетуге талпыныс жасалғанын көреміз. Тарихи тұлғалардың көркем
шындықпен бейнеленуіне негіз болатын түпкі негіз - ... ... ... ... ... және олар ... ... тарихи деректі
материалдар. Бұл ... ... ... әдебиеті шығармаларында әлеуметтік
ортадағы қызметімен дараланған Алаш көсемдеріннің бірі Әлихан ... ... ... ... ... ... ... болатыны анық
[25, 94 б].
Тарихи тұлғалардың өмірде болған оқиғаларын көркем ... ... ... ... қиялынан туындаған ойларды да
поэтикалық өріммен қосатыны ақиқат. Көркемдік ойлау ... ... ... ... болжау, шешім жасау, қорыту, т.б. сан
алуан танымдық мәселелер үйлесіммен ... ... ... ... ақыл-ойынан туындаған адамгершілік дүниетанымы
жетістіктері қорытылады. ... ... ... ... ... ... ойлау әлемінің болуы мүмкін мәселелері үйлесіммен
енгізіледі. Бұл – ... ... адам жан ... қамтудағы поэтикалық
басты ұстанымы. Өмір шындығын эпикалық шығармалардың мазмұны мен пішінде
өнер тілімен бейнелеуде ... ... ... талай күрделі
шешімдерін жасайды. Тарихтағы болған ... ... ... ... ... ... ... поэтикасының күрделі, кешенді амалдары
қолданылады. Бұл – жазушы еңбегінің аса күрделі болмысы.
1.3 Реалистік сипат пен ... ... ... ... өзара қарым-қатынастарын табиғи
болмысымен ала отырып, өнер ... ... ... ... баяндау, лирикалық әуенмен ... жазу – ... ... ... Академик З.Ахметов реализм көркемдік әдісі
ұстанымындағы шығармалардың поэтикалық сипатындағы өмірлік ... ... ... ... ... тұжырымдайды [11, 172-173
бб].
Реалистік сипат – ... ... ... негіз болатын
поэтикалық ерекшелік. Реализм әдісіне ... ... ... ... ... ... ... жазылуы уақыт
шындығын танытады. Академик З.Қабдолов шығармашылық әдістің екі түрін
(романтизм, ... ... ... ... сабақтастығын, көбінесе
біртұтас өрілетінін, шындық пен қиялдың қосыла отырып, өнер туындысының
болмысын ... атап ... [8, 355-356 бб]. ... ... ... ... сипатпен жазылған шығармаларында
романтизм мен реализм көркемдік әдістерінің сарындарында ... ... ... ... арналастық сақталады.
Әлем әдебиеттері тарихындағы көрнекті суреткерлердің (Флобер, Мопассан,
Бальзак, т.б.) романтизм мен ... ... ... ... ... ... ауызша авторлық дәстүрлі ақындық ... мен ... ... ... ... да реализм мен романтизм
әдістерінің тұтаса өрілуі классикалық үрдістермен тұтастық ... ... ... реалистік сипат пен ... ... ... ... ... даму арнасында танылады. Роман
жанрындағы шығармалардың эпикалық мол ... ... ... ... кеңістіктегі халық тарихы оқиғаларының шиеленісті кезеңдерін реалистік
сипатпен бейнелейді. ХХ ... ... мен ХХІ ... қазақ романдарының реалистік сипатын дәйектеген тақырып саласы ... мен ... ... ... ... ... Арал ... Семей полигонындағы ядролық сынақ жарылыстарынан туындаған
зардаптарды арқау еткен көркем ... ... ... ... ... ... экологиялық өзекті мәселелерін арқау еткен
көркем шығармалар уақыт шындығын туындылардың мазмұны мен пішінінде қамтып,
адам мен табиғат ... ... ... ... ... ... жол ... жазушы, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Ә.Нұрпейісовтің
«Соңғы парыз» [26], белгілі қаламгерлер С. ... ... ... ... ... ... [28] ... уақыт шындығы Арал
теңізі тартылуының экологиялық зардаптарын реалистік сипатпен қамтуымен
ерекшеленеді. Реалистік ... пен ... қиял ... ... ... ... мен табиғат, қоғамдық-әлеуметтік орта байланыстары
аясындағы поэтикалық мағына айқындалады. Өмір ... ... ... тағдыры мен табиғат тынысын сабақтастырып, ... мен ... ... ... ... ... ... өмір философиясын айқындайды. Бұл орайда, Ә.Нұрпейісовтің
«Соңғы парыз» романының идеялық-композициялық құрылысындағы үш ... ... ... ... Адам – ... – Қоғам тағдырларының
біртұтас өріліммен, бір-біріне баламаланумен ... ... ... ... [36]. ... тақырыбы – Арал теңізінің тартылуынан
туындаған ... ... ... ...... ... ... әлемін жеке адамдар тағдырлары арқылы ұқтыру.
Романның реализмі – ХХ ... адам мен ... ... тән өрлеу мен дағдарыстар болуын әлеуметтік-психологиялық сипатымен
аңғарту. Өмір шындығы ... адал ... де ... еш ... ... ... ... Атақ-дәреже, мансап үшін туған
жерін де, өзін сүйген адамды да ... ... Әзім ... ... Ал, осы екі ... де әйел ... жүрген Бәкизат – далбаса
үміттің құрбаны. Романның көркемдік түйіні – адамдардың ... ... – сең ... ... ... аңғарту.
Қазіргі қазақ прозасындағы табиғат – адам – қоғам ... ... ... ... ... ... «Абыржы» романын айтамыз. Романының тақырыбы – Арал теңізі
тартылуынан туындаған ... ... ...... мен тіршілік иелеріне қалыптасқан жүйенің, бұзылуынан туындаған
апат қаупі зардаптарын сездіру. Роман – ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... туынды. Жазушы С.Жұбатырұлының «Абыржы» романының
аталуы да ХХ ... ... ... ... ... ... поэтикалық баламасындай алынған ... ... ... ... (Т. 1. А-Ә) ... бойынша: «Абыржы ет.
Сасу, қысылу, әбігерлену, не істерін білмей абдырау» [29, 39 б]. ... ... ...... Республикасы тәуелсіздігі жарияланғаннан
кейінгі ХХ ғасырдың
90-жылдарындағы еліміздің, оның ішінде Арал теңізі жағалауы ... ... ... тұрмыстық жағдайларын көркем шындықпен
бейнелеген. Жазушының бұл романы – ... ... ... ... жан әлеміндегі толғаныстарын, оның туған
топырағына оралуын Сервантестің Дон Кихотының, оның ... ... ой ... ... дәлелді. Сонымен бірге, кейіпкер
Медет суы тартылған, тұзды соры ... ... ... орын ... ... ... ... теңіздің бұрынғы атырабындағы ауыл
отырған аймақ пейзажын ... ... – деп ... да ... ... ... әлеуметтік-тұрмыстық жағдаймен егізделе
баламаланып берілген. Романның екі ... ... ... ... өз ... ... қысқартылып, өзі жұмыссыз қалған Медеттің ... ... ... ... суық ... ... жабығып, жаны күйзеліп
жүрген жай-күйін – жаңа дәуірдің заңдылығымен дамуға түсе ... ... ... ... ... да баламалауға болатын секілді.
Жазушы Қ. Жиенбайдың «Даңқ түрмесінің тұтқыны» романының идеялық-
композициялық ... ХХ ғ. ... ... мен ХХІ ғ. ... ... ... сипаты қамтылған. Он төрт тараудан тұратын романның
композициясында бірнеше идеялық желілер ... ... ... ... апатты жағдайға ұшыраған Арал ... ... ... материалдық және рухани азып-тоза бастаған адамдардың ауыр хал-
ахуалы; екіншісі – отарлық ықпалдың, экологиялық апаттың ... ... ... ... ... ... ... мықтылығын, қанының
тазалығын, рухының биіктігін дәлелдеу. Роман ... әр ... ... ... ... ... тағдырынан туындаған екі
желілі сала егізделе өріліп отырады: біріншісі – әйелі Салтанат пен одан
туған баласы Ғафизге ... ... ...... ... кезекті іс сапарында сондағы көңіл қосқан келіншек Ұмытхан мен содан
туған баласы ... ... ... ... ... ... басты ерекшеліктердің бірі – Баймырзаның заңды әйелі Салтанаттан
туылған ұлы Ғафиз бен ... ... ... туылған ұлы
Қабыл екеуінің тағдыр жолдары. Романның реалистік сипаты мен ... қиял ... ... осы екі бейнеге байланысты оқиғалар
желісінде ... ... ... жан ... ішкі ... қолданысы шығарманың
көркемдік әсерін күшейте түскен [28, 106-109 бб]. ... жан ... ... ... маңайындағы адамдарға қарата айтылатын
пікірлер үнемі болып ... ... ... әлемге дыбысталып, жеке
сөздер, сөйлемдер болып атқарылатын ой-пікірлері ... жан ... ... ой ... ... Әдебиетші ғалым
Г.Пірәлиева ішкі монологтардың әуелгі бастауы В.Шекспир ... ... жаңа ... ... ... ... ... М.Әуезовтің «Абай жолы», т.б.) да кеңінен орын алғанына,
психологиялық табиғатына баға береді: «Ішкі ...... ішкі ... ... ... ... Көңіл-күй сырын білдіретін, эмоциялық
әсерді байқататын көркемдік құралдың бір ... Ішкі ... ... ... ... беру үшін қолданыла бастаған. ... Формасы мен ... ... ... және эпикалық ойлау жүйесінің, дамуына
байланысты өзгеріп ... ... да ол ... ... ... жиі кездеседі, автордың көрінбей араласуы арқылы
жүзеге ... ... ... ... беріледі» [11, 229-230 бб].
Зерттеуші өзінің бұл ойын ... ... ... ... (Түс көру, бейвербалды ... ... ... ... да кеңейткен.
Әлеуметтік-психологиялық сипатты туындыларда адамдардың жеке ... жан ... мен ... ... ... ... да ... топтардың, қоғамдық-әлеуметтік қарым-қатынастарының
қамтылуынан ... ... ... ... ... ... ... желісін құрап тұрған басты кейіп-
керлердің бірі – Қабыл. ... – әке мен ... ... ... ... өспеген, тек қана анасының жүрек ... ... ... ... ... ... пайда болуынан бастап фәнидегі сәбилік,
балалық, жігіттік кезеңдерінің ... де оның ... ... ... ... ...... туған халқы, қазақ ұлты
туралы азаматтық-перзенттік махаббатын жинақтап көрсеткісі келген көркемдік
шешімінің көрсеткіші.
Романның идеялық-композициялық желісіндегі ... әлем ... дара ... ... дәйектеу мұратының авторлық эпикалық
баяндаумен де, кейіпкерлердің ... де, ... де ... ... ... түрменің бас дәрігері Санжар ... мұз ... ... ... ... аулауға апарып отырып, өзінше
шағын дастархан жайып құрметтеп, сөйлеп отырғандағы қалпын да ... ... ... жаратылысына деген азаматтық-перзенттік махаббат
сезімінің көрінісіндей ... [28, 222 ... төс ... тұсынан алынған кемік майды радиация сәулесін қабылдаған
ауру бүлдіршінге құю үшін Қабылдың келісімін алғаннан ... ... ... операция, одан кейін Бруней сұлтандығындағы ауқатты кісінің сол
баласының сауығып ... ... ... ... ... ... ... болған сапалы мұнайына арналған халықаралық
симпозиумға шақырылып, осы сапарында Қабылға мол сый-сияпат жасағысы келіп,
ұшақ ... ... келе ... ... Осы ... ... ғаламдық
байланыстар жүйесі интернеттен компьютер экранында жарияланған мәтін де
қазақтардың ұлттық жаратылысын, бітімін әлемге ... [28, 229 ... ... ... ... сөз арқауындағы, роман
кейіпкерінен ... ... ... ... ... ... қиял шындық пен шарттылықтың бірлестік-тұтастығына негізделеді.
Бұдан біз көркем өнердегі ойдан шығару, көркемдік қиял ... ... ... айтылатынын байқаймыз. Бірінші, кең мағынасында, қандай да
болсын өмірде кездесетін, ... ... ... ойша ... ... ... ұғымды білдіреді. Бұл тұрғыдан қарағанда көркем
әдебиеттегі адам бейнелері, өмір суреттері түгелдей ойдан ... ... ... ... ... арқылы жасалады. Екінші, тура мағынасында,
тек ғажайып сипаты бар, ... дәл сол ... ... қиялдан
туған көркемдік бейне, көріністер ғана ажыратылып алынады. Мұндай таза
көркемдік қиялдан туған ... де ... да ... ... ... ... сипат-белгілерін негізге алып, соларды ойдан шығарылған
бейнеге телу арқылы пішінделеді» [11, 116-117 ... ... ... ... Қабылдың төс сүйегі тұсынан кемік май
алу – көркемдік қиял жемісі. Адамның сүйегіндегі кемік майды ... ... ... ... ... құю да ... ... ойлаудың бір көрінісі. Қ.Жиенбайдың «Даңқ түрмесінің
тұтқыны» романындағы әйелдер бейнелері де шығарманың идеялық-композициялық
желісіндегі ... ... Ең ... кейіпкерлер ретінде Баймырзаның
заңды әйелі Салтанаттың және Барсакелмес қорығында болған ... ... ... ... дараланған. Шығарма желісіндегі ... ... ... ... жары мен баласы Ғафизге деген
махаббаты, соларды алаңдатпау үшін тіпті ... ... да мән ...
бәрі жинақтала келе қазақ ... ... ... ... ... мен ... – көркем шығармадағы кейіпкерді сомдаудағы шеберлік
қолданысы. Әрине, Салтанат бейнесінің даралана сомдалуында ... ... ... шығарудың тұтасуын аңғарамыз. Күйеуінің өзіне деген жалған қарым-
қатынастарын ... ... де сыр ... сынын да сырын да бірқалыпты
ұстанған Салтанаттай әйел-ана бейнесін ... ... ... ... ... ... ... шығару – образға барар жол;
суреткердің өмірде көрген-білгенін ойша өңдеудің, ... ... ... ... жоқ ... әдебиеттегі адам туралы ұғым болуы мүмкін
емес» [8, 89 б]. ... ... ...... ... пен ... сомдалған бейне.
Романдағы Ұмытхан ару бейнесі де өмір ... ... ... ... қосылған күйеуі балалы ... бола ... ... Ұмытханның тағдыры – көптеген адамдарға
тән өмір ... ... ... бейнесін даралауда мынадай
қасиеттері саралана байқалады: біріншісі – ... ... ... ... ... ... үлесін, жақсылығын жасай
алатын күрескерлігі, қайсарлығы; екіншісі – ... ... адам ... ... ... ... ... – өз
бақытын аялау, сақтау жолында қайсарлығын, батылдығын ешқашан жоғалтпайтын
әйел-аналардың жинақталған ... Екі ... ... ... кейін
өмір бойы жүздеспесе де Баймырзаның амандығын, абыройын ойлаумен жүреді.
Ұмытхан – ... ... ... ... ... ... дән ... Баласы Қабылдың жастайынан ең асыл, жақсы қасиеттермен қалыптасып
өскеніне аналық махаббатымен ... ... ... шүкіршілік етеді.
Әсіресе, қорықтың аң-құстарын атуға келгендерге қарсы тұрып, мылтықтарын
тартып алып, ... ... тек ... атып қуып ... баласының
қайсарлығына, әрі оларды өлтірмеген ұстамдылығына сүйсінеді [28, 200 б].
Бұл – тас емшегін ... тар ... ... ... ... ... мәңгілік көзқарасының үні.
ХХ ғасырдың 90-жылдары мен ХХІ ... бас ... ... ... саласын құрап келе жатқан қазақ романдарындағы өмір шындығының
тарихилықпен, суреткерлік көркемдік шешіммен жазылғаны ... сөз ... ... ... ... ... танытады. Қазіргі
қазақ романдарындағы реалистік сипат дегеніміз – тарихилық негізділіктің
көрсеткіші. Тарихилық негізіндегі эпикалық ... ... ... ... ... бейнелеулер адам санасындағы эстетикалық, адамгер-
шілік дүниетанымының шынайылығын, тереңдіктерін көрсетеді. ... ... мен ... ... ... ... сипаты
ұлттық және жалпыадамзаттық көзқарастардың ортақ бірлігін ... ... ... мен ... ...... ... З.Қабдолов туындының осы бір ... ... ... «Шешім (орысша развязка) – шығарма сюжетіне де шешуші кезеңдерінің
бірі; суреткердің өзі суреттеп отырған өмір шындығына ... ... ... ... ... ... ... бітуі;
түрліше тағдырлар тартысынан туған нақты нәтиже; оқиғаға қатысушылардың ... ... ... ...... соңғы сахнасы» [8, 191 б].
Бұл сюжеттік-композициялық құрылым ... ... ... пікір. Ал, көркемдік шешім ... ... ... XX ғ. ... және XXI ғ. басындағы қазақ
романистикасында тарихилық пен психологиялық сарындылықты ... ... ... ... мазмұны мен пішінінде халық тарихының күрделі
қайшылықты оқиғалары, жеке ... ... ... ... және ... ... ... ерекшеліктер, т.б. сан алуан ... ... ... қарай көркемдік шешіммен жазылды. Көркемдік шешімге
арналған теориялық қисын аясында қазіргі қазақ романының мазмұны мен ... адам мен ... ... ... ... ... [8, ... бб].
Қазақ ұлты тағдырының бейнеленуіндегі тарихилық пен ... ... ... ... ... ... құрған жаңа тарихы
басталған XX ғасырдың 90-жылдары мен XXI ғасыр басындағы қазақ прозасы
романдарынан ... Бұл ... ... ... Д. ... айтуға болады. Жазушының «Алаң» (1993) атты романының ... ... 1986 ... Желтоқсан көтерілісіне қатысты құжаттық
деректерге, ... ... ... жазылған реалистік сипатымен
танылады. Романның он бір ... ... ... ... авторлық эпикалық баяндаулармен, философиялық толғаныстармен,
психологиялық талдаулармен, ... ... ... ... ... ... ... он бір тарауда ... ... ... ... эпикалық
шығарманың көркемдік жүйесі, ... ... ... ... ... ... ... – XX ғасырда өмір сүрген,
қызметтері Қазақстан ... ... ... адамдар. Бұлар – көркем
шығарма поэтикасы заңдылығы бойынша прототиптер. ... ... ... ... ... ... көркем шығарма талабына
орай әдеби тұлға тұғырында бейнеленген тарихи ... ... ... ... ... кейіпкерлерінің сомдалуында олардың
оңашадағы ойланулары-толғанулары, кейбіреулердің түс көрулері және ... ... ... мол ... Романдағы тарихилықтың
көркемдік қиял арқылы романтикалық-реалистік ... ... ... ... ұлтын сүйген шын ұлтшыл-отаншыл көзқарастарын даралай
танытатын тұстарында айқындала түседі. Мысалы, ... және ... ... ... ... ... ... Президентінің
тобымен бірге Түркияға, Иранға барған ресми ... ... ... ... ... ... екеуі арасындағы әңгімелесуден туындаған
мегзеулі ойлар жүйесі шығармадағы идеялық түйінді анықтайды: «... Бақытбек
Президенттің нұсқаған ... көз ... ... ет, ... дір етіп шімірігіп
кетті. Қара қошқыл алып бұлт жолбарысқа ұқсап, бүкіс белін ... ... ... ... жатып алыпты. Күн сәулесін өткізер емес. «Неге
ұқсайды?» – деді Президент. «Жолбарысқа ... ... ... ... ... ... желдей есіп, осынша кең даланы иемденіп өтіп ... ... күні ... ... ... де ... ... жұтып қойғысы
келіп аранын ашқан, аңдыздаған жолбарыс көп ... құтылудың жалғыз жолы – біз
де жолбарыс бола ... ... Нені ... қалай ұқтырды... Ешкім өз
тағдырын таңдамайды. ... ... ... ... Мына ... ... ... түлкі болып тағы шекең шылқымайды, тазы болып
кімді, қалай ... ... ... саяқ ... не ... ... шыққан аталы сөз әлгі – қазаққа жолбарыс болмай теңдік жоқ » [30,
112 ... ... ... ... философиялық-символдық мағыналық
астарын жазушы тараулардағы, сюжеттік ... ... ... ... ... ... ... жол» тарауында атомның теріс, оң
тебуінің күшінен протон мен ... ... ... сұрапыл соқтығысқа
ұшырауы жаңалығын ашқан, кейін сол ... ... апат ... ... ... бейбіт қатар өмір сүру және жеке бастың бостандығы
туралы ... атты ... ... Одағының тоталитарлық, әміршіл-әкімшіл
жүйесіне қарсы шыққан академик Андрей ... ... ... ... ... ... ... тақырып болған «Алаң» ... ... ... ... осынау өткінші жалған фәни дүниенің ... ... ... жарық дүние – үлкен алаң. Алаңға ... ашық ... ... ... ... Көп ... өмір бойы
айтамын деп діттегенін айта алмай өтеді. Қолын сермелеген көсемдердің, басы
қақшаңдаған жолбасшының соңынан қойша ... ... қара ... ... ... ... өз ... өз білгенінше біреу ілгері, ... ... ... ... өліп-талып алаң шетіне жетеді. Алаң – адам
тағдыры. Жарық дүниеге келген екенсің: күнделікті ... ... ... ... ... ... ... жүріп өту бұйырған екен:
білеріңді, түйгеніңді жұрт ... ... ... қал, ... көбейтпе,
даралануға ұмтылып бақ дер едім. Қайтсем де ... ... деп ... ... өзім ... семіріп, Тәңірінің көзіне түсіп жүрген
жолаушыға таң қалам, алаңнан аман-есен өтуіне тілек қосам» [27, 21 ... ... ... желі болып тартылған тарихилық пен
көркемдік қиялдың егізделе өрілген жолы эпикалық ... ... ... ... қорытындыланған.
Қазіргі қазақ прозасының романдарында тарихилық пен көркемдік қиялдың
тұтаса ...... ... ... ... ... ... Әлем әдебиеттерінің әдеби тек
жанрлары шығармаларындағы көркемдік ... ... ... игеру
арқылы қазақ әдебиеті де өркениеттегі өзіндік ұлттық бояулы болмысымен
танылуда. ... ... ... ... ... ... ... мемлекетіміздің беделі де нығая түсері ақиқат. ... ... ... жүйелі жолы. Қазақ тарихы – ... ... ... ... сақталып жеткен тағылымды саласы. ХV–XVIII ғғ.
Қазақ хандығы дәуірінен бастап, қазіргі ХХІ ғасыр басына дейінгі ... ... ... мен ... ... ... эпикалық шығармалар жазу
үрдісі – осы тәуелсіздік жылдарында кең орын алды. XVIII ... ... ... Абылай хан, Кенесары хан басқарған ұлттық-мемлекеттік
құрылымды сақтау, қалпына келтіру жолындағы ... ... ХІХ ... ХХ ғасырдың бас кезіндегі Ресей империясы ... ... ... да ... ... алынды. Абылай хан мен Кенесары хан және
олардың ... ... ... көркем бейне ... ... ... түпкі болмыстары негіз болғаны анық. ... ... ... ... ... ... халық әдебиеті
шығармаларына көбірек ... ... ... ... поэзиядағы
лирикалық және эпикалық шығармалардың бейнелеу, суреттеу ... ... ... ғасырдың 50–90-жылдары мен ХХІ ғасырдың бас кезіндегі тарихи
кезеңдер ... да ... ... ... ... Қазақстанның
кеңестік кезеңдегі оқиғалары мен тұлғаларын өмір шындығы бойынша суреттеуге
мән ... ... ... ... ... сақталуын
қатаң қадағалайды. Себебі, ұлттың шынайы тарихының әуелгі ... бойы сөз ... ... ... келді.
Бұл үрдіс ХХ ғасырдың 90-жылдарынан бері жаңаша қарқын алды. Жазушы
І.Есенберлиннің бұрын-ертеректе жазылған, бірақ кеңестік ... ... ... ... өткен қайық» романында ХХ ғасырдың
60–80-жылдарының шындығы көркемдік ... ... ... ...... ... ... Жазушының
1980 жылғы мамырдың 7-сінде жазған күнделігінде ... ... ... ... кітабын жазу үстінде мен өз ... мен ... ... ... ... ... Мен ... Қонаев
сынды мемлекеттік қайраткердің дүниетанымын халқы таныса деп ойладым [31, 3-
4 ... ... ... ... бір ғана ... ... десек те,
бұл туындыдағы басты кейіпкердің тұлғалануында бұрын-соңғы тектес ... да ... ... ... ... пен ... ... мінез-
құлық психологиясы үндестіктері де көркемдік ... ... ХХ ... ... ұлт ... тарихынан еріксіз өшірілген
тұлғаларға (А. Байтұрсынов, М. Жұмабаев, т.б.) ... ... да орын ... романның басты кейіпкерлері (жазушы Айбол,
республика басшысы Ақылбек, саяси басшы А.И.Светлов, т.б.) уақыт шындығына
сәйкес ... ... бас ... ... прототипі – Д.А.Қонаев.
Қазақ тарихының көрнекті қайраткерін әдеби бейне тұлғасында сомдау үшін
жазушы ... ... да, ... де, ... ... ... адамдардың қоғамдағы лайықты орындарын ... ... да ... ...... ... өзегі. Қазақ прозасындағы ... ... ... ... ... басынан өткен оқиғалар,
көрнекті қайраткерлердің ... ... ... ... ... ... ... атындағы Халықаралық сыйлықтың
лауреаты Сәбит Досановтың «Қылбұрау» («Ұлы даланың ұлы қайғысы» (2003) ... ... ... ... ... бойы Ресейдің отары болған
кезеңдерінің зардаптары тақырып нысанына алынған, идеясы –ұлт ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының ұлттық-тәуелсіздік алуы жолындағы
күрескерлер, Алаш көсемдері ... ... ... ... Бабахановтың тарихи тұлғалары әдеби-көркем бейне деңгейінде
алынған. «Қылбұрау» ... ... ... ... мен ... Бірінші бөлім: «Үміт пен үрей» (тоғыз тарау); Екінші ... (он бір ... ... ... ... (он екі ... ... композициясының тұтас желісіндегі оқиғалар барысында басты кейіпкер
әр ... ... ... ерекшеленеді. Мол қамтылғаны –Нұрдәулет.
Жазушы С.Досановтың осы «Қылбұрау» романындағы ... ... ... ... ... ... ... заман, адам, халық
тағдыры хақындағы толғаныстарының осындай өмірлік шындықпен сәйкестігі
айқындалады. Жазушының ... ... ... азаматтық-
күрескерлік көзқарастарын таныта алған. Роман ... ... ... да ... ... ... ... кейіпкер
(«Отставкадағы штаб-ротмистр») Нұрдәулет Бабахановтың «Мен ... ... ... ... институтында оқығанмын» [32, 124 б]
деуі, орыс зиялысы ... ... ... ... әсерлі
сәтті суреттеуі («Әлихан тап қазір тап осы жерде екеуінің арасында достық
көпірін орнатты, өзгелерге даналық дәрісін оқып ... ... де [32, ... Алаш ... ... ... қоғамдык-әлеуметтік
қайраткерлікпен тұтасуын бағдарлайды. Кейіпкердің баяндауы аясында Алаш
көсемі Әлихан ... ... ... ... ... дамыту, қазақ даласының мол сырлы, ... ... ... т.б. сан ... ... ... назарға алуы да дәйекті,
дәлелді. Роман арқауындағы өмірлік шындықтың көркемдік ... ... ... ... ... ... жаратылыс
құбылыстарды, оқиғалары ортасындағы ішкі жан әлемінің қоршаған ортамен
тұтастығын да, үндестіктерді де, ... да ... ... ... ... ... ... анықталады.
Жазушы Сәбит Досановтың «Ұйық» (2005 ж.) атты романының құрылымдық
арқауында Қазақ елінің XX ... ... ... ... ... ... – XIX ... аяғы мен XX ғасырдың басындағы қазақ
елінің қоғамдық-әлеуметтік тұрмысы, идеясы – ... ... ... ... зардаптарын тигізген апатты оқиғалардың (Қазан төңкерісі, аштық,
1937–1938 жж. қуғын-сүргін, т.б.) сипатын таныту. ... ... ... ... деп аталатын үш бөлімнен тұрады. Романның
басты кейіпкерлері – Ахмет ... ... ... Нұрдәулет
Бабаханов және т.б. Бұлармен бірге, романның идеялық-композициялық
желісіндегі ... ... ... ... (Аманхан, Тұяқ,
Асылхан, Гүлайым, Кутовой, т.б.) де мол. Роман ... ... ... ... ... ... олар өмір сүрген
кезеңдер оқиғаларының барысында көрсетеді. Романның эпикалық кең құлашты
сипатына сәйкес уақыт пен кеңістіктегі аса ... ... ... ... ... ... романтикалық және реалистік көркемдік-
эстетикалық сарындармен жеткізген. Романның басынан бастап аяғына ... ... ... ... тән ... дүниетанымның
ең негізгісі даланың келбетін бұндағы аңдар, құстар, өсімдіктер, ... ... ... ... т.б. – сан алуан көріністер тұтастығын
кейіпкерлердің сезім құбылыстарымен де, ... де ... ... ... ... ... ... тарауының басталуындағы даланың
тынысын, ондағы тіршілік қозғалысын ... ... ... ... әуендерін сезінеміз [33, 4-5 бб]. Бұл – ... ... ... ... ... суреті. Қазақ романтикасы
– дала мен ондағы аң-құстардың, табиғат ... ... ... дүниетаным. Қазақтың ата-бабалардан ұрпақтарға
ауысқан ұлттық әуендері де Ұлы Даланың ... ... ... ... басталуынан-ақ поэтикалық-символдық ... ... ...... рухының көрінісі. Еуразия кеңістігінде
мыңдаған жылдар бойы ерлік пен елдік ұлағатымен қалыптасқан ... ... ... шексіз-шетсіз кеңістікті жан әлемімен мол ... осы ... ... тұлғасымен елестеткендей әсер аламыз.
«Ұйық» романының идеялық бағдары да XX ғасыр басындағы қазақтың ұлттық
рух оянысын, ... ... ... ... ... ... іс-
әрекеттері арқылы аңғарту. Романның ... ... ... М. ... Н. ... т.б.) ұлт ... жолындағы
күрескерлік-қайраткерлік қызметтері роман ... желі ... ... ... ... ... ... танытылады. Жазушы С.Досановтың «Ұйық» романында қазақ
тарихының отарлық бұғауда ... ... ... көркем прозаның
эпикалық кеңістігі аясында қамтылған. Қаламгердің көркемдік ... ... ... ... да тіршілік иелерінің, құбылыстардың үндес, тектес
қасиеттері ... ... ... ... ... ... қайраткерлер қызметтері арқылы қазақтың ұлттық
рух ... ... ... ... ... ... сөз ... тарихындағы прозалық шығармалар жазу үрдісі кенжелеп
пайда ... ... XX ... ... ... ... казіргі XXI ғасырдың
бас кезінде де аса мол өнімділікпен, шапшаңдықпен дамыған екпінімен ... ... ... ... қаламгерлері романдары-эпостық әдеби жанрының
әлем әдебиеттерінде мол өркендеген үлгілерінің қазақ сөз ... ... ... ... дәлелдеді. Бұл орайда, әлем әдебиеттеріндегі
жазушылардың (Томас Монн, Фолкнер, Гашек, Хемингуей, Мартен дю Гар, ... т.б.) сан ... ... ... ... ... ... берген академик З.Қабдолов авторлық баяндау мен ... ... мен ... ... ... ... мен
мінездеу, жинақтау мен даралау, сөздегі сурет пен ... ... ... ... пен ... философиялық толғам ұштасқан роман жанрының жаңа
үлгілерін бағалайды [8, 316 ... ... ... қазақ прозасындағы роман жанрындағы
шығармалар туралы монографияларында да, арнайы ... ... ... ... ... ... ізденістер» (1980), «Қазақ романының жаңа
табысы», «Үркер» романы (1980), «Ғабит романдары ... ... ... (2002), т.б. ... мен ... да ... қазіргі қазақ
романдары поэтикасы хақында методологиялық мәні бар ... ... ... келеді. Академик-зерттеуші қазақ романистикасындағы
психологиялық роман жанрының ... ... ... ... ... ... ... суреткерлік стиль өрнектерінің
жанжүйелік-эстетикалық болмысын айқындайтын ғылыми тұжырымдарын жасады:
«Автор кейіпкерлерін бірден ... етіп ... өмір ... ... ... тануының нанымды жағын көрсетеді. ... Ол ... ... ... ... ... ... соққысына ұшыраған
тағдырлардың сырын бүркемелемейді, солардын бәрінен ... ... ... ... ... адамдық мінез-құлқын, ұстанған бағытын,
өмірге деген құштарлығын сақтап қалғанын бейнелейді... Жүсіпбек романдары ... ... осы ... тұңғыш үлгілері» [34, 143-144 бб]. Бұл –
қазіргі қазақ романдарының поэтикалық табиғатын да ... ... ... ... ... «1986-жыл», Д.Досжановтың «Алаң», М.Шахановтың
«Желтоқсан эпопеясы», Т.Ахметжанның «Ақиқат ... ... ... жанрының
мол мүмкіндігін пайдалана отырып жазылған туындылар. Аталған романдар
композициясында тарихилық, ... ... ... тоғыса тұтастана колданылу тәсілдері мол пайдаланылған.
Жазушы Т. Ахметжанның «Ақиқат жолы» (2003) атты ...... ... ... ... XX ғасырдың
30–90-жылдары арасындағы ... ... ... ... ... дүрбелеңі, ауылдардың колхоздарға ұжымдасуы,
Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... қалпына
келтіру кезеңі, 1986 ... ... ... ... ... ... қудалау зардаптары, Кеңес
заманының «Қайта құру» дәуірінің зобалаңдары, т.б.) ... мен ... ... ... ... ... өрістеген.
Романның эпикалық сипатын танытатын басты ерекшелігі – XX ғасырдың
30–90-жылдары арасындағы қазақ ... ... ... ... ... ... басты кейіпкердің толғанысты баяндауларының әуелгі
бөліктерінде қазақ тарихының бұрынғы ғасырларындағы ата-бабалар, ... ... ... ... жалғасқан әулеттік жүйесі кең
көлемде қамтылған. Әдетте, көркем ... ... мен ... ... ... ... уақыт пен кеңістікке
негізделетінін ауызға аламыз. ... ... ... ... уақыт пен кеңістік ұғымдарының тарихи-эпикалық кең құлашты
сипатпен өрілгенін танимыз: «Художественное ... ... ... ... и ... трех ... ... – персонажей,
автора и читателя (слушателя). Время ... (или ... ... ... в себя не ... субьективное восприятие времени
героем произведения, но и его ... во ... ... ... время, время его деятельности» [32, 7 б]. ... ... ... ... ... өмір ... ... кезеңдері осы
айтылған поэтикалық заңдылыктарға сәйкес жүйелене берілген.
Романның ... ... ... ... Желтоқсанның ызғары» атты екінші
бөліміндегі шиеленісті оқиғалар қақтығыстарында туа біткен қайсарлығымен,
рухани шыңдалған күрескерлігімен ... ... ар ... ... ... ... 1986 ... Желтоқсан
көтерілісінен кейін Жамбыл облысы Мерке ауданы партия комитетінің бірінші
хатшысы қызметіндегі Е.Сауранбаевтың және ... ... ... ... ... – 37» ... саяси қуғын-сүргінге ұшырағаны мәлім.
Жалған жалалар жабылып, қызметінен босату, ... ... ... ... ... ... т.б. іс-
әрекеттердің барлығы да кейіпкерді мойытпайды. Әкесі Сауранбайдың, шешесі
Сейілбүбінің ұстанып өткен адамгершілік-имандылық ... ... ... ... ... ... мұсылмандықтың шынайы
көрінісі. Академик 3.Ахметов «Көркемдік ... атты ... ... дейді:
«...әдебиет шығармасында уақыттың жылжуы уақиғаның суреттелуіне байланысты
бірде жедел, бірде баяу болып, кейде ... ... ... ... ықтимал. Ал,
тағы бірде уақиға аяғынан басталып баяндалса, жазушы уақытты ... ... ... ... Сонымен әдебиет шығармасында автордың кейіпкерлер
мен оқушылардың уақытты қабылдау ерекшеліктері ескеріледі [11, 18 б]. Бұл ... ... ... ... ... романындағы эпикалық баяндау
мен психологиялық өрілім аясында қамтылатын ... ... ... ... ... ... эпикалық және психологиялық ерекшеліктері
тарихи ... пен ... ... ... ... ... ... Бұл – қазақ әдебиетіндегі классикалық ... ... ... ... ... ... әдебиеттерінде негізі
қаланған психологиялық роман үрдісі жалғаса, дами келе ... ... әр ... жаңа ... ... ... түсті. Роман жанрындағы
шығармалардың психологиялық сипатпен жазылуында басты кейіпкерлердің ... ... және ... ... толассыз қайшыласқан
толғаныстарымен, қоршаған қоғамдық-әлеуметтік орта мен жеке ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлық қасиеттері қақтығыстарының шынайылығы, жеке
отбасылары мен әлеуметтік ... ... ... сырт ... ... ... ... қозғалыстағы буырқаныстар, толғаныстар
әлемі психологиялық сипаттылығымен ерекшеленеді. Ғалым А.С.Ісімақова әлем
әдебиеттері тарихында психологиялық романдар жазу ... ... ... (Англия, XVIII ғасыр) «Тристам Шендидің джентельмендік
ғұмыры мен пайымдары» атты ... ... бұл ... XIX ... ... ... Л.Н.Толстойдың («Анна Каренина»),
Ф.Достоевскийдің романдары арқылы ... ... ... ... адам психологиясын бейнелеудегі суреткерлік-шеберлік
болмысына баға ... [11, 171 б]. ... ... осындай дәстүрлі
шығармалар қатарына жазушы С.Елубайдың «Ақ боз үй» роман-трилогиясының
үшіншісі ... ... ... да ... ... ... – XX ... Кеңес заманының зардаптары, ... ... ... т.б.), идеясы –жаратылыс қозғалысындағы өмір ... ... ... ... мазмұны (тақырып пен идея) мен
пішіні (сюжет пен композиция) ... – XX ... ... қоғамдық құрылыс кезеңі қамтылған. Кейіпкерлердің өткен өмір
белестерін еске алуы, толғаныстары ... XX ... ... да ... ... ... танылады.
Романның тақырыптық нысанына алынған кеңестік кезең ... ... ... желіде қамтылады. Нақтылап
айтқанда, кейіпкерлердің психологиялық толғаныстары ... ... ... мал-мүліктерінің тәркіленуінің, жер аударылуының,
30-жылдардағы ашаршылықтың, ... ... ... даму ... ... апатты қасіретін кейіпкердің ішкі жан
дүниесіндегі еске алу толғаныстарымен бейнелеген. Он бес ... ... ... ... ... ... ... – Едіге. Оның көркемдік жинақтаумен бейнеленуі осы романдағы жазушылық-
қаламгерлік тағдырының шиеленісті сәті түрінде берілген. «Отыз екінші жыл»
атты шығармасын ... ... жүйе ... жариялауға
рұқсат етпейді. Кейіпкер тағдырының осындай ... ... ... ... ... ... ... [37, 86-87
бб]. Романның сюжеттік-композициялық құрылымын сабақтастыратын ... ... осы ... ... оның ... ... сәтін, бақиға көшуін ... әсер ... ... ... күйзелістер мен өмір қозғалысындағы ... ... ... ... «... жас ... ... ... көрсе, енді жасамыш
шағында теперішті ... ... ... екен. Биікке ұмтылған екен, төбесі
жеткізбепті, тереңге ұмтылған екен, тереңі жеткізбепті» [37, 87 б]. Қазіргі
қазақ романдарындағы ... ... пен ... ... талаптарының
орындалуында осылайша психологиялық сипатпен жазу үрдісі шығармашылықпен
қолданылуда. Бұл – қазақтың көркем прозасы ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті шығармаларындағы көркемдік шешім жүйесінің ... біз ... ... ... «Үйірі жоқ көкжал» романынан
көреміз. ... ... да ... ... ... ... болып аталыпты: «Бөрі бауыр дүние», «Жалғыз ... жоқ ... ... тақырыптық-идеялық, сюжеттік-композициялық
желісіне алынған ... ... – XX ... 90-жылдарынан басталған
Қазақстанның тұрмыстық-әлеуметтік қоғамдық тіршілігі. Романның «Жалғыз
бөлтірік» атты ... ... ... мынадай авторлық-эпикалық
баяндау – өмірлік шындық көрінісі: «Соңғы үш-төрт жылда Алматы ғана ... да ... Тер мен ... күлімсі иісі, әтірдің ... ... ауа ... ... ... өз ... өзінде.
Қатулы қабақ, тұнжыраған пішіндердің ұқсастығы сондай, ... ... ... ... ... басып қойғандай. Кәрі-жасының жүзінен арты өкініш,
алды үмітсіз, өмірдің көлеңкесі көрінеді. Қала тұрғыны мен ауыл ... ... ... ... ... ... – қала тұрғыны, әкімді
боқтаса – ауыл ... ... ... тілі де ащы» [38, 30-31 ... және оның ... тақырыптарының да «Көкжал» ... ... ... ... етіп ... секілді.
Адамгершілік пен имандылық, адалдық пен ... ... пен ... пен қатыгездік, жомарттық пен сараңдык және т.б. бір-біріне
мүлдем қарама-қайшы ... ... жаңа ... адам ... ... ... ... Алғашқы «Бөрі бауыр дүние»
экспозициясының да ... ... мен ... уақыт шындығына
поэтикалық мегзеулі баламалау тұрғысында жазылғаны аңғарылады: «1) Кілт; 2)
Ақсұр қаншық; 3) ... 4) ... ... 5) Бөрі ... дүние» [38, 3-29
бб]. «Үйірі жоқ көкжал» романының негізгі кейіпкерлерінің (Теңіз ... ... ... Халықов, Михаил Иманбаев, Мария Араловна, Жұман
Ақбергенов, Эдуард Георгиевич Ли, Кенбай ... ... ... ... монолог, пейзаждық-психологиялық
егіздеу, т.б. ... ... ... ... ... уақыт
адамдарының тарихи шындықпен бейнеленуін танимыз. Романның ... ... мен ... ... ... ... ... поэтикалык мағыналары да ... ... ... ... ... – жеке ... ... әрі үндес, әрі
өзгеше жан әлемі мен іс-әрекеттерінен құралатын әлеуметтік құбылыс. Табиғат
құбылыстарын адамдар тағдырларымен ... ... ... ... қаламгерлер өмірлік шындыққа негізделген романтикалық және реалистік
көркемдік әдістер бірлігімен орындалатын шығармашылық ... ... С. ... ... ... ... ... мен
адамдар тағдырлары бейнеленуіндегі осындай поэтикалық тұтастықтың көркемдік
мәнін атап көрсеткен: ... ... ... ... ... ... жаны ... образдық-метафоралық жүйесінің арқауы сипатында
табиғат келбетін ұсталықпен пайдаланады. ...Суреткер табиғаттың алуан-алуан
кескін-келбетін кейіпкер басындағы қуанышты, шаттықты, я ... ... ... ... ... ... пейзаж жасау суреткердің
дүниетанымының кеңдігіне, рухани және ... ... ... ... ... тегі ... тірлігі оқшау құбылыстарды
орайластырып, жымдастыруға, алыс ... ... ... ... [11, 163-164 бб]. ... ... қазақ романдарындағы
халық, жеке тұлға тағдыры мен табиғатты тұтастыра бейнелеу арқылы ... ... ... сипаты эстетикалық таныммен жан-
жакты таныла ... ... ... ... ... ... ... поэтикалық кешенді
бейнелеулер арқылы айқындалады. Сөз өнерінің ... ... ... ойлау көзқарастарын танытатын әдебиет шығармаларының
рухани қуатты ... ... ... ... ... реалистік
сипатын халық тарихындағы материалдық және ... ... ... Халықтың еңбек шаруашылық кәсіптерінің түрлері, отырықшылық немесе
көшпелілік ... ... ... де көркем шығармалардағы шынайылықтың,
деректіліктің тарихилығын дәйектейді. Адамдардың тұрмыстық ... ... да ... ... ... Ал, ... ... халық тұрмысындағы көріністері де ... ... ... ... ... ... ... жанрлардағы
шығармаларда халық дәстүрлері мен ... орын алуы ... ... ... ... Т.Сыдықов тарихи тақырыптағы қазақ романдарындағы ... ... ... ... ... ... романдарынан ұлттық
салт-сана, әдет-ғұрыптың небір тұрлаулыларын кездестіреміз. ... ... ...... ... қалған асыл мұрасы, бүгінгі соның жетілген
формасы. Олардан бүгінгі ұрпақ ... ... ... ... ... ... этнографиясын танып-білуге,
үйренуге, мүмкіндік табады» [39, 10 б].
С.Елубайдың «Ақ боз үй» ... ... ... діл ... ... дәстүрлі мәдениет ерекшеліктері
мол қамтылған. Роман-трилогияның басталуынан ... ... ... ... ... көшпелі тұрмысындағы өмірлік шындық
көріністері табиғи шынайылығымен берілген. ... ... «Ақ боз ... да ... ... ... болған. Романның басталуындағы пейзаждық
суреттеу мен этнографиялық бейнелеу тұтастығы эпикалық күрделі ... ... ... ... ... бағдарын да
айқындайтындай әсер береді. Романның «Құдық басында» тақырыбымен ... ... ... ... ... ... ... «... Қаратаудың
басынан көш келеді, көшкен сайын бір тайлақ бос ... ... ... ... қазақ тағдырының тарихи-поэтикалық баламалаумен романға желі
болғанын аңғартады. Бұл – мыңжылдықтар бойы кең-байтақ Тұран ... ... ... ... ... ... ... қазақ
ұрпақтарының тарихи тағдырының поэтикалық баламалы көрінісі. XX ғасырдың
алғашқы ширегінің ... ... ... ... ... үдере көшу, ауу, босу
дүрбелеңіне ұшыратқан Ресейдегі Ақпан, Қазан төңкерістерінің, ақ пен ... ... ... ... ... ... ... қажыған, сүргінге ұшыраған қазақ халқының сергелдең жағдайы осындай
үздіксіз жосыған көш керуендердің қозғалыстары жағдайында бейнеленген.
Қорыта айтқанда, ... ... ... ... ... ... туындыларындағы поэтикалық ерекшеліктердің танымдық ... ... ... ... ... рух ... ... мұндай
көркем туындылардың маңызы мәңгілікке жалғасады.
2. Тәуелсіздік кезеңіндегі прозаның түрі мен сипаты (әңгімелер мен
повестьтер)
2.1 Қазіргі қазақ прозасындағы ұлттық ... ... ... ... ... ... деңгейі кеңіп, кеңестік жүйе
кезіндегі жазбақ түгілі айтуға болмайтын «жабық» тақырыптарға ... ... ... ... қатар еліміздің әлеуметтік өмірінде қоғамдық-саяси
шешуші рөл атқарған қазақ әдебиеті тарихының ақтаңдақ беттері – 1986 жылғы
«Желтоқсан», 1989 ... ... ... ... ... ... ... шабыттана жазуының арқасында біраз көркем прозалық
шығармалар дүниеге келді.
Қазіргі қазақ прозасындағы жаңа туындылардың бірі – ... ... ... мен ... биігіңді» повестегі әлеуметтік талдау барысында бірден
көзге түсетіні жазушының ... ... Өр ... ... бір ... жел ... төрт құбыласы сай болған ауылдың бүгінгі мүшкіл халін
суреткер сатылап көрсетеді. Кеңсе, ауылдың мектебі, дүкен, дәрігерлік пункт
жабылады, яғни әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... әр алуан кейіпкерлерін болып ... ... ... пен дүниетанымық ерекшеліктеріне тереңдеп ... ... ... ... аша ... Тіл, ... сюжет, композиция
тұтас бір өрілімде берілген. Бір кездері азан-қазан боп ... ... ... жеті үй ... осы ... ... ... сегіз
отбасының басынан өткерген қилы, мұңлы да мұңсыз ... бір ... ... болған. Жұртта қалған жеті үйдің жыры да жеті түрлі. Жазушы бір кездегі
базары тарқамаған ауылдың қалай жетімсірегеніне ... ... ... қыз Сәлиманың тағдырымен ... ... ... ... тыс ... да, ... кең пейілінен кенде қалмаған алақандай
ауылдың өгей тірлігі пошташы Сәлима қыздың ... ... ... ... ...... ... тұтастығын құраған
отбасылық ұғымнан ірілеу бірлестік, татулықтың құт ... ... ... ... ауыл ... ... жақсартудың әлеуметтік өзекті
мәселелерін көтереді. Қазақтың құт-берекесінің бесігі болған ауыл өмірінің
кері кетуі, ауыл ... ... ... ... жайлы қоныс іздеуі
үлкен символикалық жүк ... тұр. ... ... ... ... ауыл мәдениетінің тоқырауға ұшырайтындығын
қарапайым еңбек адамдарының психологиясына терең бойлау арқылы ашады. Жалпы
зерттеу ... ... ... бүгінгі қазақ ұлты үшін ең өзекті
мәселе ... ... ... туған топыраққа сүйіспеншілік, ауыл мен
қала өмірінің алшақтық ... ... ... ... өмір шындығы Б.Қанатбаевтың «Ескі жұрт» әңгімесінде
де шеберлікпен беріледі. Дүние өзгеріп, ұрпақ ауысқан ... ... ... ... ... автор. «Тәуелсіздік кезеңі
тіршілігіміздің алуан саласындағы жаңа да ... ... ... ... ... өмір ... өмірлік материалдарды
авторлық концепция мен өткір проблемалдарға ... ... ... ... айырықша» [8, 94 б].
Көсемәлі Сәттібайұлының «Жылқыбай жездемнің сақалы» атты ...... ... кеткен қазақ қоғамының бейбіт күнгі мінез-құлқы,
тыныс-тіршілігі. Жазушы қазақтағы ескіліктің қалдығын юмор арқылы ... ... үш ... ...... үш ... бөлініп, трайболистік
ойларға ден қойғанын ... ... ... ... ... ... ауыр ... суреттеледі. Қазақ қызын қытай жігіті алған.
Қазақтың ... ... ... ... ... көз ... ... орыс келін мен неміс күйеу балаға бет ... ... ... ... ... да ... ... да анда-санда ат сабылтып келіп тұрады. Мынау қақсаған ханзу бала
да әлгі жампоздар шошып жүрген үдерістің біздің ... тән бір ... ... ... әңгіме астарынан күрсініс аңғару қиын емес.
Туындыда дін тақырыбы да қозғалады. Қазақ қоғамының өркениет көшіне
ілесе алмай, ... мен ... асыл мен ... ... ... ажырата
алмай жүргенін жазушы ұлттық қасіретке балайды. ... ... де ... ... ... өз деңгейінде бағалай алмай, соның себебінен
қоршылыққа ұрынатынымыздан. Ұлттық идея бұл әңгімеде өте бір ... ... ... іші зар, астыртын ағыстармен көркем берілген. Бұл әңгімедегі
оқиға – ... әр ... ... хал. ... мұны ... жеткізе
алған.
Т.Шапайдың «Домбыра» атты әңгімесінде автордың дүниені қабылдау ... ... ... толы ... ... аудартады. Домбыра жансыз зат
деген ұғым жоқ ... ... ... дүниелерге ерекше елжіреп тұрады.
Онысын қазақтығының кепілі дерсің. Кейіпкердің домбыраға деген сағынышы
мистикалық ... ... ... екі ... ескі мен ... мәңгілік
тартысы, дилемма ретінде алған. Кейіпкер шеберден «домбыра жасап бер» деп
сұрағанда, ол «әнші домбыра ма, ... ... ма» деп ... ... ... де деп ... Расымен сары домбыра ерекше әуезді, үнді болып шықты,
шапқан сайын зырлаған Құлагер текті домбыра. Ең ... ... ... ... ескі домбыра құлазыған тәрізді болады, семіп бара жатты дейді.
Бұл ненің белгісі? ... ... ... құндылықтарының символы. Жаңа әлем
кеулеген сайын, модернизация мен ғаламдану молынан ... ... ... керексіз болып, ысырылып қала береді. Руханиятта да солай. Жаңаның
кейде құны жоқ, бірақ оны ... ... ... ... ... асыл
зат болса да, уақытша болсын, лақтыруға ... ... ... бұл ... ... аққу мойын домбыра» деп атайды. Жаңа домбыраға ескі
домбыра қарама-қарсы тұрғандай: «дүмі жарық», «қаңсып ... ... ... дауыспен мағынасыз қаңқ-қаңқ етті. Домбырада күй жоқ еді» [10].
Тұрсынжан Шапайдың барлық әңгімелерінде ... ... көз ... бар. Оған ... ... қылған гротеск қосылғанда, тіпті үдеп
кетеді.
Бұл әңгімедегі домбыра − тұлға. Ол зат емес, адам ... ... – осы. ...... ... ... ... ұлттық әдебиет –
ғасырлар куәсі, бабамыз бен кейінгі ұрпақтың жан ... ... ... ... рух, эстетикалық күрделі құбылыс кейіпкер сипатына елеулі
әсер етті. Әдебиетімізге М.Әуезов дәстүрінен нәр ... ... тобы ... ... ... «Қобыз мұңы» атты әңгімесі де ұлттық таным
тұрғысында ... ... ... ... баса ... ...
жалғыздық мәселесі. Жалғыздық сипатын өзгеше көрсету үшін онда әкелі-балалы
екі ұрпақ өкілінің көзқарас алшақтығы ... ... ... ... прозаның шағын жанры әңгімеге жиі қалам тартып
жүр. Жазушының «Айғыркісі» атты көлемді ... ... ... ... ... ... ... қазақтықтың жаратылысын сүйіп жазуымен
де дараланады.
Жылқы культі арқылы ұлттық рух асқақтайды. Ат мінсе, қазақ өз қалыбын
сақтайды. Жаяу ...... ... ... бір ... өмір сүру
пәлсәпасы арқылы ұлттық идеяның қайнар ... ... ... мен ... – бұл
әңгімеде синоним, бір символға айналған, Жалғас Жылқыны құрту – қазақты ... ... ... ... ойға жетектейді. Ауылдың күні батып барады.
Урбандалу қазақты ... ...... автор.
Әңгімедегі ұлының антиподы – әкесі. Жалғас пен ... ... – екі ... Қазіргі заманғы көкейін ақша тесіп, санасын тұрмыс ... ... ... жат ... емінген кейіпкер суреттеледі.
Жазушы М.Мәжитовтің «Әкім сайлау» атты әңгімесіндегі қоғамды жайлаған
кеселдер аса бір әсіреленбей, ... ... ... солай, нақты
суреттелінеді. Қалықбай әкім – типтік ... ... ... ... тұсы
да – осы. Бармақ басты, көз қыстылық, өтірік ақпарат, өңін ... пен ... ... айналған. Жазушы осының бәрін айқын,
мақтамен бауыздағандай етіп көрсетеді. Қалықбайды сол ... ... ... ... ... ... әкім ... келсе, одан бетер
жейді. Автор мұны оқырманға әлдебір тұспалдармен ... ... бір ... айтылғандай:
«Жандарал жүз елуге келсін! – дейді. –
Жасартып тағы да өмір берсін, – дейді. –
Бұл өлгенмен, келеді және ... ... да ... ұлық болсын. [11], дейді.
Р.Отарбаевтың «Американың ұлттық байлығы» атты әңгімесіндегі әлеуметтік
сарын қарапайым ауыл тірлігі арқылы беріледі. Бұл әңгімеде ... ... ... ... ... бір болмашы ситуация арқылы ашылады.
Сарказм мен ... ... рөлі ... Кейiпкердiң рухани
дүниесiндегi, характерiндегi өрлеу мен ... ... ... ... ... аз кездесетiн үлгi – гипербола элементтерiнiң
ұшырасуы бұл ... ... ... ... ... ... – деді амалы таусылған аңшы үні тозып, мұржаға ...... ... жаман ши бөрі Американың ұлттық байлығы болсын. Мен
сонда ... ... [12, 11 б]. ... ... мен ... ... ... қойып салыстырады. Суреткердің қасқыр
мен түлкінің ортасынан ... ... ... ... азуы, айбаты, түлкідей
айласы жоқ шибөріні шығарма өзегіне алуы тегін емес, бұл ... ... ... ... тұр. Көк ... бөрісі емес, қайдағы бір тегі
жоқ, бөрі тұрмақ, қасқырдың тырнағына татымайтын Америка елі ... енді ... ... де ... ... екен. Мұнда шата шибөрінің
бейнесінде қазақ жерінде тұрып ... ... емес ... әсірелеп
төбемізге көтерудің тұспалы бар. Суреткер шығармасының атауында үлкен мән
бар, бір ... ... ... көк ... көк ... ... ... тұрмақ,
шата шибөрі болса, ал біздің Тәуелсіз Қазақстанымыздағы ең үлкен, ең
негізігі ... ...... кім ... ... әлеуметтік астары
бар сауал қоя отырып, оған жауап таппай ... «Ұлт ... ... атты ... [13, 324 б] қаны
қазақ, рухы қазақ ... ... ... ... ... көркемдік қуатының
кемелділігінен көрінеді. Шығармада сатиралық фон, емеурін, тұспал, символ,
күлкі қатар өріліп отырады. Күлкі болғанда, гротеск, ирония мен ащы ... ... ... кішкентай Рахман ата ауылы – Қазақстан
мемлекетінің моделі тәрізді. Шығарманың басында-ақ автор ... ... үшін ... мотивін таңдап алады. Автор «Анау Марат ... ... ... ... да ... ... ... дегенді
желеу етіп, ата жұрт иелерінің бөтендерге есесі кете беруінің ... ... ... автор. Тілді, елді, рухты қорлағысы келіп, менсінбеу, қазақтың
кеңдігін ... бас ... ... ... ... да ерен
төзімділігі, балақтағы биттің басқа шығуы – бәрі сатиралық уытты ... ... ... ... ... ... «Ал, қазақ...
Тәуелсіздік алдың, енді атаңның басы керек пе?! Ел иесі екеніңді ... ... соңы ... аяқталады. Оқыған жанның ұлттық намысының
оянуына түрткі болатын бұл риторикалық сауал саналы әрбір қазақ жүрегіне ... ... ... идея қазіргі прозамызда жанама сипатта көркемдік мән
иеленеді. “Ұлттық идея ... ... ... туындайды. Ол ащы болсын,
тәтті болсын-біздің бүгін де, ... де өмір ... ... ... деп ... ... [14, 24 б.].
Еліміз тәуелсіздік алғасын, өткенімізге көз жіберу мақсатында ... ... ... ... ... бірі − Желтоқсан көтерілісі.
Қазақтың қылшылдаған қыз-жігіттерінің көз жасынан тұратын бұл ... ... өз ... арқау еткені белгілі. Р.Нұрғалиевтың,
Т.Сәукетаевтың «Ай ... атты ... мен ... ... бұл ... үлкен прозаға әкеледі. ... бұл ...... ... ... пен ... түрен
салды.
М.Байғұттың «Жоғалған жұрнақ» [15, 188 б] атты әңгімесі оқыс ... ... көке ... ... ... ... ... баланың
көзімен суреттеген. Жұрнақ – желтоқсан қасіретінің құрбаны болған жас
жігіт. Бұл – ... ... ... ... ... адамдарды бір-бірінен
айырмайтын, кісі танымайтын, кімнің кім ... ... ... ... ... ... ... ана тілін білмейді, өзі мен жатты, ақ пен
қараны ажырата алмайды. Бұл ... ... ... мен ... дертіне
шалдыққан ұрпақ қасіреті бейнеленген. Ұлтының қасиетін танудан қалып,
қазақтықтан аулақ кетіп барады.
Мұңлық ... күйі ол ... ... қатысқаны үшін жазықты болып,
жынданған бейшара ұлының күні тіптен мүшкіл еді. Барынан айрылған, ... тән ең ұлы ...... ақыл-есінен айрылған, жарым ес
атанып, көрінгеннің есігінде қу құлқыны үшін ... ... ... ... ... оқу ... болған Мәскеу оқу орны студентінің бүгінгі
мүшкіл халін суреттеу арқылы тағдыры да, ... да, ... ... да
аямаған жас жігітті туып-өскен ортасы, кіндік қаны тамған ауылдастары да
аяды ма, ... бір ... боқ ... ... ... жынды бола тұра туған табалдырығына тізерлеп, кіндік кескен
үйіне басын иген ... ... ... ... ... әлеуметтiк
мазмұнын, жазушы үй, қара шаңырақ мотиві арқылы айқындап ... ... ... ... тән ... мен ... ... шебер
пайдалану арқылы Желтоқсан қасіретінің қазақтың халықтық ... ... аша ... ... [16, 299 б] атты ... тақырыбы да
желтоқсан. Урбанизация қалаға қуған қазақ ... ... мен ... ... ... Қала ... қабылдағысы жоқ. Әңгіме жолға шыққан
Арқат есімді жігіттің бір сәт басынан кешкен драмасына құрылған. ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамының басына түскен ауырпалықты
таңбалайды. Алтайда көктем келсе де, бораны басылмай ... – ол да ... ... ... деп ... тегін айтып отырған жоқ. Махамбетте
«Бұландай ерді кескен күн» деген өлең жолдары бар. Үш ...... Сол ... ... ... ... пропискаға отыру үшін
төрт ай қаңғиды. Қала қазақ баласына өгей ... ... ... ... ... мың ... қозғайды. Ол – қазақ қоғамындағы шындық.
Желтоқсан тақырыбына арнап жазылған қазіргі қазақ әңгімелерінің ішінде
А.Алтайдың «Сібір офицері» атты ... түрі мен ... ... Көбінесе
бұл тақырыпта жазылған әңгімелердің көпшілігінің оқиға желісі желтоқсан
зардабынан жапа шеккен Желтоқсанға ... ... ... ... ... бір үзік сыр ... құрылатұғын. Ал, аталмыш әңгімеде жағдай
мүлдем басқаша ... ... ... ... ... ... ... жаппай қанға
бөктіріп, өзін адал сезінетін, совет заманының азат ... ... ... ... тәлкекке ұшырауын шеберлікпен бейнелей білген.
Асқар Алтайдың кейіпкері абақтыдағы өмірдің әділетсіз сипатын, кесінді
биліктің ... ... ... ... адам болмысының кері өзгерісін
суреттейді. Автор өзінің осы шығармасы арқылы кісенді қоғамның ... ... ... ... ... айналғандығын: партиялық
бұйрықтың қаталдығын, кеңес саясатының екі ... ... ... ... әскери парызын адал атқарып жатқан кеңес офицерінің
жазықсыз қолын жазалы еткен де – ... ... ... ... ... ... жер қылған да – «желтоқсан». Бураханның көзін ашқан да, ... да сол ... деп ... ... ... ... ... әңгімесі де осы тақырыптас [17, 124
б]. Әңгімедегі қисық мойын тракторист қарапайым көптің бірі. ... ... «жан ... ... ... деп кейіпкеріне тегін телімейді. Автор
үшін де, әлгі тракторшы үшін де арақ ... ... ... жатқан сұмдықтан
бас сауғалаудың құралы ... ... ... оның ... уыты ... төзу қиын. Адамдарды, дәлірегі, ... ... ел ... ... ... тастап жатыр. Бірақ әңгімеде кім көмілгені
түсініксіз. Құпия көму. Кейіпкерде ат жоқ. Ол ... ... ... ие. ... ... езілетіндігі біраз детальдардан білінеді. Кетіп бара
жатқанда, арттарына ... ... ... ... ... ер адам ... Жол үстінде айтылған жоқтау бірақ, жол үстінде ұмыт қалды сол
күйі. «Оны ... мына ... ... да ... ... кірді үшеуі».
«Кімге жоқтау айтып отырғаны белгісіз», – деп түйіндейді автор. Бұл ... ... ... ... мерт ... ... ... жоқтау, бірақ
үнсіз, ешкімге көрсетпей жоқтау. Қазақ басына түскен трагедия.
«Тәуелсіздік жылдары» деп ... ... ... ... ... түлеудің жаңа бір кезеңі болды да, ... ... ... жаңа ... алып ... М.Мағауиннің «Құмырсқа
қырғын», «Коммунистік реализм», «Қасқыр – Бөрі», «Қисық ... «Қос ... ... ... т.б. ... ... өмірдің
ең бір өзекті мәселелерін, сыншылық-философия саралайды. ... ... ... ... ... көзқарасын тұспалдап,
психологиялық ... ... ... ... ... ден қоюы ... «Астарлап, ишарамен сөйлеу, сөзге сараңдық, үкім ... ... ... қашу – ... рухтағы бүгінгі қазақ прозасына
тән басты қасиеттердің бірі» [18, 515 ... ... да соны ... ізденістермен толығады.
Тақырыптың жаңалығы барша табысқа кепіл емес. Жаңалық ... ... келу ... көз ... ... ... ... қорыту,
ойлау ұстанымы мен суреттеу ... ... бір ... ... ... ... ... аңғарылмақ. Бұған кейіпкер
таңдау, сюжет, композиция құру тәрізді суреткердің дара стиль ... ... ... әр ... ... ... ... мол тың шығарма
беруге ұмтылысы әрдайым дәстүр ... ... ... ғана ... прозасында символды қолданудағы шеберлікті Ғ.Мүсіреповтің «Өмір
жорығы», «Қыран ... ... ... қырғын» атты әңгімелерінен
көруге болады. «Құмырсқа қырғын» атты ... ойға ... ... ... бас июді ғана ... өмір үшін күрес, қазіргінің жалғасы,
болашақтың тұтқасы – жас ұрпақ пен ... ...... ... сыр десе де, болады. Автор-кейіпкер құмырсқа илеуін
көркемдік деталь ретінде ала отырып, оны бір ... ... ... ... (рәміздік) белгісіне айналдырады. М.Мағауиннің бұл ... ... ... ... ... ...... пен
философиялық сипаттардың берік жымдасып, табиғи кіріге түсуі. ... ... бір ... ... ... бұл ... ұшындай көзге көрінер-көрінбес құмырсқалар тіршілігін адамдар
өмірімен қатарластыра ... ... ... ішке кіріп, тары
дәнінен сәл ғана үлкен, сопақша жұмыртқаларды тістеп алып шыға ... ең ... олжа – ... ... ... панасыз жұмыртқалар. Өз
илеуіне апарады. Шайқап ... ... ... ... ... ... жұмыскер – мұндағы билеуші жұртқа тегін ... ... ... ... бір, жат ... ... тіпті, кешегі өз
нәсіліне қарсы майданда алға салатын жанкешті ... етіп ... ... Тура өзіміздің мәңгүрттер!» [19, 103 б] – деп, терең философиялық
тұжырымның да мәнін ашады. ... ең ... ... ... теңсіздік арқылы адам баласына ой салу, мәңгүрттік ... ... ... ... барлығы да бүгінгі прозаның ерекше
бітімі ретінде зерделенді. ... ... ... ... жаратқан ең аяулы
қасиеті – өзара ауызбіршілік пен өзін-өзі құрметтеу, жатқа берілмеу, ұрпақ
болашағын ... ... ... ... ... ... жаңа ... өлшемдердің елеулісінің бірі –
қазіргі қазақ прозасының символикалық ... ... ... ... да ... бар ... ... заманғы жаңа болмысты
прозадағы өзгеше жаңғыруы мен түрленуі болмақ. Осы ... алып ... тағы бір алып ... ......... ...
Бөрі» [19, 329 б] атты ... ... ... ... ... Шағын әңгіменің «Қазақтың қасқыры – қасқыр емес, шене, құрт
кезінде, яғни ... ... ... ең ... аң ... ... ... бабамыздың байрағына түсіп, жүрек пен рухтың, қайтпас
ерліктің ұранына ... боз ... шене ... ... ... аудартады.
Бөрінің орнына қасқыр келді, бірақ шын мәнісінде екеуі – бір-ақ аң: бөрі
деген – ... ... ...... ... қарағанда, атау ғана ауысқан
тәрізді болып көрінеді. Ал, шын мәнісінде... бәрі өзгерді. Кейінгі ... ... бола ... ... істің бәрі қасқырға телінді. ... пен ... ... бөріден қалған бақ, көшкен рух қасқырға қонбапты.
Бұрын батырды бөріге теңесе, енді қадыр-қасиеттен ада зұлым адамды ... ... ... ... мен бөрі – атауы бір, түп негізі ... ... емес пе? ... қанша азса да, оның бөрі атауының ескірмеу
себебі ... ... ... ... айналғаны туралы ой толғайды. «Ал мен
көрген сияқтымын. Бөрінің ... ... ... ... ... қайтадан
әуелгі – бөрі кейпін тапқанын» [18, 330 б], – деп ... ... ... ... арық, қу сүйек қасқырдың жалаңаш денесі мен
иленген теріні бір-біріне антитеза пішінінде ... ... ... ... ... ... аянышты болса, жаны жоқ, тіпті ішкі
мүрдесі де жоқ иленген тері сондай. Мұхтар Мағауиннің ...... ... ... ... ... құрылымдық, түрлік өзгешелік әкелген соны
туынды болып ... ... бұл ...... ... ... ... негіз бар. Біз өткен ғасырдың 20-ыншы жылдарында дүниеге
келген «Көксерек» ... ... ... ... «қасқыр-бөрі» бейнесін
ашу мақсатында салыстырдық. Асқар ... ... ... ... ... Думан Рамазанның «Көкжалының», ... ... ... ... ... ... атты ... іздену жалғастығы мәселесін қарастырдық.
М.Әуезовтің соңғы сөйлемі, Көксеректі басқа тебуімен ... ... ... ... ал ... Жанат Ахмадидің «Кие» әңгімесінде
авторлық ой басқаша ... ... ... паркіне қамауға түскен
Қызылшолақтың іс-әрекетінің өзін өзгеше ... ... ... ... ...... ... бола алмады...» дегеніндей
Қызылшолақ қасқыр ... бөрі ... ... қалған – кейінгі қасқыр. Оны
мынадан көруге болады. Қызылшолақ ... ... ... ... берген тамағын кісі көзінше жемейді. Еті бар ... ... ... оған көз қиығын ғана салып қойып, мойнын қырыс
бұрып жатып алады. Жаратылысынан сонша ашқарақ ... ... ... бар ... үшін ... да ... ... Автор Қызылшолақтың қайсар
қиқарлығынан нағыз бөріге тән тектілікті көрсеткендей. Қырыс, қияс – деп
қасқыр ... ... ... ... ... Көкшұңқырдай көк мұнар тауын
аңсаған көкжал тұтқынның қамауға көнгісі келмей, тамағы тоқ болса да ... жеп ... ... ... түрі – ... өз ... ... деп пайымдайды. Қызылшолақ бейнесі осы зоопарктегі аңдар
патшасы деп саналатын арыстан мен ... ... ... ... ... алады да бір-біріне антитеза
тәсілі арқылы қарсы қояды. Автор осы үш түз тағысының тас ... ... ... ... ... ... отырып салыстырмалы-
салғастырмалы түрде өз ойын ортаға салады. ... ... ... ... ... күшіктегенін көрген кісі бар ма екен? ... ... ... бе, әлде ... ... ойынды
қойып, ұйығуға да қырыстана ма екен?» – деп автор ... ... ... ... ... ... шек ... бір мысалы: цирк
өнеріне қасқырдан ... ... ... ... де, ... аң патшасы
арыстанды да, сонан кейінгі жолбарысты да баулуға болады екен. Тек ... адам ... ... ... айдауына жүрмейді екен.
Автор бұл шығармасында кие концептісін ... ... етіп ... ... ... ... атты ... «Қазақтар
киеге үлкен мән береді. ...Кейбір жануарлар мен ... ... ... ... ... деп ... Жан-жануарлардың киесін қадірлемеу
киенің қаһарын туғызады. Киенің ашуы, қаһары кесір деп аталады» [20, ... – деп ... ... ... халқындағы «киіктің де киесі бар»,
«иттің иесі болса, қасқырдың тәңірі бар» ... ...... ... ... құрықпен ұстаған Адырқұлды қасқырдың киесі атады.
Ж.Ахмадидің Қызылшолағы жоғарыда атап өткен ... ... ... ... ... ... жиған бөрілердің символын береді.
А.Асқардың «Қызыл бөлтірік» атты шығармасының ... ... ... ... ... құралған. А.Алтайдың шығармасындағы табиғат
пен адам бейнесінің, ... ... мен ішкі ... ... ... желісінің негізінде толық ашылған. Бірінші аңызда градациямен
берілген авторлық таным төгілген ... ... ... ... ... ... тірі ... көз алдына алып келеді. Демек
табиғаттың, яки жаратылыстың өз шындығы бар, ал, ... өз ... ... ... Адам ... ... ... ойлағанын жүзеге асыра
алмайтыны – ... ... ... ойы. ... ... ... ... іштей тілдесіп, сырласқан, мұңын шаққан бала
танымы, психологиясы нанымды шыққан.
Қанды қол ... аман ... қос ... ... ашпай жатып,
қаталдық көруі сан түрлі тарих соқпағынан аман ... ... ... ... Ал, оның ... жолыққан мергеннің өз баласын өзі ...... ... ... көне ... ... бұл ... идеясына шебер қиюластыра білген. Шығарма оптимистік ... ... Ал, ... ... ... тазалығын адам рухының
тазалығына дейінгі деңгейге көтереді. ... ... ... ... ... ... тағы бір мысалы ретінде ... ... адам ... ... ... ... ... бар қалпында суреттеледі. Олардың
байланысының үзіліп қалуы адамның кінәсынан екенін ашып айтылады. Мұнда ... ... ... табиғатты күштеп бағындыруға болмайды, оның да өз
заңдылығы бар, онымен санасу керек.
С.Сағынтайдың «Тұмақ елесі» атты ... ... – бөрі ... ... ... Бұл ... жас жазушы – С.Сағынтай қазақ ... ... ... ... ... ... ... қорыта келгенде, жоғарыда талданған бірнеше ... ... ... да ... ... ... де бір, ... да
бір – ортақ арнаға құйылады. Ол – ... ... ... ... ... ... ... рухани дағдарыс тұсында
өскелең ұрпаққа өнегелі ... үлгі ету. ... ... ... ... адам ... артықшылықтарын алға тарту.
әрине бұл мақсаттардың әртүрлі қаламгер шығармаларында әр қилы ... ... ...... Сол ... ... ... прозасының
жаңарған көркемдік бітімі де бірте-бірте қалыптаспақ.
Адамға тән ... ... ... ... ... ... ... мифтік санаға, ағашты кие тұтатын тотемдік түсінікке байланысты.
Осы түсінікті тірілте отырып, ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі қазақ әңгімесіндегі – Ағаштың
фольклорлық сипатын сан ... ... ... ... ... ... ағаш» повесі, «Қос ағаш» әңгімесі, Р.Отарбаевтың «Бәйтерек», Н.Ораз
«Теріс ағаш» әңгімелері бір қарағанда ... ... ... Ал, ... ... ... терең үңілсек, ежелден келе жатқан
«ағаш – дүние тірегі» дейтін ұғым жаңғырған.
М.Мағауиннің «Қисық ағаш» [19, 247 б] ... ... ... Оң ...
аллеяның парк жақ беті – биік, сымбатты ... ... ... тұр. Сол
қанат – Дзержинский көшесіне қараған беті – қиқы-жиқы, қисық-қыңыр қара
ағаш», – деп ... ... осы бір ... екі жақ ... ... екі бөлектігін суреттеу арқылы, бір елдің басынан ... ... ... ... екі ... алып ... Бірі қазіргі түзу
жолдың бойындағы сымдай тартыла ... ... ... ... ... ... ... елдің рәмізін білдірсе, екіншісіне өкінішті өткені
бұлыңғыр елеске айналса да, көлеңке құсап арыла ... келе ... ... ... ізіне қиқы-жиқы, қисық-қыңыр қара ағашты алып ... ... мен ... өскен қарағашты біріне-бірін қарама қарсы
алуының да өзіңдік мәні бар. ... ... қара ағаш – ... ... қисық
қыңыр келген заманды бір кезең сипатындай. Қазақта «керісінше», «қисық»,
«теріс-қағыс» ... ... де аса мән ... ... Қ.Түменбайдың
«Адамның тууы» атты әңгімесінде де осы мәселе сөз ... ... ... адамның басымен шығып, ал, өмірден ... ... ... ... ... бәрімізге мәлім. Қ.Аманжоловтың «Шалқалап әкем шықты
үйден» демекші, «не нәрсе ... да» бұл ... ... ... ... ... ... жаратылысы бұзылмай берілгенге не ... ... ... Адам ... ... осы оң мен ... келудің өзінде екен
теріс келген адамның ісінің бәрі терісінен келіп, ...... ... ... ... ... сол о ... теріс келген бала тәрізді басынан
оңбай қыңыр келген заманның рәмізі деп ... Екі ... екі ... жаза ... ... ... мәселені қозғап тұр. Ол бәрі оңынан,
түзу болсын деген тілектен туындаған мөлтек сыр.
Автордың суреттеп ... ... − ағаш ... ... ... ағаш.
Жоғарыда айтып өткендей, қисық өскен ағаш арқылы суреткер ... ... ойын осы ... ... тіреп, үлкен салмақ салып отыр.
Табиғаттың жаратылысын ... ... ... ... ағашты көлденеңінен
келтіріп тұр. Қазақта кесе-көлденең тұрма, көлденең келді деген сөздер ... ... оқу ... ашылады. Автордың айтпағы: түзу емес ... ... ... да ... ... ... ... Сонымен суреткер қисық
ағашты деталь ретінде ала отырып, қыңыр заманың символы ретінде алып ... ... ... ... басынан-аяқ тұнып тұрған астарлы мағынада,
символдық рәмізбен жазылған ... деп ... ... ... бар. ... ұлттың ұлттылығын айқындап, бедерлей түсетін ... ... да ... ... тән ... бірі ... ... “Қисық ағаш” повесіндегі өзекті ой Н.Ораздың “Терісағаш”
әңгімесінен өз жалғасын тапқандай. Авторлық таным жас шыбық пен ... ... ... қатарластыра алып отыр. Негізгі өзекті
ой “терісінен” қадалып отырғызылуында деп ... Ағаш ... ... ... ... ... отыр. Теріс те болса,
ағаштың шын ниетпен, таза көңілмен отырғызылуында деп ... ... ... «Қос ағаш» әңгімесі мүлде басқа ойды қозғайды. Ұлттық,
ұлттық рух тұрғысынан киелі ағаш культін ұсынады. ... ... ... ... алған әсерімен суреттейді. Суреткер осы бала
көзімен берілген Қос ... ... әсем ... ... ... Қаламгер бала көңілімен, бала қабылдауымен танылған алтын мен
күміске малынған Қос Ағаш бейнесі – ... ... ... тәрізді. Ары қарай жазушы осы бала танымындағы Қос Ағаш ... мен ... ... ... Қос ... енді құлдырау үрдісі
де градациямен беріледі. Зәулім бәйтерек өткен мен ... және ... ... ... ... түрінде де алынған. Жазушы әңгіменің
сюжеттік құрылымын ... ... ауыл ... ... ... ... ... Қос Ағаштың жоқтығы кейіпкеріне қаншалықты ауыр
тигендігін психологиялық талдау ... ... ... Шегініс жасау
арқылы әңгіменің ішіндегі әңгіме шертіліп, Қос Ағаштың жоқ болу ... ... ... ... ... Асқар таудай деталь қылып
алған Қос Ағаш ақыры ұсақталған, азып-тозған ұрпақтың символына айналған.
Көбіне ... ұсақ ... ... ... алады да, оны үлкен, кең
мағыналы символға айналдырады. Ал, мына ... бір ... ... ... ... ... сыйынған биіктіктің, алыптықтың,
асқақтықтың символы, белгісі болған Қос Ағаш ұсақталып, ... ... ... ... ... Бұл да ... ... шеберлігінің бір қыры
дер едік.
Суреткердің бұл туындысын – М.Мағауиннің қазақылықты жоқтауы дер едік.
Бұл туынды турасында Т.Жұртбай: «Қос ... ... дала ... ... мен ... тағдыры тұспалданған», – деп тұжырымдайды
[21].
Қазіргі қазақ прозасындағы Мұхаммед пайғамбардың (с.а.с), сахабалардың
өмірі мен ... ... ... ... көркем шығармалар бір шоғыр. Ұзақ
жылдар үстемдік еткен ... ... ... мұсылманшылдықты дәріптеу,
пайғамбарлар өмірінен мөлтек сыр ...... ... ... ... ... Бұған, біріншіден, социалистік қоғамда үстемдік құрған
атеистік тәрбиенің ықпалы ... ... ... ... ... мұсылмандық сауаты, мағлұматы аз болғандықтан, ал, үшіншіден,
бұл тақырыпқа бел ... ... үшін ... діні ... мұсылмандық
махаббатқа толы үлкен жүрек иесі ... шарт еді. Бұл – өзі ... ... ғана ... ... ... да, ... прозада бұл тақырыпқа қалам сермеу анағұрлым ... ... өзі де рас, сөзі де ... – деп ұлы Абай жырлап
кеткендей, ... ... ... ... ... бар болғанымен
Алланың, Мұхаммед пайғамбарымыздың атын дәріптеп, ... ... ... ... Алаш ... әдебиетінен М.Жұмабаевтың
«Пайғамбар» өлеңін алсақ, оның өзі – аударма түрінде көз ... ... Ал, ... ... ... ... Ғ.Мүсіреповтің «Ана жыры»
әңгімесіне соқпай өту мүмкін емес.
Қаламгер Алланың, Құран-Кәрім сөзін «..Лә иләһа елла Аллаһу, лә ... ... деп ... ... ... айтқызады. Ғ.Мүсірепов алып отырған
адамзат атаулыға ... әлем ...... Автор шығармашылық
кеңістігі ретінде жұмақты, яғни суреткердің өзге нысандарынан ерекшелігі
адамзат ... ... ... әлемді алып отыр. Сол атеистік заманның
талап-шарттарымен қарап көрсек, кейіпкерлері де тосындау, ... ... ... де ... ... атты ... айтарын кейіпкердің
түсі арқылы жеткізеді. Мүсірепов пен Мұстафин Аллаға қырын қарап, партиялық
уағызды дәріптеп отырған сыңай ... ... ... тұспалмен
сол кеңестік жүйені сынап-мінеп отыр.
Мұсылмандық ... ... ... ... ... бүгінгі жас жазушыларда молынан байқалады. Тәуелсіздік кезеңіңдегі
қазақ повестері мен әңгімелеріндегі аталмыш ... ... ... «О ... ... атты әңгімесінде жақсылық пен жамандықтың
текетірес қарама-қарсылығын беріп, жақсылық пен ізгіліктің әрқашан да өтеуі
барлығын ... ... ... ... болып нарративті
ракурсты таңдау табылады. ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін ерекше манипулятивті сала ... ... ... ... ... тән әдістер қолданылғаны анық: Иіс ... ... ... ... ... Кейіпкердің өзіне тән
иісінің ... оның ... ... ... ... ... ... қолданған, яғни, бүкіл кеңістікті жайлап алған және
адамдар амалсыздан иіскеуге ... ... ... ... ... ... ... таныммен байланыстырып отыр.
Мұсылмандық құндылықтардың көркем прозадағы бедері ... жас ... де ... тегеурініне айнала бастаған сыңайлы. Ислам
қағидаларындағы құндылық адамды сабырға, төзім мен ... ... ... атты ... ... ... құлы – Аюб ... Аюб пайғамбар Құран Кәрімдегі тақуалықпен өмір кешіп, бүкіл
ғұмырын осы Алла ... ... ... ... Бұл ... ішіндегі Алланың ең үлкен сынынан өткен, ... адам ... ... ... ... ... болып суреттелген. Әрине қай
заманда, қай кезде болғаны белгісіз бұл аңыздың негізгі кейіпкері Аюб өмірі
шығармадағы көркем шындыққа ... ... Бұл ... ... ... ... ... әдіске жүгінген. Атап айтар болсақ, адам ағзаларының
және дене мүшелерінің қиналысын суреттеу арқылы ол әр ... ... рухы үшін ... ... ... ... ... суреттеген.
Бұл жерде де автор көркемдік жатсынуға жүгініп отыр. Бір Аллаға деген
сенімі күшті, ... өз ... өзі ... ... тек иман ... мен жүректен ғана бас тартпауы.
Бұл шығарманың ... ... ... ... сенімнің
беріктігі. Сонымен бірге Алланның рақымының кеңдігі, Әзәзілдің Ібілістің
азғыруынан күштілігі суреттеледі. Осы ... ... ... ... ... ... да ... Ал,
Т.Ахметжанның «Нобель сыйлығы» атты повесть-хикаяты – ... ... ... ... соны ... Автордың шығармасына арқау
етіп алып отырғаны – ар-ұят тақырыбы. Бұл ...... кез ... бар және ... та ... тақырып. Дегенмен, бұл жерде суреткер
бұрын-соңды жарық көрген шығармалардан бөлек жаңа ... ... ... ...... ... адам кейпімен келеді. Бір кейіпке ену
жалпы қазақ фольклорында бар ... ... ... ... сюжет
желісіне ұқсас. Жазушы осы бұрыннан фольклорда бар ... ары ... ... ... адамзат ортасына әкеліп отыр. Бұл суреткер де
прозадағы көркем антропологиялық ізденіспен ... ... ... ... сөйлесу құралына айналдырған.
Д.Досжанның «Жан тәтті» повесінде де исламдық сарын ... ... ... ... мінәжат жанры арқылы көрсеткісі келген.
Кейіпкерлерді көзбен тілдестіру ... ... да ... «Жан ... ... Жоғарыдағы көзден ерекшелік: бірін-бірі шексіз сүйген,
ынтық жүректердің тілсіз көзбен тілдесуі – бұл. Қос жазушы қөзбен тілдесуді
екі түрлі ... алып ... ... құр бос жібергісі келмей қорқаулық
танытқан көзден гөрі сүйгенінің құлы ... даяр ... ... ... да ... авторлық танымға қызмет етіп тұр.
И.Құттықожаевтың «Тасбақаның тағдыры» атты әңгімесінде кейіпкер
қиналған ... өзін ... ... ... ... тәубесіне келеді. Автор
тасбақаны көркемдік деталь ретінде ала отырып, осы ... ... ... ... ... ... жасау арқылы суреттейді.
А.Кемелбаеваның «Ғибадат» атты әңгімесі де Исламдық тақырыпқа өзіндік
тұрғыдан келуімен ерекшеленеді. «Айгүл Кемелбаева қазақша жазса да, ... ... ... ... ... да, шетелдік прозаны керемет
меңгергендігі байқалады. ... ... ... ... ... ... ... ортада жүрген жазушылармен таныс ... ... өз ... ... ... ... ... есімдерді де
кіргізіп, отырады. Оны әңгімесінің атына қояды не әңгіменің ... ...... болғанымен, өте сәтті пайдаланылған амал. Өйткені,
дүниежүзілік әдебиетті біле ... сол ... ... ... ... ... ... әкелуде [22, 361 б].
«Асыл пана Алланың нығметтері есепсіз ... бұл ... ... осы: ... ... пен Жаратушы Иеге деген шексіз махаббат. «Ғибадат» –
адам баласының Құдайды қалай іздеп тапқаны туралы әңгіме, ... ... ... ... ... негізгі қағидалары сақталады. Адамзаттың
жаратылысы туралы ... ... ... бар шындыққа қиғаш келмейді.
Мұсылман дінінде Алла Тағаланың 99 ... ... бар. ... Алланы
«Асылпана» деп атаса, Құрандағы сүрелердің басталуында бар сөз: ... ... ... ... идеясы қалай ашылады? Қазақтың өз
аңыздарынан алынған идеяны автор шебер пайдаланады. Ол – иісі ... ... ... ой. ... – азан ... ... ... жасөспірім қыз баланың ауылда намаз оқитын кемпір-шал ... ... ... ой – бұл ... ... биік ... үлкен
әдебиеттің өз еншісі. Егер осы бір көркем ойдың түбін қазса, мәңгүрттікке
қарама-қарсы ұлы идеяның тап өзі болып ... еді. Бұл – ... ... ... ... ... ... мәтіні тіпті діни трактатқа ұқсап
тұратын тұстары мол. Автор ислам ... шала ... ... ... ... негізі көркем прозада сақталады, долбар мен жаңсақтық жоқ.
Адам санасы мен психологиясы туралы терең иірімдер бар. Ал, ... ... ... ... – дүниежүзілік әдебиетке тән тәсіл. Атап
айтқанда, Лев Толстойдың «Воскресение» атты ... ... ... ... ... ірі ... ... Евангелие –
Інжілмен аяқталу бар.
Исламдық сарын аталмыш автордың «Тобылғы сай» атты әңгімесіне де ... Ұлы дене ... ...... ... Бұл әңгімедегі «әңгіме
ішіндегі әңгіме» тәсілімен берілетін төрт әңгіменің түпкі ой, сарыны да осы
құдайдың құдіретін ұлықтау ... ... ... ... өмір ағашы туралы
аңыздың желісіне сәйкес. Бұл фәниде киелі заттар болатын себебі, оны ... деп ... ... Ал ... атты ... тұтас сюжетін
Аллаға деген сенімімен көмкерген. ... ... ... ... ... бөлек. Бұл әңгіменің сипаттары: «Нәресте
жер жүзін анасындай аймалап, жарылқап тастайды» – күнге ... ... ... ... аяқталуында. Проза поэзиямен
көмкеріледі. Абай қазақтың ұлттық қасиетін айтқанда ең ... осы ... тым ... ... ... жер ... ... денең». Түсіпхан
бейнесі ұмытылмастай сомдалған.
Жазушы Д.Ахметұлының «Пайғамбардың оралуы» атты ... ... ... ... Жазушы әңгімесінің кейіпкері етіп ... ... ... Алла ... оның ... де ... ... сөйлеседі. Алайда, жазушы діни сарынның құпия астарын аша
алмағаны ... ... ол ... Алла ... мен оның періштелері кәдімгі
адамдар тәрізді қарабайыр сөйлестіріп қоюынан, яғни, адамның ... ... ... алатын бәкене болмысынан көрініп қояды. Дін тақырыбын оңай
игеру мүмкін ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік кезеңіндегі повестер мен әңгімелер аясындағы исламдық
аңыздардың ... ... ... ... Ал, ... ... туындылар басынан бастап интермәтінді болып келеді,
алайда, бұл жерде ... ... ... мотивтермен леймотивтерді
қалыптастыратын әдеби реминисценциялар, аллюзиялар қабаттастырылатыны мәлім
болып отыр. Жеке исламдық эпизод жеке бір сюжеттік желі ретінде ... жеке ... ... ... микросюжетті қалыптастыратын
туындыларда повестер мен әңгімелердің сюжеттік-композициялық ... ... ие ... ... ... ... ... және көркем антропология
Көркем антропология төл әдебиетіміздің аз зерттелген ... ... оны ... ... жаңа ... деп санауға болмайды.
Өйткені ол жеке өнердің теориясы мен ... ... ... ... ... ... ... прозасындағы көркем
антропологиялық ізденістерді зерттеу, әр кезеңдегі әдеби ... ... ... ... айырып қарау
әдебиеттегі адам бейнесін тарихи, типологиялық, салыстырмалы-салғастырмалы
аспектіде танып-білуге мүмкіндік ... ... ... ... ... өз ... әлі алған жоқ.
Тәуелсіздік кезеңі тұсындағы қазақ прозасында рухани ... ... ... ... ... ... ашуға деген көркем антропологиялық
ұмтылыстар кеңінен өріс ... ... жеке дене ... көркемдік салмақ
арту арқылы ұлттық дүниетанымға тән ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерімен көрініс тауып отыр. Г.Шойбекованың
«Бұрым» атты әңгімесі – шап-шағын, бар-жоғы ... ... ... ...... кескенің», – деді әкесі.
«Бұрымыңды кескенің – өмір жолыңды кескенің», – деді анасы.
«Бұрымыңды кескенің – жаңа ... ... – деді ... ... ... ... – деп ... ол», – [23, 137 б] деген
Г.Шойбекованың «Бұрым» атты әңгімесіндегі қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... бүгінгі әйел тағдырын ой өзегі ете
отырып, уақыттың өзі тудырған бұл модельдің жан дисгормониясына ... ... ... ... ... ... алып отырған көркемдік деталі ұтымды шыққан. Бұрым – деталь
қызметін атқарғанмен, символға айналып отыр. ... ... ... ... ... ... ... іспетті. Біздіңше, өз
дүниетанымында, мінез болмысында лирик-романтик жазушының бұл әңгімесінде
өмір-болмыс ... ... ... үндесіп әрі қым-қуыт қақтығыстарға
түсе бейнеленеді. Оның кейіпкері – сырт ... төрт ... ... жан ... ... ... жан. ... жалғыздығы
бір өлшемге сыймайды. Жазушы ұғымында Бұрымды қыздың жалғыздығы, жан
жалғыздығы ... – тым ... ... ... ... ... ... әлемін тану үшін көркем антропологиялық ізденістер
арқылы шешім табуға тура келеді. «Бір бүйрегің бұрып тұр ма?», «...Бүйрегім
бүлк ете ... ... ... ... бет» деп ... ... айтпаған. Бүйрекке қазақ сонша мән беруінде ... бар ... ... ... өзінің «Бүйрек» атты ... ашып ... ... ... сауалы арқылы өз жұмбағын алға тартады.
Автордың ұсынып отырған жұмбағының түйіні ... ... ... Автордың айтпағы: кейіпкерлерінің ... ... тым ... ... ... ... ... да биік жақындық,
табиғи туыстық болатындығын түсіндіріп, жеткізу.
Сондай-ақ, қазақтың бір қаны бөлек қытайдың бүйрегін ... адам ... екі ... ағзада өмір сүрсе де бірін-бірі ... ... ... ... ... ... ... шығатын
түйін: тағы да Адам болмысының бір туар даралығын, қайталанбас ... ... тыс әсер ... ... ... ... ... «Көшпендінің жүрегі» [24] атты әңгімесінде суреткер
әуедегі екі кейіпкердің екі түрлі танымы мен болмысын ақша ... ... ... ... Ақша бұлтты Сэм қазақтың кең сахарасындай қабылдаса,
Томның көзіне тек қана ақша ... ... Осы ... ... арқылы
автор қасындағы серігі Томнан болмысы асып түспесе, кем емес кешегі темекі
компаниясының қожайынының болмысы табиғи түрде өзгеріске ... ... ... ... ... орта, екі елдің табиғи өзгешелігін
екі түрлі кеңістікті психологиялық салыстыру арқылы бейнелеген. Шығарманың
фабуласын құрап келген жүректің иесі – ... ... ... ... ... ... ... осы». Және қандай жүрек? Қазақтың жүрегі... Білдей
темекі компаниясының иесін, әйгілі миллиардерді ... ... ... алды да ... ... ... ... ұясынан
шығардай шатынай аларып, өкіріп, жұдырығымен шекесін ұрғылай берді. Жанына
келіп оны жұбатпақ ... ... да иегі ... кетті». Автор шағын
әңгімесін осылай аяқтап отыр. Суреткер пайымында: ... ... ... ... ... өзгеріске ұшырауының себебі де – «бір кесек ет»
− жүрек екен. Жүрек болғанда, ... ... ... ата ... аңсаған
қазақтың жүрегі. Сол «бір кесек еттің» арқасында көзі ... ... ... елі мен ... өлгеннен кейін де өзінің ата жұртына деген
махаббатқа, сағынышқа толы ... ... ... ... ... алып ... ... миллиардеріне өлген қазақ жігітінің жүрегі салынған).
М.Баймолданың бұл ... ... ... ... ... басты айырмасы – жүрек тұжырымдамасын көркемдік деталь
ретінде ала отырып, ... ... ... ... ... идея мен
мүддеге, қазақы танымға әңгіме өзегін құруында деп атап өтер едік.
Сонымен, қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... бұрымынан бастап, жүрек пен бүйрек
турасында жазылған әңгімелерге тоқталып өттік. Жоғарыда ... ... ... ... ... атты ... «Бұл
қазақтың да қоймайтын аты жоқ. Сөз ... ... ... ... жоқ ... ... шешелеріміз мал сойылып, сыбаға
таратқанда, жас келіндерге ұлтабар беріп жататын» – деп ... ... ... аса мән бере ... ... ... құрайды.
«Ұлтабар жемеген қазақта әйел заты бар ма екен?» деп сауал қоя отырып, осы
ағзаны болашақ аналарға ... не сыр ... ... ырымының
астарында нендей жұмбақ құпия жатқандығының жауабын автор мен кейіпкері
ғылыми ... ... ... ... оның ... ... ... кейін солай атап, ырым етіп қалдырғандығын повестің
сюжет желісін ширату арқылы ... ... ... көркемдік
деталь ретінде ала отырып, болашақ ... ... ... ... ... дәрігердің әңгімесі арқылы ертедегі, ғылым-білім
дамымаған ықылым заманда бабаларымыздың дәлелдеп қалдырып кеткен мұраларын
әлі ... ... ... ... келе ... меңзейді. Бүкіл ғылым
өзіміздің әдет-ғұрып, салт-дәстүрімізде тұрса да, өзгеден сонылық іздеп
адасуымызды да ... ғана ... ... ... білген қазақтың,
оның шығу тегін, бүгінгі күнге ... ұмыт ... ... ... ... ... қазақ прозазындағы көркем антропологиялық
ерекшеліктер алуан қырынан байқалады. ... ... ... әңгімелердің
ішінде Г.Шойбекованың «Бұрым», М.Балмолданың «Көшпендінің жүрегі» атты
әңгімелері қазақ қызы мен ата жұртын аңсап ... ... ... рухы ... ... ... ... ұмтылса, «Бүйрек», «Ұлтабар»
атты екінші бір шығармаларда адам ... ... ... ашуға
ұмтылыс жасалған.
Қазақ әдебиетінде М.Қабанбайдың аяқталмай қалған шығармасы «Кентавр»,
А.Алтайдың «Кентавры» мен «Түсігі»,А.Кемелбаеваның «Қоңыр қаз» ... ... ... ... антропологияның үлгісін көрсететін
туындылар деп айтуға толық негіз бар.
А.Асқардың «Түсік» атты әңгімесі ... ... ... ... негізде өзгеше пішінде жазылған көркем туынды болып
табылады. Автордың алып отырған ... – кеше ғана жер ... ... тарлық көрмеген, барлықта жалғанды жалпағынан ... ... ... ... ... айналған адам түлкі бұлаңмен өткеніне ... ...... Адамзаттың өз қолымен өзіне өзі жасап жатқан
трагедиясы. Қоғам трагедиясы.
Қазіргі жас ... ... ... ...... ... А.Алтай әңгімесін «Кентавр» деп атапты. Жылқытұрпат
қазақтың қаны мен жаны жайындағы ... ... ... – біздің түркілік
болмысымыздың негізі. Қазақ пен жылқы бір тұтас. Біздер үшін кентавр –
Еуропаның көзіндегі ... ... ... Қазақтың архетипі. Автордың
лирикалық кейіпкері ол таңғажайып болмыстағы кентаврға айналады.
Қаламгер «Кентавр» атты ... ... ... ... ... атап айтарымыз: құлын сәбидің дүниеге
келуін шығармасына арқау еткен. Фантастикалық антропологияға жататын шағын
әңгіменің ауқымына ... ... ... ... ... т.б. ... проблеманы сыйдыра білген. Әңгіменің аты ... яғни ... ... ... ... ... адам ... әдеби үдерісте шығармалар аз емес. ... ... ... в ... ... ... сочетающие в себе элементы
тела человеческого с частями тела животных, ... и ... ... ... ... ... ... в фантастических
романах, в произведениях экзистенциалистов, сюрреалистов» [6].
Автор кейіпкері ... тез ... ... де,
мифологиядағыдай түр-тұрпаты шығармаға ерекше реңк үстемелейді. Себебі,
жазушының ұсынып отырған ... ... мен ... және ... фантастикалық антропологияның белгілерімен тұтасып жатыр.
Қазақ прозасында айқындала көрінген бұл құбылысты архетип категориясы
тұрғысынан талдаған А.Ісімақова: «Миф ... ... ... ... ... арқылы бейнелеулермен байытып, қолданыстағы мәдени
метафоралар мен ассоциациялар қорын кеңейтеді. өз мағыналарын ... ... ... поэтикалық формулалардың (архетиптердің) «қайта тірілуі»
байқалады», – ... ... ... ... [22, 38 ... ... ... Тақырыбы экологиялық апат болғанымен,
мынау жалған қоғамдағы адам жалғыздығы. Қалыпты тіршілік сипатынан бөлек
образдар арқылы ой айтудың ... екі ... мән ... ... ... фантастикалық антропологияның көркемдік құбылыс ... ... ... екіншісі, жаңа пішін арқылы әлеуметтік өмір шындығын
ашу. Мұнда қазақ халқының тарихындағы қасіретті тақырып − полигон ... ... ... ... ... ... «Көз ... атты әңгімесінен аңғаруға болады. Автор
әңгімесіндегі «Соқыр», «Соқырлық» ұғымдарына ... ... ... «Көзжендет» атты әңгімесінде автор бір әулеттің басына ... ... ... ... апарып тірейді. Жазушы кейіпкерін
өткеніне көз жіберткізіп, шегініс жасайды. ... ... ... ... ... ... сәби – соқыр адам «А.Алтай
мифопоэтикалық ой жүйесі ... ... пен ... күннің оногенетикалық
тамырластығын тануымен, астарлы «қара» мысқылымен дараланады» [18, 514 б].
А.Кемелбаеваның «Қоңыр қаз» әңгімесі де ... ... ... жатады. Автор бұл жерде құс мүсіндерін
көркемдік деталь ... алып ... ... ... ... ... Қаламгер анасы мен қызының басындағы көрер көзге көрінбейтін
трагедиясының, қасіретінің жан дауасын адамзат ... ... ...
құстар әлемінен іздейді. Сюжет желісін де сол арнаға қарай бұрады.
Қорыта ... атап ... осы ... да ... сюжеті, оқиға
желісі де өзгеше болып келген бұл үш әңгіменің басын біріктіріп тұрған
ерекшелік – ... ... ... ... құрылуы болса,
екіншісі – жоғарыда талданған шығармалардың негізгі өзегі обал, ... ... ... ... ... кейіпкерлерінің жан жалғыздығы
мен жатсыну мәселесі. Тәуелсіздік тұсындағы көркем прозаның елеулі өзгерісі
антропологиялық поэтика ықпалының айқындылығымен ... ... ... ... ... ... ... антропологияның
көркем антропологиямен ұласқан ізденіс ... ... ... ... ... мен ... жаңа көркемдік өрнектер мен
айшықтар» атты ... ... ... ... ... ... деп аталатын бірінші тарауында қазіргі ... ... ... ... ... (орнаментальды) прозаның негізінде айқындалды.
Қазақ әдебиетіндегі өрнекті прозаның прозаның көріністері фольклордан
бастап, «Күлтегін», «Тоныкөк» жазбаларынан, ... мен ... ... қара ... және ХХ ғасырдың басындағы ... ... Ең ... ... ... ... ... бара алғандығына көз жеткізуге болады.
Қазіргі қазақ ... өте ... ... ... ... ... Т.Нұрмағамбетов, Д.Әшімханов, Т.Шапай, ... ... ... ... ... ... айшықты прозаның ерекшелігі − композициядағы
ішкі ырғақтың жасалымынан байқалады. Мысалы: ... Не ... не ... ... ... Бәрі ... Бәрі білімді. Бәрі – бір тілде
сөйлейтін бір ұлыс өкілі. ... ... ... ... өліп ... ... ... алтыдан бір бөлігінде – Совет Одағында осындай пейіш орнамақ» ... б]. Бұл ... ... ... екі ... ... ... Мысалы,
«баяғыда», «өткенде» және «енді алда». Нешеме жыл ... ... ... ... идеясының елесін суреттейді. Сондай-ақ
композициялық ырғақ «Шипалы ... ... ... ... қамалы» және «тас қақпа» деп беріледі.
Тас қамал – Үй – адамның жеке әлемі. М.Мағауин үшін үй ... ... ... Ол ... ... қайғыдан жылай алады. Ол өзінде тұрған
барлық адамдарды есінде сақтайды, солардың ... ... ... Үй – биік ... ұлы ... тұрған жері. Құрылым құраушы
лейтмотивтік қызметтер көркемдік кілт (код) ... ... ... кеңірек алғанда, авторлық дүниетанымын танытады. Үйдің аса
маңызды атрибуттарының бірі ретіндегі ... мәні үйді ... ... байланыстыратын семонтикамен өзектес. «Ашық терезе» − көптеген
қаламгерлердің әңгімелерінде осы ... ... ... ... ... ... ... мотивінің ерекшелігі: үй − адам
баласының кіндік қаны тамған жер ... ... пен ... қорғайтын қорған
ғана емес, ол адам жан-дүниесіне тұрмыстың, өмірдің үйлесімін сіндіретін
қасиетке ие.
Сапар, жол ұғымдары Т.Нұрмағамбетовтің «Туған ауыл ... мен ... мен ... шығармашылығында үлкен маңызға ие. Жол шегу ... ... ... ... ... ... уақытты, кеңістікті
шектеушіліктен арылудың жолы екендігін тұжырымдайды. Д.Әшімхановтың «Жер
аңсаған сары ... ...... ... ... шығарма. Автор өрнекті прозаның стиліне «сары» сөзін икемдеп
алады.
Автор оқиға желісін ... көз ... ... ... ... ... ... әңгімені бастайды. Қаламгер бұл жерде де детальға
жүгінеді. Жазушы өрнекті прозаның ... ... ... ... ... ... ... жағдайды тұспалдайды.
Т.Нұрмағамбетовтің шығармаларындағы [25, 82 б] «иіс» аса маңызды,
«Туған үйдің түтінінің иісі», «Ата ... ... қаны ... ... ... ... ... ретінде алынады. Баланың иісі, әке үйінің иісі
(нан, ананың киімі, оның қабірінің бір уыс ...... ... жан ... ... бойлап, көмескіленген анаға, туған жерге
деген махаббатын қайта жаңғыртады. Иіс ... ... ... ... ... үй ... бүгінгі замандастарға адамның қасиеті туралы ... жан ... ... тұнық сезімдердің оянуына түрткі болады.
Ал. Т.Шапай шығармашылығындағы айшықты прозаның көрінісін беретін тағы
бір атрибут − айна. «Айна сарай» мен «Әулие» ... айна ... ... ... оның ... танымдык қасиеттерін тануын мегзейді. ...... ... ... ... шығысынан көрге дейінгі
түсініксіз, беймәлім жайттардың» рәмізі.
Д.Амантай прозасындағы «ақ түс» ғажайып ... ... ... ... түс, Ыстықкөл және қар, ақ түс және өлім). Ең алдымен «ақ
түс» түс (ұйқы) образында табиғат ... ... ... ... ... ... махаббаты оянуы арқылы кейіпкер күнделікті өмірдегі
күйкі тірліктен биіктейді. Кейіпкер жан түкпірінде өзіне өзі есеп ... ... ... таңғажайып сәтін, рахатын жібергісі келмейді.
Сондықтан оның ернін жымқырып, үнсіз отыруына мән ... ... ... ... тек бір сәт қана өзге ... жан дүниесімен
шарпысып қалады. Сондай-ақ жазушы шығармашылығында қара су, ... күн ... түн, ... ... рөл атқарады. Қар мен жаңбыр
жазушы өмірінің тұрақты ... ... ... әр түрлі мағынасын кұлпырта
пайдаланады. «Бір уыс топырақ» әңгімесіндегі қар ... ... қар ... ... шығармаларына ене отырып, қар образы кейіпкердің жан
түпкіріндегі ... ... ... ... Ал, ... ... қарағай»
Алтай орманының, Қарқаралы өңірінің белгісі ретінде алынған.
Көпеген қаламгерлер ... ішкі ... ... ... ол бір еске ... ... еске түсіруге көшу арқылы жасалады.
Кейіпкер өз жан-дүниесіндегі қайғылы ... еске ... ... жанын
тазартады, айналасындағы бақытты адамдарға қарап қызығады, өмір ... ... ... ... ... өзгеріп отырады.
Мысалы, М.Мағауин «Тағдыр жазуы» және Т.Шапайдың ... ... ... ... ... уақыт пен кеңістік космостық кеңдікте алынып, кейіпкер
жердің қозғалысын сезінеді. ... ... ... екі ... көрінеді,
жай және тез, қас-қағым сәт немесе жайбарақат қалып.
ХХІ ғасыр – ақпараттық технологиялар ғасыры. Қарапайым қарым-қатынастың
өзі жаппай виртуалдық сипатқа ие ... ... бұл ... сипаттың
қоғамның әр саласына, соның ішінде өнер мен мәдениетке де әсер етуі ... ... ... ... ... ... белгілі бір виртуалды
бейнені қалыптастыратын мәтінге аударылады. ... ... ... талдау нысаны бола алмайды. Оқырманның танымында қандай да бір
виртуалды бейнені қалыптастыратын мәтінге ғана талдау жасалады.
Көркем туындыларда ... ... екі ... ... көрсетсек;
1. номинативті виртуальды бейне;
2. виртуальды бейне-троп.
Виртуальды бейне-троп, ... ішкі ... ... ... ... ... ... бейне-троп − бұл тұлғаның өзін-өзі
бейнелеуі болып ... ... ... ... ... виртуалды
болып табылады, яғни, олар нақтылы өмірде емес, ... ішкі ... ... барып оқырман туындыны оқыған кезде оның ішкі ... ... ... ... нақтылы өмірдің виртуалды сыңарын қалыптастырған
кезде өзінің виртуалды адамдарына өздерін нақтылы өмірдегі адамдар ... ... ... ... олар ... ... ... (олардың
сыртқы бейнесін, мінез-құлқын, іс-әрекет ету жағдайын және т.б.), немесе
өзін сипаттайды (өзінің жан ... ... ... ... ... прозасындағы көрінісіне келетін
болсақ, Т.Шапайдың «Дос», Г.Шойбекованың ... ... ... т.б. ... адам ... ... ... та,
жазылып та, болашақта да жазылатын мәңгілік тақырыптар – адамгершілік,
мейірімділік, жалқаулық, пендешілік, т.б. сөз ... ... ... ... бір ... бар еді. ... ... еді. Мен сол досымды жоғалттым» [10, 82 б], − деп бастап, ... ... бір ... ... ... ... мұңайтады. Тұрсынжан
Шапайдың кейіпкерінің сағынышы бір бөлек, елден ерекше өз ... ... де жоқ, елес ... ... іздеп шарқ ұрады. Жазушының шеберлігінің
өзі − осы жоқ, ... ... ... ... бейне персонажға
айналдыруы. Иррациональды сипат Т.Шапай прозасына етене тән. ... ... ... ... оның ... ... қазақтың ұлттық әдебиетіне
ежелден тән негіз, ұлттық дүниетанымның түйіні, қазіргі тілмен ... ... ... ... қазақ халқының мақал-мәтелдерінің
түбінде түйіршіктелгендей сезілетін қара өлеңі жатыр. Бұл ... ... ... ұлы қасиет, адамшылық ділі беріледі. «Досым мені көп
қинамай, есімін өзі айтты: – ... ... ... ...... тәсілі. «Жастығым, жарлылығым сол досыммен көрікті еді». Бұл −
өзімшілдікті өмірдің шарты санайтын адам ... таза ... Адам ... ашылып, тәубасын жоғалта бастайды. Содан жаны азап шегетінін өзі де
байқамайды. «Бейнесіз бір елестің сағынышы құса ... «Көң ... ... ... ... рәсуа боп, желге ұшты». Бұл да ... ... ... «дүние боқ, дүниеқоңыз».
Автор өзара ұқсас, жылғалас, бір айдынға құятын ... ... бір ... ... бір мотивті жиі пайдаланады. Ол ... ... ... ... ... түңіліс, сары уайым меңдеген
адамның өмірдің мағынасын ... ... ... ... ... көл, ... – бәрі де бір «жан ... – «меннің» түрленген атаулары. Кейіпкер
ұдайы шыңырауға, көлге, ... ... ... айнаға қарай береді.
«...Бар ғаламның қайғысы көкірегімнен қопарылып бірге шыққандай, дертімнен
құлан-таза ... Бұл − осы ... адам ... ... табатын
жан рахаты. Тегінде автордың кейіпкері сайтанның ... ... ... яғни мұсылманшылықты басы бүтін қабылдай алмай жүрген, иманы толық
емес, скепсистен кетуге дәрменсіз атеист сияқты әсер ... Бұл ... ... ... ... «Жанымдай көретінім жауым екен» атты мөлтек әңгімесі де
лирикалық кейіпкер өзінің досы, жан жары туралы сыр шертеді. ... ... ... ... баяндап отырғаны бәрімізге ете таныс жағдайлар
тәрізді болғанымен, авторлық шешім басқада. «Мен оны ... ... ... ... ... Соның аты да қызық еді. Иә-иә, оның аты ... ... ... ... жан бітіріп, Т.Шапайдың досы
(ТӘУБӘ-ге) ұқсас оны тірі образға айналдырады.
Г.Шойбекова «Адамгершілік» атты ... ... ... ... бір пішінмен бастайды. Жазушы шағын әңгіменің жұмбақтау түрін ... ... ... ... ... ... − «ертегі» дейін
десең ертегіге, «кейіпкер ... ... ... ... ... ... ... Автор адам бойындағы ізгі қасиеттерді кейіпкер
етіп алып отыр. Жалаң уағыздаумен адамгершілікті әспеттемейді. ... ... ... ... мезі ... ... иесі ретінде суреттеп,
айтпақ ойын ым, ишаратпен оқырман талқысы мен пайымына оқиға желісін ширату
арқылы жеткізеді. Қаламгер кейіпкер мен ... ... ... өкпе-наз түрінде береді.
Г.Шойбекова адамзат баласының жақсы-жаман қасиетттеріне жан бітіріп,
тірілтіп оларды да адами келбетке келтіреді. ... ... ... ... ... ... осыған және Т.Шапайдың «Тәубасына» ұқсас
тағы бір әңгімесі бар. Ол әңгіме «Шындық» деп ... ... ... ... ұқсас стильмен басталады. Бірінші жақтан баяндалып,
Шындық өз басынан кешкенін баяндайды. Дегенмен, сюжет желісі бөлек. ... ... ... атын ... сол ... досын іздеп шарқ
ұрса, Г.Шойбекованың бірінші әңгімесіндегі ... ... ... жас ... ... ... бас кейіпкері − «анасынан
туғаннан Жалаңаш» жүреді екен. ... ... ... жерініп,
жатсынған сайын ол жалғыздыққа бой ұрады.
Кейіпкер жалғыздықтан қашып, адамдарға бір табан жақын болу үшін ... ... ... ... ... болып отыр. Жазушының алға тартып
отырғаны − «тазару», жай ... емес ... ... ... ... ... ... шындық», «боямасыз шындық», т.б. деп ... ... ... өзі осы ... ... сын есімдік тілдік
қолданысынан ... ... ... ... Тілдік қолданысымыздағы
Бүркемесіз шындық ... ... ... киім-кешек киген, үстіне
шүберек жапсырған Бүркемелі шындыққа, ал, ... ... ... ... ... ... айналған. Авторлық таным:
ШЫНДЫҚ әрқашан да бүркемесіз, боямасыз болса екен», − деп қаламгер ... ... ... ... ... ... ... қанша жуынғанмен
тазарғанын көрмейміз. Біраздан соң бәрі қайта қалпына түсіп, шаң басады.
Авторлық ... тән ... ... жан ... ... Тәнімізді
тазартқанда, жанымызды тазартуды да ұмытпалық», − деген ой түйдіреді.
Қазақ әңгімесіндегі виртуальды образдардың ... ... ... ... ... ... атты ... Ж.Қорғасбектің «Қасқыр
адам» атты хикаяты бойынша жазылған. Автор ЖАҚСЫЛЫҚ атты басты кейіпкеріне
қарама-қарсы етіп ЗҰЛЫМДЫҚТЫ ... ... алып ... ... ... ... ... өткен виртуальдық әңгімелерден еш
айырмашылығы жоқ тәрізді болғанымен, бұл туындының өз ... бар. Ол ... ... ... ... ... яғни жарық көрген бір
шығарманы оқу барысында туындаған. ... − бұл ... этюд ... бір
үзік ой. «Содан бері Жақсылық Зұлымдықты асырап келеді екен». Лейтмотиві −
осы. Қазақ ертегілері мен аңыздарының сарыны.
Сонымен ... ... ... ... ... ... желісі өзіндік соны өрнектері, жаңа ой түйіндерімен ерекшеленеді.
Бұл тақырыпқа көптеген суреткерлер қалам сілтегенімен айтар ... ... ... ... бір. Виртуальды проза тамыр өзегін сонау
фольклорлық шығармалардан ... ... ... ... өз ... ... Қазақтың қазіргі мистикалық прозасы өзінің ... ... ... ... ... Осы ... ... қайта түлеп, реминесценция үлгісінде жаңа сипатқа ие болып
отыр. Тұрсынжан Шапайдың «Жазуы» – мистикалық әңгіме. Себебі, онда ... ... адам ... ... ... жазмыш тақтасы елес
түрінде беріледі. Автор қарапайым ситуацияны трагедиялық биікке көтеріп
жібереді. ... қыр ... ... жел ... бір ... ... ... дүниетанымындағы маңдайдағы жазу. Автор ұлттық танымды мұсылмандық
түсінікпен астастырып жіберген. ... бұл ... ... ... жазмыш, тағдыр дейтін танымдар ерекше ... ... ... мен діни ... ара ... ажырату қиынға
соғады. Яғни, мистикалық тебіреніс ... ... әсер ... ... ... Ал, ... ... жазуы» да мистикалық әңгіме
болғанымен, берілу пішіні бөлек.
Тұрсынжан Шапайдың «Жазуында» – жалпы адамзаттың тағдыры ... ... ... ... – бұл ... ... ... жеке тағдыры.
Оның «мені». Расында, «Мен» атты өз романының ... ... ... Пушкиндерден үлкен әдебиетте мирасқа қалған тұлғалық «менді» айтып
тұр. Бұл оның өзіне деген анық ... сол ... ... ... ... ... ... (Т.Шапайда) Құдайға құлшылық идеясы
астарлай білдіріліп тұр. Екіншісінде ... ... жоқ. ... ... ... ... асқан шағына бір-ақ тоқталады. Мұнда да өң мен түс.
Жазушы фәни дүниедегі өз биігіне жеткен. Жазушылық болмысты ол Тәңірі ... ... ... мұны зор мәртебемен айтса керек. Тағдыр мен
шығармашылық ... ... Бұл − ... әңгіме осынысымен құнды. Өз
тағдырына ерен разы тәрізденеді. Өйткені өлмейтін сөз ... Рух ... Көк ... жазу − сол ... ... Соған бағынып жазушы
жыраулар поэзиясын қайта жаңғыртты. Қазақты ұлтсызданудан ... ... ... Абай ... ... ... ... «Тағдыр Жазуын» осылай
ұғады. Өз жолын қоса саралайды. Мұнда шынайы өмір мен мистика аралас. ... ара ... ... ... Бұл ... ... да ұқсап бақ»
дейтін ұлы философия сарыны бар. ... ... ... бір ... ... екі ... өкілі (аға, орта буын)
М.Мағауин мен Т.Шапай екі ... жол ... ... белгі – тағдыр, өлім
болмысының ортақ ұқсастығынан туындайды.
Мистикалық сарын Т.Шапайдың «Көл» әңгімесіне де тән. Шағын ... ... Өлі көл. ... ... ... о дүниенің суы сияқты. «Здесь же
сочетание деструктивных тем черного цвета включает ... ... ... ... в ... ... о ... и разрушении. «Черное
черво» земли – чрево ада. Черная река – ... в ... мир» ... ... көл бейнесінің астарында о дүниенің, белгісіздіктің, тылсымның
құпиясы жатыр. Ажалдың нақтылы су түрінде ... Ажал ... бар ... ... ... жанға бір өлім» дейтін философияны қозғайды. Ажалдың
белгісіз, ... сыры ... ... ... қатыгездігі мен
салқындығы су символикасына сыйғызылған сыңайлы. ... көне ... «су аяғы – ... − су − о ... мен осы дүниенің аралық шекарасы.
Қазіргі қазақ прозасындағы мистикалық сипатты айқындайдын ...... Айна – ... ... Мифологиялық таным
бойынша айна екі әлем арасындағы шекара ретінде, өлімнің ажырамас ... ... ... айна ... «басқалардың»
категориясымен тікелей байналыстыра қарастырады. «Айнаның алдындағы адам»
жағдайы М.М.Бахтиннің тәлімдік-тәрбиелік ... ... ... ... шегінен шығара отырып, «айна алдындағы» адамның
бейнесін бір қатар келесі құрамдас бөліктері – ... ... ... ... ... ... ... қарапайым әдісі және «басқалар» ұстанымы
тұрғысынан өзін-өзі тануы ... ... ... ... айна
кейіпкердің өзін-өзі тануына ықпалын тигізеді. Бұл жерде кейіпкер автордың
көмегінсіз айна арқылы өзінің ішкі әлемін және ... ... ... ... Бұл ... ... айнасы тұрмыс құралы ғана емес,
сондай-ақ, адамның өзін ... ... ... ... мен ... ... Бахтиннің пікірінше: «...Функцию зеркала выполняет и
постоянная мучительная рефлексия героев над ... ... а ... – его двойник» [28, 39 б].
Т.Шапайдың «Айна сарай» ... де ... қуат ... ... ... ... жеткізіле әсіреленеді. Айна мифологемі арқылы уақыт пен
Кеңістік сығымдалып, жинақталады. Бұл туынды ... сана ... ... еске ... Бұл айна ...... жады.
Автордың классикалық проза дәстүрінен үйренгені айқын. Бальзактың «Шегірен
былғары» атты романындағы шал ... ... айна ... ертіп баратын
шал да − сайтан. Ес пен жад осылай таңбаланады. «Амфитеатр толған, ... ... ... ... Ол ... мың құбылған мінезін
бедерлейді. Зенон, Шопенгауер аттары аталады. Автор кейіпкері ... Бұл − ... ... атты туындысын еріксіз еске түсіреді
алынған. Автор өз танымын ... ... ... ... айна ... ұсынады.
«Өлі, безбүйрек айна», «қара айналар» мен «аңғал айналар» деп кейіпкерін
өзін-өзі тануға ұмтылысын бейнелейді. ... ... ... ... ... ... ... құрады. Әңгімеде тылсым қабаттар мол.
Трактат тәрізденеді. Кейіпкер атсыз, себебі ол сіз бен біз. ... ... ... ... да, мұның ұшығына жетпей, жаны қиналады. Қазақ
прозасында мұндай сипаттағы әңгіме некен-саяқ.
Қаламгердің «Әулие» атты ... де ... өзі ... айна ... ... етеді. Мұнда айна адамның өзіне, өз ішіне үңілуінің символы
ретінде алынады. Кейіпкер өзін көріп, былай мойындауға ... ... ... ... өз ... аулағырақ жүрер едім». Әңгіменің өн бойында
кейіпкер айнаға бірнеше мәрте ... ... ... ... кітапшылдық сарын белең алған, кейіпкер Абай мен Монтеньді айтады,
цитата алады. ... ... ... «Этнографиялық әңгіме» де
(Ғ.Мүсірепов) тұр. Әріптесі, оқымысты, жаттанды апасы ... ... ... ... қол айнасына қарап, өзін солай тану арқылы дүниені таниды»,
− деп тұжырымдайды автор. «Содан бері мұның девизі – Апекем дұрыс ... ... ... ... айтады» деген фраза болатын. Бұл хас
надандық пен ой мешеулігін бейнелейтін шығарма.
Әңгіме кейіпкері жұрттың бәріне жағу үшін өмір ... ... ... ... ... ... жоқ. Бұл − ... салтанат құрған
екіжүзділікті, өтірік пен дақпырт, жалған мақтауды бейнелегені.
Т.Нұрмағамбетовтің «Кене» атты туындысында ... алып ... ... ... ... ... өлгеннен кейінгі әлемі, өмірі десек,
болғандай. Әу бастан бірінші жақтан ... ... ... ... ... бұл әңгіменің психологиялық салмағы өте ауыр.
Т.Нұрмағамбетов кейіпкерін, біріншіден, кеше ғана тірі ... ... ... ... ... ... ... өмірін тілге тиек қылып, барлық
оқиға желісін жоғарыда түнгі көбелектей қабалақтап ұшып ... ... ... ... сезінген ойлау жүйесімен береді. Екіншіден, не
ана дүниеде, не мына дүниеде жаны тыным таппай, ... ... ... яғни автордың айтпақ ойы, танымы енді КЕНЕ-нің
болмысынан шығарылып өрбітіліп ... ... ... ... ... сөз ... ... үлгідегі аңыз-әңгімелер
желісінде қайта ... ... ... жазылған Қ.Мүбарак
шығармашылығын атап өтпеске болмайды. Жас жазушы Қ.Мүбарактың [29] «Жетінші
көр» атты әңгімесіндегі ... ... ... нанымындағы және классикалық
әдебиеттегі киелі һәм қатерлі сандардың идеялық жүгін аңдату үшін жазылған.
Идеясы: «Жазмыштан озмыш жоқ. ... не ... соны ... ... А.Блокта «Двенадцатый» атты поэма бар, ол христиан дініндегі ... ... ойға ... 1917 ... ... тақырып қылған.
Ш.Айтматовта, М.Горькийде осындай санмен таңбаланған әңгімелер бар. Автор
қазақтын пәлсафалық дүниетанымына тән қорқытшылдық идеясын – ... бар ... бар, ... ... туралы әр санасын хал-қадерінше ойнатуға тырысқан.
Автордың сөйлемдерді құрудағы олқылықтары көзге ұрып ... ... ол «ары ... ... сөзді бір сөйлемде екі мәрте қолданады. Ал,
мына әңгімедегі сөйлемде де осындай ... ... ... ... көзге ұрады.
Өң мен түс қосылуы − мистикалық мезеттің жұмбақ жаратылысы, бұл − ... ... ой, ... ... бір ... ... мистиканы құлай
сүйетіні сонша: ұсақ-түйек санайтын тұстарға сүріне береді, малтығып, шыға
алмай ... ... атты ... ...... Едіге туралы
аңызынан алынған сюжетті көркемдей түрлендіріп береді. Мұнда да өң мен түс
бірігіп, астастып кетеді. Бұл ... жас ... ... ... ... ... эмоциональдық реңкте қолданады, себебі, өң
мен түстің арасы бұл ... ... ... ... өзі де ... елес
құсап тұратын кейіпкерлеріне ат қоймайды: «әнші», «жігіт», «әйел», «ол»
болып ... ... ... тән. ... шық сияқты тез кеуіп кетуге бейім.
Қ.Мүбарак көп әңгімесінің сарынында «тылсым күш» деген ... ... ... ... жан-дүниесіндегі күйді «шыңғырып жіберді» деген
сөзбен жиі жеткізуге құштар. Бұл − көбіне ессіздіктің яки ажалдың алдында
кейіпкер ... ... хал. «От ... ... мифологиясынан гөрі, жапон,
поляк мифтерінде бар ... ... «Би» атты ... де осы бір ... − тым ... құбылыс, бірақ автордың шалағайлығы тайға таңба
басқандай көрініп тұрады. Бір әңгімесі екіншісіне ұқсайды, ... әр ... бір ... тұрады. Табиғаттан тыс мистиканы өзі қолдан
жасайды. Даяр үлгі, халықтың ... ... ... ... пайдалана алмай қалады. Автордың тағы бір кемшілігі − «ол» ... ... ... әуес бола бергені. Мысалы, әнші мен от аруын Сұлушаш,
Қарашаш, Жанар тәрізді етіп алса еш ұтылмас еді. Бет ... ... ... ... ... келгенде, қазіргі қазақ әңгімесіндегі мистикалық сипат тамырын
сонау фольклордан алып, бүгінгі күні өз арнасын ... ... ... ... тылсым құпиялылығымен, селк еткізер сесімен жұмбақ ... ... ... ... ... ... ... түрге енді.
2.3 Қазіргі қазақ прозасының көркемдік ерекшеліктері
Гротеск және ...... ... ... танымы мен
шығармашылығының сонау архаикалық қабатынан орын ... ... ... ... ... миф, ... ... магия мағынасының саласында
жатыр. Гротеск категориясының көркемдік ... ... ... мен ... да, ... мен ... да, ... және
абсурд та енеді. Гротесктің жанрлық мүмкіндігі нақтылы авторлық көркемдік
жүйелердің интерпретациясы кезінде жанрлық канонның өзгерімділігіне ... ... және ... ... де ... ... ... тұрғыда М.Бахтиннен бастап гротескінің ойнамалы табиғатына баса
назар аударылуы өте құнды болып табылады.
Қазіргі ... ... ... ... ... атты туындысы −
гротескілік әңгіме. Бұл әңгіме ә дегенде ... ... ... ... өзі ... ... ... деген ұғымға екпін
түсіреді. Бұл ойдың астарында иллюзия бар. ... ...... ... ... ерекше үлгісі. Үйдің иесі – бұл қожайын
емес, біздің қоғамның аллегориялық бейнесі. Қаламгер ... ... ... ... ... ... ... кейіпкердің
рухани әлеміне тереңдей үңіліп, адам психологиясын ашады. «Детальдар арқылы
кейіпкердің қоршаған ортасы, халық тұрмысы шыншылдықпен ... ... ... ... тұрмыстық ерекшеліктері айқындалары хақ» [30,
271 б]. «Бұл пәтер бүгінде – сайтанның сауық үйі. ... бұл үйді ... ... ... ... Сол сәт ... қайғыдан «опырылып түсті». Бұл −
күшті ... ... ... ... ... іріп жатыр. Ал, бұл қоғамның
рухани азғындап, іріп-шіруі қашан басталған?! «Сіз кітап оқуды қойғалы бері
(яғни, не заманнан ... осы үйді жын ... ... үй иесіне қарсы
сотта кітап шкафы. Жазушы заттарға адами кескін береді. Сылаңдаған ... ... ... – сайтанша арбайтын сұлудың өзі. «Алтын қасық
аузыма кіріп шыққан сайын мадақ айтады, күміс ... ... ... ... ... – бұл ер-азаматтың асыл қалыбына көлеңке түсіретін,
қазақ қоғамын өрмекшінің торындай ... ... ... яғни ... Өзі ... заттар үй иесін жан-жағынан
қаумалап, қарғыс айтады. Сол сәт тәубесіне ... ... ол ... ... деп, ... қарс айрылады. Бұл өкініштен Шәкерім қажының
тура осылай зарлағаны, жастық шағын сағына, алаңсыз ... ... ... еске ... ... бұл өкініш − ұлттың, этностың ащы өкініші:
«Жасымда ғылым бар деп ...... көп ... кенже қалуы.
Бұл әңгімеде заттар адамдардың мінез-құлқын қабылдап алған. Оқиға ... ... ...... символы. Қазақтың қазіргі мінезі заттарға
көшкен: «Мен − қонақ шақырғанды, ... ... ... ... ... кәделі мүлік қатарына қосқан орындықтарым опасыз болып
шыққанда, ... мені ... жер, ... Бұл да ... сыбайлас
жемқорлықтың аллегориясы. Енді пәтердегі зат атаулы бұрынғы құлдық,
құлшылық мінездерінен жаңылып, қожайынды ... ... ... әдісі,
Рабле прозасының ықпалы байқалады. Көркем ... ... бірі осы ... ... ... сөзсіз. «Сенің бар
мәдениетің осылар» – дейді кітап шкафы, яғни руханияттың ... ... ... нұсқап. Жемір қоғамда қарын мен қара бастың қамы
мемлекеттік, отаншылдық мүддеден биік тұрады. «– ... ... ... ... ... ғана ... сыйлы, қоңды-күйлі. Сенің миың мен
жаның ұйықтағалы біз азып-тозып, бітіп барамыз! Сен ... бе ... ба... ... Бұл енді ... ... Сатиралық проза
осындай пафосты сүйеді. «Ол, ол ма, осы үйдің еденін шаршылап бөліп, ... ... Әлі де ол ... ... ... ... Шешен шәйнек қанша
дүние шашқанымды, қанша затты жалға ... ... ... ... Бұл
жердің сатылуы мен ұзақ мерзімге шетелдіктерге жалға берілгеніне тұспал.
Үйдің төбесін өрмекшінің торы ... ... ... да сол ... Былық пен
шылық. Үйді ол қараусыз қалдырғандықтан, қоғамнан аласталады – енді жаңа үй
іздеуге мәжбүр. ... ... мен ... ... ... ... ащы
әжуадан туады. Бұл тұста Аристотельдің катарсис идеясы айқын ... ... ... атты ... ... ... Баспанасыздық дерті қазақ қоғамын шырмауықтай шырмап алды. Жастар
үшін бүл үлкен кедергіге айналды. ... ... ... күмәндану
содан басталады. Қазақ халқы, оның өсіп келе ... ... ие ... мұның зарын сұмдық тартты. Бұл қоғамда тамыр-таныстық, жағымпаздық
дертін тудырды. Өзін-өзі кемшін сезіну енді ... ... ... үлгеруге шақ тұр, талайлардың тауын шақты. Әңгіме ... ... ... пен ... мол, ... ... құнын арттыратын
да − сол. Автордың алып отырған суығы, жылуы жоқ үй әлеуметтік жағдайы ... ... кім? ... даладан келіп, қаладан ұядай орын таппаған
сансыз қазақтың мұңын көрсетіп отыр. Баспанасыздық зарын ... ... ... ... зиян мен ... ... жеткізе суреттейді. Бұл
пәтер неге аспанда? Риторикалық ... ... ... ... Пәтер құны
аспандап кеткен заман, қазақ үшін ұсынса ... ... Бұл ... Қ.Мүбарактың «Пәтер» атты әңгімесімен үндес. Тіпті бір гротеск
тәсілді екі жас жазушы ... ... ... де жер ... ... ... пәтерді яғни, қиялда ғана, тіршілікте болмайтын байлықты көксейді.
Ел болу үшін мұндай әлеуметтік теңсіздіктің жегі құрттай зияндығын ашады.
Яғни, ... ... ... ... ... ... шешуін күткен
түйінді мәселе – баспана мәселесі негіз болады. Әңгімедегі ... ... үшін ... Пәтерлер пәтер сияғы жоқ, бұл да
фантастикалық детальдар арқылы әсірелене суреттеледі. Бұл да − ... ... құны ... үй ... деген түңілісті сарыннан туған.
Басшылар төменді ... ... ғана ... ... ... көз ... депутат» деген тіркестер бар. Жазушының ... ... ... «Ауа райы ... ... ... − екен деп, ... – бұл да − жалдамалы құлдық психологиясы құрсаған бүгінгі қазақ
қоғамының ... ... атты ... де ... ... ... Тақырыбы − қазіргі қазақ жастарының әлеуметтік жағдайы ... ... ... тең ... ... Себебі, бұл − ауылдан, кең
даладан қым-қуат тіршіліктегі ... ... қара көз ... ... ... зар ауыр халі. Әңгіме ... ... ... ... ... жастарына мынау нарық заманында үлкен, кіші қалалардаң
жайлы пәтер алу – ... ары, жеті қат ... қол ... қиял ... ... ... ... аспанда», − дейді. Жас автор осы мақалдан
өз әңгімесінде метафора жасайды. Үй ... ... тұр, оған ... ... ... ... жетпес. «Ақымақ, – дейді көршім. –Ақымақ,
үйдін кілтін алудан бұрын ұшуды ... ... – деп ... лып ... көтерілді де кетті» [29]. Әңгіме осылай аяқталады. Гротескілік сипат
әңгіменін негізгі ... ... үшін ... ... ... өмір мен қиял
шектесе алмай қиналады. Ащы әжуа авторға қоғамдық үкімді, ... айту үшін ... ... Және ол ... ... Әңгіме соңындағы
өз ернін өзі қыршып, қаны бұрқ еткен кейіпкердің көңіл-күйі − ... ... ... ауыр ... зардап суреті.
Т.Нұрмағамбетовтің «Ұлттың дерті» атты әңгімесінде де қазіргі заманғы
демократия мен демогогияны ... үшін ... ... таңдайды.
Мылжыңдық, құр сөзді сапыру, теңіздей тасыған бос сөздер − мұның бәрі
өтірікті пір ... көз ... амал ... алған кез-келген қоғамның
малданары. Әңгіме кейіпкері зейнет жасына шыққан соң осы көк мылжың ... ... дерт ... ... одан немересіне жұғады. Ақыры ұлттың
өзегіне түскен жегі құртқа айналады. Біз − әсіре дақпыртшыл халықпыз. Оған
көңіл жықпастық тағы ... ... ... буып ... ... тұту ... құндылықтары азайған қоғамды меңдуанадай шырмап тастайды.
Автор әңгіменің соңына шейін үміт қалдырмайды. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... рас. Автор бұл әңгімені асқан
отансүйгіштікпен жазады. ... ... ... ... Мына ... ... де. Ал, ұлт ... туындыны олай қара бояуға мала беру
аса қатерлі құбылыс екенін ұмытпауымыз керек.
Сонымен қатар, Т.Шапайдың «Ауыз бен құлақ» атты ... ... ... ... жүр... Ешкімді ешкім естімейді, ешкімді ешкім түсінбейді.
Өйткені ешқайсысының аузы бос ... ... ... жыл ... ... ... құлақ жоқ екен!» − деп басталады. Әңгіме идеясы әлеуметтік
жағдайды гротескіге ... ... ... ... Бір ... көк
мылжың, ақпа құлақ. Бұл енді демократия деген ... ... ... ... таңдалған, бірақ мысалға келеді. Аңыздағы Вавилон мұнарасы ... Онда ... ... у-шу ... ... ... қор ... алған еліміздің кейбір кемшіліктерін көркем проза түрінде автор
осылай ашады. Мұндағы Ауыз – қалың ел. Құлақ – билік. Құлақтың ... ... ... ... көрді: Құлақ бітеу екен!». «Құлақ өлі ... ... ... ... ... ... ... Рухы төңкерісшіл, айбат
көрсетеді. Жасу жоқ. Ал Ә.Кекілбаевтың «Ауыз» атты ... ... тым ... ... ... ... ... жазылған. Өмір
сүйгіш рухтан ада. Екі әңгіме де санасы сарғайған, құлдық психология мен
коррупция дерті меңдеткен ... ... ... ... ... жер мен
көктей. Рухани құндылықтар әлсіреп, материалдық құндылықтар шырқап кеткен
қоғам түбі азып, құриды. Бұл − ... ... адам ... ... еш жерде
көрмеген мақұлығы сияқты» көне дүние философының күндіз қолына шам ұстап
адам ... ... ... ... еске ... Ол ... ... болса
керек. «...Еш түсінгісі келмейтін «адам», «ой», «пікір» деген пәлелерді
бейшара бала білмесе, білмей-ақ ... деп ...... ... ... жоқ. ... бен құлақта» жарық мол. Үміт күшті.
Авторлардың өмірлік ұстаным бір кішкентай ракурста болсын көрініс ...... ... ... Бірі − ... салғырттық танытады.
Адамға сенбейді. Сөздің жаны кіріп, материялануы бар. ... көп ... ... ... ... жалпақ кететін тұстары бар. Кейіпкердің
болмысында бір дерексіздік бар. Бұл да авторға сын. Тегінде осы ... ... ... бар. Әлі де жетілдіре түсетін тұстары болса ... әдіс − ... ... үшін тың ... ... туындылары
сонысымен бағалы.
Қазіргі қазақ прозасындағы жете зерттелмеген саланың бірі – сарындар,
соның ішінде айқай сарыны. ... ... ... ... ... соғысы тақырыбына арналған. Өткенге көз жіберіп, шегініс жасау арқылы
әңгіменің ішіндегі әңгіме желісі өрбиді. Автор ... ... ... ... бұл ... ... ... бірі
осы «айқай» сарынынан танылады. Қазіргі ... ... өз ... ... ... ... Айқайы қандай еді? Абайдың ... ... ... кері ... қайтқан − сол Баяғы айқай еді. Ал,
Оралхан ... ...... ... ... қайта-қайта жаңғырығып
тұрар – Анаулардың айқайы еді. Т.Нұрмағамбетовтің айқайы − ... ... ... ... қарамайтын адамдардың, яғни тәніне ғана
емес жан-жүрегіне, жан-дүниесіне алапес дағы түскен ... ... ... ... ... ... тап шыным», − деп Абай айтқандай,
қазіргі ... ... ... ... ... пішінде беріледі. Жиі
кездесетін жалғыздықтың түрі − махаббаттағы жалғыздық.
Мәселен, Бейбіт ... ... ... ... ... «Мен ... ... тән емес, жан екендігін ұғынғандай болдым. ... ... Жаны ... ... Жалғыздығынан қашып құтыла алмапты». [31,
194 б] Бұл − жас автордың ... Көп ... ... ... ерекше лирикалық қуатпен суреттеледі. Әңгіменің жұмбақ романтикалық
мұңға оранып тұратыны ... ... бұл ... адам баласының
табиғатына тән бақытқа құштарлық сезімі күшті. ... ... ... екі ... ... ... ... Олар бір символ
тәрізді. «Алайда сезім диалогы дамымаса, ... ... ... ... досы – ... [18, 511 б]. ... тылсым мұң әсерлі қылып
тұрады. Автор сенімді күйретпейді, сонысымен ұтып тұр. Бұл ... ... ... ... өрмекші торынша торлаған рухани жалғыздықты
білдіреді.
Жазушы Р.Отарбаев «Аспандағы ақ көбелектер», ... ... атты ... мен ... ... ... ... аз
көтермеген. Д.Амантай «Қайдан келдің жалғыздық?» деп өз прозасында талғамы
биік кейіпкерлерінің жатсынуын ... ... ... ... ... ... ... өмір мен өлім тұжырымдамасы тұрғысынан
қарастыруға болады. ... ... ... ... ... түрлі
сипатта көрініс табады. Мәселен, М.Әуелханның ... қарт ... ... прозаның өзгеше көркемдігімен кестеленген.
Р.Отарбаевтың «Аспандағы ақ көбелектер» атты ... ... ... ... ... ... тордағы тотықұстың атымен беріледі.
Әңгіме тордағы құстың атымен беріледі. Бұл − ... ... ... ... ... ... ... көбінің төрт
қабырғаға қамалып, елеспен өмір сүруі, қазақтың оқу ... ... ... отбасы құра алмай қалуы тақырып етіп алынған. Күндестіктің асқынған
сипатын көрсету арқылы автор уыты күшті ... ... ... ... ... ... ғайып» повесінде. Аласапыранда жақсылық пен
жамандықтың беттесуі арқылы баяғы аңыздағы Абыл мен ... ... ... ... өмір ... ... Айнан бейнесі арқылы
берген. Мұнда да жалғыздық азабы тым терең қаузалған. Иен даланың азынаған
дауылды кеңістігінің өзі жалғыздықтың ... ... өзі де ... тұғыр етеді.
Ал, Ә.Салықбайдың «Түн түнегіндегі екеу» атты әңгімесіне шығармашылық
адамдарын ... ... ... ... Қабырғасымен кеңесу, жас
жазушының ... ... ... ... ... ... ... Үлкен әдебиет «раздвоение личности» деп атайтын дүние емес. ... ... бес ...... ... ... буырқанып, сол тіршілікті
көркем, мағыналы ...... ... ... мүддесі. Ұйқысыздықтың
өліарасында жатып, жазушы-кейіпкер ... есеп ... ... ...... ол кісі ... екен. Өзімен-өзі диалог құру
− мидағы бір шығармашылық үдеріс, сол замат ол ... ... ... өтірік айтуды ең әуелі өзімізді алдаудан бастаймыз. Шындық − ... ... ... ... ... орап айтса, өтімді». Бұл −
кейіпкердің ар алдындағы таза ойы. ... қалу адам үшін ... ... Бұл ... де айна идеясы бар. Айнадан бетін көру.
Бұл жан тазалығына кепілдік. Жебеуші періштесі, ... өзін ... ... ... ... ... ... соның иллюзиясын
жасапты. Айна жанын жарқыратып жібергенін көріп, кейіпкер ... ... оған ... түңілмеу үшін қажет. ... ... ... ... ... ... Ақан серісінің жалғыздығы өзгеше. Суреткер
Ақан образын бедерлегенде, сол ақынның қоғамдағы тарихи орнын көрсетіп қана
қоймай, сол ... ... ... ... ... Бұл ... ол Ақан
образын жасаудағы ұтқаны көп. «...Өзгеше жол іздеді. Сұлуды сүю, ... ... ... дүниеден думандатып өту, жүйрікті таңдап мініп,
саятшылықты кәсіп ету оның жалғыздыққа ... ... ... еді. ... ... сері ... қақпан құрды да отырды. ... мен ... ... ... ... ... көз жазып қалған Жамал мен Балқадиша
тағдырлары, Құлагердің мерт болуы, Қараторғай мен ... ... ... ... шауып жүрген кенже інісі Айбергеннің қазасы — бәрі
де Ақан ... ... ... оны ... ... атты темір тор еді,” −
[1, 96 б] деп академик С.Қирабаев баса назар аударып отырған Ақан ...... күні орыс ... ... в мире ... ... ... жеру, қоғамынан түңілу, жатсыну, жалғызсырау пішіні
болып табылады.
Қазіргі қазақ әңгімесіндегі өмір мен өлім ... ... де ... ... баса ... ... сала болып отыр. Себебі,
соңғы кезде көптеген қаламгерлер өлім ... ... өз ... етіп алуы жиі кездеседі. Өмір сүре білу − әрбір адам үшін үлкен
сынақ. Осы ... ... ... мен ... көтере алмай,
өзіне-өзі қол жұмсау қоғамымызда көп ... ... ... қол салу – ... күнә. Бұл жөнінде ... «Кім өзін ... ... ... ... ішіне қадалған күйі
тозаққа кіреді. Ал, кім у ішіп өлсе, жаһәннамда мәңгі сол уды ... ... өзін ... жан ... ... ... мәңгілікке тасталады», –
дейді.
"Танатолгия" (өлімді зерттейтін ... ... ... ... әлі ... ... ... зерттеле қойған жоқ.. Әдеби-
көркем туындалардағы танатология ең алдымен, идеялық-тақырыптық ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
қарастырылды. Әдебиеттегі танатологияға деген қызығушылықты Аристотельдің
«Поэтикасынан» байқауға болады.
Қазіргі ... ... өлім ... ... ... ... «Күнді жек көру» әңгімесін алуға болады. Осы
заманғы фон. Әңгімеде исламға шет суицид ... ... ... ... тұжырымдама бойынша мынау Бекбай – қазақ ұлтының бейнесі. ... ... ... тура келеді. Өз ұлтын неге сонша қаралайды? Автор сонда
қазақтың ... ... көре ме? ... жан жоқ ... ... ... ... көретіні де аса сендірмейді. «Бекбай өз әйелінен
өзі шошып жүрді». Мынау − енді отбасы деуге ауыз ... хал. ... пе, жоқ па? Неге ... ... бос ... ... бәрі ... ма?
Автордың айтпағы не? Әңгіме соңында да автор біраз үміт шоғын қыздырғанмен,
«Бекбай күнді жек ... ... деуі ... сол әлсіз үміттің күл-талқанын
шығарады. Бұл ненің белгісі? Қазақ прозасын шарттылық ... ... Жаны ... ... көп ... ... кесірінен көркем сөз қорланып ... ... ... ... ... ... Жазушының миссиясы
төмендеп кетті. Бекбай шартты кейіпкер болғандықтан, ол туралы тұшынып ...... ... ... белгісі жоқ. Суға ... тал ... ... ... ұлтқа жабылған жала тәрізді ауыр әсері ... «Мен ... ... жүрмін» [32, 127] атты повесінде өлім мен
өмір концептісін негізгі ... етіп ... ... ... ... күйінішке толы ауыр мұңның текетіресі арқылы пайымдаған. Ар
тазалығын ой мен жады ... ... ... ... атаулы жүрексінетін
«мәңгілік бар – ... ... ... өзін ... етіп отыр. Автор
шеберлігінің өзі кейіпкерінің суицидтік іс-әрекетін ... ... ... ... пендесінің: «Менің өлгім келмейді
екен», – деген ақтық сөзімен білдіруінде.
Г.Шойбекованың да «Өмір сүру ережесі» атты әңгімесінің идеясы − ... ... ... ... ... салатын бойжеткен ғана. Оның
аты-жөні, кескін-келбеті жазылмаса да, дүниетаным дербестігі, тағдыр-талайы
... жан ... ... ... ... Оның шеше ... түйіні:
«біреу жоғары, біреу төмен; біреу білімді, біреу топас; ... ... ... ... ... ... ... тыртығын жасырып,
әдемі көйлек киген қоғамнан жеритіндей». Мұның барлығы кейіпкер жанының
қайшылықты, үйлесімсіздігінен дерек береді. ... ... ... ... ... тіл ... алмауына әкеп тірейді. Бұл – «жәннат
ананың аяғының ... ... ... танымымызға тосын идея. Кеіпкер ана
құрсағында жатқанында нағашы атасы мен қос нағашы ағасы ... ... ... ... ... ... қаламапты. Әкесінің ақ тілегімен ғана пәни
ғаламның есігін ашса да, азапты жолы ана құрсағында басталыпты. Қолға алған
ісін аяғына ... ... ... ... сіркесі су көтермейтін
«боркемік, күйгелектігі» соның салдарынан деп ой түйдіреді. ... ... ... тысқары, айнымалы, тербелмелі, тұрлаусыз, толқымалы
адам ... ... толы ... адам ... ... ... ... заңдылығын белгілеп тұр. Дегенмен, автордың
жалғыздыққа бой ұрған, сәтсіздіктен, рухани жүдеушіліктен қажыған адамның
бейнесін беруге ұмтылғандығымен суицидке бой ... ... ... ... ... ... ... − дегендей анасымен өмір бойы тіл
табыса алмай, өзінен-өзі жеріп, ел-жұртты жатсынған кейіпкерді ақтау қиын.
Өз кемшілігін көре ... ... де, ... де ... ... ... ... басқа сипатта көрсетуге ұмтылған. Әлбетте ол − жалғыздық
жанын жеген жан. Өзінің тұла бой толған күмән. Қадір түні ... ... ... өлім тілейді. Қадір түні! Ол «Тіршілікке қарсы тіршілік»
атты картина салған. Ана махаббатына да ... ... ... мінезі
суретшіден ғөрі тамұққа қуылған малғұндыққа ұқсас. Әңгіменің тұла бойы толы
парадокс. Тым биік пафос, ... ... ... ... мол. ... адамзатқа аян шындықтарды қайталайды. Ажалды күтіп жатқанда
келген мистикалық Дауыс иесі ... ... ... ...... ... ... Жалпы автор философиялық трактат жаздым
деп ойлайды, ... бәрі ... ... ... ... ... ақталмайды. Қазақ прозасындағы бір сарынды, біртекті проза осындай
жаттандылықтан туады. Соны, көркемдік тәсілі өзгеше ... ... ... жер ... тәуелді». Ар соты − бұл да. Жалғыздық диалогы. «Жылылықтың
да салмағы бар». Бұл енді сендіреді. Суретші Дауысқа: «өмір сүру ... − деп ... ... Суицидтен арылып өмір сүруге ол тез оралады.
Қалай тіршіліктен тез жерінсе, ... тез ... ... ... мен ... ... әңгімеде атымен жоқ. Кейіпкер – шартты. ... ... ... ... ... киім ... жан ... адамдарды доңыздар мен тауықтарға теңеу де құрғақ уағыз ғана
емес, мизантропия ... жек ... ... ... ... жазушылықтың
кредосына жат. Шынайы жазушы мейірімді ұлықтайды.
Г.Шойбекованың «Өмір сүру ережесі» атты ... ... ... ... ортасынан жеріп жүрсе, А.Алтайдың «Сібір офицері» атты
әңгімесіндегі Бурахан бүкіл саналы өміріне, адамдық ... ... ... ... ... ... елесінен құтыла алмай
әлек. Сол бір қанды оқиғаның ізі жанына жазылмас жара салып, ақыры кейіпкер
өмірмен өз еркімен ... бел буып ... ... өзіне-өзі қол салуына қоғам, кеңестік саяси жүйе
кінәлі десе, ... бір ... ... әңгімесінде автор тәккапарсынған
талай таудың кеудесін басып, менменсінген талай шыңның ұшарын таптаған,
өмірінің мәні де, сәні де тау деп ... ... ... ... оқиғаны шиеленістіре барып, шешеді. Авторлық таным әңгіменің өн
бойында: таулар ғана өз болмысын бұзбаған, таулар ғана ... ... ... ... тұр, таулық миссиясын адал атқаруда», − деп сендіргенмен,
шығарма соңында өзінің адамдық болмысын таудан да биік ... ... ... ... ... ... ... серігі, бауырындай болған жас жігіттің өмірін сақтап қалу
үшін ... қиып ... ... ... өзін-өзі өлтіруі арқылы
автор танатологиялық сарында мүлдем басқа сипатты таңдап ... ... ... мен ... ... ... психологиялық параллелизм
тұрғысынан қатарластыра алған. «Адам ... ... ... ... ... ... − деп ой түйдіреді авторлық таным.
Қорыта келгенде, қазіргі ... ... өмір мен өлім ... арналы түрлі пішінде бейнеленеді. Әсіресе, өзін-өзі өлтіру сарыны –
шешуі жоқ күрмеулі ... ... да, ... ... ... ... табуға тырысқан. Аталмыш тақырыпта қарастырылған әңгімелер ... ... ... бір. Ол − ... да, ... өлім алдында
өзінің болмысыңды төмендетпей биік ұстау. Авторлардың ...... ... болса да, осалдық танытып, күнәһар болып,
өзіне-өзі қол салудан жирендіру.
Қорытындыда диссертацияның ... ... ... ... ... тарихи бетбұрыстағы кезеңі − тәуелсіздік тұсында туған
прозалық туындылар ... ... ... ... ... ... ... көркемдік амал-тәсілдерге бару арқылы қаламгерлердің көпке
белгілі жағдайлардың өзін жаңаша суреттеуі жаңа заман оқырманының талабынан
туып отыр. Әсіресе, ұлттық ... ... ... ... ... ... Ұлттық идеяға негізделген біршама дүниелер ... ... ... прозасында қазақ халқының жадын жаңаша толықтырған «қасқыр-
бөрі», «ағаш-бәйтерек», ... ... т.б. ... әр ... ... ... мән иеленген. Көптеген жаңа ... ... ... оқиғасы мен оның қазақ халқының тағдырындағы қасіретті таңбасы
алғаш рет зерттеу нысанына алынып ... ... ... ... үлкен бір жаңалық − дін тақырыбы. Бұл – туған әдебиетімізде
үлкен шектеуге ұшырап, әдебиет ... өз ... ала ... жүрген тақырып.
Міне, осындай рухани мешеулік жайлаған атмосферадан кейін С.Досанов,
Т.Ахметжан, ... ... ... ... т.б. ... өте ... ірі қадам жасады. Қаламгерлердің бірқатары ... мен ... ... ... бет ... ... бояулармен
әсірелемей, ішкі болмысты таза қалпында көрсеткісі келеді. Ал, Д.Рамазан
сынды жазушыларымыз дін тақырыбындағы сонылықты Құраннан ... ... ... әдісіне жүгінеді. Сонымен қатар, Құранның ең ... ... ... үлкен мән беріп, Құранға үстірт мойын бұрмай, ... ... ... ... шеберлері де баршылық. Құран
сүрелерінен үзінді келтіру арқылы дүниеге келген туындылар − автордың ... ... ... ... ... ... ... және фантастикалық антропологиялық
түрлік ерекшеліктерін жоғарыда қарастырылған Д.Досжанның, ... ... ... ... ... тексердік. Әр
жазушының суреткерлік қырын дәстүр мен ... ... ... ... ... ... ... бұрындары тек портреттік
жанама сипатта ғана қолданылатын адамның дене мүшелері мен ... ... ... ... ұлтабар, шаш, т.б.) қазіргі ... ... ... ... ... туындының негізгі өзегі мен
шығарма арқауына айналуына баса ... ... ... ... мен
кейіпкер характерін ашудағы осы көркем антропологиялық ерекшеліктердің
тигізетін әсері мен олардың алатын орнына мән ... ... ... ... ... ... ... мистикалық сарындардың енуімен де
ерекшеленетіндігі сараланды. Адам ... ... ... арқылы Адам тұлғасының күрделі қайшылығын ашу – виртуальды
шығармалардың негізгі өзегі. Бұл дәстүрдің ... ... ... 20-30- ... Алаш ... ... рас. Бірақ
социалистік реализм әдісінің басымдық алуына байланысты үзіліп қалған. Жаңа
ой-сезім еркіндігі арқасында қиял мен шындық синтезі ... ... ... ... ... ... прозадағы соны жаңалықтардың бірі
болып отыр. Жаңа заман прозасының жаңалығының бірі – прозалық туындылардағы
мистикалық сарынның көрініс табуы. ... ... ... ... ... ең түкпіріне бойласа, көркем шығармадағы бұл ... Өлім ... ... айыруға жұмсалады. Өлім мен Өмірдің диалектикалық ... ... да ... тән. ... зерттеуде қазіргі қазақ
прозасының мистикалық сарынында жетекші рөл ... жиі ... ... ... ... қолданысы да сараланды.
Тәуелсіздік тұсындағы шығармалар тек тақырыптық, образдық тұрғыдан ғана
емес, көркемдік ерекшелік, поэтикалық стиль тұрғысынан да жаңарып, түлегені
байқалады. Жаңа тақырып пен өмір ... ... ... ... ... да ... даралық қолтаңбасы айқындалады.
Адам және оның өмір сүріп, тіршілік етер ортасындағы заттық әлем ... ... ... ... ... ... ... болатын. Бұл
кемшілік, әсіресе, ұлттық әдебиеттерде туған жер, өскен ... ... ... ... ... орын ... Біз осы олқылықты
жоюға тырысқан қазіргі қазақ прозасындағы «үй мотивінің» ... ... ... ... бұл ... өзі ... сипатта: «киелі
орын, адам баласының жалпы мекені» дейтін оң бағытпен қатар, гротескілік,
аллегориялық, ... фон ... де ... ... ... ... прозасындағы жиі кездесетін жалғыздық, айқай, айна сарынының
қолданысына, тақырыптық ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... мен дәстүр жалғастығы жөнінде ой
қорытындылары жасалды. ... ... ... ... ... ... концептісінің көркем суреттелу ерекшелігіне назар
аударылды.
Қорыта келгенде, тәуелсіздік тұсындағы қазақ прозасы жаңа ... ... ... ... қалыптастыру жолына түсті деп ой түйіндеуге
болады.
Қорытынды
Қазақ әдебиетінің соңғы ... ... ... ... шындық пен көркемдік шешім поэтикасы заңдылықтары бойынша саралау
мақсатында нысанға алынған туындыларды ... ... ... өмір шындығының тарихи шындықпен бейнеленуі, тарихилықтың
көркем шығармаларға негіз ... ... ... сипат пен
көркемдік қиял жинақтауларының сабақтастығы басты назарда болды. Қазақ
романдарының пайда болуы, қалыптасуы, ... – ХХ ... ... ... классикалық үрдіске сәйкес көрнекті көрсеткішіміз.
ХХ ғасырдың 90-жылдарынан бастап ... ... жаңа ... сөз ... ... ... ... әдебиеттану ғылымының
методологиясымен бейнелеудің өзектілігі ... ... ... аясындағы іс-шаралармен де біртұтас бағаланады. Қазіргі
әдебиеттану ғылымындағы зерттеулер де ... сөз ... тың ... ... ... мен оқиғалардың көркемдік шешіммен жинақтала
бейнеленуі, әдеби бейнелердің ... ... ... ... мен мінездеудің психологиялық ерекшеліктері де
романдар поэтикасы заңдылықтары тұрғысында орындау ... ... ... ... ... ... уақыт аясында қамтылуы өзекті, ал
романдардың ... ... ... сипат та
өнер туындысының эстетикалық табиғатын терең түсінуге көмектесетіні ақиқат.
Өмір шындығы – қозғалыс пен ... ... ... ... ... ... ... сипаты – өмір құбылыстарын кешенді күрделі
қайшылықтарымен жинақтап танытатын ... ... ... сипат
дегеніміз – реализм көркемдік әдіс бойынша шығармалардың мазмұны мен пішіні
жүйесін құрайтын желі. Реалистік сипат – ... ... ... ... ... ерекшелік. Реалистік сипат пен көркемдік қиял –
реализм мен ... ... ... ... ... қазіргі дамуындағы жазушылар Ә.Нұрпейісовтің «Соңғы парыз», С.
Жұбатырұлының «Абыржы», Қ.Жиенбайдың «Даңқ ... ... ... ... пен көркемдік қиял тоғысуы туындаған көркем
шындық тағылымын көреміз. Романдарда Арал теңізі тартылуының экологиялық
зардаптары ... ... ... Сөз ... ... және жазушылар І.Есенберлиннің «Мұхиттан өткен қайық»,
Ә.Нұрпейісовтің ... ... ... ... С.Досановтың
«Қылбұрау», «Ұйық», С.Елубайдың «Жалған дүние», «Ақ боз үй» ... ... ... ... ... поэтикалық ерекшеліктері бар:
біріншісі – романдардағы кейіпкерлер жан әлемінің психологиялық сипаты;
екіншісі – ... ... ... ... құбылыстар мен
қозғалыстар тұтастығымен бейнеленуі; үшіншісі – романдардағы адам ... ... ... бейнеленуінің поэтикалық тұтастығы; төртіншісі –
романдар композициясындағы халық дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының ұлттық-
этнографиялық ... ... ... ... ... ... ... кезеңі − тәуелсіздік тұсында туған
прозалық туындылар табиғаты күрделілігімен назар аудартады. Бұрын болып
көрмеген тосын ... ... бару ... ... көпке
белгілі жағдайлардың өзін жаңаша суреттеуі жаңа заман оқырманының талабынан
туып отыр. Әсіресе, ұлттық идеяны берудегі әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... дүниелер өмірге келді.
Қазіргі қазақ прозасында қазақ халқының жадын ... ... ... ... ... жұрт» т.б. ұғымдар әр қаламгерде ... ... мән ... ... жаңа ... оқиғалар, мысалы,
Желтоқсан оқиғасы мен оның қазақ халқының тағдырындағы қасіретті таңбасы
алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... үлкен бір жаңалық − дін тақырыбы. Бұл – туған әдебиетімізде
үлкен ... ... ... ... өз ... ала ... ... тақырып.
Міне, осындай рухани мешеулік ... ... ... ... ... А.Кемелбаева, Д.Рамазан, Е.Әбікен, т.б. ... өте ... ірі ... ... ... бірқатары –
А.Кемелбаева мен Д.Амантайлар өздерінің дінге бет бұруын жалған бояулармен
әсірелемей, ішкі ... таза ... ... ... Ал, Д.Рамазан
сынды жазушыларымыз дін тақырыбындағы сонылықты ... ... ... ... әдісіне жүгінеді. Сонымен қатар, Құранның ең қадірлі,
ірі маңызды сүрелеріне үлкен мән беріп, Құранға үстірт мойын ... ... ... ... көркемсөз шеберлері де баршылық. Құран
сүрелерінен үзінді келтіру арқылы ... ... ...... ... ... байлауын көрсетеді.
Қазіргі қазақ прозасының көркем және ... ... ... ... қарастырылған Д.Досжанның, Г.Шойбекованың,
Т.Шапайдың, М.Қабанбайдың, А.Алтайдың шығармашылығынан талдап тексердік. Әр
жазушының ... ... ... мен ... арақатынасында ашып
көрсетуге тырыстық. Шығарманың көркемдік әлемінде бұрындары тек ... ... ғана ... ... дене мүшелері мен ағзаларының
(мәселен: ... ... ... ... шаш, т.б.) қазіргі қазақ
прозасында сюжеттік, оқиға желісіне құралып, туындының негізгі ... ... ... ... баса назар аударылды. Авторлық ... ... ... ашудағы осы көркем антропологиялық ерекшеліктердің
тигізетін әсері мен ... ... ... мән ... Сонымен бірге қазақ
прозасының жаңаша сипаты ... ... ... енуімен де
ерекшеленетіндігі сараланды. Адам болмысындағы дерексіз ... ... Адам ... ... ... ашу – ... ... өзегі. Бұл дәстүрдің алғашқы арналары қазақ
фольклорында, 20-30- ... Алаш ... ... рас. Бірақ
социалистік реализм әдісінің басымдық алуына байланысты үзіліп қалған. ... ... ... қиял мен ... ... арқылы символдық ой
айтуға ұмтылыс тәуелсіздік жылдарындағы ... соны ... ... ... Жаңа ... ... жаңалығының бірі – прозалық туындылардағы
мистикалық сарынның көрініс табуы. Мистика қалыпты жағдайдан ауытқып, адам
қиялының ең ... ... ... ... бұл ... Өлім ... ... айыруға жұмсалады. Өлім мен Өмірдің диалектикалық бірлігі,
көркем прозаның да табиғатына тән. ... ... ... ... ... ... жетекші рөл атқарып, жиі қолданылып жүрген
«айна» ... ... ... да сараланды.
Тәуелсіздік тұсындағы шығармалар тек тақырыптық, образдық тұрғыдан ғана
емес, көркемдік ерекшелік, ... ... ... да ... ... Жаңа ... пен өмір ... бейнелеудегі тілдік айшықтар
(орнаментальді) арқылы да қаламгерлердің ... ... ... және оның өмір сүріп, тіршілік етер ортасындағы заттық әлем арасындағы
қарым-қатынасты суреттеу көркем әдебиетте үзіліп қалған үрдіс ... ... ... ... ... ... жер, өскен орта, ұлттық
ерекшеліктерін тануды тұмшалау салдарынан орын алды. Біз осы ... ... ... ... ... «үй мотивінің» көркемдік мәнін
қарастыруға талаптандық. Нәтижесінде бұл ... өзі ... ... ... адам ... ... мекені» дейтін оң бағытпен қатар, гротескілік,
аллегориялық, сатиралық фон ... де ... ... ... Қазақтың
жаңа прозасындағы жиі кездесетін ... ... айна ... ... ... ... жасау арқылы философиялық
және психологиялық ... мен ... ... ... ... ... ... қатар тәуелсіздік кезеңіндегі әңгіме-
повестердегі «өлім» концептісінің көркем ... ... ... ... қазіргі қазақ прозасы ұлттық сөз өнері ... ... ... жалғасуының көрнекті көрсеткіштері болып
саналады. ... ... ... ... ... көлемдегі жазба
ескерткіштерінде негізі қаланған тарихи шындық пен ... ... ... ... ... ... бойы ... келе қазіргі
әдеби дамуға ұласты. ХХ ... ... мен ХХІ ... ... ... ... Қазақстан әдебиетінің әлем өркениетіндегі
классикалық үрдістер көрсеткіштерімен деңгейлес сипатымен бағалана ... ... ... ... ... ... отырып, әлем
әдебиеті арналарымен бірге көркемдік дамудың жаңа ... ... ... жаңа ... ... ... тұғырын нығайта түседі. Бұл –
қазақ сөз өнері дамуының мәңгілік шығармашылық қозғалыстағы жолы.
Пайдаланылған ... ... ... Н.Ә. ... тоғысында. – Алматы: Өнер, 1996. – 272 ... ... Ж. Өмір ... және көркемдік шешім. – Алматы: Ғылым, 1991.
... ... Ж. ... ... – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 340
б.
4. Келімбетов Н. Ежелгі әдеби жәдігерліктер. – Астана: Фолиант, 2004. –
480 ... ... А. ...... ... 2001. – 216 б.
6. Әл-Фараби Әбунәсір. Мәселелер мәні. Ғылымдардың шығуы туралы
// Есім Ғ. Фалсафа тарихы: Оқулық-хрестоматия. – ... ... – 50-66 ... ... ... ... Үш томдық / Құрастырған және алғы сөзін
жазған ... ... 564 б.; ... 564 б.; 3-том: 548 б.).
– Алматы: Ғылым, 2001.
8. Қабдолов З. Сөз өнері: әдебиет теориясының негіздері. – Алматы:
Мектеп, 1983. – 368 ... ... Ш. ... ... дастандар, қара сөздер.
– Алматы: Жазушы, 1988. – 560 б.
10. Шәкәрімтану мәселелері: Сериялық ғылыми жинақ. «Атамекен» ... ... ... 2007. Т. 2. – 376 ... ... ... сөздігі / Құрастырғандар З.Ахметов,
Т.Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1996. – 240 б.
12. Пушкин А.С. ... ... Ұлы ... ...... ... – 132 б.
13. Рахымжанов Т. Романның көркемдік әлемі. – Алматы: Рауан, 1997. – 223
б.
14. Тебегенов Т.С. ... ... ... ... пен ...... ... 2001. – 332 б.
15. Қирабаев С.С. Әдебиет және дәуір талабы. – Алматы: Жазушы, 1976.
– 300 б.
16. Тілегенов Б. ... ... ... ... ... ... – Алматы: Дәуір, 1992. – 336 б.
17. Шаханов М. ... ... ... роман.. – Алматы: ЖШС «Жедел
басу баспаханасы», 2006. Т. 1.– 624 б.
18. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. – 296 ... ... ... және қазіргі заман. Халықаралық ғылыми
конференцияның материалдары, 5-9 шілде 2005 ж. – Алматы: Университет
«Қайнар», 2005. – 266 б.
20. Сапаралы Б. ... ...... Ер ... 1995. – 288 ... Тоқтаров Р. Абайдың жұмбағы: Роман-хамса. – Алматы: Әл-Фараби, 1999. –
752 б.
22. Қазақстан тарихы көне ... ... ...... Дәуір, 1994.
– 446 б.
23. Тілепов Ж. Тарих және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001. – 376 б.
24. Әуезов М.О. ... елу ... ... жинағы. 10-т.
– Алматы; «Ғылым» ғылыми-баспа орталығы, 2003. – 456 б.
25. Бөкейханов Ә. Шығармалар. – ... ... 1994. – 354 ... ... Ә. ... ... Роман. – Алматы: Жазушы, 1999. – 472 б.
27. Жұбатырұлы С. Абыржы. Роман. – ... ... 2000. – 448 ... ... Қ. Даңқ ... ... Роман, әңгімелер, хикаят.
– Алматы: Өлке, 2002. – 320 б.
29. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Т. 1. А-Ә. – Жалпы ред. басқ. ... ... ... А. И. Ысқақов. – Алматы: Ғылым, 1974. – 696 б.
30. Досжан Дүкенбай. Алаң. Роман. – Алматы: Қазақстан, 1993. – 272 ... ... ... ... болмысы. Әлемдік рухани құндылықтар және
қазіргі қазақ әдебиетінің өзекті ... // ... ... конференция материалдары. І-том. 2007. – Б.210-216.
32. Қазір қазақ прозасындағы символикалық ... // «Ана мен ... пен ... ... қорғауды жетілдіру: әлеуметтік-саяси,
экономикалық, құқықтық аспектілері» атты халықаралық ғылыми-
практикалық конференция материалдары. 1-том. 2009. – ... ... ... ... ... ... Аманжолов оқулары.
Қазақстанның индустриалдық-инновациялық дамуындағы ғылымның рөлі.
Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары, 4-бөлім.
С.Аманжолов ... ШҚМУ ... 2009. – ... ... кезеңіндегі қазақ прозасында «жүрек» концепті. Materialy
vi miedzynarodwej ... ... Nauka ... ... 07-15 ... 2010 roku. Przemysi Nauka I studia ... ... 2010. – С.69-74.
35. Қазіргі қазақ әңгімесі және ұлттық характер // «Ақтан ... ... атты ... ... ... – Ақтөбе: 2010. – Б.145-152.
36. Қазіргі қазақ прозасының ... ... ... ... 2010. №10. – ... ... ... прозасы және ұлттық идея // Қазақ әдебиеті және
мемлекеттік тіл. 2010. ...... ... ... әңгімесіндегі тәуелсіздік идеясы // Қазақ тілі мен
әдебиеті. 2010. №12. – ... ... ... ... мұра. Қазақ әдебиетінің тарихы. 9-том.
–Алматы: ҚазАқпарат, 2004. – Б.103-109.
40. Қазіргі қазақ әңгімесіндегі көне түркі бөрі ... // ... №5-6. – ... ... ... қазақ прозасының көркемдік танымы //
Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Сүлеймен
Демирел атындағы университет. 2010. – Б.15-22.
42. Қазіргі қазақ әңгімесіндегі кие концепті // ... ... ... ... ... 2010. №9. – ... ... қазақ әңгімесіндегі ұлттық таным // Сүлеймен Демирел атындағы
университеттің хабаршысы. 2010. №9. – ... ... ... ... ... ... // ... аймақтық
хабаршысы. 2010. – №4. – Б. 128-133.
45. Қазіргі қазақ әңгімесі және ... ұғым // – ... 2010. №4. ... ... ... ... ... әлеуметтік талдау
мәселесі // Тараз халықарлық конференциясының материалдары. 2010. – Б.
47. Қазіргі қазақ прозасының көркем антропологиялық ерекшеліктері //
Научный мир Казахстана. 2010. №10. – ... ... ... ... сарын // Қайнар университетінің хабаршысы.
2010. №11. – Б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы230 бет
Ежелгі Египет мемлекеті және құқығы7 бет
Лирикалық проза жайлы15 бет
Мемуарлық шығарма (конспект)18 бет
Проза, оның даму сатылары және дәстүрмен жаңашылдық12 бет
Өндірістік шығындар11 бет
Өндірістік шығындар жайлы12 бет
Statistic analytic system (SAS) бағдарламалық өнімін қолдана отырып әр бақылау бекетіндегі уақыттың әр түрлі кезеңіндегі (тәулік, ай, жыл), қала кескініндегі (ауданында) атмосфералық ауаны ластайтын заттардың орта шоғырын есептеу бойынша бағдарламалық қамтама өңдеу43 бет
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі54 бет
«Қайта құру» кезеңіндегі Республиканың қоғамдық – саяси өміріндегі өзгерістер. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь