БАҚ саласындағы этикалық нормалар

ЖОСПАР
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.4
I Бөлім. Бұқаралық ақпарат құралдарының мүмкіндіктері
1.1. ҚР Бұқаралық ақпарат құралдарының заңы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5.8
1.2. БАҚ.тың кәсіби қағидалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8.10

II Бөлім. Журналист этикасы
2.1. Журналист этикасының сөз бостандығындағы орны ... ... ... ... ... 11.13
2.2. Журналисттің моральдық.этикалық ұстанымдары ... ... ... ... ... ...14.16
2.3. Журналисттің құқықтары мен міндеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
2.4. Журналисттік талаптық құқықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18.19
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20.22
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23.24
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Адамның кез келген қызметі, әркімнің кәсіби жұмысы күн өткен сайын тәжірибе түрінде жекеден жалпыға, оңайдан қиынға ұласып, жетіле түседі. Журналистің кәсіби шеберлігі де осындай толассыз үрдістерді барынша байыптап, зерделеп, пайымдаудың негізінде қалыптасады. Қоғамдық әдет-ғұрыптардың саналуан реңінде адамдардың кәсібіне қатысты әдептік белгілері болады. Әртүрлі кәсіпте өндірістік, гуманитарлық талаптар адамдардың қызметтік бағытына әсер етеді. Алайда, қоғамдағы барлық кәсіптердің өзіндік жеке дара моралі болмайды. Өйткені, кәсіби мораль басқа қоғамдық өнегенің модификациясынан ерекшеленбейді. Тек қана адамдардың әдет-ғұрып санасына және дағдыларына олардың кәсіптері бойынша атқарылатын қызметтеріндегі ерекшеліктер өзіндік әсер етеді. Мәселен, әртіс сахнада да, одан тыс жерлерде де өз рөлін атқарады, ұстаздар да аудитория да ғана емес одан тыс барлық жерде де педагогика ғылымының негізінде ұстаздық қызметін жүргізеді. Адамның қоғамға және басқа адамдарға қатысты міндеттерін анықтайтын адамгершілік өнегесі, нормалар жүйесі мораль деп аталады. Ол – қоғамдық сананың түрлерінің бірі. Мораль, адамгершілік туралы ілім, қоғамдық сананың бір түрі – әдеп (этика) болып саналады. Моральдің кәсіби ерекшелігін зерттейтін ғылым кәсіби әдеп деп аталуы осындай өмірдің даму заңдылықтарын бағамдаудан, пайымдаудан туады.
Егер қоғамдағы барлық кәсіби мамандықтарға кәсіби әдеп мәнінде зерделей қарайтын болсақ, адамдардың тағдыры мен рухани әлеміне жақын тұратын кәсіп иелері өзгелерден оқшау көрінеді. Кәсіп сөзінің алғашқы мәні - болмысымен қызмет көрсету болып саналған. Орта ғасырда кәсіп сөзінің мәні сопылық, тақуалық ант беру болды. Сондықтан, діни тұлғалармен бірге заңгерлер, дәрігерлер және әскерилер кәсіби шеберлер қатарында саналды. Қоғамның өркениеттенуіне байланысты журналистер дәрігерлермен, ұстаздармен, діни тұлғалармен, заңгерлермен, саяси қайраткерлермен қатар қоғамды дамытуға араласатын болды. Ендеше, журналистиканың қоғамдағы атқаратын қызметі ерекше.
Біріншіден, журналистика – құрамына газет, журналдар кітап баспасы, телерадио редакциялары, интернет жүйесі кіретін, олардың техникалық, ақпараттық, ұйымдастыру-басқару, оқу және ғылыми орталықтар сияқты инфрақұрылымдары бар қоғамдағы әлеуметтік институттің бірі.
Екіншіден, журналистика – ақпарат жинайтын, оларды іріктейтін және әлеуметтік мәніне байланысты өңдейтін, оларды тарататын қызмет түрлері.
Үшіншіден, журналистика – осындай қызметтерді аудиторияға жеткізетін баспасөзде редактордан, журналистерден бастап, корректорге дейінгі, телерадиода ұжым басшысы, бас продюсер, бас редактор, редакторлардан бастап режиссер, оператор, дыбыс режиссеріне, бейне инженерге т.б. дейінгі кәсіптер жиынтығы.
Пайдаланылған әдебиеттер тiзiмi

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995 ж.
2. Шамахайұлы Қ. «Мен көрген Америка», Қарағанды-2001. 24-б.
3. В.Корконосенко С.Г. «Основы журналистического мастерства» -- М.; «Аспект ПРЕСС» 1987. – 284 с.
4. Шамахайұлы Қ. «Сөз бостандығы және mass media». Қарағанды.ҚарМУ баспасы, -2004. 116-б.
5. Афанасьев В. Г. «Социальная информация и управление обществом». М.1981.с.383.
6. Капаева А. «Цензура в Казахстане». Евразийское сообщество. №3.2003. с.43.
7. Кенжебаев Б. «Қазақ баспа сөзінің тарихынан мәліметтер». -- Алматы, 1956. – 150 б.
8. Ворошилов.В.В. «Права и этика в журналистике»., Санкт-Петербург, 2004. – 320 с..
9. Аврамов Д.С «Профессиональная этика журналиста». -- Издательство Московского университета, 2003. – 272 с.
10. Барманқұлов М.К. «Журналистика для всех», Алматы, 1972г.
11. Әуезов М. «Әдеби мұра және оны зерттеу». -- Алматы, 1961. – 230-б.
12. Шамақайұлы Қ. «Журналист шеберлігінің  негіздері». Қарағанды:2002.16-б. 
13. Шамахайұлы Қ. «Қазақ шешендік өнері және журналистика». «Ақ жол-Қазақстан», №51,19.12.2003).
14. Отт Урмас. «Вопрос + ответ = интервью». -- М., Московский рабочий, 1991. – 195 с.
15. Бекқожин Қ. «Қазақ баспасөзі тарихының очеркі». -- Алматы, 1981. 230 б.
16. Ворошилов В.В. «Журналистика». -- Санкт-Петербург, 2004. – 700 с.
17. М.К.Барманқұлов. «Телевидение: Деньги или власть». Алматы. -- 1997. 160 с.
18. Омашев Н. Журналистиканың жаңа стилі. - Ақиқат. -№9. 1997. – 86-б.
19. Бекқожин Қ. «Қазақ баспасөзінің даму жылдары». -- Алматы, 1964. 310 б.
20. Алдаберген Қ. Ж.Нұсқабайұлы. Ф.Оразай. «Қазақ журналистикасының тарихы». Қ. Алматы, 1994. Қ. Қ.356 б.
21. Кенжебаев Б. «Қазақ баспасөзінің тарихынан». -- Алматы, 1962. – 80 б.
22. Шамахайұлы Қ. «Демократиялық қоғамдағы баспасөз және ақпарат құралдары». Алматы, 2005. – 95-б
23. Қожакеев Т. «Сара сөздің саралары». -- Алматы, 1995 . –
180 б.
24. Сұлтанов  Қ. //Сөз  бостандығы. Оны  БАҚ  қалай  пайдалануда? «ЕҚ», №92,  18.ІҮ. 2003. 
        
        Қазақстан Республикасы Бiлiм және ғылым министрлiгi
Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар ... ... ... және ... коммуникация факультетi
«Халықаралық коммуникация» кафедрасы
5В050400 – Журналистика мамандығы
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
тақырыбы:
БАҚ САЛАСЫНДАҒЫ ЭТИКАЛЫҚ НОРМАЛАР
Тексерген: _______
Орындаған:
Алматы
ЖОСПАР
Кіріспе.....................................................................
.....................................3-4
I Бөлім. Бұқаралық ақпарат ... ... ҚР ... ... ... ... ... ... ... ... Журналист этикасының сөз бостандығындағы орны....................11-13
2.2. Журналисттің моральдық-этикалық ұстанымдары.......................14-
16
2.3. ... ... ... Журналисттік талаптық құқықтар………………………………...18-19
Қорытынды...................................................................
..........................20-22
Пайдаланылған ... ... ... кез келген қызметі, әркімнің кәсіби жұмысы
күн өткен сайын тәжірибе түрінде жекеден жалпыға, оңайдан ... ... ... ... ... ... де ... толассыз үрдістерді
барынша байыптап, зерделеп, пайымдаудың негізінде қалыптасады. Қоғамдық
әдет-ғұрыптардың саналуан реңінде ... ... ... әдептік
белгілері болады. Әртүрлі кәсіпте ... ... ... қызметтік бағытына әсер етеді. Алайда, қоғамдағы барлық
кәсіптердің өзіндік жеке дара ... ... ... кәсіби мораль басқа
қоғамдық өнегенің модификациясынан ерекшеленбейді. Тек қана ... ... ... және ... ... кәсіптері бойынша атқарылатын
қызметтеріндегі ерекшеліктер өзіндік әсер етеді. Мәселен, әртіс сахнада да,
одан тыс ... де өз ... ... ұстаздар да аудитория да ғана емес
одан тыс барлық жерде де педагогика ... ... ... ... ... қоғамға және басқа адамдарға ... ... ... өнегесі, нормалар жүйесі мораль деп аталады. Ол –
қоғамдық сананың ... ... ... ... ... ілім,
қоғамдық сананың бір түрі – әдеп (этика) болып саналады. Моральдің кәсіби
ерекшелігін ... ... ... әдеп деп ... ... ... даму
заңдылықтарын бағамдаудан, пайымдаудан туады.
Егер қоғамдағы барлық кәсіби мамандықтарға кәсіби әдеп мәнінде ... ... ... ... мен рухани әлеміне жақын тұратын кәсіп
иелері өзгелерден оқшау көрінеді. Кәсіп сөзінің ... мәні - ... ... ... ... Орта ... ... сөзінің мәні сопылық,
тақуалық ант беру болды. Сондықтан, діни ... ... ... және ... ... ... ... саналды. Қоғамның
өркениеттенуіне байланысты журналистер ... ... ... ... ... ... қатар қоғамды дамытуға
араласатын ... ... ... ... ... ... журналистика – құрамына газет, журналдар кітап ... ... ... ... ... олардың техникалық,
ақпараттық, ұйымдастыру-басқару, оқу және ... ... ... бар ... әлеуметтік институттің бірі.
Екіншіден, журналистика – ақпарат ... ... ... ... ... ... өңдейтін, оларды тарататын қызмет түрлері.
Үшіншіден, журналистика – осындай қызметтерді ... ... ... ... бастап, корректорге ... ұжым ... бас ... бас ... ... ... оператор, дыбыс режиссеріне, бейне инженерге т.б. ... ... ...... жасайтын шығармалар жүйесі.
Журналистика туралы айтылғанда қазір ... ... ... ... ... ... құралдары – телерадио, интернет), масс-медиа
сияқты ұғымдар қатар жүреді. Олай болса, журналистиканың ... орны ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдарының этикалық нормаларын, заңдылықтарын
негіздеу. Журналисттің сөз ... ... ... ... ... ... мақсаты, ақпараттар тараттудағы белсенді
іс-қимыл журналистиканың қоғамдық рөлін айқындайды.
Міндеттері:
бұқаралық ақпарат ... ... ... ... мүмкіндіктерін саралау;
журналист этикасы кодексінің ерекшелінін анықтау.
Зерттелу объектісі. Бұқаралық ақпараттар ... ... ... ...... ... үлгісі –
шығармашылық әдісі ... ... ... ... ... Одан кейін журналистиканың журналистика
аудиториясымен қызметі – қызметінің ... ... ... қызметті
атқаруда журналистке қойылатын талаптар мен жасалатын жағдайлар мәселесі,
атап айтқанда, журналист бостандығы – журналист жұмысының ...... ...... ... ... мән ... Ең соңында
хабарлар, ақпараттар тарату үшін қажетті бағдарламалар, каналдар, тарату
жүйелерінің ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге дәнекер болады.
Қоғамдық жауапкершіліктен туындайтын талаптар негізінде жұмсалатын ақыл-ой
мен тәжірибе ... ... ... ... ... ... ... ақпарат көзін табу, оларды қайдан, кімнен, қалай және қай ... ... ... ... ... жариялау мақсатын анықтау, осы
орайда жағдайға дұрыс көзқараспен ... ... ... ... идеясы, композициясы, стилі, мазмұны сияқты технологиялық үрдістер
журналистің кім туралы және не ... ... ... Олай ... ... ... оның ... мәнімен өріледі.
Адамгершілік, әдеп журналист қызметінің ... ... ... сипатын
көрсетеді. Сондықтан, адамның осы ... өте ... ... ... ... оған ... ... сай қызмет жасай алады деп
баға беруге болмайды.
I Бұқаралық ақпарат құралдарының ... ҚР ... ... ... ... ... 1995 жылы ... Конституциясының 18-бабының
3-пункті бойынша: « Азаматтар мемлекеттік органдар мен ... ... ... ... ... ... ... ақпарат
алуға құқықты»[1]. Осы салаға қатысты басқа да қалыптық-құқықтық актілерде
сөз бостандығы және ... ... ... ... ... ... ... баяндауға да құқықты. Бүгінгі демократиялық
қоғамдардың негізгі шарттарының бірі ... ... ... ... ... ... ... саяси және экономикалық
өмірін дамытудағы жауапкершіліктері де демократиялық елдерде ... ... ... бірі ... табылады.
Бізде демократиялық мемлекеттерде «төртінші күш» деп аталатын бұқаралық
ақпарат құралдары (БАҚ) ... дау ... ... ... ... ең ... ... елдерінің өзінде БАҚ сөз бостандығының
жетіспейтіні және журналистердің проблемалары туралы ... ... ... ... жалаң кәсіби себептерден гөрі БАҚ-ты билейтін
саяси, қаржы және экономикалық күштердің өз ... ... ... ... ... Өйткені, қылмыскерлердің кесірінен тек журналистер ғана
емес, көптеген қарапайым азаматтар да жапа ... Ал, ... ... яки ... ... ... ... пікір тудыра
алмайды. Сол себепті, БАҚ уәкілдеріне жасалған қылмыстық әрекеттерді, егер
саяси ... ... ... кәсіби функциясына қатысы болмаса, әдеттегі
қылмыстармен бірдей қараған жөн. Сірә, ... ... ... ... ... азамат болғандықтары үшін қорғайды.
Елімізде сөз бостандығы және БАҚ ... ... ... ... ... рас. ... бұл ... шикілігінен яки еркіндікті шектеуінен
емес, көбінесе журналистер уә атқарушы билік уәкілдерінің заң нормалары мен
кәсіби ережелерді ... ... өз ... мен бостандықтарын жете
білмеуінен туындауда. АҚШ, Германия (ГФР), Швеция, Швейцария, Түркия және
Қазақстан ... ... ... ... ... ... еркіндігі туралы Акт», «Баспасөз Заңы» сияқты ... 1999 жылы ... ... ... ... ... ... халықараық талаптарға сәйкес екені аңғарылады. Қайта, аталмыш
елдердің заңдарында бізден ... ... мен ... ... ... мен бас бостандығынан айыру) бар екенін ... ... ... ... 1974 жылы ... «Баспасөз
еркіндігі туралы Актінің» көптеген баптарында «қоғамдық тыныштықты сақтау
мақсатымен қабылданған заңдарға қайшы» ... ... ... Аталмыш заң рухани мәдениет мүдделеріне қайшы және жеке
тұлғалардың ... ... ... ... да тыйым салады. Бұл
елде алкогольді ішімдіктер мен темекі ... ... шек ... Осы заңның 2-тарауы бойынша ресми құжаттарды пайдалануға ... ... ... ... ... ... яки оның ... мемлекетпен немесе халықаралық
ұйыммен қарым-қатынастарының қауіпсіздігін сақтау.
2) Мемлекеттің ... ... ақша ... ... ... қорғау.
3) Жалпы экономикалық мүдделерлі сақтау т.т.
11.09.2001 ... ... ... ... АҚШ ... ... құралдарының көптеген мәліметтерді жариялауына тыйым салған еді.
Осының барлығы да ... пен ... ... қорғау және тергеу,
іздестіру жұмыстарына нұқсан тидірмеу үшін ... ... ... ... Ал, өз ... бұл ... ... халықты үрейлендіретін,
мемлекетке деген сенімін шайқалтатын хабарларды таратудан, ... бас ... ... ... ... ... ... проблемаларды заң
жүзінде атқарушы биліктің құзыретінен ... ... ... ... ... ұсыныстар айтылуда. Бұл әлемдік озық тәжірибеде кездеспейтін және
еліміздің ішкі тұрақтылығына нұқсан ... ... ... Атқарушы
биліктің міндеті қабылданған заңдар шеңберінде мемлекет жұмыстарын ... және жеке ... ... ... ... ... болып табылады. БАҚ-ты атқарушы биліктің қарамағынан шығарып,
«қоғамдық» ұйымға бағындыру практикада ... ... Ал, ... ... ... процестер қарқынды жүріп жатқан алуан этникалық
топтар уә ... ... уә ... ... әлемдік деңгейдегі
қақтығыс аймақтарының кіндігінде орналасқан мемлекетте бұл қадамның ... ... ... ... ... ахуалда БАҚ-тың қоғамдық пікірге
әсерін ескеруге міндеттіміз.
Алайда, ... ... ... ... ... ... ... бір рухани билікке бағындыратын қоғамдық ұйымның ... ... ... ... құру ... өз ... Сот ... органдарымен қатар «омбудсман» институты ... ... және ... ... ... табу жағынан көптеген
елдерде табысты жұмыстарды атқарып ... Сол ... ... ... мен құқық актілері тарапынан белгіленген қағидалар бойынша істеуін
бақылайтын, оның қоғам алдындағы ... мен ... ... ... ... көтеретін бір ұйымның болғаны жөн.
«Журналистика саласында абыройлы есімге ие ... ... ... «БАҚ Биік ... ... ... Бұл ... журналистика этикасы ережелері шеңберінде «өзін-өзі
бақылауы» ... үшін ... ... ... ... Биік ... қоғамдық ұйым ретінде іс жүзінде журналистикамен
айналысып жүрген журналистер мен осы ... ... ... ... «БАҚ Биік ... құрылтайшылар келісімшарты яки жарғысы
бастамашы топ тарапынан сала ... уә ... ... ... ... ... көп ... және барлық БАҚ
ұйымдарын қамтығаны абзал» [3]. Аталмыш Кеңеске БАҚ қожайындарының қатысып-
қатыспайтыны мәселесі ... ... ... ... ... ... «қоғамдық бірлестік» яки «қоғамдық қор» түрінде болуы мәселесі
де ойластырылуы керек. Түркиядағы тәжірибе бойынша бұл ... ... ... ... ... заңды тұлғалардың құқықтары мен міндеттерін,
сонымен қатар жұмыс саласын ... ... ... Ал, ... тәуелсіз болуды қалайтындықтан «Азаматтық Кодексте» көрсетілген
«келісімшарт» бойынша жұмыс істегенді жөн деп тапқан.
««БАҚ Биік Кеңесі» журналистиканың ұзақ ... бойы ... ... уә ... жазбаша түрде анықтап, журналистердің назарына
ұсынады. Журналистер өз ... осы ... де ... ... ... ... орындауға міндеттенеді» [3]. «БАҚ туралы Заң»
және өзге де қалыптық-құқықтық ... ... ... ... ... ... ... да міндетті болған журналистер үшін
«БАҚ Биік Кеңесінің» ережелері ... ... ... ... ... характерге ие болады. Бұл кез келген журналистің журналистика
саласындағы абыройы мен атағына әсер ... Биік ... ... ... ... ... қызметкерлерінің
(журналистердің) шығармалары мен аудио-видео өнімдерін кәсіби ережелер
тұрғысынан талдап, нәтижелерін жұртшылыққа ... ... ... мен ... БАҚ жөніндегі іс-әрекеттері уә шешімдері және «БАҚ
Биік Кеңесінің» шешімдері екі жақтан осы ... ... ... һәм проблемаларын шешеді. Бұл, ... ... ... білім деңгейі, жалақы мөлшері және ... ... ... ... де ... ... ... БАҚ саласында қой
үстінде боз торғай жұмыртқалайтын ... ... ... Ал,
журналистердің саналы түрде бас қосып, ... тек ... үшін ... сонымен қатар мемлекет және қоғам мүддесіне ... ... ... бас ... өз ... маңызды шара болмақ. «БАҚ Биік
Кеңесіне» мүше болу міндетті емес. Журналистер мен БАҚ және ... ... бұл ... өз ... мүше бола ... Биік ... журналистерді жазалай алмайды, ондай санкция билігі жоқ.
Бұл ұйым БАҚ немесе журналистер туралы келіп түскен шағымдар мен ... ... ... яки ... деп ... Негізді деп табылған
жағдайда тиісті БАҚ органына немесе журналистке «ескерту» яки «сөгіс»
жариялайды. «БАҚ Биік ... ... ... ... ... ... ... Азаматтар Кеңеспен қатар сотқа да шағымдана
алады. Кеңеске ... ... аты ... ... ... ... уәкілі
яки журналист өзі туралы шешімге дауыс бере ... «БАҚ Биік ... ... ... ... ... БАҚ Кеңестері Одағының» мүшесі ... Бұл ... ... деңгейде тәжірибе алмастыруына және
журналистердің әлемдік деңгейге көтерілуіне көмектеседі.
1.2. БАҚ-тың кәсіби ... ... ... ... жоба ретінде мынандай қағидаларды ұсынуға
болады (Түркия тәжірибесі бойынша):
«Ақпарат еркіндігін елімізде өмір сүріп ... ... ... ... ... ... қол ... және демократиялық
түзімнің басты қажеттілігі санайтын журналистер ретінде халықтың ақиқатты
білу құқығын ... ала ... ... ... ... ... ... бұрмалаусыз, қоспасыз қоғамға білдіру парызы екенін
ескере отырып, төмендегі ... ... ... мүлтіксіз
орындайтынымызды бұқара жұртшылыққа білдіреміз:
1. БАҚ-та Қазақстан Республикасының мемлекеттілігіне, ішкі және ... ... ... ... ... қоғамдастық алдында
ұятқа қалдыратын ақпараттарды таратуға болмайды.
2. БАҚ-та ешкімді нәсілі, ұлты, жынысы, жасы, денсаулығы, денедегі ақаулығы
(кемтарлығы), ... ... және діни ... ... ... сөгуге болмайды.
3. Ойлау, ар-ұждан және ойын білдіру еркіндігін шектеуші, ... ... ... аяқасты етуші, діни сенімдер мен жанұя институтының
негіздерін құлатушы ақпараттарды таратуға болмайды.
4. Бұқара ... адал ... ... тиісті журналистер этикалық
құндылықтарға қарсы іс істемейді және ... бір ... ... ... ... ... яки жеке ... сынау шегінен асатын қорлаушы немесе олардың
абыройына тіл ... ... жала ... ... таратуға
болмайды.
6. Адамдардың жеке өмірі тек қоғамның ... ... ... ... бола ... ... тыс жағдайларда адамдардың жеке өмірі ... ... ... ... тексеру шеңберінде шындығына жетуге болатын ақпараттар ... ... ... ... ... ... талқысына
ұсынуға болмайды.
8. Оқырмандар мен басқа да жекелеген адамдар ... қалу ... ... ... ... мүддесіне айтарлықтай дәрежеде
зиян тиюі ықтималынан тыс жағдайларда әшкерелеуге болмайды.
9. Бір бұқаралық ... ... өз ... ... ақпаратын (хабарын,
өнімін, шығармасын) сол органның таратылу процесі аяқталмайынша екінші
бұқаралық ... ... ... ... ... алмайды. Ақпарат
агенттіктерінен келіп түскен ақпараттарды пайдаланғанда ... ... ... Сот ... ... «айыпты» яки «кінәлі» саналмайынша ешкімді
қылмысты, айыпты, кінәлі деп жариялауға ... ... ... ... жасырын (аноним) сақтауға құқықты. ... ... ... ... немесе жеке басының мүддесі
тұрғысынан қысым жасау мақсатымен ... ... ... ... Журналист өзінің кәсіби міндеттерін журналистиканың абырой-беделіне дақ
түсірмейтін әдістермен жүзеге асыруға міндетті.
13. ... ... пен ... ... ... ... ... рәсуа қылатын ақпараттарды таратпайды.
14. Бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланатын жарнамалар да жоғарыда
аталған ... ... ... ... БАҚ қате ... ... түзету міндетін орындайды»
Конституция мен заңдарымызда кепілдік берілген құқықтарды жүзеге асыру ... пен ... ... ... үшін мына ... ... ... Мүмкіндік болса, жоғарыда аталған кәсіби қағидаларды құқықтық актімен
(адвокаттық, нотариустық қызметтегіндей) бекіткен дұрыс болар еді. ... жылы ... ... ... ... ... ... Біз
болсақ, ХХІ-ғасырда баспасөздің құқықтары туралы айта береміз де ... мен ... ... мардымды іс істемейміз.
2. Заңдарымызда бұқаралық ... ... ... ... ... қызметкерлері уә меншік иесінің жауапкершіліктері толықтай
айқындау қажет.
3. Бұқаралық ... ... мен ... ... және құқық
қатынастарын реттейтін арнайы заңды ... жөн. ... заң ... ... ... ... 1952 жылы қабылданған «Журналистика
кәсібі қызметкерлері мен оларды жұмсаушылар ... ... ... ... ... Заң» бар. Бұл заң ... ... журналист бола
алады (негізгі талаптар), жалақы және еңбек ... ... оның ... жұмыс көлеміне қосымша жасалған еңбекке (шығармаға, мақалаға
т.т.) қосымша ақы ... ... ... ауыр ... ... немесе мерт
болуға байланысты жұмыс беруші төлеуге міндетті төлемақылар, ... ... ... ... ... ... ... сияқты көптеген мәселелер қарастырылған. Осы заң бойынша егер
журналист редакцияның тапсырмасы (келісімі) бойынша жазған ... ... ... үшін бас бостандығынан айырылса, ... ... ... ... ... ... ... міндетті.
4. Бұқаралық ақпарат құралдарындағы қазақ тілінің қолданылу дәрежесін ... ... ... ... ... 50 ... ... күні телеарналар
мен радиолар орындайтын сияқты. Бірақ, қазақ тілі түнгі тілге айналды. ... «әже ... ... ... ... енді ... тіліне» айналдырғысы
келетіндей. Сол себепті, аталмыш заңға ... ... ... ... ... ... ... керек.
5. Журналистерге қойылатын талаптарды (арнайы жоғары білім, ... ... ... ... сотталмағандық, тіл т.т.) ... ... ... ... ... бергені жөн.
6. Шетелдік бұқаралық ақпарат құралдарының ... ... ... ... хабарларын заң талаптарына сәйкестік тұрғысынан
тексеру керек. Кейбір елдердің ... ... ... яки құрылтайшы
болу үшін сол елдің азаматы болу шарты келтірілген. Шетелдік БАҚ ... ... және Ішкі ... ... арнайы рұқсат алуы
мәселесі айқындалуға тиісті.
7. Интернет, Х-25, Х-45, э-почта ... ... ... ... ... ақпараттар мен мәліметтердің заңдағы мәртебесін (статус)
белгілеген жөн. Әсіресе, осындай қызметті берушілер ... ... ... құқықтық жауапкершілігі нақтылануға тиісті. ... ... ... (мәселен, Германиядағы мультимедия туралы заң) мемлекет (э-
мемлекет, e-state) және ... емес ... ... құжаттарына
қойылатын талаптарды белгілейді.
8. Мемлекет органдарының бұқаралық ақпарат құралдарымен ... ... ... ... ... ... (аккредитациялау) және
мемлекет органдарынан мәлімет алуы тағы да ... ... ... ... 1994 жылы ... ... ... Заңында» бұл мәселе егжей-тегжейлі шешілген.
9. Мемлекетіміздің унитарлық сипатына, ұлттық ... ... ... тәртіпке, қоғамдық мүддеге, денсаулық пен
моральдық құндылықтарға ... ... ... ... ... елімізге кіргізілуі мәселесі БАҚ туралы заң ... және ... ... шараларды қолдануы нақтылануы тиіс.
II Журналист этикасы
2.1. Журналист этикасының сөз бостандығындағы орны
«Этика нормалары – ... ... ... ... емес, керісінше, жеке
адамдарды да, масс-медиа қызметкерлерін  де қорғайтын ... ... ... ... ... жүзеге асырса, журналистің кәсіби этикасы негізінен
ар-ұятқа, күнәға сүйенеді» [4].
Сөз ... ... ... ... ... мен ... дербестіктері обьективтік көрініске айнала ... ... ... ... оның ... ... мәселе
көптеп қозғалатын болды. Журналистика ... сөз ... ... ... ... ... ... этикасы ең өзекті мәселе ретінде қарастырылып, осы тақырып ... ... ... жиі ... болды. Мерзімді баспасөзде
мамандар, зерттеушілер журналист этикасы жайында ... ... ... ... бәрі ... ... керек. Айтылып, жазылып
қана қалдырмай этика мәселесінің жолға қойылуын талап етушілер де бар.
«Батыс масс-медиасы өз ... ... ... ... ... ... ... оны іс әрекеттеріне қолдану арқылы этикалық
қателіктерге ұрынудан, БАҚ-тың беделін түсіруден ... ала ... ... ... ... ... ... болуы – журналист туындыларының
мазмұнына, сапасына, нәтижесіне ықпал ... ... ... ... ... ... этикадан тысқары қалатын мәселе болмаса
керек. Оның сөз бостандығымен де, жеке ... ... ... ... ... ... ... [4]. Сондықтан тарауда ауқымы кең әрі
бір ізді болып үлгермеген күрделі мәселелер тұңғыш рет қарастырылып отыр.
Жалпы журналист ... ... ... көптеген себептер мен факторлар бар.
Кеңес одағының іргесі сөгіле бастаған тұста баспасөзді ... ... ... 1990 ... ... ... ... белгілі
деңгейде дербестікке көшіп, сөз бостандығының негізі қаланды, ... ... ... туындауы – журналист ... әрі ... ... ... әкелді. Еліміздің «БАҚ туралы» ... ... ... ... кең өріс ашып ... ... мерзім ішінде
БАҚ саны еселеп артып, журналистикаға өзге саланың мамандары көп тартылды.
Оның сыртында масс-медиа ... ... сөз ... ... аз, ... ... ... құралын басқару, қызметін
жүргізу машықтары мен тәжірибелері кемшін болды.
Сондай-ақ, ... ... ... БАҚ үшін өз ... табу,
артықшылықтарын жетік пайдаланудың өзі оңай шаруа емес еді. Осыдан келіп
қысқа мерзімде мол пайда табуға ... ... ... ... жиі кездесетін тәсілдерге бой ұра бастаған. Яғни, оқиға,
деректерді көрсеткенде шу көтеру ... ел ... ... ... таң ... немесе көңіл көтеруге бағытталған туындыларды көбірек
жариялау мақсат етілді. Дау-дамай тудыратын ақпараттардың жариялануына жол
берілді. Шу ... үшін олар ... ... ... ... де
ұрынудан тайынбаған. Жалпы сипаты мынадай:   
Дерекке өз білермендіктерімен комментарий ... ... жеке ... ... қорытынды жасап білгірсу;
Қызықтыру үшін оқиғаны ойдан құрастыру; 
Оқиғаны шала бейнелеу немесе өңін айналдырып жіберу.
Олар белгілі бір оқиға, көрініс немесе ... ... ... ... бой ұрып сол арқылы ақпарат қабылдаушыларын да бір ғана
көзқарастың аясында ... тар ... ... ... ... ... мен журналистік шеберліктерінде де тұрпайылықтың орын алған
тұстары болды. Осының бәрі әлеуметтің көңіл-күйіне қаяу ... БАҚ ... ... ... ... Соның салдарынан сот алдында
айыпты болу, тіпті кейбір ақпарат ... ... ... дейін
барды. Ал, мұндай келеңсіздіктерден қазақ тілінде шығатын газеттер бойларын
аулақ ұстағанын атап айтқанымыз жөн.
Дегенмен, сөз ... өріс ... ... ... ... ... этика мәселесіне журналистер байыппен қарауға ... ... ... ... ... ... басын ашып алуымыз керек. Этика дегеніміз
(гректің ethos – салт-дәстүр мағынадағы сөзі) адамдардың өмірдегі мінез-
құлқын ... ... ... сананың саласы болып табылатын
мораль (латынның mores – дәстүр мағынасын білдіреді) теориясының ... ... ... ... ... этикасына ықпал ететін көптеген факторлар бар. Әсіресе, соның
ішінде баспасөздің ... ... ... өте ... ... ... көлемі ұлғайып, мүмкіндігі артқан сайын журналистің
қоғам алдындағы ... өсе ... біз ... тарауларда
айтқан едік. Журналистің санасындағы имандылық нышаны ... ... ... ... ... ... ... түрімен айқындалады» [5] .
Осы ұғым масс-медиа саласы өкілдерінің кәсіби ерекшелігімен түсіндірілетін
моральдық сана мен мінездің ... ... атап ... ... ... ... тәуелсіз баспасөздің дамуына жағдай тууы масс-
медиа жүйесінің еркіндігі мен ... ... ... ... қамтамасыз ету негізгі функциясын шын мәнінде атқаруына оң ... еді» [6]. ... ... жүйесіне бостандық келіп орнай қойған
жоқ. Бұрынғы «обком»-дар газеттің құрылтайшысына айналды, ... ... ... ... ... қаржы топтарының, ірі олигархтардың
демеушілігіне қарап отыр. БАҚ ... ірі ... ... мен ... өзге де қозғалыстар тікелей ықпал етуде.
Мұның бәрі ... пен ... ... ... ... ... ... бас
қатырмайтын бай да аухатты елде ғана масс-медиа жүйесі шынайы бостандыққа
қол ... ... ... ... ... ...... сұранысы мен ізденісіне ... ... ғана ... мен қаржы топтарының үстемдігінен құтылары сөзсіз»
[7].
«БАҚ-ты құрылтайшының қаржыландыруы ондағы еңбекақы алып жүрген ... ... бере ... Егер ... ... өзі БАҚ-тың шын
қожайыны болса ондай жағдайда шынтуайтында шығармашылық ... ... ... [8]. ... ... ғана «бір жеңнен қол, бір
жағадан бас шығарған» шығармашылық ұжым өз ... ... ... орнықтыра алады. Журналистердің өздері құрған ... ... ... бола қоймайды және іс қызметіндегі ішкі қайшылықтар
толық арылып кетпесе де белгілі дәрежеде азаяры ... ... ... ... ... қабылдаушыларға арнайы мақсатпен ықпал етуге
бағытталған қызметі паблик рилейшнз (PR) саласына жіберілетін болады.
Құрылтайшының қарамағындағы масс-медиа ... ... ... ... ... ерекше назар аударады:
Біріншіден, қожайынның мүддесіне сай келмейтін материал әзірлемеу; 
Екіншіден, оқырман, көрермен, тыңдаушыларды алдамауға тырысу. 
Қысқасы, «өгізді де ... ... да ... ... ... ... іргелі категориясы ... екі ... ... алынып отыр. Оның біріншісі, әлемдік
стандарттың талаптарына сай келу ... ... ... ... сөз ... ежелгі дәстүрін жаңғырту болмақ» [8]. Қазіргі
қазақ баспасөзіндегі сөз бостандығының ... ... ... ... ... тығыз байланыса отырып ... ... өмір ... ... ... ... ... деңгейде көрініс табуына ... сөз ... ... Оның ... ... да өзге ... ... қоғамдық белсенділігімен тікелей сабақтаса ... ... деп ... ... ... сөз ... байланысы айқындалып, 
оның өзі саяси мәдениеттің ... ... ... БАҚ ... ... тыс ... ... атаулы жоқ» [9].
Сайып  келгенде,  өркениетті  қоғамға  мәдениетті  әрі ... ... ... сөз  бостандығының қадір-қасиетін
білетін  журналистика   қызмет  ете  алады және  ... игі  ... ... ... сыйлата  алады. Осылайша,  сөз  бостандығы  кәсіби 
этикамен  ұштасқан  жағдайда  масс-медиа  ... ... ... ақ  ... ... ... сенімді  серігіне айналады.
2.2. Журналисттің моральдық-этикалық ұстанымдары
Адамның дүниетанымдық мүмкіндігі алдымен өзін-өзі ... ... ... ... әр адам ... ... оқиғалар мен құбылыстардың өзгерістерін
пайымдауға ұдайы іс-әрекет жасап отырады. Журналист те өзінің ... ... ... зер ... ... ... ... тиянақты болу керек. Өйткені, журналистің қызметі әлеуметтік
үрдістер толассыз алмасуы ... ... ... ... де
аудитория сұранысын қоғамдық шындық, ахуал деңгейінде өтеуге тура келеді.
Осындай, алмағайып жағдайларда журналист өзінің білімділігі мен ... ... ... ... ... ... дәуірінде әлемдік
аудитория таныған ақпараттарды жеткізу журналистің кәсіби ... ... ... мен ... ... ... ... олардың жағымды және жағымсыздығы бірден
анықталмайды. Ендеше «журналист - аудитория» қарым-қатынасының ... тек қана ... ... ... ... бұл түріне баға
мынадай екі жағдайда беріледі:
1) Журналист шындықты жазды ма? Ол адамдарға қоғам өміріндегі ... ... ... ... ... беруге қаншалықты әсерлі
ақпарат бере алды?
2) Журналист өзі ... ... ... ... деп ... ... санамай ма немесе прагматикалық мақсаттарын жүзеге асыру ... ... ... ... адамгершілік және кәсіби сапа
бағасы осы екі ... ... ... санасындағы әдет-ғұрып кәсіби шеберліктің жетілу деңгейіне
орай орныға түседі және оның ... ... әдеп ... ... ... олар ... болмайды, жеке жағдайларға байланысты өзгеріп
отырады. Студенттер, болашақ журналистер бұл мәселеде ... ... үш ... мән ... ... Өзін-өзі жұмылдыру, мұның нәтижесінде журналистің нақты ... ... ... қалыптасады;
2) Өзін-өзі басқару, бұл ... ... ... ... ... ... ... сапасын бағамдауға мүмкіндік алады;
3) Өзін-өзі реттеу, мұнда журналист эталон мен іс-қимылдың нәтиже аралағын
бөлек қарастырады, өйткені, эталон мен ... ... ... жеңу ... ... ... қалыптасады.
«Журналист кез келген өзін-өзі басқару операциясын өзін-өзі тану негізінде
жасайды. Сондықтан, мұндай сәтті журналист өзімен-өзі қарым-қатынас ... ... ... [10]. ... да мәні айтарлықтай нәтиже береді. «Ойымызды
Абайдың: «Адамның адамшылығы істі бастағандығынан білінеді, ... ...... отыз ... сөзіндегі ұғыммен нақтылаймыз.
Ұлы Абай қол қусырып қарап ... ... ... тануға талпынып,
ізденісте болуды қалаған, істің дұрыс аяқталуы өзара қарым-қатынастан,
диалектикалық бағамнан ... ... орай ... ... ... ... қарай амалы», «Біткен іске ... ... рет піш, бір рет ... ... ... кішік бол», - деген
сияқты халық мақалдарына сүйеніп, адамгершлік, әдеп мәселесін ... ... ... ...... тұтынушысы бар білім екендігіне еркше мән берілуі тиіс.
Өйткені, білім ... ... ... ... ... ... ықпалды ақпаратқа айналады. Қазіргі жаһандасу заманында аудитория
таныған ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Олай болса, студенттер «журналист - аудитория»
қатынасының ... мәні тек қана ... ... ... ... жадында ұстағаны абзал.
«Кәсіби мораль барлық қызметттегі ... ... ... ... ... ... ... [12]. Сондықтан, кез
келген кәсібіи әдеп кәсіп иесінің өзіндік әлеуметтік рөліне ... ... ... ... ... нақты жағдайларын зерттеп алудың
негізінде қалыптасады. Олай десек, студенттер бұл ... ... ... ... ... ... ... мен жалпы моральдік талаптары
олардың өндірістік міндеттерінің ... ... ... ... ... ... ... жасауы абзал. Әрине,
мұндай кәсіби деңгейдегі талдау және пікірлерді ... ... бір ... ... ... және әдептік ғылымның аумағында орындалады. Өйткені,
ғылым мен практиканың тығыз байланысты ... ғана ... ... ... ... ... ... қабілет ерекше орын
иеленеді» [12]. Сондықтан зерттеушілер арасында ... ... ... функциясы ретінде қарастырушылар бар. Алайда, кәсіби
моральдың ... өте кең ... тағы ... ... Кәсіби мораль
журналист қызметінде тек ... ғана ... ... ... әділ болу секілді құндылықтарды бағыт етулеріне
көмектесіп, ... ... үшін ... ... мүмкіндікті ұсынады,
өзгелерді түсінудің кілтіне айналады.
Адамдар қарым-қатынасы журналистика қызметінің барлық ... ... ... ... ... әр ... сайын өздеріне баға беріп
отыруларына итермелеп, оның критерийлерінің пайда болуына ... ... ... ... ...... ... мақсаты мен мазмұнын
игеру құндылығының ерекше бір тәсілі болып табылады»[13].
Кәсіби шеберлік пен әдепті қосып пысықтағанда жаңа ... ... ... ... сауалға жауапты іздеуге талаптанамыз. Бұл сауалдың жауабы кәсіби
әдептің ... ... ... ... ... ... Санаулан
жағдайдағы құбылыстар мен ... ... ... ... ... ... ... кездесулер мен ізденістерден туындаған
кәсіби әдебі ғылыми негізге сүйенбей жүзеге аспайды. Бұл ретте ... ... ... ... ... нақтылануына, екіншіден,
адамдар өміріне, олардың қоғамтану, өміртану деңгейлерін кеңейтуге ... ... ... тән ... ... ... ... кәісби әдептердің қалыптасатынына назар аударылады.
Барлық кәсіпке қатысты кәсіби моральдарды нақтылау дегеніміз сол ... ... ... ... ... ... кәсіби
әдепті нысаналау болып табылады. Олай болса, бұл моральдарды кәсіби
деңгейде ... ... ... ... мәні ... Бұл ... ... қаншалықты қатысты екендігін анықтау барысында студенттер өздерінің
тәжірибелік және өздік жұмыстарында ... ... ... ... мүмкін еңбек үрдісіндегі міндеттердің лайықтылығы,
екіншіден, ол ... ... ... ... ... ... ... орындалатын міндеттердің қоғамдық қатынасқа
тиіміділігі бар ма? ... ... ... табу барысында студенттер
өз зерттеулерін тиянақтауы тиіс.
«Журналист ісіндегі жауапкершілік ұғымы медицинадағы секілді бір ... ... [14]. ... өзі тек ... ... тиым салу ... , маман өзінің жеке таңдауы бойынша мінез-құлықтың ... ... ... беріледі. Кәсіби мораль нормалары ортақ, біртұтас сипатты
белгілі деңгейде сақтайды. ... тек ... ... ... ... ... ... өзгертуге болмайды», интервьюді жазып
біткен соң соңғы вариантын респондентке міндетті түрде ... ... ... алынған деректерді жарияламас бұрын оның иесінен рұқсат алу»
т.с.с.) ең аз мөлшерде бағыт ... ... тобы ... ... ... мүмкіндік берерліктей біршама жалпылама сипатта болады. ... ... ... ... жақтың мүддесін сөз етпеуді қаперде ұста»
деген бар. Үшінші жақ деген кім? Нені ... ... ... барлық мәселені
журналист дербес өзі шешуге тиіс.
Журналистика – жалақы алу үшін ғана ... ... қамы ... ... ... сана тұрғысынан келсек, журналистің еңбегі – белгілі бір
адамның атқаратын жай ғана ресми міндеті ... ... ... ... ... ету ... ... пен міндет және жеке тұлғаның тағдыры
деп түсінген жөн.
2.3. Журналистің құқықтары мен міндеттері.
Қоғамдық ... мәні ... атап ... ... айқай-шу,
даңғазалық, тағы басқа қоғамның іріп-шіруіне жетелейтін бағамсыздықтар
тудырады. Сондықтан, ... ... және одан асып ... үшін ... бір ... жеке ... ғана ... емес барлық қоғам мүшелері
осы негізде қарым-қатынас жасауы қажет. ... ... ... ... ... қалыптастыруға өзіндік ықпалын жасайды. Журналист бұл
ретте аудиториямен тығыз байланыста жазылған және жазылмаған ... ... сай ... ... Ал ... ... ... стандарт аясында жұмыс істейді. Олай болса, журналист ... ... ... ... ... журналист қызметінің кодексі ойға
оралады. Студент осы ... ... ... бір және ... ... ... беделін қоғам мүшелерінің алдында ... ... және ... ... ... игілігі үшін қызмет ету мақсатын
бірінші қатарға қоятыны жөнінде пайымдауға талпыныс жасауы ... ... ... ... ... пікірі қоғамның талабын орындауға кепіл
болады. «Ал бұқара мақұлдаған ... ... ... ... ... бола ... ... мен ұстаздың ынтымақты жұмыстары негізінде
алғашқы кодекстер қашан шықты, олардың журналист ... ... ... ... ... Мәселен, алғашқы кодекс 1923 жылы АҚШ-
та «Журнализм каноны» деген атпен жарық ... [14]. Оны ... ... ... ... ... мәні:
1. Баспасөз қоғамдық немесе жартылай қоғамдық институт болады.
2. Баспасөзге барлық азаматтың қолы ... ... ... бар кез ... ... ... құқылы.
3. «Идеялардың еркіндігі рыногында» шындықты көрсету ... ... ... ... ... ... пен әдепсіздікке жол берілмейді.
5.Баспасөз мемлекетте - төртінші билік.
«Баспасөз қоғам алдында жауапты және жалпы қоғам ... ... ... Олай болса, алғашқы кодексте сөз бостандығы және барлық адамдардың
шындық мәнінде ақпарат ... ... ... ... ... ... ... жұртшылықтың ақпарат алу ... ... ... мен
журналистердің өздері бұқара алдында ... ... ... ... ... ғаырларда шыққан жалынды осы кодекстің
негізінде XX ғасырда «баспасөздің әлеуметтік жауапкершігі теориясы» деген
жаңа теория ... ... ... ... ... кодексін
жасауға қол жеткізді. Солардың бәрінде журналист әдебіне ... ... Олар 1983 жылы ... және ... қалаларында өткен IV халықаралық
және аймақтық Консультативтік кездесулерде ... Бұл ... ... ... айқындады.
2.4. Журналисттік талаптық құқықтар.
Шындықты, ақиқатты анықтау құқығы адамның іздену, ақпарат алу, білу, тану,
өз ойын еркін ... ... ... қоғамтану ілімінің негіздері,
философиялық категориялар.
«Кәсіби журналистік әдеп кодекстерін жасауда табиғи құқықтық пен жариялылық
басты негізге ... ... бір ... ... ... ... ... егер қоғам өз ісіне көңіл бөлмесе жариялылық қырсыққа бөгет
бола алмайды, жақсылықты да, оятпайды; бірақ, жариялықсыз қырсыққа ... ... ... ... ... - деп жазған (Дж.Ст. Милль.
Размышления о представительном правлении)» [16]. Бұл ... ... ... ... ... ... орай ... ақпараттты
іздеу, алу және тарату мемлекеттік шекарадан тыс идеяларды сараптап, оны өз
еліндегі мемлекеттік саясат, ... ... орай ... тиімді
ұсыныстарға тоқталып, аудиторияға ұсынуға ... ... ... ... көз ... ... ... Оны дұрыс түсіну
мақсатында 1948 жылы ... ... ... ... ... «Әрбір адам құқылы» деген ұғымды журналистика қызметінің негізгі
бағыты болатындығына көз ... ... зор. ... ... бұл ... ... дәуірінде осы Декларация жарияланғаннан 40
жылдан соң, 1988 жылы ... ... ... «Жариялылық
туралы» резолюцияда жазылған. «Тәуелсіз Қазақстанның Конституциясының ... ... ... бостандығына құқығы бар», ал, 34-бабында «Әркім
Қазақстан Республикасының Конституциясын және заңдарын сақтауға, ... ... ... ... мен қадір-қасиетін
құрметтеуге міндетті», - деп атап көрсетілген» [1]. ... Ата ... ... пайымдай келе адамның білу туралы құқы басқалардың ... мен ... ... келмегенде ақталатындығына басты назар
аударуды ... ... де, ... жеке ... ... де ... Конфиденциялдық болмаса мемлекеттік кейбір институттары ... ... ... ... ... еді, ... құпия болмаса
экономикалық байланыстардың арнасы бұзылып, ... жиі ... ... жеке ... ... ... пен ... заң қорғайды. Сондықтан,
мораль ақтайтын, журналистердің басым ... ... ... шектеуінің болуы өмірдің даму заңдылығынан ... Бұл ... ... бір ... анықтаған шындығы бір рет қана емес,
ұдайы қайта туындайды» («Звезды философии» ... 162 бет), - ... ... ... ... оны ... ... деңгейінде таратудың, ой
түйіндеудің тірегі ретінде пайдалану ... ... ... ... ... Олай ... студенттердің сөз бостандығы мен
адамгершіліктің, Заңға ... ... ... ара жігін ажырату
кеңістігінде журналист шеберлігі мен журналист әдебінің ... ... ... ... ... ... ... көп ізденіп, жұмыс
істеу қажеттігі туындайды.
Бұл тұста журналистің мотивациялық саласы бірнеше тарамды немесе көп салалы
болатындығына назар аударуы ... ... ... ... ... екендігін жете түсінуі қажет. Осы мағынадағы қажеттілік жалпылыққа
байланысты болады. ... ... ... ... тура жолы ... ... әлеуметтік жалпылықтың материалдық және рухани қажеттілігі
индивидтің идеялық, ... ... ... ... байланысты
туады» [17]. Ол жетілген сана адамды іс-қимылға жетелейді. ... ... ... сыртқы әлеуметтік фактор ғана істің тиянақтылығына жеткізеді.
Мұнан әрі студенттер мотивтің – ішкі, субъективті – жеке ... ... оның ... ойды ... ... ... ... білуге талаптануы қажет болады. Мотивацияны зерттеушілердің
айтуынша, кәсіби ... екі мән ... ... ... ... ... ... мен қуанышын тез қабылдайтын адамгершлік;
2) шығармашылық – мұнда материалды жасауды автор жеке өзі ... адам ең ... ... кім ... ... ... ... ашады, журналистика журналистке қызмет ... ... ... жеке ... ... жоғары болуы шарт. Сонда ғана
журналистің жұмысын жалпы аудитория ... ... ...... саналы жеке ізденуіне бастау болады. Журналистің
шығармашылығы мотив негізінде жүзеге асады.
«Неге жазып отырмын, журналист әдебін ... ... ба, ... ... заңдылығына, адамгершілікке қайшы келетін ой ... ... ба? – ... сауалдарға жауап беруді мақсат еткен журналист өз
қызметінің ... ... ... [19]. ... шығарманың мақсаты мен
болашақ жарияланымның болашақ моделі болжанып отырылады.
ҚОРЫТЫНДЫ
 Тәуелсіз  Қазақстанның  БАҚ  жүйесі  өз  қызметін  ... ... ... ... ... үрдістерге  ықпал  ету  екі  маңызды 
міндетті  қатар  ... ... Көп  ... құрылымдағы 
демократиялық  қоғам  орнату  ісінің басталуы, әкімгерлік  жүйені ... ... ... ... ... ... дәрежеде 
дербестіктің, кіріптарлықтан азаттықтың  пайда  болуы  журналистер  үшін
де,  қалың  бұқара  үшін  де  ой,  пікірлерін  ... ... ... ... берді.   
«Демократия, ашық  жариялылық,  пікір алуандық  дүниетанымның   БАҚ 
қызметінде,  жарияланымдық  саясатында  кең  ... алуы – ... ... еткен  маңызды фактор  болды» [20]. ... ... кең  ... алуы – ... сан  ... ... елеулі  әсер  етті.  Санның  өсуі  журналистика  туындыларына  игі 
және  кері  ықпалын  қатар  тигізді.  Оның  жағымды  жағына  келсек,  ... ... ... ... ... шықты. Соның  арқасында  ақпараттың 
сыйымдылығы  мен  жеделдігі  артты,  туындылардың  мазмұны, шеберліктері 
жетілдірілді. Ал,  оның  ... ...... ... ... ... ... газеттер  көбейіп,  арзанқол  материалдармен  кәсіби 
журналистиканың  беделін  түсіре  бастады. ... ... мен  ... ... журналист  этикасы 
нормаларының  өрескел  бұзылуына  жол  берілді.
«Қазақ баспасөзінің бір қоғамдық-саяси формациядан басқа жүйеге өту ... ... ... журналистика дамуының дәстүрлерін,
тәжірибесін, жаңаруын басшылыққа алумен қатар ... ... ... бостандығына, азат баспасөзге қоятын талаптарымен салыстырылды» [21].
Тәуелсіз  Қазақ  елінің  масс-медиа  жүйесі  өз  қызметін  ... мен  ... ... ... ... ... ету 
екі  маңызды  міндетті  қатар  атқарып келеді. Көп  партиялық  құрылымдағы 
демократиялық  қоғам  орнату  процесінің басталуы,       әкімгерлік  ... ... ... ... ... тасталуы,  тиісті 
дәрежеде  дербестіктің, кіріптарлықтан азаттықтың  пайда  ... үшін де,  ... ... үшін  де  ой,  пікірлерін  ашық 
білдірулеріне,  еркін ойлауларына  мүмкіндік  берді. 
Қазақстан  масс-медиа  жүйесінің  ... ... ...... көтерілуі, әлеуметтік  саланың  нығаюы,  көп  ... ... ... ... ... ... ... жаюы,
түрлі  көзқарастардың  еркін  өрістеуі  секілді  көптеген  факторлар 
арқылы  анықталмақ. 
Бүгінде  ... ... ... бар  ... «тәуелсіз  БАҚ  қайсы,
тәуелдісі  қане?»  деген  сұрақтар  үнемі  туындап  жатады.  Ресми  түрде 
масс-медиа  жүйесін  мемлекеттік  ... ... ... ... деген 
екі  ірі  топқа  бөліп  қарастырушылық  бар. ... ... ... сөз  бостандығына  баға  беруге, зерделеп  тұжырымдауға 
мұндай  ... ... ... бола алмайды.
«Қазіргі  заман  қалай  десек  те  өтпелі  кезеңнің  ... ... ... жоқ. Осы  ... ... ... мен  принциптері  әлемнің  жоғары  ... ... ... қызмет  ерекшеліктерімен
салыстырудың,  зерттеушілердің  ... ... ... нәтижесінде 
диссертацияда  анықталды  деп  ... [22].  ... ... ақпаратпен  қамтамасыз  ету, танымдық  және  ағартушылық,
ұйымдастыру  және  қоғамдық  ... ... ... ... жасау, қарым-қатынастық  және  көңіл  көтеру  функциялары  бар 
деп  таптық. Сондай-ақ, ... ... ... жалпыға  ортақтық,
бұқарашылдық, мейірімділік, тепе-теңдікті сақтау  ... ... тек  ... ... ... ... емес  жалпы  масс-медиа 
қызметін  қамтиды  деген  ойдамыз» [23]. ... ... ... ... әрі  ... ... ... қызмет,  саяси 
жүйенің  бір  элементі, ақпарат  құралы  болып  табылатын  ерекшеліктері 
мен  сипаттары  қарастырылды. ... мен  ... ... ... ... сипатын  толық  ашуға  да  маңызды  қадам 
жасалды  деп  білеміз.
«Еліміз  тәуелсіздіктің  алғашқы  ... ... ... ... ... сөз  ... ... шешімін  күткен 
проблемалар  әлі  де  баршылық» [24]. ... ... ... ... сот  ... ірі  ... айыппұл  салу 
жолмен  жаптыру; 
2.Тәуелсіз  БАҚ-тардың  қаржы-қаражаттық  мәселелері; 
3.Сөз  бостандығын қорғау  туралы  заңның  жоқтығы  және  оны  ... ... ... ... жасалмауы.  
Сондай-ақ,  сөз  бостандығын  дамытуға,  тәуелсіз  журналистиканың 
белсенділігін  ... ... ... тигізіп  отырған  жайлар  да 
кездесіп  ... Бұл  ... ... ... ... ... шешімін  табуға  тиіс:  
а) Елімізде  сөз  бостандығы  мен  тәуелсіз  баспасөз  тұрғысынан  ... ... ... ... жоқтың  қасы. Бәрін жаңадан  бастау 
талап  қойылып  отырғандықтан  журналист  мамандарын  ... ... ... ... қайта  даярлау  мәселелерін  жүйелі  түрде  қолға 
алу;  
ә) Тәуелсіз  БАҚ – тың  қызметін  атқара  алатын  мамандардың  ... ... ... ... қазіргі жүйеге  реформа 
жасау,  білім  берудің  ... мен  ... ... ... Сөз  ... ... мәселелерін  толықтай  үйлестіре алатын 
және  одан  туындайтын  проблемаларды  жан-жақты  ... ... ... ... ... жарияланған  материалдарға  байланысты  шағымдар мен 
дауларды  тексеретін,  журналист этикасы  тұрғысынан  оған ... ... ... ... ... ... ... баспасөздің  өзін-өзі 
бақылайтын  ...... ... құру ... ... ... ... бас  салып  жауып  тастайтын, 
журналистерді  ... ... ... құтылуға  болады;   
г) Масс-медиа  жүйесіндегі  жарнама  қызметі  де  заңмен  реттелуі ... ... ... толықтырулар  енгізуге  болады. Бүгінде 
қазақ  тілді  БАҚ-тар  ... ... оның ... орыс  тілді 
баспасөздің   монополиясы  дәуірлеп  тұр. Дәл  осы  іске  ... ... де  ... ... ... ... аз  дегенде  бір  мәрте  масс-медиа  жүйесін  толықтай  ... ... ... ... ... ... рейтинг  анықтау.  Журналистиканың  даму ... мен  ... ... ... ... ... ... нақты  практикалық  кеңестер  беру;  
д) Тәуелсіз  баспасөздің  экономикалық  мәселелерін  шешкенде  ... ... ... тарапынан  да  ерекше  назар  аударылуы  қажет. 
Анығырақ  айтқанда,  ... өз  ... ... ... ... айналдыру  арқылы  тәуелсіз  масс-медиа  ... ... ... ... ... қажет.  Сонда  ғана журналистика 
туындыларының  сапасы  жақсарады,  тиімділігі  артады, саяси жаңаруға, сөз
бостандығына, демократияға даңғыл жол ашылады.  
Пайдаланылған әдебиеттер тiзiмi
1. ... ... ... 1995 ... ... Қ. «Мен көрген Америка», Қарағанды-2001. 24-б.
3. В.Корконосенко С.Г. «Основы журналистического мастерства» -- ... ... 1987. – 284 ... ... Қ. «Сөз ... және mass media». Қарағанды.ҚарМУ баспасы,
-2004. 116-б.
5. Афанасьев В. Г. «Социальная информация и ... ... ... А. ... в ... ... сообщество. №3.2003.
с.43.
7. Кенжебаев Б. «Қазақ баспа сөзінің тарихынан мәліметтер». -- ... – 150 ... ... ... и ... в журналистике»., Санкт-Петербург, 2004. –
320 с..
9. Аврамов Д.С «Профессиональная этика журналиста». -- ... ... 2003. – 272 ... ... М.К. ... для ... ... 1972г.
11. Әуезов М. «Әдеби мұра және оны зерттеу». -- Алматы, 1961. – 230-б.
12. Шамақайұлы Қ. ... ... ... ... ... Қ. ... шешендік өнері және журналистика». «Ақ жол-
Қазақстан», №51,19.12.2003).
14. Отт Урмас. «Вопрос + ... = ... -- М., ... ... – 195 ... ... Қ. «Қазақ баспасөзі тарихының очеркі». -- Алматы, 1981. 230
б.
16. Ворошилов В.В. «Журналистика». -- Санкт-Петербург, 2004. – 700 ... ... ... Деньги или власть». Алматы. -- ... ... ... Н. ... жаңа ... - ... -№9. 1997. – 86-б.
19. Бекқожин Қ. «Қазақ баспасөзінің даму жылдары». -- ... 1964. ... ... Қ. ... ... «Қазақ журналистикасының
тарихы». Қ. Алматы, 1994. Қ. Қ.356 б.
21. Кенжебаев Б. «Қазақ баспасөзінің тарихынан». -- ... 1962. – 80 ... ... Қ. ... ... ... және ... Алматы, 2005. – 95-б
23. Қожакеев Т. «Сара сөздің саралары». -- ... 1995 . ... ... Сұлтанов  Қ. //Сөз  бостандығы. Оны  БАҚ  қалай  пайдалануда? ... 18.ІҮ. 2003. 

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Спиноза және оның этикасы3 бет
Қазақстан Республикасының кеден саясаты29 бет
Іскерлік этика құндылықтары мен қағидалары13 бет
Азаптан құтқарылудың сегіз жолы10 бет
Бастауыш мектептің оқыту процесінде оқушыларға адамгершілік тәрбиесін беру24 бет
Басшының қолданатын этикалық нормалары10 бет
Бизнес этикасының ерекшеліктері8 бет
Бухгалтерлік есеп және бухгалтерлердің этикалық жауапкершілігі8 бет
Дана философ Конфуций туралы16 бет
Ежелгі Қытай философиясы туралы35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь