Жаза тағайындаудың жалпы бастамасы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1. БӨЛІМ. ЖАЗАНЫҢ ТҮСІНІГІ МЕН МАҚСАТТАРЫ

1.1. Жаза институтының қалыптасу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2. Жаза түсінігі мен мақсаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18

2. БӨЛІМ. ЖАЗА ТАҒАЙЫНДАУДЫҢ ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕРІ

2.1. Жаза тағайындаудың жалпы негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ...31
2.2. Жазаны женілдететін және ауырлататын мән жайлардың ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .42
2.3. Жаза тағайындаудың сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 69

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..72
КІРІСПЕ

«Жаза тағайындаудың жалпы бастамасы» - атты тақырыпты ашудағы мені қызықтырған негізгі мәселе жаза тағайындау қалай пайда болып дамыған, ол қалай жүзеге асырылады оған қандай талаптар қойылған, және сол талаптар іс жүзінде, тәжірибеде жүзеге асырылып жатырма екенін білу мақсатпен мен осы тақырыпты таңдап алдым.
Қазақстан Республикасы соттарының Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі бойынша жаза тағайындау кезінде адамгершілік, парасат, ізгілік қағидаттарын ұстануға тиіс. Сонымен қатар міндетті түрде әділеттілікті жүзеге асыру қажет.
Сонымен, қылмыстық құқықтың өзекті тақырыптардың бірі болып жаза тағайындаудың жалпы бастамасы табылады. Диплом жұмысын жазу барысында тақырыптың өзектілігін қарастыра отырып барлық тақырыпқа байланысты мәселелерді шешуге тырыстық.
Жаза тағайындаудың сапасын бағалаудың басты өлшемінің бірі-кәсіби біліктілік, заңды жақсы біліп, менгеру және оны дұрыс қолдана білу.
Жаза тағайындайтын соттарды кәсіби мамандар ретінде даярлау ісі аса маңызды, ірі күрделі мәселе болып табылады. Қай жұмысты болса да, сапалы атқару, қандай мақсаты болса да ойдағыдай жүзеге асыру кадырларға бірден-бір байланысты екені белгілі. Бұл жағдайда әсіресе мемлекеттік қызметтегі судьялардың білімділігі мен біліктілігі айрықша роль атқарады.
Ерекше назар аударатын тағы бір мәселеміз: судьялар жаза тағайындау міндетін атқаратындықтан оларды әлеуметтік, материялдық қамтамассыз ету мен құқықтық қорғау мәселелері болып табылады.
Диплом жұмысының мақсаты ретінде жаза тағайындаудың қалыптасу тарихын, ол қалай жүзеге асырылғандығын, сонымен қатар қазіргі заманда жаза тағайындауға қандай талаптар қойылған, және сол талаптар іс жүзінде жүзеге асырылу денгейін анықтау.
Диплом жұмысының міндеттері келесі:
1. халқымыздың әдет-ғұрып заңдарында жаза тағайындау мәселелерін шешу қалай болды, қандай денгейде тұрды деген сұрақтарды ашып айту;
2. демократиялық даму үрдісінде кез келген елде жаза тағайындауды жетілдіруге қатысты мәселелерін шешу;
3. жаза тағайындауды жүзеге асыру кезінде әділеттілікті жүзеге асыру денгейін анықтау;
4. жаза тағайындау барысында жіберілетін қателіктерді және жетістіктерді көрсету;
5. егеменді еліміздің абройын көтеруге нағыз зайырлы, демокраиялық, құқықтық, мемлекет құруға үлес қосу мақсатында мемлекеттік қызметшілердің, яғни соттардың атқарып жатқан істерінің адал болуы үшін жаза тағайындауға үлкен мән беру
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы, Алматы. Юрист,2005ж.
2. Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі, Алматы. Юрист, 2005ж.
3. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі, Алматы. Юрист,2005ж.
4. Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты Пленумының Қаулысы («Қазақстан Республикасының қылмыстық заңы» курсына тіркеме). Оқулық, басылым 1996ж.
5. Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты Пленумының «Жаза тағайындағанда соттардың заңдылықты сақтауы туралы» Қаулысы №3 24.06.1993ж.
6. Ағыбаев А.Н. «Қылмыстық құқық» Жалпы бөлім.Алматы. «Жеті-жарғы» 2001ж.
7. Алауханов Е. Рахметов С. «Жаза» Практикалық-оқу құралы. Өркениет 1999ж
8. Ахметов М. «Сот бақылауын дамыту- адам және азамат құқығы мен бостандығының кепілі» //Заң 1/2002ж
9. Әсілбекова Ғ. «Қазақ әдет-ғұрыпындағы жаза түрлері.» //Заң 7/2003ж
10. Байбатыров С. «Кодекс жазалайтын қару ма, әлде тәрбие құралы ма?» //Заң 8/2004ж
11. Беляев Н.А. «Цели наказания и средства их достижения в исправительно-трудавых учреждениях.» Л.1963г.
12. Броневский С. Записки о киргиз-кайсаках Средней Орды-11 1830г.
13. Бұғыбай Д.Б. «Қылмыстық құқық».Жалпы бөлім. Алматы .2003ж.
14. Губченко В «О некоторых аспектах эффективности наказания» //Заң және заман 1/2001ж
15. Дубинин Н.П. «Генетика, поведение, ответственность» М: Политиздат, 1989г.
16. Дулатбеков Н. «Әдет-ғұрып заңдарындағы жаза тағайындау.» //Заң және заман 4/2002ж
17. Есеналиев Е. «Заңның үстемдігі, жазаның әділдігі керек» //Заң және заман 6/1997ж
18. Жұмағұлова Ш. «Қылмыстық құқық бойынша жазаның мақсаттары. » //Заң және заман 4/2002ж
19. Жұмағұлова Ш. «Қылмыстық жазаның мәні мен мазмұнын анықтау» //Заң 4/2002ж
20. Загряжский Г «Юридический обычай киргиз. материалы для статистики Туркестанского края» 1876ж
21. Зиманов С.З. «Общественный строй казахов половины XIX века» Алматы: Наука 1958г.
22. Зиманов С.З. «Проблемы Казахского обычного права» Алматы: Наука 1989г.
23. Зиманов С.З «Исследования правого памятника Жеты Жаргы» Алматы 1997г.
24. Карпец И.И. «Наказание. Социальные, правовые и криминологические проблемы.» М.Юрид. лит. 1973г.
25. Карпец И.И. «Индивидуализация наказания. » М 1962г.
26. Кәкішев Т. «Билер сөзі», Алматы.1992ж..
27. Кошкин Е. «XVIII-XIX ғасырдағы қазақ әдет-ғұрып қылмыстық құқығындағы қылмыс және жаза түсінігі» Информ-Арна Алматы 2002ж
28. Курс советского уголовного права: 6-томд. 3 т., М 1970г.
29. Қайыржанұлы Е, Бұғыбайқызы Д «Кәмелетке толмаған қылмыскерлерге жаза тағайындауың ерекшеліктері» Алматы. 2000ж.
30. Қосаев Е «Әділ жаза қандай болуы керек?» // Заң газеті 29 қыркүйек 2005ж
31. Қырқабаев А «Жаза қылмысқа сай ма?» //Заң және заман 5/1997ж
32. Қырғызалиев Н «Қылмыстық жазаның мәні мен мақсаты хақында» //Заң 2/2002ж
33. Ломако В.А. «Применения уголовного осуждения.» Харьков 1976г.
34. Маркс К., Энгельс Ф. Шығ. жин. 1-том М 1954г.
35. Марцев А.И. «Теоретические вопросы общего и специального предупреждения преступления. » Свердловск 1975г.
36. Михлин А., Шмаров И. «Система уголовных наказаний: реформа или иллюзия?» // Законность.6/1993г
37. Мұхтарова А.Қ. «Құқықтық мұра» Алматы. «Жеті Жарғы» 1998ж
38. Нұрлин А. «Билер соты» //Заң 6/2002ж
39. Нысанбаева Г. «Қазақ қоғамындағы билер сотының теориялық мәселелері». //Заң 6/2004ж
40. Оңалбаев Т. «Төре бітігіндегі қылмыстық істер және жаза түрлері» //Заң 7/2005ж
41. Оңалбаев Т. «Абайдың билер ережесіндегі қылмыстық істер және жазалау амалдары» //Заң 7/2004ж
42. Поленов Г.Ф, «Назначение наказания» Алматы, 1998г
43. Полубинская С.В. «Цели уголовного наказания.» М Наука 1990г.
44. Посмаков П. «Адамның өмір сүру құқығы және өлім жазасын жою мәселелері» //Заң 10/2002ж
45. Рахметов С.М, Кулмуханбетова Б.А «Наказание: понятие,цели,виды,порядок и назначение.» Учебное пособие. Алматы. «Жеті-Жарғы» 2000ж.
46. Рычков Н.Д «Древние записи путешествия капитана Рычкова» 1972г.
47. Ресей Федерациясының Қылмыстық кодексіне түсініктеме. Жалпы бөлім, ИНФРА-М-НОРМА 1996ж.
48. Сапарбеков С. «Билер сөзі. Жауапты ред.» Алматы 1992ж.
49. Сназаров Е. «Сот тәуелсіздігін нығайту жолдары» //Заң 4/2004ж
50. Сыдықова С. «Жанадан енгізілген жаза түрлері қалай тағайындалады?» // Заң және заман 7 шілде 2004ж
51. Тарбагаев А.Н. «Понятие и цели уголовной ответсвтенности.» Красноярск. 1936г.
52. Тұрашев Е. «Сот әділдігі мен прокурорлық қадағалаудың арақатынасының ерекшеліктері» //Заң 8/2005ж
53. Уголовное право. Часть общая: Уголовное накозание: понятие, виды, назначения: 4-томд 3 т. Екатеринбург 1994г.
54. Шаргародский М.Д. «Наказания по советскому уголовному праву» М 1958г.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ…………………………………………………………………….....3
1- БӨЛІМ. ЖАЗАНЫҢ ТҮСІНІГІ МЕН МАҚСАТТАРЫ
1.1. Жаза институтының ... ... Жаза ... мен ... ... ЖАЗА ... ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕРІ
2.1. Жаза тағайындаудың жалпы негіздері……………………………..31
2.2. Жазаны женілдететін және ауырлататын мән жайлардың
ерекшеліктері…………………………………………………………...42
2.3. Жаза тағайындаудың
сипаттамасы...................................................52
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.............................69
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ..................................................72
КІРІСПЕ
«Жаза тағайындаудың жалпы бастамасы» - атты ... ... ... ... мәселе жаза тағайындау қалай пайда болып дамыған, ол
қалай жүзеге асырылады оған қандай ... ... және сол ... ... ... ... асырылып жатырма екенін білу мақсатпен мен осы
тақырыпты таңдап алдым.
Қазақстан Республикасы соттарының Қазақстан ... ... ... жаза ... кезінде адамгершілік, парасат, ... ... ... Сонымен қатар міндетті түрде әділеттілікті
жүзеге асыру қажет.
Сонымен, қылмыстық құқықтың өзекті тақырыптардың бірі ... ... ... ... табылады. Диплом жұмысын жазу барысында
тақырыптың өзектілігін қарастыра ... ... ... ... ... ... тағайындаудың сапасын бағалаудың басты өлшемінің бірі-кәсіби
біліктілік, заңды жақсы біліп, менгеру және оны ... ... ... ... ... ... мамандар ретінде даярлау ісі аса
маңызды, ірі күрделі мәселе болып табылады. Қай жұмысты ... да, ... ... мақсаты болса да ойдағыдай жүзеге асыру ... ... ... екені белгілі. Бұл жағдайда әсіресе мемлекеттік ... ... мен ... ... роль ... ... аударатын тағы бір мәселеміз: судьялар жаза тағайындау
міндетін атқаратындықтан оларды әлеуметтік, материялдық ... ету ... ... ... ... ... жұмысының мақсаты ретінде жаза тағайындаудың қалыптасу тарихын,
ол қалай ... ... ... ... қазіргі заманда жаза
тағайындауға қандай талаптар қойылған, және сол талаптар іс жүзінде ... ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып заңдарында жаза тағайындау мәселелерін шешу
қалай болды, қандай денгейде тұрды деген ... ашып ... ... даму ... кез ... елде жаза тағайындауды
жетілдіруге қатысты мәселелерін шешу;
3. жаза тағайындауды жүзеге асыру кезінде әділеттілікті ... ... ... жаза ... барысында жіберілетін қателіктерді және жетістіктерді
көрсету;
5. егеменді еліміздің абройын көтеруге нағыз ... ... ... ... үлес қосу мақсатында мемлекеттік
қызметшілердің, яғни соттардың атқарып ... ... адал ... жаза тағайындауға үлкен мән беру.
Диплом жұмысын жазу барысында жаза тағайындау тақырыбын ашатын көптеген
нормативтік актілерді ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Соты Пленумының
Қаулылатын, сонымен қатар осы тақырып бойынша ... оқу ... ... ... жазуға қолдандым.
Осы айтылған оқулықтардың ішіне Алауханов Е,С Рахметовтің жазған «Жаза»
атты оқу құралы өте тамаша ... онда ... ... ... ... ... және ... тілінде ұғынықты жазылған.
Е Кошкиннің «Қазақ әдет-ғұрып қылмыстық құқығындағы қылмыс және жаза
түсінігі» атты оқулығы қазақ ... ... ... ... ... және ... тағайындалғандығы жақсы зерттеліп қарастырылған.
Егер орыс тілінде жазылып зерттелген ... ... ... Рахметов, Б.А Кулмуханбетованың «Наказание: понятие, ... ... и ... ол авторлардыңда жазған еңбектері орыс ... ... ... ол ... ... ғалымдардың жаза
тағайындауға байланысты пікірлері жазылып көрсетілген.
1-БӨЛІМ. ЖАЗАНЫҢ ТҮСІНІГІ МЕН МАҚСАТТАРЫ
3 Жаза институтының қалыптасу тарихы
Тәуке хан ... мен ... ... ... ... ... жаза
түрлері белгілі:
1. өлімге кесу;
2. дүрелеу;
3. әшкерелеу;
4. ... ... ... ... ... жәбірленушіге қызмет ету үшін беру;
8. кінәліні жөбірленушіге, не оның туыстарына беру;
9. ... ... ... тәркілеу;
10. тайпадан қуу.
Өлім жазасы. Тәуке заңы бойынша кісі өлімі, адам ұрлау, әйел зорлау,
мал ... үшін өлім ... ... ... Осы заң бойынша өлім жазасы
жәбірленушінің немесе оның туыстарының келісімімен, сот үкімі бойынша ... ... ... ... құлдыққа беру, дүрелеу немесе әшкерелеу
жазаларымен ауыстырылуы мүмкін. Біздегі деректерге ... ... ... өлім ... ... ... сирек қолданылды. Қазақ қоғамындағы
қайшылықтардың өсуі мен ... ... ... ... ... ... қазақ хандары мен сұлтандары саяси қылмыс жасаған
тұлғаларға өлім ... ... ... мен ... ... үкімдерін
ауызша шығарғандықтан тарих мұрағаттарында тікелей деректер сақталмаған.
Бұл туралы тек жанама деректер негізінде ғана айтуға ... (9, ... ... ... ... ... ... бірнеше жаза
түрлері көрсетілген. Солардың бірі өлім жазасы. Тәуке ханның жарғысында
адам өлтіргендігі, әйелді ... ... ... ... ... әйел адамды, малды бірнеше дүркін ұрлағандығы үшін айыпкерлерге ... ... (22, ... ... ... ХІХ-ғасырдың ортасында болған дейтін болсақ та,
осы өлім жазасы шығарылып отырған ... заң ерте ... ... ... өткен тарихының бір белгісін көрсетеді.
Өлім жазасын ең ауыр жаза ... ... ... ... ... қолдарындағы билігіне көшпелілер арасындағы беделіне ... ... ... - рулық қарым-қатынастың сақталуы және
орталықтандырылған бір мемлекеттік биліктің болмауы өлім ... ... да жаңа ... ... сол ... ру ... ... себеп болатын. Соңдықтан хан, сұлтандар көбіне көп жағдайда
артында күшті іздеушісі, талапкері жоқтарды ғана өлім ... ... ... ... ... ... жұртында феодалдық қарым-
қатынастардың үстемдік ете бастауына байланысты хандар мен ... ... кесу ... үкім ... ... Бұл жерде олар
кінәлілерді кек алу жолында немесе барымта және басқа да ... ... ... ... етіп отырды. (27, 63)
Дүрелеу және әшкерелеу жазалары. Тәуке хан жарғысы мен басқа да әдет-
ғұрып құқығында дүрелеу және әшкерелеу ... жол ... ... ... негізінде жеке тұлғаға қарсы қылмыс түрлеріне дүрелеу
және әшкерелеу жазалары қолданылды. Осыған орай ... жаза ... ... ... басқа жазамен қосымша қолданылды. Дүрелеу ... ... түрі — ... түрде дүре соғу. Соққылар әдетте ... ... ... ... Шариат ережелеріне қарағанда қазақ әдет-ғұрып
заңында соққы саны алдын-ала анықталмайды, ол сот билерінің ... ... ... Дүре ... қанжығамен ер тоқымның белдігі ұру түрінде
де жүзеге асты. Дүрелеу жазалары ... ... ... ... ... жаза түрлері қолданылады.
Тәуке хан жарғысында мүшесіне зақым ... ... да ... ... ... оны сот ... ... асыруға жол берілмейді, тек сирек
жағдайда, оған ... ... оның ... ... берсе ғана жол
беріледі. Мүшеге зақым келтіру казақ әдет-ғұрып құқығына тән сипат емес ... ... ... ... және одан кейінгі әдет-ғұрып ... тән және ... ... ... ... берілген. Бұл
аталған жазалар негізінен жеке адамға қарсы және зат-мүліктей ... үшін ... ... ... өз ... ... ... қабаттасып келіп, қолданылып отырды.
Тәуке ханның жарғысында былай деп көрсетіліпті: «Егер жасалған қылмыс
ауыр болмаса, онда өлім жазасының ... ... ... ... бетіне күйе жағып, ал мойнына қара құрым киіз ... ... ... ... ... ұшын ... және жылқының артынан
жүгіруге бұйырылады. Сосын екі адам оны шыбықпен артынан ұрып ... ... көп ... тән ... бір түрі ... ... Қамшының жуандығы ортан қолдың жуандығындай ... ... ... ... соты ... және ... ... тағы бір түрі мынадай болды. Кінәліні
сиырдың ... ... ... ... ... күйе ... мойнына қара
құрым киіз байлап, ауылды үш рет айналдыра жүретін. Кінәлінің екі аяқ ... ... және оны ... ұрып ... не үшін ұрып жатыр, айыбы не,
соны айтып отыратын. Бұл аталған жазалар негізінен тек ... ... ғана ... бір дене мүшесін зақымдау қазақ әдет-ғұрып заңдарыңда
айтылғанмен өте ... ... Тек ... ... кек алу жолында,
қолдануға рұқсат етілді. Дегенмен бұл жаза түрі казақ әдет-ғұрып қылмыстық
құқығына тән ... (27, ... ... ... әдет-ғұрып құқығында көп таралған жаза түрі ... Өлім ... және дене ... ... ... ... келісімімен, сот үкімі бойынша құн төлеумен, яғни қан ... ... Құн өтеу ... ерте ... ... қылмыстық құқығына тән белгілердің бірі. Бірқатар халықтарда
бұл жүйе қазан төңкерісіне дейін ... Құн ... ... ... оның ... ... ... айырбас бірлігі - ақшамен,
малмен, мүлікпен, кейде адаммен есептесті. Құн төлеу көлемі ... ... ... ... өлім жазасы мен дүрелеу жазасының орнына ... ... ... алатын болды. Тәуке заңы бойынша ер адамның құны ... ... ... 100 ... ... 200 жылқыға бағаланған, ал әйелдердің
құны ер адамдардың ... ... ... ... бағаланған. Сұлтан немесе
қожа үшін жеті есе көп есептелген.
Тәуке заңының ережелерінде ақсақалдардың, билердің, ... ... ... олардың құны қатардағыларға қарағанда жоғары болғанын
айту керек. Тәуке заңы бойынша құл үшін құн төлеу аңшылық ит ... ... ... (46,58). ... құн ... ... ... мүлкіне,
құқықтық жағдайына қарай бекітілді. Ауыр дене жарақаты үшін төлем белгілі
мал санымен және ... ... ... ... ... ... соқтырса, кісі өлімі үшін құн төлеуге дейін барған.
Құн төлеудің жүйесін жасай ... ... ... жеке ... ... ... жеке ... қорғауға және мемлекеттік
шаралардың рөлін арттыруға тырысқан. Осыған орай ... ... ... ... ... ... ... ұлт алдында кінәлі болып
саналады;
2. Әрбір руды өзінің руласы үшін құн төлеуге ... ... ... ... құн ... ... егер ... мүлік болмаса оның жақын туыстарынан, ал, ол мүлік жетпесе, алыс
туыстарынан ... ... ... құн мөлшерін қатардағы адам үшін
1000 қой ... ... ... еді. Құн ... бас ... ... ... тартылды.
Теуке хан жарғысында соттарға және істі шешуші өзгеше тұлғаларға талап-
арыздың 10-шы бөлігін беру көзделген. Әдет ... ... ... ... ... ... ... салынбайды. Сондықтан да феодалдар
қылмыстық істі ... және ... ... ... ірі ... ... ... жазасы немесе денеге жарақат салу жағдайлары жәбірленуші жақтың
еркімен құн ... ... ... еді. ... ... ... жақ ары қарай даудан құтылатын еді.
Қазақ әдет-ғұрып ... ... құн ... ... ... әсіресе ру аралық қарым-қатынастарды реттеп отырды десе болғандай.
Адам ... екі ру ... ... ... ... ... жанжал туғызатын.
Осы құн арқылы бұл дауды шешуге болатын. Адам өлімі үшін ... ... ... құн немесе тікелей кінәлі адамды өз қарамақтарына ... ... өз ... ... ... есігінде құл болып жүргенін кім
жақсы көрсін. ... кұн ... ... екі ... жақ ... ... екі жақ ... жаулықты ұмытып, бірлікке, достыққа ... ... ... ... елі ... ары ... ... талап етпейтін.
Құнның мөлшері қазақ елінің әр бөлігінде әр кезеңде әртүрлі болды.
Әдебиеттерде бұның себебі былай деп ... ... ... елінің
әр бөлігінің экономикалық және тұрмыстық ... ... ... ... елде ... ... ... болмауынан, үшіншіден, құн
өлшемі болып ... мал ... ... әр бөлігінде әрқилы бағаланды.
Бірақ бұл ... ... құн ... ... мәніне әсерін
тигізген жоқ. Құн жазасын қолдану ... ... ... ... ... ... болдыртпауға мүмкіндік берді. (27, 69)
Айыппұл. Қазақ қоғамында жазалардың кең таралған түрі ... ... - ... үшін ... бекітілген жаза болып табылады. ... ... үшін ... Ол ... ... ... қылмыс
үшін кісі өлімі мен ауыр дене жарақатынан басқа басқарудың төртібіне қарсы
тағайындалады. Әдет-ғұрып құқығы ... ... ... өте ... ... әр түрі ... айыппұл мөлшері; ұрланған заттың қалыпты
құнынан тоғыз есе жоғары белгіленді. Феодалдардың ар- ... ... ... ... ... адамның өлімі үшін төленетін құнмен бара-бар
еді.
Сотпен өндірілетін ... ... ... ... ... бөлігі
жәбірленуші пайдасына еніп ақы түрінде ... Ал ... ... ... ... ... ... сот істерін қарағаны үшін тиесілі
бөлігі бар. Айыппұл құрамына, жасауыл-ақы, жаушыға жіп ... де ... ақы ... ... ... үшін жіберілген адамға төленеді. Жаушыға
жіп кестір жәбірленуші мен айыпкер арасындағы ... ... ... ... ... ... 74) ... бір жағынан кінәлі адамды ... ... ... және оның туған туыстарына төленетін шығын.
Айыптың мөлшері Қазақстан жерінде әр уақыт кезеңінде әрқилы болды. Бұл
көптеген себептермен ... ... ... дамып отырумен қатар қорғалатын объектінің маңызы, қылмыстық
істің мәні және ... айып ... ... ... Қазақ әдет-ғұрып
қылмыстық құқығында көбінесе айып-тоғыз қолданылды. Тоғыздың үш түрі ... Бас ... ... түйе ... ... ... ... екі бие,
екі-үш жастардағы төрт жылқы.
ә) Орта тоғыз, ... ат ... ... ... ... ат, ... екі ат, екі ... төрт қой.
б) Аяқ тоғыз: төрт ... ... екі ... үш қой және үш ... ... бір қылмыс үшін бір ғана тоғыз көлемінде айып төленді,
ал кейбір ауыр ... үшін үш ... ... одан да көп ... (27, ... беру немесе айыпкерді жәбірленушіге қызмет ету үшін беру.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша бұл жаза ... құн ... мен ... ... ... сотпен тағайындалған құн немесе айыппұлды өтей
алмаған жағдайда бұл жаза түрі жүзеге асырылады. Қалай ... ... ... ... түседі.
1824 жылғы қазақ әдетінің жинағында: Егер кімде-кім кедейшіліктен бір
нәрсе ұрласа онда ұрланған затты төлейді, егер ... ... ... не ... барады делінген.
Аякөз округіндегі деректерге сүйенсек, 1834 жылы қазақ сұлтан,
билерінің иелігіндегі еріксіз 182 құл XVIII ... құн ... ... ... ... ... ... Бұл құлдардың кейбіреулері мұра бойынша
құл болып қалғандар. (9, ... бұл түрі ... ... ... ... құн және
айыптың орнында жүрді. Соттың шешуімен кінәлі адам құн ... айып ... ... Ал оның ... белгілі бір себептермен оған көмек
көрсете ... Бұл ... ... ... немесе оның жақын туыстарын
жәбірленушінің қарамағына құнды немесе айыпты өтеу үшін ... бір ... ... ... ... құн және айып ... өтетін. Қалай болған
күнде де кінәлі адам құлдық өмір сүретін. Ата-анасының өтеуге уақыты жетпей
дүниеден ... ... ... балалары да сол құн немесе айыпты өтеу ... ... Ал ... ... ... ... біреуге сата алатын еді.
(27, 66)
Басымен беру. Мұнда жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... Бұл жөніңде Беглов «Өте кедей
айыпкер иесінің еркіне беріліп, ол оған қалай ... ... ... ... де мүмкін» деп жазады. Оның ... ... үшін құн ... ... онда оны жәбірленушіге береді.
Барлық мүлкін тартып алу және ... қуу. ... ... ... ... хан ... кезінде басқа дін қабылдағаны үшін
тағайындалған. Бірақ шындығында бұл жазаны қолдану ... ... ... ... жаза түрі ... ... ауылдан қудалау да орын
алды. Ол үйінде қылмыскерді жасырған тұлғаларға қолданылды. Егер ... ... ... онда ол ... ... (9, 75) ... ... бір түрі - ол айыпкердің киімінің етегін кесу ... ... ... киімінің етегі кесілген адам елге
қарауға беті ... өз ... ... тура келетін. (27, 66)
Қазақ елінің құқык, тарихын зерттеп, оған ғылыми тұрғыда баға берген
және сараптама ... ... ... ... Л.Баллюзек,
Д.Андре, Е.Бекмаханов, И.Козлов, И.Крафт, Т.Күлтөлеев, Ә.Марғұлан, ... ... ... бұл ... ... ... ... Осы тақырыпты одан
әрі дамытып, қазақ мемлекетінің құқық тарихын ғылыми тұрғыда зерделі
зерттеу ... ... ... ... ... да бар. ... ... С. Сартаев, М. Нәрікбаев, Н. Өсерүлы, 3. Кенжалиев, Ң. Әбішев,
С. Өзбекұлы және т. б.
Біз бұл ... ... ... заңдарында жаза тағайындау
мәселелерін шешуі ... ... ... ... ... ... ... ашып
айту мақсатын қоймаймыз. Біз төменде жеке ... ... ... ... ... ... бірнеше мысалдармен эпизодты түрде
үңілу мақсатын ұстап отырмыз.
«Ертедегі ... ... ... ... ... ... және
қыпмыстық істерді шешу міндеті билерге жүктелетін.»
Қазақ даласында би ... ... ... болған емес, ел
ақсақалдарының ұйғарымы, өзара келісімі мен ... ... ... ... ... ... ... бар, аузы дуалы, сөзі уелі, шаруасы түзу,
ата тегі ... және елге ... ... ... ғана би болған.
«Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» ... ... ... ... бар. ... би ... ... назарында отырған адам.
Қазақ халқының бірлігін, тұтастығын бас саясат етіп ұстаған Тәуке
ханның ... ... көп ... бірі ескіден келе жатқан әдет-ғұрып
нормаларын қайта жүйелеп, өз заман талабына сай «Жеті жарғы» ... ... ... ... ... халқымыздың үш биінің және басқа билердің
кеңес — ақылдары Тәуке ... ... ... ... әкелуге көп септігін
тигізді.
«Жеті жарғының» негізінде Төбе би мен ... ... ... ... ... жолы», «Есім ханның ескі жолы» секілді ескі заңдар ... ... ... ерекшілігі сонда ол қатал кесім, қанды ауыз өлімге
тиым салғандығы дер едік. Әріден беріге, ... ... ... қарғыс зауалын
алған суық сұсты ажалын сүйретіп жеткен «қанға-қан, жанға-жан» дейтін
тоқтамды жеткенше ... құн ... айып атау ... жаңа ... ... хұққа енгізуінде.
«Жеті жарғы» — көшпенді қазақ халқының Ата заңы. Ол «Қасым ... ... ... ... ескі жол» ... дала ... заман талабына қарай
өңделіп, дамытылып, толықтырылған билік үкім нұсқау-арының жиынтығы. «Жеті
жарғы» бойынша әрбір қылмыстық іс-әрекет ... ... ... ... және т.б. ... қарап әр түрлі жаза түрлері қолданылған.
Қылмыс жасаған адамның ... ... ... ... ... ... ... әдет құқығында мынандай
жағдайларда қылмыс адамның кінәсін ауырлатады деп саналған:
-егер «құрметті ... ... ... ... ... қылмыс қысым - қайшылық тудырса;
-егер қылмыс өз қауымының ... ... үйде ... ... жасалса (балалары әкесіне, әйелі күйеуіне);
-үлкен мөлшерде шығын келтірсе;
-қылмыс қайталанса және бірнеше мәрте жасалса;
-қылмысты бірнеше адам бірігіп немесе қару ... ... ... ... апат ... жасалса.
Қазақтың әдет құқығында мынандай жағдайлар қылмыс жасаған адамның
кінәсін жеңілдетеді:
-егер ... ... ... ... ... қарсы жасаса;
-басқа қауымдастыққа қарсы жасаса;
-отағасы өзінің отбасындағы ... ... ... ... ... алса;
-қылмысты бірінші рет жасаса;
-қылмысты мас күйде жасаса;
-нәтижесінде шамалы ғана шығын келсе және ... ... орын ... ... ... ... ... реніштің нәтижесінде ашу үстінде
жасалса;
-қылмыстың жасалғанына көп уақыт өтіп кетсе.
Т.М.Күлтөлеев: «Қазақтың әдет құқығында қылмыстың жазасын ауырлататын,
немесе жеңілдететін ... ... ... келтірілгендермен ғана
шектелмейді. Қазақстан Ресейге қарағаннан кейін, әсіресе ... ... ... бұл ... ... ... ... (16,
117-118)
Ата-бабамыздың әдет-ғұрыптық құқығындағы ... ... ... ... Уәлиханов 1864 жылы 28 ақпанда «Сот реформасы жайындағы хат»
деген ... ... деп ... ... «Мұсылман, қытай және орыстың»
Орыс правдасы заңына қарағанда қазақтың әдеттегі ... ... ... ... ... ... жаңа ... сіресіп тұрған
ескертетін, сескендіретн шаралар жоқ. Билер ... ... тағы ... ... ... ... ... Орыс талапкері немесе жауапкері
көптеген жағдайда орыстың тергеуінен гөрі бидің сотын артық көреді.
Тәуке ... ... ... ... дене ... зақым
келтіруді, өлім жазасын колдануды немесе оның бәрін айып ... ... ... ... қабылданғаннан да арғы әдет-ғұрып
құқығына ... ... ... Бір ... оның ... ... ... кұрылған қазіргі Қазақстан Конституциясының 17-бабында көрсетілген
ешкімді азаптауға, зорлық-зомбылық жасауға, басқадай қатігездік ... ... ... ... ... немесе жазалауға
болмайтыны ... ... ... кұкықтық дәстүрлердің
ізгіліктен жаңылмайтын жалғастырған,тарихи тамырластығы мен сабақтастығын
аңғарамыз.
Тарихымызды ... ... ... ... ... кісісі өлтірілсе
немесе басқадай ауыр қылмыстар жасалса, тіпті Тәуке ханның Жеті ... ... да, яғни ... өкіметі билер сотын біржолата тоқтатқанға
дейін кінәліні өлім ... ... құн ... ... ... ... Ал ... 15-бабында әркімнің өмір сүруге құқы
бар екендігі, ешкімнің өз бетінше адам ... ... ... ... өлім
жазасы ерекше ауыр қылмыс ... үшін ең ауыр жаза ... ... ... ... ... ... кешірім жасау туралы арыздану
құқығы берілетіні ... Ата ... ... бері ... ... құқығында сотталушыны өлім жазасына ... ... ... үрдінің табанды түрде жүзеге асырылып келе
жатқанына көз жеткізуге болады. (30, 1)
Қазақтың әдет заңдарының ішінде ... яғни ... ... ережесі
көшпенді қазақ ұлтының әдет-ғұрпына, тұрмысына лайық жасалып, қылмыс, дау,
әділет істері осы заң негізінде ... ... ... Әдет заңының
ерекшелігі сонда, ол сөз өнерін, шешендік, тапқырлық өнерді ... ... ... ... ... ... ... халық қадір тұтып, сыйлаған.
(41, 24)
Қазақ халқының әдет заңдарының ішіндегі ... ... сот ... ... аударарлық заңды 1885 жылы ұлы Абайдың өзі жазып, ... ... ... ... ... ... ... қабылданған Ереже
болып табылады.
73 баптан тұратын бұл Ереженің ұлттық заң жүйелерін ... ... ... ... ... ... «Абай жазған ереже» деген атпен тараған
осы құнды құжатта қылмыс, оған ... жаза ... ... мән ... ел ... ... ... билер, шариғат, дін мәселелерін
қазылар қарап, шешкен. ... ... ... оны хан ... жазған ереженің» 73 бабының оннан астам бабы ... ... ... ... арналған.
1885 жылдардағы Абайдың қылмыстық құқық жөніндегі идеялары қазіргі
таңда да ... ... ... сол ... ... ... өз
заманына лайық ерекшеліктер болғанын айта ... жөн. ... ... ... іске байланысты баптарында ұйымдасқан қылмыс, қылмысты
алдын ала келісіп ... ... ... ... ... ҚР-ның ҚК-нің «Қылмыстық жауаптылық пен жазаны
ауырлататын мән-жайлар» деп ... ... ... ... ... тобының,алдын ала сөз байласқан адамдар ... ... ... қылмыстық қауымдастықтың (қылмыстық ұйымның)
құрамында қылмыс жасауды қылмыстық жауаптылык, пен жазаны ауырлататын мән-
жайларға жатқызуымен ... ... ... ... ... ... ат-шапаннан бастап, ұш
тоғызға дейін сұраушының пайдасына шешеді. Оны ... ... ... ... ... Бұзақылық жасағандарға болыстың өкіміне
орай және жағдайға ... ... ... бойынша ақшалай айып салынады, жер
аударылады немесе ... ... деп ... ... ... ... ... «Суға кетіп бара жатқандарға, өрт кезінде, аязда,
шөлдалада, басқа дажағдайларда ... ... ... көрсетпегендер
бастоғызбен айыпталады» деп көрсетілуі ҚР-ның ҚК-нің 119-бабына (қауіпті
жағдайда қалдыру) сәйкес келеді.
Ереженің 54-бабында ... ... ... жала жапқандар би
төрелігіне сәйкес 28 құнге ... ... ... ... ... айтылған. Бұл ҚК-тің 129-бабы (жала жабу) және ... ... ... ... ... ... ... комиссияларының
жұмысына кедергі келтіру) көрсетілген қылмыстық істерге ұқсас.
ҚР-ның ҚК-нің 28-бабына сәйкес, ... ... ... ... ... ... бірге қылмысқа қатысушылар деп танылып,
қылмыстық жауаптылыққа тартылатыны мәлім. ... ... ... ... «Ұрлық үшін кесілген мал алынып беріледі. Ұрының өзінен және серік
болған жолдасынан, ат беріп аттандырған, еріп ... ... ... оны біле ... ... малы ... ... айып
салынады Бұдан Қылмыстық, кодекстің 28-бабы «Абай жазған ереженің» ... ... ... ... ... жазған ереженің» 40-бабында:
«Ұрлықты ұйымдастыруға түрткі болғандар ... ... ... Дүре таяғы көбінесе ұрлықтан үлес алған немесе алуға тиісті
ауқатты адамдарға да ... ... ... ұрлықты ұйымдастыруға
түрткі болғандар басқалармен бірдей жазаға тартылады ... ... ... ... ұқсас келеді, сондай-ақ, қылмыс жасаушы ауқатты
бай адам болсын, кедей ... әділ ... ... ... екендігін халық
алдында дәлелдеп берді
«Абай жазған ереже» 1885 жылы бекітілгенге дейін, қазақ даласында Ресей
патшалығының ... 1822 жылы ... ... ... 1854 жылы ... жаңа заң, 1857 жылы ... ... «Сібір
қазақтарының қылмыстық ісі» деп аталатын қылмыстық істерді қарайтын ... ... ... ... ... ... ... өзінің 1864 жылы 28 ақпанда
Омбыда жазған «Сот реформасы жайында хат» ... ... ... ... жылы ... Сібір заңдарының жинағын құрастырды да, 1824 жылы бұл
заң қазақ даласында да қолданылды».
«Біздің облыстағы ... ... ... ... ... ... ... қарасақ, ежелгі халық сотының үлгісіне қосылған ешқандай
жаңалық, өзгеріс жоқ. ... ... ... ықпалына қарамастан жүз жыл
бұрынғы, бәлкім бізге дейінгі мың жыл бұрынғы қалпын ... ... ... ішкі даму күші де, орыс ... мен ... да оның ежелгі
қарапайым үлгісін өзгерте алмады»
Ертеден келе жатқан қазақ халқының әдет-ғұрпына, ұлттық мінез-құлқына
сай жаңадан заң ... ... ... ұлы Абай ... ... ережесі» деп аталатын халық ішінде «Абай жазған ереже»-деп ... ... әдет ... ... ол 1885 жылы ... съезінде бекітілген еді.
Абайдың құқықтық көзқарасы қазіргі таңда да ... ... жоқ. ... ... байланысты еңбектері қымбат, рухани байлығымыз болып
табылады. (41,24-26)
Қазақтың құқықтық ... ... Орта ... ... ... Дешті
Қыпшақ мемлекетіне және оның құрамына кірген үлкенді-кішілі ұлыстардың заң
актісіне айналған «Армян-Төре бітігінің қыпшақ поляк версиясы және ... ... ... ... деп ... ... ескерткіштің маңызы зор.»
«Армян-Төре бітігінің Қыпшақ версиясы» бірнеше бөлімнен тұрады. «Төре
бітігінің алғашқы ережесі» деген бөлімінде 10 түрлі ереже ... ... сот ... ... Ал, ... ... кітабы» деген бөлімі 124
баптан тұрады. Одан кейін, қосымша 99 баптан ... «Іс ... ... ... ... жеке-жеке талдауды талап ететін ... ... ... ... ... ... ... істер және жаза
түрлерін апып қарасақ, ... жаза ... ... ... ... құн ... айып ... қарғысату эпитимия
тағайындау (Дінатасы ... ... ...... ... ... ... кітабындағы» кейбір қылмыстық істер және берілген
жаза түрлерін қазіргі қолданыстағы Қазақстан ... ... ... ... «Армян төресі кітабының» 1-бабы хан тағына және өзінің, биіне
қарсы ... ... ... ... ... мемлекет немесе қоғам қайраткерлерінің өміріне
қастандық жасау ... ... ... ... ... іс-әрекет (15-20 жылға бас бостандығынан айыру немесе өлім жазасын
беру немесе өмірбойы бас бостандығынан айыру).
2) ... ... ... ... ... ... (өлім жазасы
беріледі).
Қылмыстық кодекс 125-бап адамды ұрлау(4-7 жылға дейін бас бостандығынан
айыру ... ... 7-15 ... ... ... ... 59-бап біреудің шекарасынан табылған
өлтірілген кісі туралы (егер өлтірген кісі ... өлім ... ... ... ... ... қасақана өлтіру және абайсызда
өлтірудің аражігін ашып көрсеткен және ... ... ... ... ... ... 96-бабы адам өлтіру (6-15 жылға бас бостандығынан
айырылады).
4) ... ... ... ... егер кім күшпен біреудің үйіне
кірсе және үй иесіне ұрлықпен зиян келтірсе ... ... ... ... ... ... өлім ... кесіледі. Ұрыны дарға асады, қарақшы,
зорлықшыл адамның басын алады.
Қылмыстық кодекс ... ... (3 ... ... ау ырлатқан мән-жайлар
бойынша 3-10 жылға дейін бас бостандығынан айыру) және ... ... ... ... бас ... ... ... төресі кітабында» 62-бап қатынды немесе қызды зорласа
(өлім жазасына кесіледі, ойлаған ісін ... ... ... де ... үшін ... ... және айып ... кодекс 120-бап зорлау (З-5 жылға, егер қызға баланы зорласа 5-
10 жылға бас ... ... ... ... ... (дін ... тағайындайды, діннен аластатып күнәһар етеді).
Қылмыстық кодекс 275-бап өлгендердің мәйіттерін және олар жерленген
жерлерді ...... ... ... ... 2-5 жылға бас
бостандығынан айыру).
7) «Армян төресінің кітабында» 99-бап ... ... ... болған адамның құнын төлейді).
Қылмыстық кодекс.114-бап медицина қызметкерінің кәсіптік ... ... (5 ... ... бас ... ... ... қалған балалар (балаларды жақсы тәрбиелемей, сауат
ашуға немесе қолөнер үйренуге бермесе ба- ланы ... ... ... ... төре ондай балаларды ұстазға немесе қолөнершіге беруді ... ... әр ... ... ... ... қарғыс атады).
Қылмыстық кодекс 137-бап кәмелетке толмаған баланы тәрбиелеу ... ... ... ... 2 жыл ... ... 3 жылға дейін бас
бостандығынан айыру).
«Армян ... ... жаза ... қазақ әдет-ғұрып зандарындағы
жаза түрлерімен салыстырып көргенде кейбір жағдайларда ... бар. ... ... ... ауыр ... ... ... туралы айтылмаған.
Тере бітігі әр уақытта заман талабына сай алғашқы текстісі ... ... ... ... ... ... ... құқықтық нормаларына
сәйкес жасалған. (40, 21-22)
Ежелгі Римдегі «XII кесте» заңдары бойынша өлім жазасы, зиянның ... айып ... дене ... ... ... белгілі бір құқықтардан айыру
(әке билігінен айыру, затты иемдену, куәгер ... және ... ... жазалары тағайандалған.
Ежелгі Үндістандағы «Ману» заңында жаза бүкіл адамды билейді делінген.
Онда өлім жазасы, айып ... ... ... ... дене жазасына кесілу,
көпшілік орында итке ... ... ... ... ... жазалары болған.
Көне Шығыс Вавилон патшасы Хамурапидің заңдарында өлім жазасы, өзенге
құлату, отқа өртеу, құлға айналдыру, ... ... суға ... ... ... ... көзін жарақаттау, сүйегін сындыру, ... ... ... алпыс рет ұру,құлағын кесу, баласын ... ... ... ... ... ... жазалары болған, және осы
жазалар бойынша қылмыстың ауырлылығына байланысты тағайындалған.(37, 333-
341)
Жоғарыда айтылғандарды ... келе ... ... ... ... халықтың
тұрмыс тіршілігінің терең қатпарларынан бастау алатын ... мәні ... ... ... ... ... өз шешімімен билік шешім жасау
процедурасынан барлық сатыларындағы әрекеттерімен халықтың өмірі үшін ... ... ... мұраттарды басшылыққа алу қажет, сонда ғана оның
билік шешімі халықтық ... ... және ... тарапынан дұрыс қабылданады,
әділ шешім ретінде ... ... ... ... ... ... Қазақ қоғамының
дәстүрлі құқықтық жүйесін қалыптастыруда билер сотының ... орны ... ... заң ... ... тұрған міндеттердің бірі билер
сотының құқықтық мұрасын зертеу. Билер соты қазақ қоғамын ... ... ету ... ... ... ру басы бола ... жергілікті әкімшілік
қызметтерге ие болған. Негізінен олардың қызметі қоғамда ... ... ... шешу ... ... ... «би» атағын иелену үшін
ол адам белгілі бір қасиеттер мен қабілеттерге ие болу ... еді. ... ... ... әділеттілік заңдарды жеткілік білуімен,
шешендігімен көрінген, олар ... ... ... туа біткен дарындылығымен,
қазақтың әдет-заңын, салт-дәстүрін бес саусағындай ... ... ... ... ... ... ... болған. (39, 63)
Билер сотындағы сот процесінің ерекшелігі оның ... ... Істі ... ... ... ... салынған. Негізінен сот процесінің
жариялы және ашық түрде жүргізілуі ертеден келе ... ... ... ... ... ... ... негізгі мақсаты жаза тағайындап,
айып кесу кінәліні жазалау емес, оны ... ... ... адам үшін ең басты әрі негізгі сот-ол адамның өз соты ішкі соты, ар
соты. ... сай ең әділ де, ауыр жаза ар ... деп ... ... адамдарға белгілейтін жазасы оның жанын қинауға емес негізінен оны
халық алдында қауым ортасында қарабет қылдырып, ұялтуға ... ... ... ... ... ... бағалай келе олардың сот қызметін
жүргізген кездегі әділеттігіне, данышпандығына, көрегендігіне және оларға
деген халық ... ... таң ... ... Билердің тек дау-
дамайды шешіп қоймай өз ... ... ... ... ... әділ ... ... жаза тағайындап отырғандығы аңғару ... ... (38, ... ... ... ... салтанат құруы кек алу ғана
емес материялдық залалды өтеу ... ... ... одан ... қамтамассыз ету мүмкіндігін де көздеген. (44, 35)
Қазақ халқының әдет-құқық заңы қазақ қауымының мүддесін көздейтін ... мен ... - ... ... ... Әдет заңы - қазақ
халқының әдет құқықтарының негізгі қайнар көзі болды және ол ... ауыз екі ... ... бұл түрі ... бойы ... ... қазақ қоғамының экономикалық және мәдени даму ерекшеліктеріне сәйкес
келетін еді. Айта ... бір жай, ... ... мен ... ... мен ... пен ... қиын мен жеңілді алға тартып, мал дауы жан дауы, ар
дауы мен намыс дауына, бәтуәсіз шуын - бір ... ... сөз ... ... Әр ... ... ... тән ғұрып, қалыптасқан
дәстүрі болады. Қазақ қоғам тарихында да ... ... ... ол өз ... ... дәуірлерден осы күнге дейін сақталып,
жетілдіріп, келген озық дәстүрлерден ... Оның ... ... ... ... мен ... өзгешелігі бар.
Дегенмен қорыта алып қарайтын болсақ, қазақтың әдеттік құқықтық жүйесі,
танымдық та, дәстүрлік те мәні еліміздің өзіндік ... ... ... (27, ... Жаза ... мен ... тек ... жазалау шараларын, оның ішінде ауыр, қатал
жаза қолдану арқылы ғана қылмыскерлікті біржола жеңе ... ... Ал, ... ... алу, одан ... ... ... көмегі көп екендігі сөзсіз.
Қылмыскерлікпен күресте мемлекет басқа да шараларды ... ... бірі — ... ... заң ... сақтауды мемлекет
мәжбүрлеу арқылы қамтамасыз етеді, себебі бұл нормалардың бұзылуы заңның
басқа салаларындағы ... ... ... ... ... ... ... жеке азаматтар мүддесіне үлкен зиян келтіреді.
Жаза қолданудағы мақсат — адам мен азаматтың құқығын, бостандығын,
заңды ... ... өмір мен ... ... ... ... мен заңды мүдделерін, ... ... ... ... ортаны, конституциялық құрылысты және Қазақстан
Республикасы аумағының тұтастығын, ... ... мен ... ... ... қара ниет қастандықтан қорғау.
Қазақстан аумағында бұрын күшінде болған қылмыстық заңда (1998 жылдың 1
қаңтарына дейін 1922 және 1926 ... ... ... ... одан ... жылғы Қаз ССР ҚК-і) жазаға анықтама берілмеген. Сондықтан да ... ... ... ... ... — заң ... берілген әртүрлі анықтамаларды кездестіруге болады. Олардың ... онша ... жоқ, ... жаза ... — қылмыстық заң
негізінде қылмыс жасаған ... ... сот ... ... ... ... ... мазмұн бар (42,5).
Республиканың Қылмыстық кодексі жаза түсінігіне мынадай ... Жаза ... ... ... ... ... мемлекеттік
мәжбүрлеу шарасы. Жаза қылмыс жасауға кінәлі деп танылған ... және ... ... мен бостандықтарынан осы кодекспен
көзделген айыру немесе оларды шектеу ... ... ... ... жаза белгілерінің жиынтығы шығады. Оны қылмыс жасаған
адамға мемлекеттік ерекше орган — сот ғана үкім ... ... ... тек ҚР-ның атынан шығарылады. Мемлекеттік мөжбүрлеудің басқа
шаралары лауазымды ... ... ... ... да бір ... органның
атынан қабылданады. Заңды күшіне енген сот ... ... ... мен ... үшін ... болып табылады, ол Қазақстанның
барлық аумағында орындалуға тиісті. Үкімде тағайындалған жаза ... ... ... ол тек ... жасаған адамға ғана қатысты және ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылады. Қоғамдық ықпал
жасау ... ... ... сол — ... ... мемлекеттік
күш емес, қоғамдық пікір тұрады.
Қоғамдық ықпал ету шараларын мемлекеттік ... ... ... ... Жаза — ... ... заңмен белгіленген
шарасы. ҚК-тің 38-бабында жаза түрлері ... ... ... ... сот ... ... басқа түрін қолдана алмайды.
Қылмыс пен жаза — өзара тығыз байланысты кұқықтық түсінік. Мемлекеттік
мәжбүрлеу шарасы ретінде жаза тек ... үшін ... тән ...... түрде жазалаудың болуы. Жазалау
дегеніміз жазаның мәжбүрлеу, зорлау сипаты. Олар күш ... ... және ... ... ету ... ... ... Мысалы: бас
бостандығынан айырғанда, қамауға алғанда сотталған ... ... шек ... ол бостандығынан айырылады, оның отбасымен, дос-
туыстарымен байланысы ... ... ... айыппұл алғанда ол
материалдық шығын көреді. Белгілі бір ... тұру ... ... ... айыру сияқты жаза шарасы адамның қызмет, кәсіп тандау
кұқына шектеу салады. Жазаның ... ... ... қорқыту сипаты
бар. Тағайындалған жазаның ауыр-жеңілдігі жасалған қылмыстың сипатына және
қаншалықты ауыр екендігіне, айыпкердің жеке ... және ... ... жазаға тән ерекшелік бола тұрса да Қылмыстық кодексте ол ... ... ... Бұрынғы Қылмыстық кодекстерде де ... ... ... ... (7,7) ... бірқатар ғалымдар
жазалауды жаза мақсаты ретінде қарастырған. Атап айтқанда, Н.А.Беляев ... ... ... ... ... ол дегеніміз жасаған қылмысы үшін
айыпкерді күйзелту, ... ... (11, ... ... пен ... еңбектерінде де осындай пікірлер
айтылған. (24,141);(48,102)
Мемлекеттік мәжбүрлеудің ерекше шарасы болып табылатын жазада соттылық
сияқты өзіне тән ... бар, ол ... ... және ... ... теріс зардабын тигізеді. Мысалы, егер адам жаңадан қылмыс ... ... ... үшін ... ... ... ауырлататын
мән-жай болып табылады.
Бұрын қасақана қылмыс жасағаны үшін соттылығы бар адамның жаңадан
қасақана ... ... ... ... деп ... ... ... жазаның түріне және мөлшеріне, ... ... ... жазасын тағайындағанда колонияның нысанына әсер етеді.
Мемлекеттік мәжбүрлеу шараларының басқа түрлерінен жазаның айырмашылығы
сол — ... ... ... және оның ... сот тек ... тұрғысынан
ғана емес, сонымен қатар моральдық тұрғыдан ... баға ... да жаза ... ... ... ... адамға мемлекет
атынан берілген теріс баға. Сонымен қылмыстық жаза - қылмыстық ... ... ... ... оны ... жасап айыпты болған
адамға қатысты сот өз үкімімен ... онда ... ... болады және
осы қылмысты жасаған адамның айыбы мемлекет атынан бетке басылады ... ... (38, ... құқық теориясында жазаның түсінігіне қатысты оның ... ... ... ... ... ... және белгілері.
Негізгі міндет-қылмыстық жазаның мәні мен ... ... ... ... ... ... және ... деген түсініктер
арасындағы айырмашылықты ұғынып алу қажет. ... ... ... ... жазаның спецификалық жазалаушылық мәні осында. Ол сотталған
қылмыскердің жеке, еңбек және мүліктік ... ... ... ... ... ... Жазалау мәні — жалпы жаза, ал ... ... ... тән ... Осыған ұқсас позицияны М.Мелентьев те ұстанады.
Жаза нақты әлеуметтік, тарихи, мемлекеттік-құқықтық. ... ... ... ... ... ... ... «жалпы
зиян» емес. Бұл нақты әлеуметтік-тарихи жағдайларда ... ... және ... ... «зиян».
Жазаның мазмұны мен мәні әр ... ... ... болсақ, бұл
пайымдау өзгереді. Жаза ... ең ... оның ... ал ... ... ... Профессор А.Пионтковский осы көзқарасты ұстанды.
Жазаның мәнін түсінудің ең ... жолы оның ... ... ... ... сөз жай ғана жаза мәні ... ғана ... оның
әлеуметтік мәні жөнінде болуы тиіс. Осыған орай, жаза мәніне ... ... жөн: ... ... мәні ... қазіргі даму
кезеңінде қылмы-стық жазаны қылмыскерге ықпал ету әдістерінің бірі ... ... ... ... болып табылады».
Жаза мәні кең ауқымды әлеуметтік-құқықтық түсінік болатын ... ... ... ... тар ... таза ... құқықтық, сотталушыға
қатысты нақты құқықтық шектеулер жасаудан көрініс табатын түсінік болады.
Мұндай көзқарас осы мәселені және ... ... ... ... ... жиі ... ... жазалауға байланысты басқа да
мәселелерді баяндау мен талдау ... ... жол ... Жаза ... айта ... ... жаза қылмыстық құқықтық тұрғыда емес, жалпы
әлеуметтік ... ... ... және ... ... ... жөнінде
қоғамда қалыптасқан жалпы түсініктерді талдап керелік.
И. Гальперин де ... мәні - ... ... ... қорғауда және ол қылмыстық заңда көзделген жаза мақсаттарына
жету ... ... ... деп ... Қылмыстық заңның сәйкес
нормасында тұжырымдалған мақсаттар жөнінде емес, мақсаттарға жету ... ... ... ... ... жаза мақсаттары — оның өзіндік
құқықтық-қылмыстық сипаттамасы болып табылады.
Жаза мазмұнын жазалау құрайды. Жаза мазмұнына жазадан ... ... ... мәжбүрлеу элементтерін, басқаша айтқанда, сотталғандарды
түзеу құралдарын қосқан жөн.
Жоғарыда айтылғандарды қорыта келе, жазаның келесі түрдегі ... ... жаза ... ... ... ... өтеу ... көзделген ретте құқықтары мен бостандығынан айыратын немесе ... ... және ... ... ... қылмысының мемлекет
тарапынан теріс бағаланатынын білдіретін мәжбүрлеу шарасы. (17, ... ... ... ... ... ... мән ... Шаргородский «Жаза дегеніміз қылмыскерді оған тиесілі қандай да
игіліктен айыру, оны және оның ... ... ... ... ... Дементьевтің пікірі басқаша, ол «Жаза ... ... ... ... ... ала ойластырылған, заңда белгіленген тән азаптары
мен ... ... ... ... ... ... қылмы-стардың жалпы және
арнайы алдын алу мақсатында қылмыс жасаған адамдарға мемлекет атынан сот
қолданатын ... ... ... деген пікірді ұстанады. (9, 25-26)
Біз С.Дементьевтің пікірімен келісе алмаймыз, себебі жазаның мәнін
айыпкерге келетін тән азаптары мен ... ... ала ... деп ... ҚК-нің бабында көрініс тапқан гуманизм қағидаларына қайшы келеді.
Керісінше, И. Карпецтің ... ... ... бірі ... ... мазмұнында сендіру мен мәжбүрлеу бірдей керініс ... ... (22, ... Стручков жазаның мазмұнына мынадай анықтама береді: «Жаза дегеніміз
қылмыс жасады деп танылған адамға сол ... ... үшін ... ... ... ... ... шарасы, олжа заның әрбір түрі
үшін заңда белгіленген ... ... ... ... заң шығарушы органдарының ұстанған пікірімен келісуге
болады, онда ... ... ... ... ... тағайындалатын
мемлекеттік мәжбүрлеу шарасы. Жаза ... ... ... деп ... ... және адамды құқықтары мен бостандықтарынан айыру немесе
шектеу болып табылады» ... ... ... мәні ... ... ... арнайы тәсілмен жүзеге асыру. Осыған байла-нысты Н. Сергеевский
былай деп жазады: «Жазада қылмыстық іс-әрекетті қандай ... ... ... ... ... ... басу әрқашанда болады».
С. Познышев өш алу теориясын сынады. «Егер жаза нақты ... ... ол, — ... ... артық қатыгездік жасамай-ақ қол жеткізуге
болады, ал қолданылмаса — ... үрей ... да ... ... ... ... адамға қолданылатын мемлекеттік арнайы мәжбүрлеу
шарасы ретінде құқықтық қудалаудың кейбір түрлерімен ғана ... ... ол ... ... ықпал етуді де көздейді. Жаза туралы
ілімнің ең көп талас тудыратын мәселелерінің бірі — ... ... рөлі мен ... ... мәселе. Бірқатар ғалымдар сазай
тартқызуды жазалаудағы өзінше мақсат деп санайды ... Н.А., ... ... И.С., т.б.). ... ... көпшілігі бұл пікірмен келіспейді
(Анашкин Г.В., Шаргородский М.Д., ... А.Л., ... С.Г., ... т.б.). ... зерттеушілер жазада ондай мақсат жоқ дейді. А.
Ременсонның ... ... ... қылмыстық жазаның мақсаты бола
алмайды. ... ... ... ... деп тану — жазалауды мақсат тұту
деп мойындау деген сөз. Э. Норбутаев сазай ... ... ... деп санаса, кейбір ... ... ... ... қайнату
(покарение) мақсаты да бар ... К.П., ... А.А.). Бұл ... ... ... ... біразы сазай тартқызу мақсаын қоғамдық
сананы қанағаттандыру, адамдардың әділдік ... ... ... мақсаты
деп қарастырады.
Қазақстан Республикасында жазалау өш алу емес. Онда қандай да бір
тәрбиелік мән бар. ... ... ... ... ... ... сазайын тарту, екіншіден, жазаны өтеп жатқан адамның санасын көтеруді,
оның қоғамда болып жатқан құбылыстарға ... ... ... тұтады,
үшіншіден, белгілі бір жаза тағайындаумен байланысты қоғамға қауіпті іс-
әрекетті заң арқылы айыптау — оны ... ... ... тәртібін сақтау
керектігі жөнінде ықпал етуге тиіс.
Біздің пікірімізше, сазай тартқызу — жазаның мақсаты ... оның ... ... ... ... ... ... жасауының алдын алу,басқа
адамдардың қылмыс жасауының алдын алу жазаның мақсаты ... ... ... алу ... ... үш параметр бойынша жүзеге асырылады.
Біріншіден — ол қорқыныш тудырады, ... ... ... ... ондай әрекетке барудан бас тартады. Екіншіден — жаза тыйым
салынған әрекеттерді ... адам ... ... нормаларды,
қоғамдық тәртіпті бұзбауға дағдыланады. ...... ... ... «қалыпты заңға бағыну әдетін сақтауға» итермелейді.
Алдын алу — тәрбиелеу процестері арқылы азаматтарға ... ... ... ... Қылмыстың алдын алу жайында Н. Дурманов былай деп жазады:
«Кеңестік қылмыстық-құқықтық ... ... ... ... ... ... ... кезден бастап емес, ол нормалар көрсетілген заң
күшіне енген кез ден бастап нақты әсер етеді». (30, 64-66)
Әрбір ... ... ... өз міндеті, өзіне тән ... ... ... ... тікелей жаза тағайындау, оны қолдану және
іске ... ... ... қол ... ... ... ... нақты мақсаты ҚР-ның қылмыстық заңдарының алдында тұрған жалпы
міндеттерден туындайды. Жазаның мақсатын анықтаудың, бәрінен бұрын, ... ... ... ... зор. ... адамға қатысты жазаның түрін,
мөлшерін анықтай отырып сот ... ... ... ... ... ... Бұл талапты елемеу — заңсыз, ... ... ... емес үкім шығаруға әкеп соғуы мүмкін. ... заң ... ... беру — жаза ... тиімділігін ғылыми
зерттеу үшін де қажет. Мысалы, бірінші рет жасалған қылмыстардың ... ... не ... ... ... ... ... мақсаттың көрсеткіші
бола алады. Ал қайталанған қылмыстың деңгейі — арнайы алдын алу ... және ... ... үшін ... көрсеткіш болады.
Жазаның мақсаты ҚК-тің 38-бабында былай көрсетілген: «Жаза ... ... ... ... ... адамды түзеу және
сотталған ... да, ... ... да жаңа ... ... ... ... 13)
Яғни, жазаның мақсаты:
а) әлеуметтік әділеттілікті калпына келтіру; б) ... в) ... ... жаңа қылмыстың жасалуын болдырмау (арнайы,
жеке сақтаңдырудың мақсаты); г) ... ... ... ... ... сақтандырудың мақсаты).
Жаза қолданылған әрбір жағдайда осы мақсаттар бірге қарастырылуы ... ... ... ... келтіру - жаза мақсаттарының бірі
болып табылады. Қандай қылмыс болмасын әлеуметтік әділеттілікті бұзады.
Мысалы, күші ... адам ... ... ... ... Ер адам күш ... ... Лауазымды адам өз қызмет бабын пайдаланып, азаматтардың
құқықтары мен заңды мүдделеріне елеулі ... ... Осы ... ... ... ... қылмыстың нәтижесінде екінші адамға
қатысты ... ... ... жаза ... сот тек ... ... ... ғана емес,
жалпы қоғамға катысты әлеуметтік әділеттілікті біршама болса да ... ... ... ... ... бас ... ... оны
күйзелту жәбірленгеннің аз да ... ... ... ... ... ... бұзылған құқықтары мен занды мүдделері ... ... ... ... ... ... жәбір көрген адам ұрланған ... ... ... ... ... залалды ақшалай өндіріп алады.
Ал, жалпы қоғам көлемінде әлеуметтік әділеттілік қалпына келу үшін сот
әділ жазаны көпшілік алдында (сот ... ... ашық ... тағайындайды, сол арқылы көпшілікке қылмыстық заңды бұзған ... ... ... ... қоғамдық тәртіпті, қоғамдық
қауіпсіздікті, қоршаған ... ... ... ... ... ... қорғайтындығын білдіреді. Қылмыскердің жазаланғанын ... ... ... ... Жазаның мақсатын заң ... ... ... сот тек ғана әділ жаза ... өте ... ... ... Онсыз жазаның әлеуметтік әділеттілікті
қалпына келтірудегі мақсатына қол жеткізу мүмкін емес.
Жаза қолданғанда адамдар әділеттікті ... ал ... ... ... ... ... наразылық сезімін тудырады. Сондықтан
да қатаң болса да әділ ... ... ... ... ... әділетсіз, кінәсіне сай емес жаза тағайындау жазаның
мұндай маңызды ... ... ... ... ... бір ... ...
сотталғанды түзеу. Ондай мақсаттың болуы Қазақстан Республикасы қылмыстық
заңындағы адамгершілік сипатты ... ... ... ... ... ... ... ол адамның жазаны
өтегеннен кейін қоғамға басқа ... ... ... ... ... дегеніміз — адам бойындағы қылмыс жасауға ... жою. ... ... ... ... ... қайта
қалыптастыру, жаңа қылмыс жасауға себеп болатын ... ... оның ... ... ... ... барысында сотталғанның
бойына бұрын онда ... ... ... ... ... бұрын
болып кейін жоғалып кеткен жақсы қасиеттердің көзі ашылады. Ол ... ... ... оның ... мен ... ... ... тәртіпті
сақтау, т.б. Жазаны орындау барысында сотталған адамның көзқарасы, сенімі,
әдет салты жақсы ... ... ...... мақсатының орындалғаны болып
табылады. Түзелген адам қылмысты жазадан қорыққандықтан ғана емес, ... ... ... бір ... ... болғандықтан жасамайды.
Түзеу процесі алдын ала тергеу кезінен ... ... сот ... ... ... Содан кейін, жазаның нақты түрі
тағайындалғанда, сол ... ... ... ол өз ... ... жаза шаралары түзеудің әртүрлі тәсілін, әдісін және жолын
қарастырады. Жазалау шарасы да, ... ... мен ... ... де қылмыстың ауырлығына, оны жасаған адамның жеке басына қарай
қолданылуға тиіс.
Бас бостандығынан ... ... ... сол ... өтеу ... ... ... тәрбие жұмыстары түзеудің басты тәсілдері болып
табылады. Қылмыстық ... ... ... ... да ... мақсатқа барлық уақытта бірдей қол жете бермейді, ал өлім жазасы
сияқты жаза ... оған қол ... ... ... ... ... ... мақсаты әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру
мақсатымен тығыз байланысты. Егер тағайындалған жаза өте ... ... ... ... бұл ... ... әділеттілікті қалпына келтірудің орнына
сотталған адамды түзеу процесіне кесірін тигізеді, себебі ... ... оны ... ... ыза ... ... ал өте жеңіл жаза алған адам
қандай қылмыс жасасам да ... жаза ... ... ... ... ... жеке ... — арнайы (жеке) сақтандыру мақсаты. Оның
мәні де, мазмұны да — сотталған адам ... жаңа ... ... ... ... сол ... жасаған адамға тікелей бағытталады.
(7, 12-16)
Әдебиеттерде ... ... ... ... және оған ... тәсілдері жайында ортақ пікір жоқ. А.И. Марцевтің пікірінше, арнайы
сақтандыру шараларының мәні — ... ... ... адамның
жаңа қылмыс (немесе жаңа қылмыстар) жасауына жол ... және ... ... ... ... тікелей қол жеткізуге болады.(35, 24-25)
Ал, И.И. Карпецтің пікірінше, нақты адамға жаза ... ... ... мына ... қол ... ... қылмыскерді
қылмыс жасау мүмкіндігінен айыру; қылмыскердің ... ... ... жасау;
зәресін алу. (24, 156-157)
Арнайы сақтандырудағы мақсатқа мына жолдармен қол жеткізуге болады.
Біріншіден, ... ... жаңа ... ... мүмкіндігінен айырады.
Қылмыстық заңда белгіленген жазалар жүйесінде сотталған адамның жаңа ... ... ... ... ... ... ... Мысалы,
бас бостандығынан айырғанда, қамауға алғанда тиісті режим сақталады,
тұрақты ... ... ... жасалынады, туыстарынан, дос-жарандарынан
оқшау ұсталады, қылмыс жасау кұралы немесе қаруы боларлықтай ... ... ... ұстауына тыйым салынады. Белгілі бір ... ... ... адам ... жұмысын атқара алмайды, жаңа қылмыс жасау
үшін ол қызметті пайдалана алмайды.
Екіншіден, арнайы сақтандырудағы мақсатқа жазамен ... ... ... ... ... ... сол жазаның қалай да болатындығына
байланысты. Егер де жаңадан ... ... үшін ... ... ол ... бас тартуы мүмкін. Сотталған адамның басына қандай
да бір күйзеліс келсе, ол жаңа қылмыс жасаудан бас тартуы ... ... ... ... үшін ... қатаң жаза қарастырылған. Бұрынғыдан да
бетер қатаң жазалану үрейі адамды жаңа қылмыс жасаудан бас ... ... ... ... ... ... өтеу ... адамның көңіл-күйіне ізгі ықпал ету арқылы қол ... ... да ... ... жаңа ... ... себеп болады.
Сонымен қылмыстан арнайы сақтандырудағы мақсат сотталған адамды түзеу
мақсатымен тығыз байланысты. Ал, ... ... ... ... ... адам тарапынан болдырмау емес, негізінен, қылмысты басқа
адамдарға, заң талаптарын сақтауда ... ... ... ... ... оның ... ... қылмыс
жасаған жеке адамға емес, заңды, басқа да нормативтік ... ... ... ... ... жасау. Жазамен қорқыту, қылмыс жасаған
жағдайда оны ... ... ... ... ... ... ... ниеттен қайтарады. Жасалған қылмыс үшін жаза ... ... ... қылмыс жасаудан сақтандырады. (7, 17-18)
Жазаның жалпы сақтандыру шараларындағы ықпалы, ... ... ... онда ... ... қылмыс үшін белгіленген жазаның
көрсетілгендігінде; екіншіден, қылмыс жасаған нақты адамға ... ... ...... жазаның орындалу процесінде, деп
жазады М.Д.Шаргородский. (54, 198)
С.В. Полубинская жалпы алдын алу ... екі ... ... ... шаралары, тар мағынада түсінгенде, негізінен қорқыту шаралары
және біршама тәрбие ... ... ... бейім адамға ықпал жасау; ... ... кең ... ... ... ... мүшелеріне
жазаның тәрбиелік ықпал етуі. (43, 48)
Жазаны қолданғанда жазаның барлық мақсаттары бірден қамтылады. Бірақ
бұл, сол мақсаттардың ... ... қол ... ... ... ... ... оны оқшаулағанда, ол сол жаза өтеп жатқан кезінде ешқашан
жаңа қылмыс жасай алмайды ... ... ... ... ... ... бұл ... барлық уақытта бірдей түзеу мақсатына ... ... (7, ... құқықта жаза мақсаттары мәселесіне көптеген әдебиеттер
арналған. Сол еңбектерде ... үш ... ... ... ... болатын. Олар сотталғандарды түзеу және қайта тәрбиепеу,
сотталғандардың жаңа ... ... ... алу ... ... және ... да тұлғалардың қылмыс жасауының алдын алу ... ... ... И. С. Ной ... қорытындыға осы мәселені жан-
жақты терең әрі талдау негізінде ... еді. ... ... онда жаза мақсаттары ретінде тек заңда ... ... ... ... қолданыстағы заңда да жаза мақсаттары дәл
осылайша тұжырымдалған ... ... ... ... тұжырымдар заман
талабына сай өзгерді. Соған сәйкес бүгінгі күні жаза ... ... ... ... ... ... түзеу, жалпы және
арнайы алдын алу танылады.
Ал М. Д. Шаргородский болса жаза мақсаттарының қатарына қылмыскерлерді
түзеу мен қайта тәрбиелеуді ... ... оның ... олар алдын алу
мақсатына жету ... ғана ... ... А. А. ... ... дара алдын алу мақсаттарының дербес мағынасы жоқ деп ... ... мен ... тәрбиелеу мақсатына қатысты алғанда «бағыныштылық» сипатта
болады. Бірақ бұл заң ... ... ... ... Жаза ... заң ... тыс ... қарастырғандардың бірі Б. С.
Никифоров болатын. Ол қылмысты реттелінген қоғамдық қатынастарды ... ал ... ... мұндай бұзушылықты жою әдісі ретінде қарастыра
оты-рып, ең басты жеке дара ... ... ... ... ... ... келтіруді атады. Десек те Б. С. Никифоровтың
бұл көзқарасын жақтаушылардың саны аз ... Одан ... ... бірсыпыра
еңбектерде жаза мақсаттары ... заң ... ... дәстүрлі кесте бойынша қарастырылды. Бұл мәселемен дендеп
айналысқан авторлардың бірі А. И. ... Б. С. ... ... де ешқандай түсіндірмелер бермеді жене жазаның жалпы және арнайы
алдын алу тәрізді екі ... ... ... ... ... заңының,
динамикалылығын дәлелдеп берді. Атап айтсақ, заңда әлеуметтік әділдікті
қалпына келтіру секілді жаза ... ... ... үшін жаза ...... ... ... арнайы тоқтала кеткен жөн. Кезінде бұл
мәселе заңгерлер ... ... ... ... ... ... жазалаудың қылмыскерді жазаға тартуды мақсат ететінін ... ... Ал ... ... ... жаза ... екендігін дәлелдеді.
Жалпы жазалау дегеніміз жазаның мақсаты емес, мазмұны болып ... ... ... жаза ... деп ... да, ... ол ... пікір білдірмейді. Олардың ... ... ең ... ... ... ... ... іспеттес нәрсе. Ал
И. С. Ной былай дел пікірін білдірді: «Жазаның басты элементі бола ... ... ... өлшеуіші болып танылуда, сондықтан да неғұрлым
қауіпті қылмыс үшін соғұрлым қауіпті жаза белгіленеді. Жазаның әділеттілігі
түзеу мен қайта ... ... жету үшін де, ... ... ... үшін де ... Егер заң ... әділеттілікті жазаның жеке дара
мақсаты ретінде тану туралы сөз ... онда ... ... ... еді. Бұл ... ... негізінен жазаның ауырлығы мен қылмыс
ауырлығының сәйкестігі жөнінде болып отыр. ... ... С. Г. ... ... ... бап ... қылмыстық әрекеттер
шеңбері тәрізді үш деңгейін атап көрсетті. ... ... ... ... онда Н. А. ... көзқарасы жаза әділеттілігі — ... ... ... ... ... ... ... алынды. Оған дәлел
есебінде қылмыстық іс жүргізу заңының үкімді жаза әділетсіз ... ... ... алып ... жөніндегі талаптары келтірілді. Бұл арадағы
мәселенің күрделілігі әлеуметтік-әділеттілік және оны қалпына ... ... ара ... ... ... отыр. Егер белгіленілген жаза қылмыскерге
белгілі бір шектеулер жасай отырып, жекелеген ... және ... ... ... ... ... орнын толтырумен сабақтасып
жатса, онда Н. А. ... ... ... ... ... сәйкес келер
еді.
Жазаның заңда тұжырымдалған мақсаты — әлеуметтік ... ... ... ... осы мағынада түсініп, В.Н. Кудрявцевтің бұл жөніндегі
«Жазалау — жаза мақсаты ... оның ... ... ... ... ... ... айтылған пікірлерді жинақтай отырып, жаза ... ... ... ... ... ... жөніндегі мәселеге
қайта оралсақ, оны көптеген зерттеушілер қабылдамайды. Тек И. С. Ной мен ... ... ғана өз ... бұл ... ... ... Екі
автор да жоғарыдағы мәселені жәбірленушінің ... ... ... және ... ... ... немесе
оған келтірілген зиянды өтеуді мақсат тұтпайтындықтары ... ... ... айту керек, бұл авторлардың, көзқарастарында да өздеріне ... бар. М. Д. ... өз ... материалдық зиянды
өтеу мәселелерімен шектеліп, ол қылмыстық жаза ... ... ... ... ... деген қорытындыға келеді. (18, 102-103)
Жазада үш мақсат бар: әлеуметтік әділеттілікті ... ... ... ... алу, ... ... ... алу және кұқық бұзушыны
түзеу. Сонымен, жазаның жоғарғы, түпкілікті мақсаты — ... ... ... ... қол ... арқылы қамтамасыз етілетін жазаның орта
аралықтағы ... ... ... және ... тәрбиелеу», арнайы
және жалпы алдын алу шаралары жатады. Сазай тартқызу жазалаудың мақсаты
емес, ол оның ... мен ... ... және ... жетудегі кұрал болып
табылады.
Түзеу және қайта тәрбиелеу түсініктерінің мәнін алатын болсақ, онда біз
түзеуді адамды өзгертудің бастапқы кезені ғана деп ... ... ... ... ... ... нәтижесінде айыпты өзінің
қоғамға жат ең елеулі ... ... ол ... ... ... деп күтуге болады, ал қайта тәрбиелеу дегеніміз — адамның ... ... ... оның ... жат ... ... бас тартқаны
былай тұрсын, қоғамға пайдалы азаматтар қатарына кіруі. ... ... ... оның ... ... жақсарады. Жаза өтеудің бастапқы
кезінде әр адамның санасы ... ... ... ... ... ... бірдей емес ықпал жасау арқылы бір нәтижеге — ... ... ... қол ... (32, ... бір ... кететін жәйт, жаза мақсаттарының ішінде қалам
тартылмай келе жатқан қыры — ол ... ... ... ... ... Бұл мақсат Қылмыстық кодексте алғаш рет аталып отыр.
«Алайда, қылмыстық құқық ... ... — деп ... ... ... пен Д. Бұғыбайқызы, — осы ... ... ... ... Н. ... ... әлеуметтік әділеттілікті қалпына
келтіру мақсатын атап көрсеткенін байқаймыз. ... ... ... ... ... ... ... болады деген пікір Б.
Никифоровтың еңбегінен де өз дамуын алған. Ол: ... ... ... ... ... ... не әлеуметтік шындықта жойылады, яғни
жазаны қолдану дегеніміз бұзылған ... ... ... ... ... ... ... деп жазды, Қайыржанұлы Е.
және Бұғыбайқызы Д. (29, ... ... ... ... ... ... түрде қалпына
келтіруге тырысады. Салыстырмалы деп отырғанымыз дүние- де еш ... ... Бұл ... ... ... мен ... проблемаларына
арналған диссертациясында А. Жұмағали ... ... ... ... ... ... ... да «әлеуметтік
мүмкіндіктерден» алшақ кетпейтінін айтады. Сол сияқты ол А. ... ... да бір ... ... құқықтың өзі де «заң арқылы тұлғаға
берілген мүмкіндік» дегенге сүйенеді) қол сұғады» дегенін ... тиек ... ... жаза ... ... біреуден алған, бұзған
мүмкіндіктерінің қарымтасына одан алынатын, шектелетін қылмыскердің өзінің
мүмкіндіктері болып ... ... ... заңы бойынша жазаның әлеуметтік әділеттілікті
қалпына келтіру мақсаты ең ... ... ... ... мен ... ... келуін көздесе, түзеу мақсаты қылмыскер бойындағы
жағымсыз ... ... ... ... ... ... бір жолына
айналады. Ал, түпкі мақсат — ол қоғамдағы ... ... ... ... алу ... қала ... (32, 68)
2-БӨЛІМ. ЖАЗА ТАҒАЙЫНДАУДЫҢ ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕРІ
1. Жаза тағайындаудың ... ... ... - жасалған қылмыста айыпты деп танылған адамға айыптау
үкімін шығарарда қылмыстық ықпал жасаудың нақты шарасын соттың таңдауы ... ... яғни ... үкімін шығарарда жаза таңдау сот
қызметіндегі маңызды, жауапты сәт. Жаза ... ... ... ... ... ... (5, ... тағайындалуы әлеуметтік әділеттіліктің ... ... ... ... ... да, ... ... да жаңа
қылмыс жасауы болдырмауға көмегін тигізеді.
Бұл мақсатқа қол жету үшін жаза дәлелді де әділ ... ... ... ... оның ... және жаңа қылмыстың алдын алу үшін қажетті
және жеткілікті жаза ... ... жаза ... осы ... карауы ҚР-ның ҚК-нің 52-бабында
келтірілген жаза ... ... ... ... қамтамасыз
етеді. Бұл бап сот үшін жаза ... ... ... жалпы ережесін
белгілейді, ол бір жағынан соттың заңды қатаң бағдарға ... ... ... жаза тағайындағанда оның өзінше ынта көрсетуіне ... ... ... бір ... негізделеді, олар қылмыстық
заңның жалпы құқықтық және ... ... ... ... ... ... Жаза ... негізінде жатқан қағидалар мыналар:
заңдылық, адамгершілік, жазаның әділеттілігі, жазаның ... ... оның ... ... түрде көрсетілуі, жазаны жеке даралау,
қылмыстық кудалау шараларын үнемдеу. Бұл қағидалар ... ... өз ... ... ... жалпы негіздері — заңда белгіленген критерийлер,
сүйенетін ережелер, әрбір нақты іс бойынша жаза ... сот ... ... ... ... қандай қылмыстық іс қаралмасын, айыпкерге қандай
жаза қолданылмасын, сот осы жалпы критерийлерге сүйенуі керек.
Жазаның жалпы негіздерін ... алу ... ... ... рет 1958 ... ССР Одағының және одақтас республикалардың қылмыстық
заңдарының ... ... ... Мұндай норма Казақстан
Республикасының жаңа ... ... ... ... ... ... кеңестік қылмыс заңдарында жаза
тағайындаудың жалпы негіздері ... ұғым ... ол ... қылмыс
заңдарының теориясына да белгісіз болды. (7, 92-94)
Ол кездері кеңестік қылмыс заңдары жаза ... ... ... ол дегеніміз қылмыстық және қылмыстық іс ... ... ... ... жаза ... ... негіздемесін,
шартын және тәртібін белгілейтін ережелер. (24, 7)
1958 жылғы негіздерді қабылдағаннан кейін заң әдебиеттерінде дау туды:
жаза тағайындау қағидалары жаза ... ... ... ... аса
ма, әлде оларды өзінше бөлектеу қажет пе? В.П. Малковтың пікірінше: «Жаза
тағайындаудың жалпы негіздерін ... заң ... ... ... олар ... ... (51, 223)
Л.А. Прохоровтың пікірі де сондай: «қағидалар жаза тағайындаудың ... ... ... ... ... түсінуіне мүмкіндік береді,
жазалау әрекетіне қоғам талабына сай бағыт беруге көмектеседі».
Г.Л. Кригер және бір топ ... жаза ... ... ... ... ... ... — бас-аяғы бір ережелерді қажетсіз кайталау деп
санайды. (35, ... ... ... Б.В. ... Ю.А. ... А.И. Радога
бұл мәселені тіптен сөз қылмайды. ҚР-ның жаңа қылмыстық заңдарында да бұл
ұғымдар бір-бірінен ... ... ... ... ... 52-бабында
бекітілген жаза тағайындаудың жалпы негіздері, жазаның негізгі ... ... ... ... ... ... ... көлемде
таралады.
ҚК-тің 52-бабына сәйкес жаза тағайындаудың жалпы негіздері мынадай үш
критерийден тұрады. Сот жазаны:
1) ҚК-тің Ерекше ... сол ... үшін ... ... баптар
шегінде;
2) ҚК-тің Жалпы бөлімінде қарастырылған жағдайларды ... ... ... мен ... ... ... айыпкердің жеке
басын, қылмысқа дейінгі және оны жасағаннан кейінгі оның мінез- құлқын,
жауаптылық пен жазаны ауырлататын және жеңілдететін ... ... ... жазаның сотталған адамның түзелуіне және оның
отбасысының немесе оның ... ... ... ... ... ... критерийлерді қарастырайық:
1. Сот жазаны ҚК-тің тиісті баптарында белгіленген шекте тағайындайды.
Бұл — сот ... ... ... ... айыпкер жасаған қылмыс сараланатын
баптың санкциясы шегінде ғана тағайындай ... ... ... ... ... 2 бөлігінің санкциясы екі жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге
бас бостандығынан айыруды көздейді. ... осы ... ... ... бұл баптың санкциясы бойынша белгіленген ең көп және ең аз мерзімдер
шегінде жаза тағайындауға тиіс.
Нақты жағдайға ... жаза ... ... ... ... Өзінің түріне қарай қылмыстық кодекстегі ... ... ... яғни ... ... оның жоғарғы және төменгі
шектері көрсетілген. Мұндай санкциялар ... жеке ... үшін ... ... санкцияларда екі және одан көп негізгі жазалар көрсетіледі, ... ... ... ... ... кодекстегі санкциялардың
көпшілігі балама, олар ... жеке ... оның ... мен ... көп ... ... ... болса да, сот Ерекше бөлімнің бабындағы санкцияда
белгіленген ең ... ... ... жоғары жаза тағайындай алмайды
(мысалы, ҚК-тің 264-бабының 2 ... ... жеті ... сот оған жол ... онда жаза ... ... бұзылады.
Бірақ, ҚК-тің 55-бабында көзделген мән-жайлар болса, сот ... ... ... ... ... ең ... ... шектен)
төмен жаза тағайындай алады. Бұл жаза тағайындаудағы адамгершілік қағиданың
өзінше көрінісі.
2. Сот жазаны ҚК-тің Жалпы бөлімінде қарастырылған ... ... Бұл ... ... ... ... ... түрлеріне,
шарттарына, сондай-ақ жаза тағайындау тәртібіне қатысы бар ... ... ... ... соттың басшылыққа алуы тиіс екендігін
көрсетеді. Мысалы, ҚК-тің 359-бабындағы ... екі ... ... бас ... ... түріндегі жаза көзделген.
Бұл бап бойынша бас бостандығынан айырудың ең аз мерзімі, ҚК-тің ... ... ... алты ай деп ... ... ... ... соттағанда сот алты айдан екі жылға дейінгі ... ... ... ... сот ... іс ... ... тұжырым жасайды,
жазалаудағы мақсатқа жету үшін жазаның қандай түрі және мерзімі ... ... ... ... қылмысты жасағаны үшін айыпталған
адамға жаза тағайындағанда сот қылмыстың ... ... ... ... мән-жайларды есепке алу жөніндегі ҚК-тің 56-бабының 1 ... ... ... ... үшін жаза ... ... оны ... іс жүзінде қатысу сипаты мен ... оның ... ... ... ... ... мен ... жөніндегі 57-баптың 1
бөлігіндегі жағдайды соттың ескеруі тиіс.
Егер адам ... ... ... ... ... онда үкім ... ... камауда ұсталған уақытты бас бостандығынан айыру түріндегі
жазаның мерзіміне жатқызу жөніндегі 62-баптың 3 ... ... ... қажет.
Жаза тағайындай отырып, сот ҚК-тің 38-бабында белгіленген мақсаттарды
көздейді. Егер қылмыстардың жиынтығы ... ... ... орын ... сот ... 58, 60, ... ... тәртіп бойынша, ал
қайталанған қылмыс болса — ҚК-тің 59-бабында белгіленген төртіп бойынша
жаза ... ... ... ... ... ... басқа
жағдайларды да ескеруі қажет. Атап айтқанда, шартты түрде соттау ... ... ... ... ... ... (ҚК-тің 63, 72,74-
баптары).
Жаза тағайындау кезінде қылмыстық заңның жалпы бөлімінде қарастырылған
жағдайларды ... ... ... ... ... өрескел
бұзылуы болып табылады, ол дәлелсіз үкім шығаруға әкеп соғады.
3. Жаза тағайындаған кезде қылмыстың сипаты мен ... ... ... жеке ... ... ... пен ... және жеңілдететін мән-жайларды соттың ескеруі қажет. Жаңа
қылмыстық заң, осы аталғандардан басқа айыпкердің ... ... ... одан кейінгі мінез-кұлқын, сондай-ақ тағайындалған жазаның ... ... және оның ... немесе оның асырауындағы адамдардың
тіршілік жағдайына ықпалын ескеруді міндеттейді.
Жаза тағайындаудың және ... ... ... ... ... ... дұрыс бағалануына тікелей байланысты.
Жасаған қылмысы қоғамға онша қауіп ... ... ... ... ... емес жаза ... ... және
керісінше, ауыр қылмыс жасаған адамға сот ... жаза ... ... ондай әрекет жасаған адамның бойын қоғамға жат қылық жайлап алған,
одан ... үшін оны ұзақ ... ... таса қылмай тәрбиелеу қажет. (7, 95-
99)
Қылмыстың қоғамға қауіптілік сипаты, бәрінен ... ... ... ... ...... ... қандай қоғамдық қатынастар
бұзылады немесе бұзылу қаупі туады, яғни бұл ... ... ... ... тұрғыдан алғанда қандай да болсын адам өлтірудің ар-ұждан мен қадір-
қасиетке қастандық жасаудан айырмашылығы бар, денсаулыққа қарсы қылмыстың
мүліктік ... ... ... ... ... қылмыс жасаудың себептері де, тәсілдері
де, басқа мән-жайлар да маңызды рөл атқарады. Мысалы, аса ... ... ... жәбірленушінің мүшелерін немесе тінін пайдалану
мақсатында қасақана адам ... ... ... «д», «и», «м»
тармақтары) қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде жасалған кісі ... ... ... ауыр ... ... ... ... сипатына қарай қылмыс түрлерінің бір-бірінен
айырмашылығы бар. ... ... ... ... ... өзін-өзі
өлтіруге дейін жеткізуден адам өлтіру қауіптірек. Әрине, бұл қылмыстар үшін
жазалар да әртүрлі болуы керек. Қылмыс ауыр ... ... жаза да ... ... және керісінше, кішігірім немесе орташа ауырлықтағы қылмыстарды
жасағаны үшін, басқа мән-жайларды да ... ... ... түрін
қолдану керек. Сонымен қатар соттар ... ... тек ... сипатын ғана емес, оның қоғамға қауіптілік дәрежесін де ескеруге
тиіс, егер қоғамға қауіптілік сипаты — ... ... ... ... ... — сандық көрсеткіш.
Жаза тағайындаған кезде сот ескеруге тиісті қоғамдық қауіптілік
дәрежесі нақты ... ... ... ол сол ... ... ... ... бір түрінің өзіндегі қоғамға қауіптілік дәреже келген зиянның
мөлшеріне, сондай-ақ қылмыс ... ... ... мән-жайлардың
жиынтығына байланысты (әрбір қатысушының қатысу ... мен ... ... қылмыс жасау жағдайына және кезеңіне). Сондықтан да жаза
тағайындаған кезде, тек ... ... ... ғана ... оның қоғамға
қауіптілік дәрежесін де есепке алу жөніндегі заң талабы әділ ... ... бір алғы ... ... табылады.
Егер сот қылмысты кімнің жасағанын, жазаны кімге қолданатынын дұрыс
анықтап білсе, ... ... да қол ... ... ... ... қылмыскер деген ұғым болмайды, өзіне тән касиетгері бар ... ... ... Сол ... жаза шарасын таңдағанда оң не теріс ықпал ... ... да сот жаза ... ... айыпкердің жеке басына
қатысты мәліметтерді жан-жақты, мұқият таңдауы ... (45, ... ... жеке ... ... ... адамды әлеуметтік тұлға
ретінде көрсететін, оның өзіндік қасиеттері мен қайталанбас ерекшеліктерін
неғұрлым толық ашатын өзгешеліктер деген ... ... (25, ... жеке басы ... ұғым — оның ... ... ... әлеуметтік-
психологиялық және дара биологиялық ерекшеліктерін қамтиды.
Арнаулы алдын алу, қылмыскерді ... ... ... ... қоғамға қауіптілік сипаты мен дәрежесін анықтағанда ғана ... ... ... сотталушының қоғамға қаншалықты қауіпті
екендігін, оны түзеудің және ... ... ... ... ... білу өте ... Анықтама, тергеу органдары, сот қылмыскердің мына
жақтарын мұқият зерттеп білуге тиіс: әлеуметтік бейнесін, тұрмыс ... ... оны ... ортаны, әдептілік қағидаларын, рухани байлығын,
идеалын, немен айналысатынын, ... ... ... ... психикалық өзгешеліктерін, жасаған ұнамды ... ... ... ... ... ... және қылмыстық заң теориясы қылмыс жасаған адамға тән белгілер
жиынтығын екі топқа бөледі: ... ... ... ... белгілері
құрайды, екінші топ қылмыскердің жеке басын ... ... есі ... ең ... ... арнаулы субъекті туралы
мөліметтер қылмыс құрамының міндетті түрдегі ... ... ... олар
әрекеттің қоғамдық қауіптілігін сипаттайтын көрсеткіштер.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... баса назар аударылған. Сотталушының жеке басы туралы мәліметтерді
жан-жақты есепке алу ... ... ... да мән ... ... ҚР-
ның Жоғарғы соты Пленумының 24.06.1993 жылғы ... ... ... ... ... N3 ... 3 ... сотталушының жеке
басына қатысты мәліметтерді соттар ... ... және ... ... олар ... ... мен түрін анықтауда елеулі маңыз атқарады
делінген. Атап айтқанда, сотталушының денсаулығын, ... ... ... қабілеттігін, еңбекке, оқуға көзқарасын, соттылығы ... ... ... ... ... айыпкердің жеке басы деген
ұғым сипаты жағынан әртүрлі белгілерді ... ... ... ал ... әлеуметтік түбір бар. (45, 63)
Сыртқы жағдай айыпкердің мінез-кұлқына ықпал жасай отырып оның ... ... ... ... ... ... Әркімнің ой-түсінігі өзінше. Әрбір адамның өз көзқарасы, сенімі,
дағдысы, жұмысқа, отбасына, ... ... және ... ... ... өз ... ... Әр адам өмір құндылықтарын өзінше
сатылап, бір жүйеге келтіреді, оны А.И.Чучаев «өмір кұндылықтарының ... ... ... ол ... әр құндылықтың өз орыны бар, ал ... ... — сол ... ... ... ... ... лайықты
орынына қою. (54, 409)
Адамның сана-түсінігінің бұзылу сипаты жасалатын қылмыстың түрін
анықтайды, ал оның ... ...... мінез-құлықтың
сипатын көрсетеді. Жаза тағайындаған ... сот сол ... ... көз ... оның ... бұзылу сипатын және
қаншалықты бұзылғандығын қалайда ескеруі тиіс. ... ... ... ... ... да ... ... Сот айыпкерді тек
қылмыстық жауапкершілікті көтере алатын жәй ... ... ғана ... ... бір ... ... ... адам ретінде қарастыру
керек. «Адам — қоғамдық қатынастар жиынтығы, адамның ой-түсінігі әуелбастан-
ақ қоғамдық ... ол ... тән ... ... қала ... ... ... (33, 3)
Сот айыпкердің қоғамға қауіптілік дәрежесінің жоғары немесе төмен
екендігін көрсететін оның ... ... ... ... Жаза
тағайындаған кезде сот ... ... ... ... ... еңбек міндеттемелерін орындауға көзқарасын, нормативтік
міндеттеулер мен этикалық ережелерді сақтауын, ... ... ... жеке басын сипаттайтын мән-жайларды жаза тағайындау кезінде
ескермеу жазаның ... ... жол ... ... ... ... ... жауаптылық пен жазаны
ауырлататын және ... ... ... алу ... заң ... ... ҚК-нің 53, 54-баптарында көзделген бұл мән-
жайларды айыпкер ... ... ... да, оның өз жеке ... да жатқызуға болады, олар сот тағайындайтын жазаның түрі мен
мөлшеріне ыкпал жасай ... ... ... ... қылмыстың, не қылмыскердің
жеке басының қауіптілігін азайтады, басқадай барлық тең ... жаза ... ... ... мән-жайлар, ондайлар болмаған жағдайларға қарағанда,
ауырырақ жаза тағайындауға себеп ... ... ... және жеңілдететін мән-жайларды есепке алу
соттың құқығы емес, міндеті. Сондықтан да, жаза тағайындаған кезде ... және ... ... ... ... ... ... міндеттерін бұзады. Егер сот ауырлататын және жеңілдететін мән-
жайларды жаза ... ... ... оны ... ... ... үшін де, сот мәжілісіне қатысқандар үшін де үкім ... ... ... жаза ... қатысты бөлігі бойынша заңдылықтың
сақталғанын тексеруде жоғары тұрған сот сатысының қызметін жеңілдетеді.
Жаза тағайындағанда сот сотталған адамға, сол ... оны ... ... ... мақсаттың орындалатынын болжауы керек, сонан
соң барлық мән-жайларды ескеріп, жазаның түрін және оның мөлшерін ... ... ... ... қағидасын басшылыққа алып, айыпкерге
тағайындалған жазаның оның отбасына немесе асырауындағы адамдардың ... ... әсер ... де сот ... тиіс. Бұл талаптың жалпы
негіздер қатарына жақында ... жаңа ... ... ... кейін
кіргенін атап өткен жөн.
Жаза тағайындағанда сот бұл талаптың материалдық және психологиялық
жақтары бар ... ... ... ... ... салу, мүлкін тәркілеу
және т.б., яғни айыпкерді қандай да бір дүние-мүліктен айыруға ... ... ал оның ... адамдар болып, оларды өзі ғана асырап
отырса, әрине жаза оның отбасының тұрмыс жағдайына әсер ... бұл ... ... тиіс. Мұндай жағдайды сот ... ... ... ал ... ... ... ... жауапкершілігі байқалса
және оның қартайған, қаражатсыз ата-анасы, еңбекке жарамсыз көп ... ал ... ... ... жалғыз өзі асырап, тәрбиелеп отырған
баласы қалса, мұның түзелуге ... ... Егер ... өз ... ... ... болса, өз балаларына немесе ... ... ... ... болса, онда жоғарыда көрсетілген мән-
жайды сот ... ... ... ... ... отбасының немесе оның
асырауындағы адамдардың тұрмыс жағдайына ... ... ғана ... ... егер бұл ... ... ауыр қылмыс жасаған немесе
қоғамға аса қауіпті адамға өте жеңіл жаза тағайындалған болса, сол ... ... ... адамның алдында да, жалпы қоғам алдында да ... ... ... ... жаза ... сот, осы ... басқа, оның өмір кешу және тәрбиелену жағдайларын, психикалық
даму деңгейін, жеке басының өзге де ... ... оған ... адамдардан қандай ықпал болғанын ескереді. Бұл өте дұрыс, себебі
кәмелетке толмаған айыпкердің есейіп ... ... рөл ... ... оған жаза тағайындағанда ескерілуі тиіс.
Жазаны жеке даралау қағидаларының бір жүйемен міндетті түрде жүзеге
асырылуы, әрбір ... ... ... ... ... ... ... мен қауіптік дәрежесі, қылмыскердің жеке басын сипаттайтын
мән-жайлар ескерілсе ғана мүмкін болады. (7, 105-108)
Жаза тағайындау яғни оны ... ... ... ... таңдап алу сот
жұмысының маңызды әрі жауапты сәті болып табылады. ... ... асуы көп ... жаза ... ... анықталады. Жаза
тағайындау сотталғандардың түзелуіне, сотталғандармен қатар басқа ... жаңа ... ... ... ... жасайды. Жаза бұл
мәселелерді егер ол негізді әрі әділетті болса шеше алады. Қылмыс жасаған
адамға, оның ... және жаңа ... ... алу үшін ... ... жаза ... Жаза ... қылмыстық құқықтың, жалпы
құкықтық және ... ... ... ... ... ... қағидаттарға негізделеді. Төмендегідей ... ... ... ... жазаның заңдылығы, ізгіліктілігі,
әділеттілігі, негізділігі және оның үкімде ... ... жеке ... бағытталуы, қылмыстық жазалау шараларының үнемділігі.
Жаза тағайындаудың жалпы негіздері — әрбір нақты іс бойынша ... ... сот ... алуы тиіс ... ... белгілер
болып табылады. Басқаша айтқанда, қандай қылмыстық іс қарастырылмасын,
кінәлі тұлғаға ... жаза ... сот осы ... ... сүйенуге
міндетті.
1. Сот жазаны ҚК-тің тиісті бабымен бекітілген шекте тағайындайды. ҚК-
тің аталған ... ... ... сот ... ... ... ... ең жоғарғы және ең төменгі шекте тағайындауы тиіс.
2. Сот жазаны ҚК-тің ... ... ... ескере отырып
тағайындайды. Бұл, сот ҚК-тің Ерекше ... ... жеке ... ... ... және жаза ... тәртібіне жататын
ережелерін басшылыққа алуы керек дегенді ... Жаза ... ... сот қылмыстың түрі мен коғамдық
қауіптілігінің деңгейін, айыпкердің жеке ... сол ... ... ... ... және ауырлататын мән жайларды ескеруге міндетті. Жаңа
қылмыстық заң бұл аталған жағдайлардан басқа айыпкердің ... ... және одан ... мінезін, сондай-ақ жазаның сотталған адамның
түзелуіне, оның отбасы мен ... ... ... ... да ... ... әр ... қоғамдық қауіптілігінің деңгейі бойынша бір-
бірінен айырмашылығы бар. Осыған орай бұл ... ... ... жаза да ... ... ... ... ауыр қылмыс соғұрлым қатал
жазаны талап етсе, басқа мән-жайлармен қосылатын кішігірім ауыр ... үшін ... ... ... түрі ... тиіс. Қылмысты
кім жасағанын, жаза кімге қолданылатындығын сот ... ... ... ... жету де соғұрлым көзделгендей болмақ. Жаза шарасын таңдау
кезінде ... ... ... әлеуметтік бейнесі, оның қылмыс жасау
кезінде көзге түскен қоғамға қауіптілігінің деңгейі, өмір сүру ... ... ... күйі, психикалық ауытқулықтарының.
болмауы, қылмыс жасағанға дейінгі және одан кейінгі тәртібі, ... ... ... ... ... ... жат немесе
игілікті қылықтар жасағандығы, ұжым арасындағы беделі және т.б. маңызды рөл
атқарады.
Заң жаза тағайындау ... ... жаза ... бірі ...... ... адамның түзелуіне әсер ететіндігін көре
білуге, және барлық ... ... ... ... мүмкіндігінше
ауырлығы төмен, жұмсақтау түрін дұрыс ... ... оның ... міндеттейді. Сонымен қатар, сот ізгілік қағидатын басшылыққа ала
отырып, айыпкерге тағайындалған ... оның ... және ... ... ... ... ... болар ықпалын да ескеруі
керек. Алайда бұл жағдайлар үстемдік жасамауы да ... ... бұл ... ескере отырып жазаны орынсыз жеңілдетуге жол берілсе бұл жайт —
ауыр қылмыс жасаған тұлғаға немесе егер де, ... ... ... болса аталған қылмыстан жәбір көрген тұлғаға, жалпы ... ... ... ... ... ... жаза тағайындау кезінде сот осы айтылған мән-
жайлардан басқа оның өмірі мен ... ... ... ... жеке ... өзге де ерекшеліктерін, сондай-ақ оған жасы ... ... ... Бұл ... өте ... да ... ... адамның жеке басыньң калыптасуына оның айтарлықтай ... ... ... оның жазасына әсер етуі тиіс.
Егер әрбір ... ... ... ... ... ... түрі мен ауырлық деңгейі, сондай-ақ кылмыскердің жеке басын
сипаттайтын ... ... ... ... ... ... мүлтіксіз және бір ізді жүзеге асуына қол ... (6, ... ... қылмыстық заңды қолдану барысындағы ең жауапты, маңызды
саты болып табылады. Өйткені, жаза тағайындау, оны ... ... ... ... ... ... ... келтіруге, қылмыстардың
алдын алуға ықпал етеді. Жазаның осы ... қол ... ... ... әділ әрі негізді тағайындаумен анықталады.
Қылмыс жасаған адамға белгілі бір жазаны жеке дара ... ... ... ... » деп ... ... ережелерге сәйкес
жүргізіледі. Жаза тағайындаудың жалпы негіздері дегеніміз - әрбір нақты ... жаза ... ... сот ... алуы тиіс заңмен бекітілген
белгілер. Қылмыстық заңда жаза тағайындаудың ... ... ... ... мақсатқа лайықтылығы, тиімділігі айтылады.
Жаза әділетті деп танылады, егер ол жасалған ... ... ... ... мен ... ... жеке ... және
қылмысты жасау жағдайларына сәйкес тағайындалатын болса. Жаза мәні ... және ... ... ... Егер оны ... ... бастап
қоғамның барлық мүшелері заңды, негізді және көз жетерлік жаза ретінде
қабылдаса ғана ... деп ... ... ... ... талаптары маңызды. Жасалғап қылмыс Жасалғап қылмыс бағалай отырып
сот ең алдымен, аталған қылмыстың ... ... ... бөліміндегі
заңшығарушының берген бағасын ескеруі ... ... ... ... ... алғы ... ... қылмыстың нақты заңдық саралануы
табылады. Қылмысты саралаудағы кате әділетсіз жаза ... ... ... ... ... ... ... мәжбүрлеу
шарасының сотталған адамға оң ықпал етуге сөйкес келу талабын білдіреді.
Соттың таңдаған ... оның ... ... қол ... ... болуы керек. Заң сотты жаза тағайындау кезінде жаза мақсаттарының
біреуіне қол жету ... ...... ... ... ... ететіндігін көре білуді, және барлық мән-жайларды ескере ... ... ең ... емес ... дұрыс тағайындай білуді, оның
мөлшерін анықтауды міндеттейді. Сот ... ... ... ... ... ... ... тағайындау кезінде сот мына жағдайларды міндетті түрде ескеруі
тиіс:
1). Жасалған ... ... ... сипаты мен дәрежесі;
2). Кінәлінің жеке ... ... ... ... дейінгі және одан кейінгі мінез-
құлқы;
4). ... пен ... ... ... ... пен ... ауырлататын мән-жайлар;
6). Тағайындалған жазаның сотталған адамның түзелуіне және ... ... оның ... ... ... ... ... Қылмыстың қоғамға қауіптілігі — бұл Қылмыстық кодекспен
қарастырылған ... ... ... қорғалатын объектілерге нақты
зиян келтіру немесе нақты зиян ... ... ... ... ... ... қылмыстың қоғамға қауіптілігі ... ... екі ... ... ... ... ... белгі) және
қоғамға кауіптілік дәрежесі (сандық белгі) арқылы ашылады.
Қылмыстың қоғамға кауіптілік сипаты қылмыстың ... ... ... алдымен, қол сұғушылық объектісінің ерекшелігімен, яғни объектінің қоғам
мен мемлекет үшін кұндылығымен, қылмыс ... ... ... және т.б. ... ... Барлық қылмыстар бір-бірінен
осы қоғамға кауіптілік сипаты бойынша ерекшеленеді.
Қылмыстың қоғамға қауіптілік ... - ... ... ... ... ... байланысты шешіледі. Ол ең алдымен қылмыс
құрамының белгілерімен, объектіге келтірілген зардаптың мөлшері мен ... ... ... пен ... ... жасалу тәсілі; субъектінің
ерекшелігі және т.б. жағдайлармен анықталады. Көбінесе, қылмыстың қоғамға
қауіптілік дәрежесі қылмыстың ... ... ал ... ... - қылмыстың объектісімен және субъективтік жағымен ... ... ... ... ... анықтағанда, соттар
қылмыстың ауырлығын анықтау ... ... ... ... ... ... қылмыстық әрекет (кінәнің түрі, себебі, тәсілі,
жасаған қылмыстық жағдай мен ... одан ... ... ... ... ... ... мен сипаты
т.б.) жағдайының барлығын ескеруі тиіс». Жасалған ... ... ... мен ... ... ... ... іс бойынша
жинақталған барлық объективтік және ... ... ... ... (5, ... ... жазаның түрі мен мөлшерін белгілеу үшін елеулі мәні бар
сотталушының жеке ... ... ... ... және ... ... ... Атап айтқанда, сотталушының денсаулығын, еңбекке
кабілеттілігі мен қатыстылығын, ... ... ... ... ... сотталушының отбасы анықталғаннан кейін тағайындалған ... ... ... оның асырауындағы адамдардың жағдайына әсер ... тиіс ... ... ... және ... ... ерекшеліктері
Жазаны жеңілдететін және ауырлататын мән-жайлар дегеніміз айыпкердің
жеке басына және ол ... ... ... ... факторлар, олар
жасалған қылмыс пен оны жасаған қылмыскердің қоғамға ... ... ... ... нәтижесінде жауаптылық деңгейі де өзгереді, ол
факторлар жаза белгілеуге де ықпалын тигізеді.
Жеңілдететін мән-жайларды есепке алу ... ... ... ... ... санкция болса жазаның жеңілірек түрін қолдануға;
б) ҚК-тің сол қылмыс сараланатын бабындағы санкция белгілеген ең ... ... ... ... ... ... ... пайдаланып, сол қылмыс үшін көзделгеннен
жеңілдеу жаза қолдануға;
г) шартты ... ... ... жаза өтеуді кейінге қалдыруды
қолдануға.
Ал, ауырлататын мән-жайлардың болуы, ... ... ... мүмкіндік
береді:
а) балама санкцияда көрсетілген жазалардың ауырын тағайындауға;
б) ... сол ... ... ... ... белгілеген ең
көп немесе соған жақын мерзім тағайындауға;
в) ҚК-тің 55-бабын қолдану мүмкіндігін болдырмауға;
г) ... ... ... ... жаза өтеу ... ... ... болдырмауға. ҚК-тің 54-бабы 1 бөлігінің «а» ... ... ... ... сот тағайындайтын жазаның ең аз
шегі ҚК-тің 59-бабының 2 бөлігіне сәйкес анықталады.
Жеңілдететін және ауырлататын ... ... тек жаза ... ғана емес, айыпкерді қылмыстық жауаптылыққа тарту-тартпау немесе
жауапкершіліктен мүлде босату жөніндегі мәселені ... да ... ... қылмыстық жауаптылықтан босатудың ҚК-тің 375-379 және ... ... ... ... ... пен жазаны жеңілдететін
мән-жайлардың болуына байланысты.
ҚК-тің 53-бабының 1 ... ... ... ... жауаптылық пен
жазаны жеңілдететін мән-жайлар деп танылады:
а) ... ... ... ... ... рет ... қылмыс жасау;
б) айыпкердің ... ... ... айыпкердің жас балалары болуы;
д) қылмыс жасағаннан ... ... ... ... медициналық және
өзге де көмек көрсету, қылмыс ... ... ... ... мен
моральдық зиянның орнын өз еркімен толтыру, қылмыспен келтірілген зиянды
жоюға бағытталған өзге де іс-әрекеттер;
е) жеке ... ... ... өзге де ауыр ... ... не жаны ашығандық себебімен қылмыс жасау;
ж) күштеп немесе психикалық мәжбүрлеу салдарынан не ... ... өзге де ... ... ... ... ... қорғанудың құқықтық дұрыстығының шартын бұзу, аса
қажеттілік, қылмыс жасаған адамды ұстау, негізді тәуекел, ... ... ... ... қылмыс жасау;
и) қылмыс жасау үшін түрткі ... ... ... ... немесе адамгершілікке жатпайтын қылығы;
к) шын жүректен өкіну, айыбын ... ... ... ... ... ... ... және қылмыс жасау нәтижесінде
алынған мүлікті іздеуге белсенді жәрдемдесу.
Мән-жайлардың кездейсоқ тоғысуы салдарынан кішігірім ... ... ... ... ... ... деп ... үшін мына үш
жағдай түгелдей болуға тиіс:
1) қылмыс ... рет ... ... ... ... ... 2 бөлігіне сәйкес ... ... ... ... қылмыс мән-жайлардың кездейсоқ тоғысуы салдарынан жасалған.
Қылмыс бірінші рет ... деп ... егер ол адам ... ... жасамаса немесе бұрын жасаған қылмысы үшін жауаптылыққа
тартудың ... 69 жөне ... ... ... ... өтсе ... ... не алынса (егер ол адам бұрын сотталған болса), сондай-ақ
ол адам бұрын жасаған қылмысы үшін ... ... ... ... ... ... ... қылмыс жасау дегеніміз — қылмыс
жасауға ... ... ... қылмысты табан асты ой келіп немесе
абайсызда жасау. Кездейсоқ мән-жайлар ... ... үшін ... ... оның ... әсер ... ... (жақын адамының өлімі,
өрт, жер сілкінісі нәтижесінде дүние-мүлкінен, үй-жайынан айырылып ... ... ... заң ... ... және ... тартудың қажеттігі қағидаларына сүйене отырып, жазаны жеңілдететін
мән-жайларға жатқызған. Қылмыс ... ... 18 ... ... ... өмір
төжірибесі аз, білімі жеткіліксіз болғандықтан, ол өз ... ... ... ... ... түсіне алмайды. Кәмелетке ... ... ... ... әлі ... ... (балалық,
тентектік, үлкендерге, кино кейіпкерлерге еліктеу). Жасы толмаған — ... ... ... ... ... ... тез ... ересек қылмыскерлерге қарағанда аз мерзімде, жазалау әрекеттері аз
шаралар қолдану арқылы түзеуге ... ... да ... ... ... жағдайда кәмелетке толмағанға ересек қылмыскерге қарағанда
жеңілдеу жаза қолданылады.
Кәмелетке толмағанға ҚК-тің 80-бабына сәйкес жаза тағайындағанда, ... ... мен ... ... даму ... жеке басының өзге
де ерекшеліктері, сондай-ақ оған жасы ... ... ... ... Бұл заң шығарушының тұрмыстық жағдай мен ... ... ... жасайтындығын ескергендігі.
Егер кәмелетке толмаған айыпкер маскүнемдердің, нашақорлардың және
қылмысты кәсіп ... ... ... ... ... оның қалыпты
өсіп дамуына ешбір жағдай ... ... онда бұл ... ... ... ... мән-жай ретінде ескеру қажет.
Сонымен қатар кейбір кәмелетке толмағандардың психикалық деңгейінің
төмен екендігін, өз ... ... ... ... ... олардың
толық түйсіне алмайтындығын да ескерген жөн. Сонымен ... ... тағы бір ... ... олар ... ... тез,
көп ойланбастан беріледі, олардың мінезі де тез ... ... ... іс-әрекетінде тұрақтылық жоқ.
Қылмыстық заңның адамгершілік қағидасының айғағы — ... ... ... ... ... Жүкті кезінде қылмыс жасаған
әйелдің жазасын ... ... ... заң ... ... ... ... болып дүниеге келуіне қамқорлық жасайды. Жүкті
әйелдің бойындағы физиологиялық өзгеріс міндетті түрде оның ... ... ... әйел ашушаң келеді. Болар болмас нәрседен оның көңіл-күйі
бұзылады, соның салдарынан кейде ... ... жас ... ... да ... мән-жайға жатады, бұл да
қылмыстық заңның адамгершілік қағидаларынан туындайды.
Егер сотталушының өз ... ... ... екендігі анықталса,
онда оған қатаң жаза ... ... ... және ... ... ... ... жасайды 14 жасқа толмағандар жас балалар ... Егер ... ... ... ... ... ... айналыспайтын және оларға материалдық ... ... ... ... ... ... ... бұрын қылмыс жасаған болса,
жоғарыда көрсетілген мән-жайлар жеңілдететін болып есептелмейді.
ҚК-тің 53-бабы 1 бөлігінің «д» ... ... ... ... мән-жайлар келтірілген. Олардың барлығына ортақ әрекет — қылмыспен
келтірілген зиянды жою. Зардап шегушіге медициналық көмек көрсету ... ... ... шеккенге дәрі-дәрмек пайдалануы, оны медицина
мекемесіне жіберуі ... алып ... ... ... ... шақыруы.
Зардап шеккенге басқадай көмек әртүрлі формада көрсетілуі мүмкін, олар
қылмыстан келуі мүмкін зиянды ... ... ... ... Бұл
көмекті айыпкер қылмыс жасала салып көрсетуге тиіс.
Қылмыс салдарынан келтірілген мүліктік ... мен ... ... өз ... ... дегеніміз — меншік иесінен заңсыз алған құндылықты
қайтару, ... ... ... ... ақшамен толтыру. Моральдық зиянның
орны ақшамен де толтырылады, не өзінің ... ... өсек ... өзі ... ... ... ... қиянаты үшін жәбір шеккеннен
кешірім сұрайды.
Қылмыстан келген зиянды жоюға бағытталған басқа ... ... ... ... ... ... ... қайта қою, ауыстырып
алған баланы ата-анасына кайтару, т.б. ... ... ... және ... ауыр ... ... ... сол қиын жағдайлардан шығу үшін ол кейде қылмысқа да барады. ... ... ... ... ... бірақ қоғамға жат қылық мұндай
адамдардың бойында тұрақты ... Жеке ... ... ... ауыр ... мысалы, материалдық қиыншылықты, жұмыссыз қалуды,
қызмет бабында немесе оқуда сәтсіздікке ұшырауды, айналасындағы адамдармен
дұрыс ... ... ... жатқызуға болады. Бұл мән-жайлар өзінің немесе
жақын адамдарының сырқаттануына, табиғи апатқа, оған немесе оның ... ... ... ... байланысты болуы мүмкін.
Жаны ашу себепті қылмыс жасағанда сол қылмыс ... ... ... ... жасалуы мүмкін. Мысалы, жазылмайтын аурумен ауырған адамның
өтініші бойынша дәрігер оның ағзасына ... ... тыс ... ол ... ... ... күшпен зорлап немесе оның психикасына
әсер ету арқылы, не оның ... ... ... ... басқадай
тәуелділігін пайдаланып қылмыс жасауға мәжбүр еткен жағдайлар да жауаптылық
пен ... ... ... ... ... ол мұндай әрекетті
толықтай өз еркімен жасамайды, оның әрекеті ... ... ... болады.
Күшпен мәжбүрлегенде әртүрлі зорлық әрекеттер болады: байлап тастау,
ұрып соғу, мүлкін жою, т.б. Психикасы арқылы мәжбүрлегенде де күш ... ... ... ... ... ... ... етемін, т.б.)
Материалдық тәуелділік дегеніміз айыпкердің өзін қылмысқа итермелеген
адамға борышты болуы, соның арқасында күн көріп отыруы, т.б.
Қызметтік ... ... ... болуы немесе қызметтегі
жұмысы қылмысқа азғырушы адамға ... ... ... ... адам мен сол қызметті тексеруші арасында болуы мүмкін.
Басқадай тәуелділік туысқандар арасында, діни немесе ... ... ... мен оны ... ... адамдар арасында болуы мүмкін.
Күштеп мәжбүрлеудің салдарынан адам өзінің ... ие бола ... ... ... нәтижесінде заңмен
қорғалатын мүдделерге зиян келсе, ҚК-тің 36-бабына сөйкес ол ... ... ... ... ... ... оның ... қарсы күш қолдану
қаупі мұндай әрекетке бару қажеттігін тудырады.
Бұл жағдайда айыпкер адам ... ... ... қылмыстық
жауаптылыққа тартылмайды.
Қажетті қорғанудың заңда қарастырылған шартын бұзу, аса ... ... ... ... ... ... ... немесе өкімді
орындау жағдайында қылмыс жасау қылмыс жасаған адамның онша ... ... ... ... егер осы ... мән-жайлардың заңды болу
шарты бұзылмай, жасалған әрекет қылмыстар қатарына ... ... ... ... ... ... пайдалы іс болар еді. Аталған
жағдайларда қылмыс ... ... ... себептер қауіпті емес, қайта
қоғамға пайдалы екендігін ескерген жөн. Мысалы, жасалған қастандықтан зәбір
шегіп ... ... ... ... ... деп, ... ... да, қажетті қорғанудың құқықтық шартын бұзады: қастандық
аяқталғаннан кейін ... ... ауыр ... келтіреді.
Қылмыс жасауға арқау болған зәбір шегушінің заңға қайшы ... ... ... да ... ... ... ... жағдайда зәбір шегуші өз қылығымен қылмыс жасауға итермелейді. Ал, бұл
қылық не заңға қайшы не адамгершілікке жатпайтын болу ... ... ... ... ... ... өсек немесе айыпкердің не оған ... ... ... мен ... нұқсан келтіру жатады.
Зәбір шегушінің адамгершілікке жатпайтын қылығына оның заң ... ... ... нормаларымен сиыспайтын әрекеттері жатады.
Мысалы, ... ... шөп ... ... өз ата-анасын
көпшіліктің көзінше сыйламауы, т.б.
Шын жүректен өкіну — ... ... өз ... ... ... өзін
өзойындау, өзін өзсалған қылмысты мойындау құқық ... ... ... ... ... және сот ... кезінде жауап
бергенде, соңғы сөз берілгенде айтылуы мүмкін.
Айыбын мойындап келу — тергеуден және соттан қашып кету ... ... ... ... органдарына өз еркімен берілу.
Қылмысты ашуға белсенді көмектесу — қылмысқа қатысқандар жайында
хабарлау, іс ... ... ... немесе сол дәлелдемелерді
жасырған жерді айту, сондай-ақ тергеу немесе сот ісін ... ... ... басқа да әрекеттер. Бұл аталған мән-жайлар көбіне бір
уақытта болады. Мұндай әрекеттердің болуы ... өз ... ... ... ... мойындағанын, жасаған қылмысы үшін берілетін жазаны
орынды деп есептеп, айыбын өтеуге ... ... ... мән-жайлар — заңда көрсетілгендер, бірақ жеңілдету мүмкіндігі
олармен шектеліп қалмайды. ... да сот жаза ... ... ... ... қарастыра алады. Мысалы, сот үкімінде мынадай жеңілдететін
мән-жайлар жиі кездеседі: айыпкердің наградалары бар ... Ұлы ... ... ... ... ... егде ... келгені,
денсаулығы, қартайған ата-ана асырап отырғандығы, т.б.
Заңда көрсетілген жеңілдететін мән-жайларды ... ... ... ... кәмелеттік жасқа толмағанын сот есепке ... ... ол ... 53-бабы 1 бөлігінің «б» тармағында жеңілдететін
мән-жай деп танылған.
ҚК-тің Ерекше бөлімінің ... ... ... ... ... жеңілдететін деп есепке алуға заң тыйым салған.
Мысалы, ҚК-тің 99-бабы (қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде жасалған ... ... жаза ... ... сот жеңілдететін мән-жай ретінде ҚК-
тің 53-бабы 1 бөлігінің «3» ... ... ... ... ... ... ... шығу ҚК-тің 99-бабында көзделген қылмыс кұрамының қажетті
белгісі болып табылады. Осы белгіні есепке ... ... ... ... ... онша ... емес жаза ... Сондықтан да
жаза тағайындаған кезде бұл мән-жайды қайтадан есепке алуға тыйым салынған,
«д» жөне «к» ... ... ... ... ... ... заң ерекше мән берген. ҚК-тің 53-бабының 4 бөлігінде
былай деп ... ... ... ... ... осы ... көзделген жеңілдетуші мән-жайлар болып, ауырлататын мән-
жайлар ... ... ... ... ... мөлшері ҚК-тің Ерекше
бөліміндегі, айыпкер ... ... ... ... ... неғұрлым
қатаң түрінің ең жоғарғы мерзімінің немесе мөлшерінің төрттен ... ... ... ... ... бойынша сотталғанда жаза бір жарым жыл
бас бостандығынан айырудан аспауға тиіс. (40, 71-76)
ҚК-тің 54-бабының бірінші бөлігі ... ... пен ... ... деп ... таниды:
а) қылмыстарды әлденеше рет жасау, қылмыстардың қайталануы;
б) ... ... ауыр ... ... адамдар тобының, ... ала сөз ... ... тобының,
ұйымдасқан топтың немесе қылмыстық қауымдастықтың (қылмыстық ұйымның)
құрамында ... ... ... ... ... белсенді рөл атқару;
д) айыпкер үшін психикасы ... ауыр ... ... ... ала белгілі адамдарды не қылмыстық ... ... ... қылмыс жасауға тарту;
е) ұлттық, нәсілдік және діни ... ... ... себебі
бойынша, басқа адамдардың заңды іс-әрекеті үшін кектенушіліктен, сондай-ақ
басқа қылмысты жасыру немесе оны жасауды оңайлату мақсатында қылмыс жасау;
ж) ... ... ... үшін ... ала белгілі әйелге қатысты,
сондай-ақ жас балаға, басқа да қорғансыз немесе дәрменсіз ... ... ... ... ... ... жасау;
з) белгілі бір адамның өзінің қызметтік, ... ... ... ... байланысты оған немесе оның ... ... ... аса ... ... ... сондай-ақ жөбірленушіні
қинап қылмыс жасау;
к) қару, оқ-дәрі, жарылғыш ... жару ... ... ... ... дайындалған техникалық құралдар, тез тұтанатын және
жанғыш сұйықтар, улы және радиоактивті ... ... және өзге ... ... пайдаланып, сондай-ақ күш көрсетіп
немесе психикалық мәжбүрлеу не жалпы қауіпті әдіс қолданып қылмыс жасау;
л) ... ... ... ... өзге де қоғамдық нәубет
жағдайларын пайдаланып, сондай-ақ жаппай тәртіп ... ... ... ... ... ... уытқылық еліту жағдайында қылмыс
жасау. Сот қылмыстық сипатына қарай бұл мән-жайды ауырлатушы деп ... ... өзі ... антын немесе кәсіби антын бұза отырып
қылмыс ... ... ... жағдайына немесе шартқа байланысты өзіне
көрсетілген сенімді пайдаланып қылмыс жасауы;
п) өкімет өкілінің нысанды ... ... ... пайдаланып қылмыс
жасау.
Қылмысты әлденеше рет жасау, сондай-ақ ... ... ... ... 11 және 13 баптарында берілген. Қылмыстарды әлденеше рет жасау, сондай-
ақ ... ... ... жат ... ... ... ... оның өте қауіпті адам екендігін көрсетеді. Сондықтан да оған
қатаң жаза қолдану қажет.
Қылмыс жасалып, ... ауыр ... ... ол қылмыстық
жауаптылық пен жазаны ауырлататын ... ... ... себебі ол
қылмыстық әрекеттің қоғамға қауіптілік дәрежесін бағалауға негіз ... ... ... мен ... ... ... ескере отырып сот
зардаптың ауырлығын анықтайды. Бір қылмыс үшін ауыр деп ... ... ... үшін ... ... мүмкін. Мысалы, зәбір шеккеннің
денсаулығына ауыр зиян келтіру ... үшін ... ... 3
бөлігі) ауыр зардап болып саналады, ал ... ... ауыр ... қылмыста ондай деп есептелмейді (ҚК-тің 103-бабының 1 бөлігі).
Адамдар тобының, алдын-ала сөз байласқан ... ... ... ... ... ... ... ұйымның) құрамында қылмыс
жасау топтасып қылмыс жасауға қатысуды білдіреді. Бұл жауаптылық пен жазаны
ауырлататын ... ... екі ... одан да көп адам күшін біріктіргенде
қылмыс жасау ... ... және бір адам ... ... ... ... зардап ауырырақ болады.
Қылмыс жасағанда айрықша белсенді рөл атқару дегеніміз қылмыс ... оған ... ... ... ... ынта білдіріп, ерекше
белсенділік танытуы. Бұл қылмыс жасаудың ... ... ... ... ... кезінде аса белсенді рөл аткару, мысалы қылмыстық топты
ұйымдастыру, оған қатысатын адамдарды іріктеп алу, оларға нұсқау ... ... ... Ал қылмысты жасау барысында — соған басшылық ... ... ... ... қайталау. Көбіне бұл мән-жай қылмысты
ұйымдастырушыға немесе ерекше ... ... ... ... үшін психикасы бұзылуының ауыр түрінен зардап шегетіні алды ... ... не ... ... ... ... адамдарды қылмыс
жасауға тарту жауаптылықты ауырлатады, себебі бұл жағдайда айыпкер,
көздеген ... жету ... ... ... ... байланысты өз
әрекетінің қоғамға қаншалықты ... ... ... ... ... ... ... жасауға қатысудың нәтижесінде мұндай адамдар қоғамға қауіпті
әрекеттерді жасауға ... ... ... ... ... кайталап
жасайды.
Қылмыс жасауға тарту - жоғарыда аталған адамдардың ... ... ... ғана ... сол ... дайындалғанда немесе оқталғанда
олардың кейбір жеке тапсырмаларды орындауы да. ҚК-тің 28-бабының 2 бөлігіне
сәйкес қылмыстық жауаптылық жасына толмаған ... есі ... емес ... адам қылмыстың атқарушысы болып танылады.
Ұлттық, нәсілдік және діни өшпенділік немесе араздық себебі бойынша
қылмыс жасау жауаптылық пен ... ... ... жатады, себебі
мұндай әрекеттердің қауіптілігі жоғары, олар ұлтаралық қақтығысқа себеп
болады, ... ... ... ... ... іс-әрекетіне кектенушіліктен, сондай-ақ басқа
қылмысты жасыру ... оны ... ... ... ... ... ... адамның қоғамға аса қауіпті екендігін көрсетеді, сол себепті бұл да
ауырлататын ... ... Бұл ... заң ... ... жоқ
қылып, құртып жіберуге бар. Егер адам басқа қылмысты жасыру немесе оны
жасауды оңайлату мақсатында ... ... бұл көп ... ... ... Бұл да ... ... мінездейді.
Жүкті екендігі алдын ала белгілі әйелге қатысты, сондай-ақ жас балаға,
басқа да қорғансыз ... ... ... не ... тәуелді адамға
қатысты қылмыс жасау қылмыскердің аса катыгез екендігін, оның ... ... жоқ ... ... ... ... жас балалар деп танылады. Адамның қорғансыз болуы
немесе дәрменсіз жағдайға түсуі объективтік және ... ... оның ... ... ... т.б.
Төуелділікте материалдық, қызметтік және басқадай сипат болады. Айыпкер
осы ... ... ... ... ... қатысты қылмыс жасауды
жеңілдетеді.
Белгілі бір адамның өзінің қызметтік, кәсіби немесе қоғамдық борышын
өтеуіне ... оған ... оның ... ... қылмыс жасау қоғамға
аса қауіпті әрекет болып табылады, себебі мұндағы мақсат — зәбір ... ... ... жұмысын жүргізуге немесе қоғамдық борышын өтеуге
бағытталған заңды қызметіне кедергі жасау. Мұндай қызметке ... ... да бұл ... орын ... ... ... ... сондай-ақ жәбірленушіні қинап
қылмыс жасау қылмыскердің бойында ... ... жоқ ... ... аса қауіптілігін көрсетеді. Қатыгездік — бәрінен бұрын адамның өз
әрекетіне, оның ... ... ... екендігін сипаттайтын
белгі.
Егер жәбір шегушіні, оның жақындарын күш көрсетіп ... ... ... ... сипат болады.
Қылмыс жасаған кезде садизмнің көрініс табуы, мұның психикасы дұрыс
емес адамның тарапынан жасалған әрекет екендігін көрсетеді.
Жәбірленушіні ... ... ... оның адамдық ар-намысын
таптау, жан ... ... ... ... жасалған қылмыста заңмен қорғалатын көптеген
қоғамдық катынастарға зиян келетіндей ... бар. ... ... ... су
қаптату, өрт салу, ату, т.б. жатады.
Адамның өзі қабылдаған антын немесе көсіби антын бұза ... ... ... ... ... деп танылған. Құқық қорғау органдарының
және ... ... ... ... ... алынғанда кімнің
тарапынан болмасын заң бұзушылықтың барлық түрімен күресуге ант қабылдайды.
Заңдылықты, құқықтық ... ... ... ... оларға едәуір
өкілеттілік берілген, бұл жағдай олардың қылмыс жасауын жеңілдетеді.
Кәсіби ... ... ... ... ... ... оларға адам
тағдыры, оның денсаулығы, өмірі сеніп тапсырылған. Сондықтан да олардың
кәсіби антты бұзуы ... үшін аса ... ... ... немесе шартқа байланысты өзіне көрсетілген
сенімді пайдаланып қыді пайдаланып қылататын ... ... ... адам ... ... ... ... жағдайын немесе өзімен жасалған
шарт бойынша берілген ... ... ... ... киімін немесе құжатын пайдаланып қылмыс
жасаудың қауіптілігі сонда, бұл мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... ... ... түрін жасауды
жеңілдетеді.
ҚК-тің 53-бабында келтірілген тізімге ... бұл ... ... ... сот, жаза ... ... ... 54-бабының бірінші бөлігінде
көрсетілмеген мән-жайларды ауырлататын мән-жайлар деп тани ... ... ... ... сипатының бұл тағы бір
көрінісі.
Өкінішке орай, кейде сот үкімдерінде ... өз ... ... ... ... ... бас пайдасы үшін,
бұзақылықтан немесе басқадай теріс пиғылмен жасағандығын және ... ... ... ... ... ... тізіміне
кірмеген бұл мән-жайларды жаза тағайындаған кезде есепке алу ҚК-тің 54-
бабының 3 ... ... ... ... егер ... 54-бабының бірінші бөлігінде
көрсетілген ... ... ... ... ... әрекеті
сараланатын бабының белгісі болып табылса, ол жаза ... ... ... ... ... ... ... тиіс емес (ҚК-тің 54-
бабының ... ... адам аса ... ... кісі ... ... (ҚК-тің 96-бабы 2 бөлігінің «д» ... Оған ... сот ... ... 1 ... «и» ... ауырлатушы
мән-жай ретінде есептей алмайды, себебі аса қатыгездік ... ... ... ... ... бірі ... табылады.
Сот-тергеу практикасында тек жеңілдетуші немесе тек ауырлатушы мән-
жайлар ғана орын алған ... ... ... екеуі де бірдей кездесуі мүмкін. Сот барлық ... ... ... ... ... ... олар нақты жазалау шарасын
тандауға негіз ... ... ... кейбір мән-жайлар бірін бірі
толықтырады, кейбірінде жоққа шығарады, ал ... ... ... ... (7, ... Жаза ... ... жиынтығы бойынша жаза тағайындау. Егер адам ҚК-тің әртүрлі
баптарында немесе бір бабының әртүрлі бөліктерінде көзделген екі ... көп ... ... үшін айыпты деп танылып, олардың ешқайсысы
бойынша сотталмаған болса, сот әр қылмыс үшін ... ал ... ... жаза тағайындап, олардың жиынтығы бойынша түпкілікті ... ... ... ... қатаң жазаға сіңіру жолымен немесе
тағайындалған жазаларды ... ... ... қосу ... ... ... 58-бабының 1 бөлігі). Қылмыстардың жиынтығы бойынша жаза тағайындау
процесі екі кезеңнен тұрады: 1) ... ... ... ... жаза ... 2) сол ... жиынтығы бойынша түпкілікті
жаза белгілеу.
Жиынтықты құрайтын қылмыстардың әрқайсына бөлек жаза тағайындау ҚК-тің
58-бабының маңызды талабы, одан ... жол ... Жаза ... ... сотталғаннан кейін айыпкерге қылмыстың әрбір нақты түрі
бойынша рақымшылық немесе кешірім ... ... ... ... істі ... ... ... тәртіпте қараған жағдайда әрбір
бөлек қылмыс үшін тағайындалған жазаны, егер негіз болса, ... ... ... алып ... мүмкіндік болады. Сонымен қатар кейбір
қылмыс үшін жаза тағайындай отырып заң оның құқықтық салдарын қарастырған.
Қылмыстардың ... ... ... жаза ...... ... ... жазаларды жеңілірек қатаң жазаны ауырырақ қатаң
жазаға сіңіру немесе тағайындалған жазаларды толық ... ... ... ... ... ... 2 ... белгіленген жағдайларда ғана соттың
сіңіру немесе қосу қағидаларын таңдауға құқы бар, яғни ... ... ... үшін жаза ... ғана. Басқа жағдайларда (егер
жиынтыққа тек ауырлығы ... ғана ... ... санаттағы да қылмыстар кірсе)
сот тек жазаларды қосу ... ғана ... ... ... қолданғанда сот ҚК-тің Ерекше бөлімінің айыпкердің
әрекеті сараланатын бабын назарға алмайды, жасалған әрбір қылмыс үшін ... ... ... ... ... назарға алады. Жеңілірек
қатаң жаза ауырырақ қатаң жазаға сіңіріледі.
Жекелеген қылмыстар үшін тағайындалған жазаларда қосу ... ... ... ... ... ... жағдайда қосқаннан кейінгі түпкілікті
жаза жекелеген қылмысқа тағайындалған жазаның ... ... ... Жазаларды толық қосқанда олардың жиынтығы жеке жазалардың қосындысына
тең болуға тиіс. Жазаларды ішінара қосқанда басқа ... үшін ... бір ... ... ... ... қосуға белгілі бір шектеу қойылған (ҚК-тің ... ... ... тек ... ... ... ... болса, онда
қосқаннан кейінгі түпкілікті жаза жасалған қылмыстардың ең ауыры үшін
жауаптылық ... ... ... ... ... ... ... ең көп мерзімінен немесе мөлшерінен асуға тиіс емес. Мысалы, ... ... ... ... және ... ... ... сотталады.
Бұл қылмыстың екі түрінің біріншісі ауырырақ болып саналады, ол үшін ... жаза — екі ... бас ... ... ... осы көрсетілген
баптары бойынша бөлек тағайындалған жазаларды қосу қағидасын қолданып, сот
тек екі ... бас ... ... ... тағайындай алады. Егер
қылмыстар жиынтығы орта ауырлықтағы қылмысты, ауыр және ... ... ... онда ... жаза тек ... қосу ... жолымен тағайындалады. Бұл жағдайда бас бостандығынан ... ... жаза ... ... заң ... ... ... жиырма жыл шегінде тағайындалуы мүмкін.
Егер қылмыстар жиынтығы ... ... ... ... бас бостандығынан
айыру немесе өлім жазасы не бас бостандығынан өмір бойы айыру ... ... ... бір ... ауыр ... ... бұл жағдайда да
түпкілікті жаза тек жазаларды қосу қағидасы ... ғана ... ... бас ... ... ... жаза ... бес жылға дейінгі
мерзімге тағайындалуы мүмкін.
Сонымен соттың қылмыстар жиынтығы болғанда жаза тағайындау ... ... қосу ... ... бас ... ... көп ... таңдау мүмкіндігін заң реттейді (ҚК-тің ... және ... ... ... қай ... ... және олардың
арасында жиырма жылға дейін мерзімге бас бостандығынан айыру немесе ... не бас ... өмір бойы ... ... жаза ... бар-жоғына байланысты. Сонымен жазаларды қосқанда жазаның ең
көп мөлшерін түпкілікті ... егер осы ... ... ... ... екі қылмыстың да ауырлығы шағын ... ... ... ... ... орын алып отырған әртекті жазаларды қосу
тәртібі ... ... ... онда ... ... ... ... бойынша жазаларды ішінара немесе толық қосу кезінде бас
бостандығынан айырудың бір күніне ... ... ... ... ... бір ... бас бостандығын шектеудің екі күні, түзеу жұмыстарының
немесе әскери қызмет бойынша ... үш ... ... ... ... ... ... келеді делінген.
Кейде сот жиынтық құрайтын қылмыстар үшін әртүрлі, пара-пар ... ... ... бір ... үшін — айыппұл салу, екінші үшін —
бас бостандығынан айыру, ... үшін — ... бір ... ... ... бір ... айналысу құқығынан айыру жазасын қолданады. Әрине,
бұл жерде жеңілдеу жазаны ... ... - бас ... айыруға
сіңіру қағидасын қолдануға болады (егер негіз болса). Бірақ бұл жағдайда
жазалаудың ... ... ... ... жеке — ... ... ... да айыппұл салу, белгілі бір лауазымдарды атқару
немесе белгілі бір қызметпен ... ... ... ... ... ... ... сыныптық шеннен, дипломатиялық дәрежеден,
біліктілік сыныбынан және мемлекеттік ... ... ... ... сияқты жазаларды бас бостандығын шектеу, түзеу жұмыстары,
қамау, тәртіптік әскери бөлімде ұстау, бас бостандығынан ... ... ... ... ... ... тобы дербес орындалады (ҚК-тің
61-бабы). Егер жиынтыққа ... ... үшін ... ... тағайындалса,
онда олар да, негізгі жазалар сияқты, бірін бірі сіңіре алады немесе біріне
бірі қосыла алады. Әртекті ... ... ... ... де (мысалы,
айыппұл салу мен мүлікті тәркілеуді) олар ... ... ... ... қосымша жазаларды түпкілікгі тағайындау тәртібін ҚК-тің 58-
бабының 5 бөлімі ... онда ... ... ... ... ... жиынтықты құрайтын қылмыстар үшін тағайындалған қосымша
жазалар қосылуы мүмкін ... ... ... ... ... жаза
қылмыстың осы түрі үшін белгіленген ең көп ... ... ... ... ... 58-бабыңда белгіленген тәртіп іс бойынша сот үкімі шыққаннан
кейін сол сотталған адамның бірінші іс бойынша үкім ... ... ... ... жағдайға да таралады. Бұл жағдайда түпкілікті ... ... үкім ... толық немесе ішінара өтелген мерзім кіреді.
Бұл норма жиынтық құрайтын қылмыстар әр ... ... ... осы әр ... үшін айыпкерді соттау әр уақытта шығарылған екі немесе одан көп
үкімдер бойынша жүзеге асырылған жағдайға да ... ... адам ... жасайды — бұзақылық және ұрлық. Бұзақылық үшін ол ... ... әлі ... үшін үкім шыққаннан кейін алты ай өткен соң, ол ұрлық үшін
жауапқа тартылып сотталады. Бұл ... да ... ... ... ... ... ... адам бір қылмыс бойынша сотталғанға дейін екі қылмыс
жасаған. Сондықтан да бұл ... де жаза ... ... ... ... қолданылады.
ҚК-тің 58-бабының 6 бөлігінде көрсетілген ... ... ... жаза ... ... үш ... ... сот жаңа үкім бойынша, яғни ... ... ... үшін ... екі үкім ... тағайындалған жазалардың жұмсақтауын қатаңдауына
сіңіру жолымен немесе ... ... ... ... қосу ... шығарылған үкімдерді ескере отырып, ... ... ... ... ... ... ... үкім бойынша жазаның нақты
өтелген мерзіміне есептеу жасалады. Жаза мерзімін есептеу дегеніміз —
егер адам үкім шыққанша бас бостандығынан ... алты айын ... ... оған үкім ... үш жыл бас ... ... жазасын
түпкілікті тағайындаса, онда қылмыстар жиынтығы бойынша екінші үкім
шығарылған кезге дейін оған екі жыл алты ай бас ... ... өтеу ... (7, ... ... ... жаза ... барысы екі кезеңнен
тұрады: 1) жиынтыққа кіретін кылмыстардың әрқайсысы үшін жеке ... және 2) ... ... бұл ... ... ... ... қылмыстардың әрқайсысы үшін жеке жаза тағайындау ҚК-
тің 58-бабының ... ... ... ... және одан ... ... ... Жазаны тағайындаудың мұндай тәртібі сотталғаннан кейін
айыпкерге қылмыстың ... түрі ... ... ... кешірім жасауды
қолдануға мүмкіндік береді. Қылмыстық істі кассациялық тәртіппен ... ... ... ... ... жеке қылмыс үшін тағайындалған
жазаны егер де оған негіз табылса жеңілдетуге немесе оны ... ... ... ... ... жиынтығы бойынша түпкілікті жаза ... ... ... ... ... жазаға сіңіру немесе әр қылмыс ... ... ... ... ішінара қосу қағидаттарының негізінде
іске асады.
Сіңіру ... ... ... сот ... ... бөлімінің айыпкердің
әрекеттері сараланып отырған ... ... ... ... ... үшін осы ... ... тағайындалған нақты
жазаларды есепке алады. Және де, кішірек қатаң жазаны ауырырақ катаң жазаға
сіңіріп белгілейді.
Жеке қылмыстар үшін тағайындалған ... қосу ... ... ... ... ... ... жаза, қосу кезінде қайткен күнде де жеке
қылмыстар үшін тағайындалған ... кез ... ... анағұрлым
қатал болуы керек. Толық қосу ... ... жаза ... ... ... тең, болады. Жазаларды ішінара косу кезінде неғұрлым
қатаңдау жазаға басқа қылмыс үшін белгіленген жазаның бөлігі қосылады.
Жазаларды қосу, ... ... ... ... 58-бабы). Егер де
қылмыстар жиынтығы тек кішігірім ауырлықтағы қылмыстардан тұрса, онда оны
түпкілікті қосу кезінде жаза, Ерекше ... ... ... ең
ауыры үшін жауаптылық қарастырылған бабының санкциясында көзделген жазаның
ең жоғары мерзімінен не мөлшерінен аспауы тиіс.
Егер де ... ... ... ауыр ... ауыр ... ... ... тұрса, онда түпкілікті жаза тек қана ... ... ... ... ... Және де бас ... айыру
түріндегі түпкілікті жаза қылмыстық-құқықтық нормалардың қолданылып отырған
санкцияларымен шектеліп қоймай, жиырма жыл көлемінде ... ... де ... ... ... ... жылға дейінгі мерзімге бас
бостандығынан айыру, өлім жазасын немесе өмір ... бас ... ... ... ... ғана ерекше ауыр қылмыс болса, онда
түпкілікті жаза тағы да жазаларды қосу ... ... ... Бұл ... бас ... ... ... жаза жиырма
бес жылға дейінгі мерзімге тағайындалуы мүмкін.
Сонымен, ... ... ... ... жаза ... ... мүмкіншілігі, сондай-ақ жазаларды қосу қағидатын қолдану кезінде бас
бостандығынан айырудың ең жоғары шегі заңмен реттеледі ... ... де ол ... құрастырушы қылмыстардың қандай санатқа жататындығына,
және де олардың ішінде өлім жазасы, өмір бойына бас бостандығынан ... ... ... ... ... бас ... айыру түріндегі
жазаға әкеліп соқтыратын ... ... ... ... қосу ... жазаның ең жоғары мөлшерінің түкпілікті жазасының
мұндай тәртібі жиынтыққа кіретін екі қылмыстың да ... ... ... ... ... де ... ... қылмыстар үшін қосымша жазалар тағайындалған
болса онда олар да, ... ... ... ... ... немесе біріне-
бірі қосыла алады. Әртекті қосымша жазалардың косылуы кезінде ... ... ... олар ... ... ... ... түпкілікті жаза тағайындау тәртібі ҚК-тің ... ... ... онда ... ... ... тағайындалған негізгі
жазаға жиынтықты құрайтын қылмыстар үшін тағайындалған косымша жазалар
қосылуы мүмкін делінген.
Іс ... ... ... ... ... ... ... осы
алдыңғы іс бойынша үкім шығарылғанға дейін жасаған басқа кылмысқа да ... ... ... да ... Бұл жағдайда алдыңғы үкім
бойынша толық не ішінара өтелген жазаның, мөлшері түпкілікті жаза мөлшеріне
есептеледі.
Аталған норма жиынтықты ... ... ... ... ашылып, және
бұл жеке қылмыстар үшін айыпкерді соттау түрлі ... ... бір ... ... одан да көп ... ... ... қатысты.(13,202-
206)
Адамның бірнеше қылмыстарды жасауы бұл ... жеке ... ... ... куәландырады және оған қатаң ауыр жаза ... ... ... ... ... қылмыстардың жиынтығы
жағдайында қылмыс жасаған ... үшін жаза ... ... ... ... жиынтығында адам әрбір жасалған қылмыс үшін ҚК-
тің тиісті бабы немесе бабының ... ... ... ... бір бабының түрлі бөліктерінде қарастырылған бірнеше ауырлататын
белгілері бар қылмысты жасау жиынтықты құрамайды. Егер бір адам ... осы ... ... болса, онда қылмыстың жиынтығын
құрайды. Әрбір ... жеке ... ... саралап, жазаны әрбіреуіне
тиісті баптың ... жаза ... алып ... ... ... ... тағайындалады.
Сонымен, ҚК-тің 58-бабындағы жаза тағайындау ... ... ... түрлі баптары бойынша сараланған қылмыстар кезінде, бір ... ... ... мен ... қылмыстар кезінде, егер бұл
бөліктер мен ... ... жеке ... ... ... ғана
қолданылады. Егер адамның әрекетінің біреуі аяқталған қылмыс, ал ... ... ... ... ... ... ретінде сараланған
жағдайда да осы ереже қолданылады.
ҚК-тің 58-бабының 1-бөлігінде көрсетілгендей, қылмыстың ... ... жеке ... жаза ... Мұндай тәртіптің болуы адам
сотталғаннан кейін оған нақты қылмыс түрі бойынша ... ... ... ... мүмкіндігін береді.
Қылмыстардың жиынтығы бойынша түпкілікті жаза тағайындау мынадай арнайы
қағидаларға негізделеді:
а). ... ... ... ... қосу қағидасы,
б). жазаларды сіңіру қағидасы.
Бұл қағидаларды қолдану критерииі болып қылмыстың санаты табылады жөне
қағидаларды ... ... ... ... ... ... ... тек ауырлығы онша емес қылмыстар ... ... жаза ... жазаны ауыр жазаға сіңіру немесе оларды толық не
ішінара қосу арқылы тағайындалады. Бүл ... ... жаза ... ... осы ... ең ауыр ... мерзімінен аспауы керек.
Заңда қылмыстардың жиынтығы бойынша жаза ... ... ... ... алу ... ... ... ереже жоқ. Бұл ... ... ... істі ... барысында өздері шешеді. Алайда, ... ... ... сіңіру қағидасын соттар кебінесе жасалған
қылмыстың қоғамға қауіптілік дәрежесінде едәуір айырмашылық ... ... Ал ... ... ауыр және аса ауыр ... жаза ... мәселесі өзгеше тәртіппен ... ... ... жаза тағайындаған кезде сот негізгі жазаға
сол қылмыстар үшін қарастырылған, қосымша жазаларды да қосуы ... ... жаза ... қосымша жазалар да жеке-жеке тағайындалып ... ... жаза ... Егер бір қосымша жазаның түрі екі ... да көп ... ... ... ... онда түпкілікті жаза
мерзімі мен мөлшері оларды толық не ... қосу ... осы жаза ... ең жоғарғы шектен аспауы керек. (13, 211-212)
Бірнеше үкімдер бойынша жаза тағайындау. ... ... ... ... адам үкім ... ... бірақ жазаны толық өтегенге дейін
жаңадан қылмыс жасаса, бұл жағдайда ... ... орын ... ... жаза ... үкімнің болуы;
2. ол жазаны ... адам әлі ... ... жаңа ... үкім ... кейін, бірақ жазаны толық өтегенге
дейін жасалса, бұлар үкімдер жиынтығының белгісі болып табылады.
Үкімдер жиынтығы бойынша жаза тағайындағанда жаңа ... ... ... ... үшін ... ... ... Бұл мән-жай айыпкердің
қоғамға қауіпті адам екендігін, заңда оған қатаң жаза қарастырылуға тиіс
екендігін көрсетеді.
ҚК-тің ... ... егер ... адам үкім шығарылғаннан кейін,
бірақ жазаны толық өтегенге дейін жаңа қылмыс жасаса, сот жаңа ... ... ... ... үкім ... ... өтелмеген бөлігін
толықтай немесе ішінара қосады. Бас ... ... ... жаза ... бес ... аспауға тиіс. Егер үкімдер ... жыл ... бас ... ... ... өлім ... не өмір ... бостандығынан айыру жазасы заңда көзделген тым болмаса бір ... үшін ... деп ... үкім кірсе, онда бас бостандығынан айыру
түріндегі үкімдер жиынтығы бойынша ... жаза отыз жыл ... ... ... жиынтығы бойынша белгіленген түпкілікті жаза
жаңа жасалған қылмыс үшін ... ... да, ... ... ... ... жазаның өтелмей қалған бөлігінен де ... ... ... ... ... түрлерін қосу (оның ішінде
қосымшаларын да) ҚК-тің 58 және ... ... ... ... сот ... ... бойынша жаза тағайындағанда мына тәртіпті
сақтайды:
1) алдымен жаңа ... ... үшін ... ... сол ... сот алдыңғы үкім бойынша тағайындалған жазаның
өтелмеген бөлігін толықтай немесе ішінара қосады.
Үкімдер жиынтығы бойынша жаза ... ... ... ... ... ... сол, бұл жерде тек жазаларды қосу
қағидасын ғана ... ... (ал ... ... ... ... да ... Екінші айырмашылығы — бас бостандығынан айыру
сияқты жазаның үкімдердің жиынтығында жиі ... ... ... ... ... ... ... жаңа қылмыс жасағаны үшін қылмыстың осы түріне
белгіленген ең ... ... ... сот ... кездесіп қалады.
Мысалы, бостандығын шектеу түріндегі жазаны өтеп жатқан адамға жаңа ... бес жыл ... бас ... шектеу немесе отыз жыл мерзімге
бас ... ... ... Бұл ... сот ... ... жазаның өтелмеген бөлігін жаңа үкім бойынша тағайындалған жазаға
сіңіру қағидасын қолдануға мәжбүр болады
Қосуға болмайтын жазалар, оның ішінде ... ... ... ... ... ... ... болған жағдайда сот жазаны үкімдер
жиынтығы бойынша тағайындай отырып, жаза ... ... ... ережесін сақтауға тиіс. Бұл ... жаңа үкім ... ... ... мерзімін және мөлшерін анықтауға қатысты.
Мысалы, егер бұзақылық үшін жаза өтеп ... адам ... ... ... бойынша қорқытып алушылық жасаса, онда жасаған екінші қылмысы үшін
сот тек бір жыл алты айдан үш ... ... ... бас ... ғана ... ... (45, 81-83)
Үкімдердің жиынтығы сотталған адамның үкім шығарылғаннан кейін және сол
үкім бойынша жазасын толық өтеп бітпей жатып ... ... ... ... орын ... ... ... жаңа қылмыс тұлғаның бұған дейінгі ... үшін ... ... жасалады. Бұл жағдай айыпкердің қоғамдық
қауіптілігі аса жоғары екендігін дәлелдеп, заңның жаза тағайындау ... ... ... ... ... ... адамның жаңадан қылмыс жасағандығы үшін, соттың ... ... ең ... ... тән жаза тағайындайтындығы тәжірибеде
кездесіп жүр.
Тұлғаның іс бойынша үкім ... ... ... жаза ... ... бір ... екі не одан да көп қылмыс жасайтын жағдайлары да
кездеседі. Бұл кезде қылмыстар жиынтығы мен ... ... ... алады. Сот алдымен ҚК-тің 58-бабының негізінде жаңа ... ... ... ... Содан кейін, жаңа қылмыстардың ... ... ... ... ... ... ережелерін қолдана
отырып, бірінші үкім бойынша жазаның ... ... ... ... ... қосады. (6, 207-208)
Бірнеше үкім бойынша жазаны етеу мерзімі соңғы қылмысы үшін ... ... ... есептеледі. Үкімдерді жиынтықтап ... ... ... егер ол бас ... ... байланысты болмаса
жазаның сол түріне белгіленген ең жоғары мерзімінен аспауы тиіс.
ҚК-тің 61-бабына сәйкес қылмыстардың және үкімдердің ... ... ... ... толық қосу кезінде бас бостандығынан айырудың бір
күніне:
а) қамаудың немесе тәртіптік ... ... ... бір , ... бас бостандығын шектеудің екі күні;
в) түзеу ... ... ... қызмет бойынша шектеудің
үшкүні;
г) қоғамдық жұмыстарға тартудың сегіз сағаты ... ... ... бір ... үшін көзделген жазадан гөрі неғұрлым жеңіл ... ... ... ... ... ... жазаны жеке
даралауы үшін сотқа көптеген ... ... ... Бірақ өмірде
кездесіп қалатын кейбір нақты ... ... ... мән-жайларын
ескерсек, санкцияның ең төмен шегіне тең жазаны немесе балама санкцияның ... ... ... өзі ... ... боп саналады, жазаның ҚК-
тің 38-бабында көзделген мақсатын қанағаттандырмайды. ... ... ... ... ... ... ерекше мән-жайлар және
әрекеттің қоғамда қауіптілік дәрежесін едәуір азайтатын басқа да мән-жайлар
болған кезде, сондай-ақ ... ... ... сол топ жасаған
қылмыстарды ашуға белсене жәрдемдескен ... жаза осы ... ... тиісті бабында көзделген ең төменгі шектен төмен тағайындалуы
мүмкін, не сот ... осы ... ... ... ... ... не міндетті жаза ретінде көзделген қосымша жаза ... ... ... ... жаза ... сот ... ... жазаның
санкцияға көрсетілген түрін анықтайды, бірақ бұл жаза төменгі шектен ... ... ... ... ... 200-ге дейін айлық
есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл көзделген, ал сот 50 ... ... ... айыппұл тағайындайды.
ҚК-тің сотталған адамның әрекеті сараланатын бабының санкциясында
көзделгеннен ... жаза ... ... сол ... ... одан ... түрін тағайындайды. Жазаның заңда
көрсетілгенінен жеңілірек ... ... сот ... ... жазалар жүйесін басшылыққа алады. Мысалы, ҚК-тің бұл бабы
бойынша санкция бас ... ... мен ... ... балама
қарастырады. Сот бостандығын шектеуді тағайындайды.
Істің ерекше ... ... ... ... қатысушының топ
жасаған қылмыстарды ашуға ... ... ... ... ... жаза ... ... болады.
Істің ерекше жағдайы дегеніміз қылмыс жасау барысында оң мақсаттар мен
игі ... ... ... ... рөлі, оның қылмыс жасау кезіндегі
немесе одан кейінгі мінез-құлқы, күшпен ... ... ... ... жасау, т.б. Бұл жерде ескеріліп отырғаны қылмыс зардабын
болдырмауға бағытталған мінез-құлық, залалдың орнын өз еркімен толтыру, шын
жүректен өкіну, кінәсін ... ... ... ... ... да, ... ... жиынтығы да
ерекше мән-жайлар бола алады. (7, 141-144)
ҚК-тің Ерекше бөлімі баптарының санкциялары сотқа ... ... ... ... ... ... құрастырылған. Алайда, өмірдегі
жағдайлардың сан алуандығы, нақты бір істе ... ... ... ең ... ... тән. жаза тағайындаудың, немесе ... ... ең ... деген жазаны тағайындаудың өзі де жазаның ҚК-
тің 38-бабында тұжырымдалған мақсаттарына сәйкес келмейтіндігі және шамадан
тыс ... ... ... ... тудыруы мүмкін. Мұндай жағдайларды ескере
келе, ҚК-тің 55-бабы әрекеттін қоғамдық ... ... ... ... да ... болған кез де, сондай-ақ ... ... топ ... ... ... ... жәрдемдескен кезде — жаза
ҚК-тің Ерекше бөлімінің тиісті бабында көзделген ең ... ... ... ... не сот жазаның осы бапта көзделгенінен неғұрлым жеңіл
түрін тағайындауы не міндетті жаза ретінде көзделген ... жаза ... ... деп ... (6, ... ... ... негіздерді сот жаза тағайындау кезінде
басшылыққа алуы тиіс бірқатар ережелерді ... ... Онда ... ... ... Ерекше бөлімі бабының санкциясында ... және ... ... ... ... екендігі қарастырылған. Сонымен
бірге осы жалпы ережеден шығатын бір ерекше жағдай бар, бұл ... ... ... ... ... гөрі жеңілірек жаза ... ... ... ... ... бір ... ... ең
төменгі жазаның өзі жасалған қылмыстың жағдайларын ескере ... ... ... ... үшін ... бапта көрсетілген әрекеттің қоғамдық қауіптілік дәрежесін
едәуір азайтатын ... да ... ... ... жауаптылық пен
жазаны жеңілдететін жағдайлардың заңдағы тізіміне енген жағдайлармен қатар
бұл тізімге ... ... да ... ... ... ... заң жазаны жеңілдетудің мынадай үш
түрін қарастырады:
1). ҚК-тің Ерекше бөлімінің ... ... ... жазаның ең теменгі шегінен де төмен жаза ... ... ... ... ... ... ... жазадан гөрі жеңілірек жаза тағайындау;
3). ҚК-тің ... ... ... бабының санкциясында
қарастырылған міндетті жаза ретіндегі қосымша жазаны тағайындамау;
Бірінші жағдайда, заңда қарастырылған жазаның ең ... ... ... жаза ... деген сот тиісті баптың санкциясында көрсетілген
жазаның түрі ... жаза ... ... сот ... ... ... де қысқартады.
Екінші жағдай бойынша, заңда қарастырылған жазадан гөрі жеңілірек жаза
тағайындау кезінде сот ҚК-тің 39-бабындағы жеңілірек ... ... ... қарай тізілген жазалар жүйесіне сүйенеді. Бұл ... сот ... ... бап ... ... жазадан гөрі жазаның
жеңілірек түрін таңдауы мүмкін.
Үшінші жағдай бойынша міндетті жаза ... ... ... ... ... сот істің ерекше мән-жайлары бар деп таныған
жағдайда және тағайындалған жазаны жеңілдету үшін қолданбауы ... ... ... жазаны қолдануды міндеттеп отырғанымен, соттың жазаны жеңілдете
отырып қосымша жаза ретіндегі мүлкін тәркілеуді қолданбауға құқысы бар;
Жоғарыда ... ... де ... ... жаза ... ... гөрі жеңілірек жаза тағайындау, ... ... ... жаза ... ... заң соттарға осы жағдайларды қолдануға
негіз болған ерекше жағдайларды үкімде көрсету міндетін ... ... ... ... ... ... іс ... ерекше жағдайлардың
болуы, сонымен бірге топтық қылмысқа қатысушының ... ... ... танылады. (13, 207-209)
Аяқталмаған қылмыс, қатысып жасалған қылмыс және қайталанған қылмыс
үшін жаза тағайындау. Қылмыстық кодекс аяқталмаған қылмыс, ... ... және ... ... үшін жаза ... кейбір
ерекшеліктерін қарастырған.
ҚК-тің 56-бабына сәйкес аяқталмаған қылмыс үшін жаза ... ... ... ... қылмыс жасауға оқталғанда) бұрын
көрсетілген мән-жайлардан басқа қылмыстың ... ... ... ... ... алу ... сонымен қатар қылмыс жасауға қалай оқталғандық
ескеріледі. Қылмыс жасау пиғылы жүзеге ... ол ... ... ... ... аяғына дейін жетуіне тосқауыл болған мән-жайды есепке
алудың ... ... ... ... ... Мысалы, әйел зорлауға
оқталған адам әйелдің жанұшыра ... ... ... ... ... ... жеткізе алмайды. Екінші жағдайда қылмыскер өзінің
сондай пиғылын қылмыс ... ... ІІМ ... тосыннан келіп
қалуы нәтижесінде жүзеге асыра алмайды. Бірінші жағдайға қарағанда екінші
жағдайда ... ... ... ... Бұл жерде өзінің қылмыстық
пиғылын ... ... үшін ... ... ... мүмкіндік болғанын,
мақсатқа жетуге қаншалықты жақын қалғанын ескеру қажет. Сонымен қатар егер
адам қылмысқа дайындалғанда немесе ... ... ... сол ... ... ... ... шама болмаса да мүмкіндігін асыра
бағаласа, сот бұл мән-жайды есепке алып ... ... ... ... жасаған адамға қарағанда, жеңілдеу жаза тағайындауға
тиіс. Қылмысқа ... ... ... ... оқталу қауіптірек
әрекет болғандықтан заң қылмысқа дайындық жасауға қарағанда сол ... ... үшін ... жаза ... ... ... ҚК-
тің 56-бабының 2 бөлігінде — қылмысқа дайындалғаны үшін тағайындалатын
жазаның ... мен ... осы ... ... ... ... үшін ... жазаның неғүрлым қатаң түрінің ең ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Егер адамға ҚК-
тің 127-бабының 1 бөлігінде көзделген ... ... үшін ... оған ... ең қатаң жаза бір жыл алты айға ... ... ... бола алады, егер ҚК-тің 231-бабының 1 ... бір жыл ... ... ... үшін жазаның мерзімі мен мөлшері ҚК-тің Ерекше
бөліміндегі тиісті бапта ерекше ... үшін ... ... неғұрлым
қатаң түрінің ең жоғарғы мерзімінің немесе мөлшерінің төрттен үшінен аспауы
керек (ҚК-тің 56-бабының 3 ... ... ... ... ... ең ... ... тиісінше, екі жыл үш ай және бір жыл
алты ай бас бостандығынан ... ... ... дайындалғаны және қылмыс жасауға оқталғаны үшін өлім жазасы
мен өмір бойы бас ... ... ... ... бұл жаза ... ... ... кодекстегі баптардың санкциясында
көзделген болса да, тағайындалмайды.
Қатысып ... ... үшін ... жаза ... ... заң соттың жоғарыда көрсетілгендермен қоса мына ... ... ... ... ... адамның іс жүзінде қатысу сипаты мен
дәрежесін, осы қатысудың ... ... ... ... оның
келтірілген немесе келтірілуі мүмкін зиянның сипаты мен ... ... ... ... қылмысқа қатысушылардың әрқайсысының қоғамға қаншалықты
қауіпті екендігі және ... ... жаза ... ... ... қатар, егер банданың алдына қойған мақсатқа жетуіне,
сондай-ақ келтірілген немесе ... ... ... ... мен ... ұйымдастырушы екі адамның ... ... ... ... көру қиын ... қылмысқа қатысушыларға жаза тағайындау жөнінде ҚК-тің 57-
бабында мынадай тағы бір міндеттеу бар: ... ... ... ... ... пен ... жеңілдететін немесе ауырлататын мән-
жайлар тек сол ... жаза ... ... ғана ... ...... ... кейін қайта қылмыс жасауы,
оның қоғамға аса қауіпті екендігінің белгісі, сондықтан да заңда қылмыс
қайталанған жағдайда жаза ... ... ... ... (ҚК-тің
59-бабы). Оның мәні мынада: қылмыстардың қайталануы бойынша жаза тағайындай
отырып, сот бұрын ... ... ... ... және ... дәрежесін, оның алдындағы ... ... ... ... ... ... ... жаңадан жасалған
қылмыстың сипаты мен қоғамдық қауіптілік дәрежесін ескеруге тиіс.
Қылмыстардың қайталануы жағдайында жасалған қылмыс үшін жазаның мерзімі
мен мөлшері, жасалған ... үшін ... ең ... жаза ... ... мерзімі мен мөлшерінің жартысынан төмен болмауға тиіс.
Қылмыстың қауіпті қайталануы жағдайында тағайындалатын жаза ... үшін ... ең ... жаза ... ең жоғарғы мерзімі мен
мөлшерінің үштен екісінен, ал қылмыстың аса қауіпті ... ... ... ... төмен болмауға тиіс (ҚК-тің 59-бабының 2 бөлігі). Мысалы,
қасақана жасаған бұрынғы қылмысы үшін сотты болған адам ... ... ... ... ... ... көрсетілген бөлігінің санкциясында
балама ретінде берілген бес түрлі жазаның сот айыпкерге ең ... ... ... ... ... тағайындай алады. Бұл жағдайда қылмыстың жәй
қайталануы орын алғандықтан, ... ... 2 ... ... ... бір жыл алты ... үш жылға дейінгі мерзімге бас ... ... ... Егер ... ... ... ... нышаны болса — екі жылдан үш жылға ... ... ... аса ... ... ... — екі жыл үш айдан үш ... ... бас ... ... ... тағайындай алады.
Егер ҚК-тің Ерекше бөлімінің қолданылып отырған нормасы соттылықтың
болуын ... ... ... ... ... ... сот жазаны ҚК-тің 59-бабының екінші бөлігінде көзделген
тәртіпті ескермей-ақ тағайындайды, яғни сот жаза ... ... ... аз ... ... ауқыммен шектелмейді. Бұл, мұндай жағдайларда
қылмыстың қайталануы қылмыстық — заң нормаларында бұрыннан ескерілгендігіне
байланысты, сондықтан да жаза ... ... оны ... ... ... жоқ. ... қатар қылмыстардың қайталануы болып және ҚК-тің 55-
бабында көзделген ерекше мән-жайлар орын ... бұл ... да жаза ... ... ... ... тәртіпті есепке алмай тағайындалады.
ҚК-тің 59-бабының бұл ереже-леріне ... беру үшін мына ... ... ... ... ... 3 бөлігінің «в» тармағы
бойынша бұрын екі немесе одан көп ... бар адам ... ... ... ... немесе қорқытып алушылық үшін сотталды. Мұндай ... ... ... ... 2-бабында көрсетілген ережені ескереді
(қылмыстардың қайталану белгісі бола ... да), яғни ... ... үш
жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру жазасын тағайындай
алады. (45, 84-87)
Қатысып ... ... үшін жаза ... ... ... тек жоғарыда айтылған ғана емес мына төмендегідей мән-жайларды да
тұлғаның қылмысқа іс ... ... ... мен ... бұл ... мақсатына жетудегі мәнін оның келтірілген немесе келтірілуі
мүмкін зиянының сипаты мен ... ... ... ... ... ... ... қатысушылардың. әрқайсысының қоғамдық
қауіптілік деңгейі де түрлі болып ... бұл ... ... ... әсер ... керек. Сонымен қатар, банданың алдына ... ... ... ... ... ... ... түрі мен мөлшеріне
ықпалын, айталық, ... ... екі ... ... ... көргенде айтарлықтай өзгешеліктің бар екендігінен байқау қиынға
соқпайды.
Топтық қылмысқа қатысушыларға жаза ... ... тағы ... бар. ... ... жеке ... қатысты жауаптылық. пен
жазаны жеңілдететін немесе ауырлататын мән-жайлар тек сол ... ... ... ғана ... ... ... өзін соттағаннан
кейін қайта қылмыс жасаған тұлғаның ... ... ... ... ... заң ... қайталануы кезінде жаза
тағайындаудың арнайы ережелерін бекіткен. Оның мәні сот ... ... жаза ... ... ... ... қылмыстардың
санын, сипатын және қоғамдық қауіптілік дәрежесін, оның ... ... ... ... ... ... мән-жайды, сондай-ақ
жаңадан жасалған қылмыстың сипаты мен қоғамдық қауіптілік дәрежесін ескеруі
тиіс екендігінде.
Қылмыстардың қайталануы ... ... ... үшін ... мерзімі
мен мөлшері, жасалған қылмыс үшін көзделген ең қатаң жаза түрінің ең ... мен ... ... төмен, ал қылмыстардың кауіпті қайталануы
жағдайында — үштен екісінен төмен, ал қылмыстардың аса кауіпті қайталануы
жағдайында — ... ... ... ... ... (6, ... қылмыс екі сатыдан: қылмысқа ... және ... ... және олар ... ... ... бойынша ажыратылады.
Қоғамға қауіпті зардаптардың болмауына байланысты бұл ... ... ... аса ... емес. Сондықтан заңшығарушы аяқталмаған
қылмыстар үшін жаза ... ... ... ... ... ... дайындалуға қарағанда қылмысқа оқталу үшін қылмыстық
жауаптылық жасалған қылмыстардың қандай санатқа ... ... ... 4-бөлігі қылмысқа дайындалғаны және қылмысқа
оқталғаны үшін өлім ... мен өмір ... бас ... ... ... тиым ... - ... әрекеттің ерекше түрі. Қатысушылықпен жасалған
қылмыстар үшін жаза тағайындау ... ... жаза ... ... бірге қылмысты жасауға адамның іс жүзінде қатысу сипаты мен
дәрежесі, осы қатысудың қылмыс ... ... ... ... ... немесе келтірілуі мүмкін зиянның сипаты мен мөлшеріне оның
ықпалын ескеруі тиіс. Қатысушылық ... жаза ... жаза ... жеке ... болуы қажет. Бұл жағдайда қылмысқа қатысушылардың
біреуінің жеке басына ... ... пен ... ... ... жағдайлар тек сол қатысушыға жаза тағайындау кезінде ғана
ескерілетіндігі есте болуы ... Заң ... жаза ... ... ... ... іс жүзінде қылмысқа қатысуының сипаты мен
дәрежесін атап кеткен. Бұл ... ... ... ... және
нысандарына қатысты қолданылады. Қатысушылықтың сипаты - деп қатысушының
(ұйымдастырушының, айдап ... ... ... ... мен қызметін түсіну қажет. Ал ... ... ... ... өз ... ... белсенділік, қызбалық шарасы. Бұл екі
қатысушылықтың сипаты мен ... ... ... ... нақты жағдайда
ескеріліп отыратын бірін бірі толықтырушы ұғымдар болып табылады.
Сонымен бірге, қатысушылықпен жасалған қылмыстардағы қатысудың шегінен
шығушылық ... де жаза ... ... бар. Бұл ... орындаушысының қылмысқа қатысушылардың алдын ала сөз байласқан,
ойластырған әрекеттерінен басқа жоспарланбаған әрекетті өз ... ... ... ... ... шыққан әрекет үшін ҚК-тің тиісті бабы
бойынша сол әрекетті жасаған адам ғана ... ... және ... ... ... жаза ... Ал қылмыстың қалған
қатысушылары тек бірлесіп ойластырылған әрекет үшін ғана ... ... ... заңы ... ... үш ... ... қауіпті кайталану жене аса қауіпті қайталану.
Қылмыстың қайталануының ең бір шешуші ... ... ... ... ... ... рецидивист тұлғасының және оның
қылмыстық әрекетінің аса қауіпті екендігін куәландыратын фактор. ... ... ... ... ... ... кінәлінің қайта
қылмыс жасауымен ғана емес, сонымен бірге тұлғаға қолданылған қылмыстық-
кұқықтық ықпал ету ... ... ... ... де ... ... жасауымен де анықталады. Рецидивистің қылмыстық әрекеті соттылығы
бола түра жүйелі түрде қылмыстар жасаумен ... оның ... ... ... ... ... ... жасағандық,
үшін жазаның негізі мен шегі ашып ... ... ... ... жаза тағайындау кезінде ескеруі тиіс жағдайлардың ... ... ... жасаған қылмысының саны;
2). Бұрын жасалған қылмыстың қоғамға қауіптілік сипаты мен ... Оның ... ... түзетушілік ықпалының жеткіліксіздігіне
себеп болған мән-жайлар;
4). Жаңадан жасалған қылмыстың қоғамға ... ... ... осы ... ... ... ... жөне рецидивист кінәлінің
тұлғасы туралы барлық мәліметтерді ... ... ... жеке даралауға
мүмкіндік береді. Сонымен бірге, Қылмыстық кодексте әрбір ... ... жаза ... ... ... ... ... шектерді енгізген.
Бұл кезде ... ... ... ... оған ... ... өзі ... болып табылады:
а) қылмыстың қайталануы жағдайында жасалған қылмыстар үшін жазаның
мерзімі мен ... ... ... үшін көзделген ең қатаң жаза түрінің ең
жоғары ... мен ... ... ... ... ... ... кауіпті қайталануы жағдайында жасалған қылмыстар үшін
жазаның мерзімі мен мөлшері жасалған ... үшін ... ең ... ... ең ... ... мен мөлшерінің жартысынан төмен болмауы;
в) аса қауіпті қайталану жағдайында жасалған қылмыстар үшін ... мен ... ... ... үшін ... ең ... жаза ... ең
жоғары мерзімі мен мөлшерінің үштен екісінен төмен болмауы ... ... ... ... ... ... екі ... заңда көрініс тапқан:
1) Егер адамның соттылығы жасалған қылмыстың ауырлататын белгісі
болса. Мұнда ... ... ... қылмыс сараланып отырған бап
санкциясында ескеріліп ... ... Бұл ... жаза
қайталануды, қауіпті ... және аса ... ... ... егер сот қажет деп тапқан жағдайларда санкциядағы жазаның төменгі
мерзімі мен мөлшерінде ... ... Егер сот ... ... ... ... төмендетуге, жеңілірек
жаза тағайындауға негіз болатын ҚК-тің 55-бабындағы ерекше ... ... ... ... ... ... бап ... төменгі шегінен де
төмен жаза тайындауы мүмкін. Аталған ереже ... кез ... ... ... (13, ... ... ... келе, Қазақстан Республикасы жаза
тағайындауды реформалау барысында үлкен жетістікке қол ... ... Жаза ... заңға сәйкес жүзеге асыру ... ... ... ... қалыптастырудың кепілі болмақ ... ... біз ... жағдайды сауықтырғымыз келсе, шынайы зайырлы,
демократиялық және ең бастысы, құқықтық мемлекет орнатуды қаласақ, ... ... ... ... ... отырып мемлекеттік қызмет пен оның
қызметшілерін қалыпты қызмет атқару үшін ... ... ... және құқықтық алғы шарттар жасауымыз керек.
ҚР-ның Президентінің ... ... ... ... лауазымды
адамдар және жалпы мемлекеттік қызметкерлер ҚР-ның ... ... ... қажет.
Кез келген Заң адамгершілік, парасат, ізгілік қағидаларын ұстануға
тиіс. ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіші- сапалы мемлекеттік қызметті ... және ... ... ... жаза ... ... ... сапасын
бағалаудың басты өлшемінің бірі-кәсіби біліктілік, заңды жақсы ... және оны ... ... ... ... заң ... соттар
азаматтардың құқығын, бостандығын, мұқтаждығын, мүддесін көздей отырып адал
жаза тағайындау-мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... көтеруге нағыз құқықтық, демократиялық
мемлекет ... үлес қосу ... ... ... жатқан істері, яғни
қылмыстық заңдылық бойынша тағайындайтын жазалары адал, заңды, әділетті
болуы ... ... ... ... ... соттарды даярлау ісі
ас маңызды, әрі ... ... ... табылады. Қай жұмысты болса да, сапалы
атқару, қандай мақсатты болса да, ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Бұл ... ... ... мен ... ... роль атқарады.
Біздің пікірімізше ерекше назар аударатын тағы бір мәселеміз: соттарды
әлеуметтік, материялды, қамтамасыз ету мен құқықтық қорғау мәселелері ... ... ... өз ... заңды, әділетті, адамгершілік ретінде
өз қызметтерін жүзеге асырады.
Ата заңымыз- ... ... сот ... ... ... ... саласының ролін жоғары деңгейге көтерді.
ҚР-ның Сот органы қылмыс жасауына айыпталған азаматтың қылмыстық ... әрі ол ... ... жаза ... ... ... ... жасалған қылмысқа кінәлі деп тек сот ғана таниды. Соттың ерекше
юрисдикциясына жататын істерді ешқандай мемлекеттік органдар мен ... ... ... сот ... жалғыз органы. Қылмыстық істі бірінші сатылы сотта
шешу және сот отырысында заңды, негізді жаза ... ... ... ... қолдану- бұл тек соттың құқығы.
Бүгінгі құқықтық реформаны ... ... ... жаза беруді
мүмкіндігінше жұмсарту бағытында шешіліп жатқан мәселе көп. ... ... ... ... ... яғни адамдарды түзеу амалы.
Сот құқықтық реформаның өзекті мәселелерінің бірі мемлекетімізді одан
әрі демократияландыруға бағытталған ... ... ... ... Біз ... шынайы демократиялық және тәуелсіз мемлекет ... ... ... ... деп енген кезеңде өмір
сүріп отырмыз. Демократиялық мемлекет құру ... ... ... ... кезде, сот саласында үлкен өзгерісер орын алуда.
Республикада қалыптасқан әділетті сот жүйесінің арқа ... ... бірі ... ... ... ... ... тәуелсіздігі- сот ісін жүргізу барысындағы судьялардың
әділеттілігі мен ... ... ... ... ... ... бұл оларға берілген артықшылық емес,керісінше
қоғам мен ... ... ... ... істер мен дау-дамайларды қарай отырып үкім мен өзгеде шешімдерді
шығарып қана қоймайды олардың қызметі ең алдымен қылмысқа ... ... мен ... ... ... ... ... кез келген сот
сатысындағы әр бір сот шешімі Қазақстан Республикасы мемлекетінің атынан
жарияланатындықтан сот ... ... ... атап ... ... ... жүзеге асыру шеңберінде қылмыстық заңдарды
ізгілендіру, жазаны ... ... ... ... ... өлім ... қолданудың дүниежүзілік үрдісіне сәйкес, өлім
жазасынан кезең-кезеңмен бас тарту ... ... жылы 16 ... ... Қазақстан Республикасы қылмыстык,
кодексінде өлім жазасы ... ... ... ... ... және ... ... бойынша, әскери қылмыстар үшін елім
жазасы тек соғыс уакытында немесе ұрыс ... ... ... ... Республикасы Президентінің 2003 жылғы 17 желтоқсан дағы ... ... 2004 ... 1 ... ... өлім ... ... Қазақстан Республикасы Конституциясына сәйкес, адамға берілетін
негізгі келілдіктердің бірі адамның өмір сүру құқығының ... ... ... болмақ.
Сот-құқыкдық реформаның өзекті мәселелерінің бірі мемлекетімізді одан
әрі демократияландыруға бағытталған қылмыстық саясатты ... ... ... ... ... ... ізгілендірудің шынайы мәні
қылмыстық жауаптылықты жұмсарту ғана ... ... ... және ... ... жасау дегенді білдіреді, бұл мемлекеттің
жазалау құралдарын үнемдеп, қылмыскерге жаза тағайындаудың басқа тәсілдерін
кең қолдануға жол ашады. Сотталушының кінәсі қаншалықты ауыр ... да, ... ... ... ал жаза — бұл кек алу және ... ... шалыс басқан адамды тәрбиелеу және түзеу екенін ұмытпауымыз
керек.
Қазақстан ... ... ... ... және экономикалық даму
жолына түсіп, тәуелсіздік алғанға көп болған ... ... ... ... ... ... ... оңай шаруа емес, бәрін қайтадан бастауға тура келіп отыр.
Әлемдік ұлы көштің тың жолына түсу ... ... ... тер ... ... етуді талап ететіні сөзсіз. Бүның бәрін жеңу
үшін алдымен заңды негіздер ... ... ол ... ... ... ... орайда Казақстан Республикасының құқықгық зандарына және қылмыстық
кодексіне өзгерістер мен ... ... ... ... керек.
Қолданыстағы қылмыстық кодекске соңғы жылдары енгізілген өзгерістер мен
толықтырулардың дені онша ауыр емес және ... ... ... ... ... жазаның бас бостандығынан айырумен байланысты
емес түрлерін көбірек ... ... ... жылы 21 ... ҚР-ның Қылмыстық, Қылмыстық іс жүргізу және
Қылмыстық атқару кодекстеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы заң
кабылданды. Осы ... ... ... ... ... ... ... баптарына енгізілген өзгерістер яеттарға қылмыстардың жиынтығында
және кайталануы ... бас ... ... ... ... ... ... мүмкіндік берді.
Сондықтан қылмыстық саясатты ізгілендіру мәселесіндегі заншығарушылық
үдеріске елеулі түзетулер енгізілуі тиіс. Оның ішінде ҚК-тің ... ... ... мен соттарға онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыс
жасалғанда айыпталушы мен ... ... ... ... ... ... ... жаңа редакциясын өзгерту керек.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... іс ... кодексі, Алматы. Юрист,
2005ж.
3. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі, Алматы. Юрист,2005ж.
4. Қазақстан ... ... Соты ... ... ... ... ... курсына тіркеме). Оқулық, басылым
1996ж.
5. Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты Пленумының «Жаза тағайындағанда
соттардың ... ... ... Қаулысы №3 24.06.1993ж.
6. Ағыбаев А.Н. «Қылмыстық құқық» Жалпы бөлім.Алматы. «Жеті-жарғы» 2001ж.
7. Алауханов Е. Рахметов С. «Жаза» Практикалық-оқу құралы. Өркениет ... ... М. «Сот ... ... адам және ... ... ... кепілі» //Заң 1/2002ж
9. Әсілбекова Ғ. «Қазақ әдет-ғұрыпындағы жаза түрлері.» //Заң 7/2003ж
10. Байбатыров С. «Кодекс жазалайтын қару ма, әлде ... ... ... ... ... Н.А. «Цели наказания и средства их достижения в исправительно-
трудавых учреждениях.» Л.1963г.
12. Броневский С. Записки о киргиз-кайсаках ... ... ... ... Д.Б. ... ... ... Алматы .2003ж.
14. Губченко В «О некоторых аспектах эффективности наказания» //Заң және
заман 1/2001ж
15. Дубинин Н.П. ... ... ... М: ... Дулатбеков Н. «Әдет-ғұрып заңдарындағы жаза тағайындау.» //Заң ... ... ... Е. «Заңның үстемдігі, жазаның әділдігі керек» //Заң және
заман 6/1997ж
18. Жұмағұлова Ш. «Қылмыстық құқық бойынша жазаның ... » ... ... ... ... Ш. ... ... мәні мен мазмұнын анықтау» //Заң
4/2002ж
20. Загряжский Г «Юридический обычай ... ... для ... ... ... Зиманов С.З. «Общественный строй казахов половины XIX века» Алматы:
Наука 1958г.
22. Зиманов С.З. «Проблемы ... ... ... ... ... ... ... С.З «Исследования правого памятника Жеты Жаргы» Алматы 1997г.
24. Карпец И.И. ... ... ... и ... ... лит. ... Карпец И.И. «Индивидуализация наказания. » М 1962г.
26. Кәкішев Т. «Билер сөзі», Алматы.1992ж..
27. Кошкин Е. «XVIII-XIX ғасырдағы қазақ ... ... ... және жаза ... ... ... ... Курс советского уголовного права: 6-томд. 3 т., М 1970г.
29. Қайыржанұлы Е, Бұғыбайқызы Д «Кәмелетке толмаған қылмыскерлерге жаза
тағайындауың ... ... ... ... Е ... жаза ... болуы керек?» // Заң газеті 29 қыркүйек
2005ж
31. Қырқабаев А ... ... сай ма?» //Заң және ... ... ... Н «Қылмыстық жазаның мәні мен мақсаты хақында» //Заң
2/2002ж
33. ... В.А. ... ... ... Харьков 1976г.
34. Маркс К., Энгельс Ф. Шығ. жин. 1-том М ... ... А.И. ... ... ... и ... преступления. » Свердловск 1975г.
36. Михлин А., Шмаров И. «Система уголовных ... ... ... // ... ... А.Қ. «Құқықтық мұра» Алматы. «Жеті Жарғы» 1998ж
38. Нұрлин А. ... ... //Заң ... ... Г. ... ... билер сотының теориялық мәселелері».
//Заң 6/2004ж
40. Оңалбаев Т. «Төре бітігіндегі қылмыстық істер және жаза түрлері» //Заң
7/2005ж
41. Оңалбаев Т. «Абайдың билер ... ... ... және жазалау
амалдары» //Заң 7/2004ж
42. Поленов Г.Ф, «Назначение наказания» Алматы, 1998г
43. Полубинская С.В. «Цели уголовного наказания.» М ... ... ... П. ... өмір сүру ... және өлім жазасын жою
мәселелері» //Заң ... ... С.М, ... Б.А ... ... назначение.» Учебное пособие. Алматы. «Жеті-Жарғы» 2000ж.
46. Рычков Н.Д ... ... ... ... ... 1972г.
47. Ресей Федерациясының Қылмыстық кодексіне түсініктеме. Жалпы бөлім,
ИНФРА-М-НОРМА 1996ж.
48. Сапарбеков С. «Билер ... ... ... ... 1992ж.
49. Сназаров Е. «Сот тәуелсіздігін нығайту жолдары» //Заң 4/2004ж
50. Сыдықова С. «Жанадан ... жаза ... ... ... ... және ... 7 шілде 2004ж
51. Тарбагаев А.Н. «Понятие и цели уголовной ответсвтенности.» Красноярск.
1936г.
52. Тұрашев Е. «Сот ... мен ... ... ... //Заң ... ... право. Часть общая: Уголовное накозание: понятие, виды,
назначения: 4-томд 3 т. ... ... ... М.Д. «Наказания по советскому уголовному праву» М 1958г.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қылмыстардың көптігінің қылмыстық-құқықтық сипаттамасы. Қылмыстардың қайталануы және жаза тағайындау59 бет
Қылмыстық құқықтағы жаза жайлы82 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыстары бойынша сот ісін жүргізу190 бет
Көне дүниедегі мектеп және тәрбие15 бет
Жазаны жеңілдетудің тәсілдері11 бет
Заң шығару процесі: түсінігі,негізі және сатылары18 бет
Термодинамиканың 3-ші заңы4 бет
Термодинамиканың үшінші заңы7 бет
Философия - дүниегекөзқарастың ғылыми-теориялық түрі4 бет
Қылмыстық құқықтағы жазаның түрлері мен мақсаты6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь