Шәкәрім Құдайбердіұлының жан туралы философиясы


Жоспары

1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім
a.Шәкәрім жайында.
b.Шәкәрім ‘‘жан” туралы
3. Қорытынды
4. Пайдаланылған әдебиеттер
Шәкәрім қазақ поэзиясының философия саласын дамытқан ақын. Оның қайбір поэзиялық шығармаларын алып қарасаңыз терең философиялық сырға толы болып келеді.
Шәкәрім өзінің өлеңдер топтамасының алғашқы басылымына " Қазақ айнасы" деген образдық бейне қолданғаны тегін емес. Бұл сөз өнері — өмір сәулесі, өмір суреттемесі деген ақынның биікте терең философиялық әрі эстетикалық түсінік ұғымының көрінісі еді".
Шәкәрім орыс тілі арқылы сол тілге аударылған Шығыс, Батыс әлеміндегі рухани қазыналар көзін меңгеріп биіктей берді. Ол онымен шектелмей, философия мен дін тарихына қатысты еңбектерді де қадағалап отырған. Жалпы Шөкәрім Абай ағасы секілді Орта Азия мен Қазақстанда алғашқылардың бірі болып, екі ағым, екі бұлақ — Шығыс пен Европа мәдениеттерін біріктіру, төл ему, қатар сусындауға ықылас білдіру ғана емес, батыл қадам жасаған ұрпақтың алғашқы өкілдерінің бірі. Шәкәрім орыс жөне дүниежүзілік классикасымен Абай арқылы танысқаны анық. Ол құрметпен, мақтанышпен көбірек айтатын есімдер ішінде Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Толстой, Некрасов аттарын кездестіреміз.
1. Шөкәрім. "Жазушы" баспасы. Алматы. 1988.
2. Ж.Алтай ,А.Қасабек,Қ.Мұхамбетәли Философия тарихы Алматы 1999
3. Бейсенов Қ.Щ. "Философия тарихы". Алматы. "Ғылым". 1992
4. Құдайбердіұлы Шөкәрім. "Үш анық". Алматы, 1991

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Кіріспе

Шәкәрім қазақ поэзиясының философия саласын дамытқан ақын. Оның қайбір поэзиялық шығармаларын алып қарасаңыз терең философиялық сырға толы болып келеді.
Шәкәрім өзінің өлеңдер топтамасының алғашқы басылымына " Қазақ айнасы" деген образдық бейне қолданғаны тегін емес. Бұл сөз өнері -- өмір сәулесі, өмір суреттемесі деген ақынның биікте терең философиялық әрі эстетикалық түсінік ұғымының көрінісі еді".
Шәкәрім орыс тілі арқылы сол тілге аударылған Шығыс, Батыс әлеміндегі рухани қазыналар көзін меңгеріп биіктей берді. Ол онымен шектелмей, философия мен дін тарихына қатысты еңбектерді де қадағалап отырған. Жалпы Шөкәрім Абай ағасы секілді Орта Азия мен Қазақстанда алғашқылардың бірі болып, екі ағым, екі бұлақ -- Шығыс пен Европа мәдениеттерін біріктіру, төл ему, қатар сусындауға ықылас білдіру ғана емес, батыл қадам жасаған ұрпақтың алғашқы өкілдерінің бірі. Шәкәрім орыс жөне дүниежүзілік классикасымен Абай арқылы танысқаны анық. Ол құрметпен, мақтанышпен көбірек айтатын есімдер ішінде Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Толстой, Некрасов аттарын кездестіреміз.
Шәкәрім осы аталған орыс ақын-жазушыларының шығармаларынан жақсы аудармалар жасайды. Ал меңгеріп алғаннан кейін орыс мөдениетін батыстың асыл қазынасына жетер баспалдақ ретінде жоғары өрлейді. Батыс философтары Шопэнгауер, Канттың философиялық ілімдері жайлы толғаулары соған куә.
Қазақтың бес арысының бірі - Шәкәрім
Қазақ әдебиетінің бес арысы - Ш.Құдайбердіұлы, А.Байтұрсынов, М.Дұлатов, Ж.Аймаутұлы, М.Жұмабаев білім, жалпы ұлттың руханият саласында ерең еңбек еткен.
Олардың қаламынан туған туындыларда әлеуметтік - қоғамдық жағдайлар, қазақ халқының азаттығы мен теңдігі кең орын алған.

Шәкәрім жайында.

Шәкәрім Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданында өмірге келген. Әкесі Құдайберді Құнанбайдың үлкен бәйбішесі Күнкеден туған. Шәкәрім Абайдың немере інісі болғандықтан тәлім, тәрбиені мол алған. Ұлттық дәстүр-өнегесін көріп өскен. Әкесі өмірден өткен соң Шәкәрім Құнанбайдың тәрбиесінде болады. Абайдың ақыл-кеңесін тыңдап, жас кезінен өз бетінше ізденген.Ол араб, түрік, парсы, орыс,шағатай тілдерін үйреніп, сол тілдердегі шығармалардан дала ойшылы тұрғысынан ой қорытқан:
"Жасымнан жетік білдім түрік тілін,
Сол тілге аударылган барлық білім.
Ерінбей еңбек еттім, еңбек жанды,
Жарқырап қараңғыда туып кунім.
Оятқан мені ерте -- Шығыс жыры,
Айнадай айқын болды әлем сыры.
Талпынып орыс тілін үйренумен,
Надандықтың тазарып кетті кірі".

Шәкәрім 1905-1906 жылдары хажыға сапар жасап оралады. Бұл сапарды ол көптен ойлап жүрген мақсаттарының бірі - Стамбул кітапханалардағы асыл мұраларды оқуға, тарих тереңіне үңілуге пайдаланған. Шәкәрімнің дүниеге, өмірге, табиғатқа, сан-сала құбылыс-көріністерге, дінге көзқарасында кейбір қайшылықтар, жеке үстірттіктер, түсінбеушіліктер кездескенмен, ол ешқашан дінге берілген фанатик, өмір қуаныш-рахатынан аулақ болуды уағыздаған тақуа, бәрін жоққа шығаратын нигилист, торығатын спектик, көзқараста идеалист, өмір бағытынта реакционер болған емес. Оның көптеген шығармаларының мазмұны айқындағандай, дүниеге көзқарасында Шәкәрім көбіне рационализмге, денизмге бейім. Бұл философиялық бағыт бойынша дүниені жаратушы бір күш бар дегенді мойындаушылық, оның дәлелі - табиғатың, жаратылыстың келісті жарасымдылығы, жүйелі тынысы мен үнемі қозғалысы: өмірде ақиқат, шындық, білім-ғылым, ақыл мен сезім дамуы арқылы іске асады да дүние ісіне құдай араласпайды, адамның болмысты танып білу мен адам өзін-өзі жетілдіру мүмкіншіліктерінде шек жоқ. Қазақтың ағартушы - демократтары да көбіне осы дүниетанымды, көзқарастарды жақтағаны белгілі. Шәкәрім де солардың ізінде болды.
Шәкәрім-пәлсапалық өлең-поэмаларымен елге танымал болды. Ол өленді өнер деп танып, оған биік талап, талғаммен қараған. Арман, Жастарға, Қазақ айнасы, және т.б өлеңдерінде, Қалқаман-Мамыр, Еңлік-кебек, Нартай лақ пен Айсулу поэмаларында, Бәйшешек бақшасы, Өзімшілдік сынды прозалық туындыларында адамның өмірімен, еңбегі, тағдыры, талап, тілектері терең танылады.
Шәкәрім көптеген өлеңцерінде Абайды ұстаз тұтады, бірақ бұған қарап оны Абайды жай қайталаушы ғана десек, мүлде қателескен болар едік. Басында еліктегенімен кейін оны қайталамай, өзіндік дербес ой танымын көрсете білді. Өйткені Шәкәрім шығармаларының ерекшелігі оның көзқарасындағы айырмашылықгар ақынның дүние танымының өзін қоршаған өмірді суреттеудің өзгеше екенін, өзіне тән өрнектері мен бояу- ларының бар екенін дәлелдейді.
Шәкәрім Қүдайбердіүлы ұлы Абаңдьщ рухани дәстүрлерін жалғастырып, эпикалық жанрдың дамуына үлкен үлес қосқан ірі ақын және ойшыл болды. Ақын есімі халық арасына кей.і- нең мәлім, оның шығармалары_ауыздан-ауызға ауысып, біреу- ден біреу көшіріп алу арқылы жұрт арасында кеңінен таралып кеткен. Ол өзінің ұстазы Абай секілді ұлы философ ақын. Ол езінің шығармаларында омір шындығын, қоғамның әлеуметтік қарама-қайшылығың, халықгьщ ауыр тірлігін көрсетіп оған жауап беруге тырысты. "Өмір бойы бір ретжалған сөйлей білме- ген ақын "не істеуіміз керек?" -- дегенді түсіндіру үшін көбіне- се "не істеуім керек?" -- деген сұраққд жауап бередіі
Әкесінен жастай жетім қалған Шәкәрімнің өзінің ағасы ақын Абай Құнанбаевтың от басында тәрбиеленуі, оньщ ұдайы ұстаз- дық есиеттері дүниеге көзқарасының қалыптасуына, поэтика- лық шеберлігі шындалуына үлкен әсер етті, жан-жүрегіне білімге деген құштарлық сезімін құйды. Ол орыс, араб, парсы жоне^түрік тілдерін жетік меңгеріп, тақырыбы мен проблемасы жөнінён өз ұстазының ағартушылық идеясына жалғастырған өлеңдер жазды. Философия, дін және мәдениеттарихы жөнінде өзінің үлкен білімдарлығын көрсетгі.
ХІХғасырдың аяғы, XX ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті тарихында Абайдан кейінгі ең ірі ақынымыз -- Шәкөрім. Үлы ақынымыз Абай өмірден қайтқан соң, халық Шәкәрімді екінші Абайымыз деп танып, ерекше құрметтеген. иБір ғасырды Абай- мен бірге аяқтап, екінші ғасырды Совет ақындарымен бірге бас- таған Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірі халқымыздың тарихы- мен біте кдйнасып жатыр. Шәкәрім ақын өзінің өмірдегі мүрат-мақсатын айқындап ашып айтып, халқының алдында серт беріп былай дейді:

Адамдық борыш ар үшін,
Барлық адамзат қамы үшін.
Серт қылган еңбек етем деп,
Алдағы атар таң үшін.

Ақын осы айтқан сертінен өле-өлгенше танған емес. Шәкәрімнің Абайға еліктеп жазғандары творчестволық өмірінің ақырына дейін созылады. Сонымен бірге ол өз ұстазымен тұстас та ақын. Абайдан он үш жас қіші болғанымен өлең дүниесіне келуі онымен бір мерзім дерлік. Ол Абайдаун соң ширек ғасырдан аса жасаған ақын. Шәкәрім жастайынан өз шығармашылығының негізгі арнасын анықтайды, ағартушылық адам- гершілік тақырыбын бір өріске әріп, жырлауға ден қояды. Оған дәлел "Жастарға" (1880) атты үндеу-өлеңі. Автор публицистикалық шешендік стилін қолданып, ойын ұғынықгы, қарапайым түрде жеткізем деп кейде жадағайлыққа ұрынса да, шын көңілден үгітшілік сарьінда азаматгық ой оятатын ұран тастай- ды, адамгершілік ақ жолға, онер-білімге шақырады, одан өзінше кодекс тұжырымдайды, ендігі сөзін үстайтын Абайдан үлгі алуға үндейді.
1911 жылы шыққан "Қазақ айнасы" жинағында Шәкөрім адамгершілік хақындағы ойларын тиянақгай түседі. Мұнда да Абай мектебінің бұл салада өрбіткен пікірі айқын бейнеленген. Біріншіден, адам жолы дегеніміз адам баласына пайдасын тигі- зу, жақсылық ету. Екіншіден, тіршілік қамы, өз басына, туысқан аталасына қамқорлық еткенде де адамшылық борышынды ұмытпау. Адам өмірі оны қалай бағалауына байланысты. Көп нөрсе адамның өзіне қатысты. Не көрсең құдайдың жазуынан деу қате. Дүние ойсыздарға, жетесіздерге сыртын береді. Кейде жақсылықты жаманшылық жаншып кетеді. Бірақ одан шындық табиғаты еш өзгермек емес дейді.
Шәкәрім қазақ поэзиясында оның философиялық саласын дамытқан ақын. Оның қайбір поэзиялық шығармаларын алып қарасаңыз терең философиялық сырға толы болып келеді.
Шәкәрім өзінің өлеңцер топтамасының алғашқы басылымына " Қазақ айнасы" деген образдық бейне қолданғаны тегін емес. Бұл сөз өнері -- өмір сәулесі, өмір суретгемесі деген ақынның биікте терең философиялық әрі эстетикалық түсінік ұғымының көрінісі еді".

Шәкәрім ``жан" туралы

Шәкәрім қазақ елін қалай өркениетті, мәдениетті елдер қатарына қосамын деп талпынды. Оның ойынша, бұл азаматтық өтеудің басты шарты -- туған елдің бүкіл тарихи, мәдени құндылықтарын жоғалтпай, оларды заман талабына сәйкес қоддану. Шәкәрімнің рухани ізденісіңде ежелгі сақ-түрік заманынан қалыптасқан ғарыштық дүниетаным ерекще орын алады. Тәңірі, Нұр, Күн, Табиғат -- ол үшін қасиетті, киелі ұғымдар.
Қазақ мәдениетінде бұрыннан келе жатқаң идея -- жанның мәңгілігі. Әл-Фараби мен Қожа Ахмет Иассауи, Абай мен Мағжан, жалпы Шығыс ғұламалары бойьнша, адамның дүнйедегі тіршілік ету мағынасы жанның мәңгілігімен айқындалады. Әйтпесе, өмір мазмұны жануарлық күн көруден алыс кетпек емес. Әлем мен адамға бағыт беретін жол көрсетуші, мәңгілік пен шексіздіктің қепілі -- Нұр. Оған адамның жәй ақылы жетпейді, оны аңғару, түсіну, жан дүниеңмен қабылдау қажет. Өтпелі өмірден мәңгілікке (фәниден бақиға) көшу, басқа сөзбен айтқаңда, бұл дүниеден кету дегеніміз адам жанының Нұрға қосылуы. "Жан, -- дейді Шәкәрім, -- менің айтқанымдай баста бар болса, тұрған денесі орын болуға жарамаған соң, денеден шыққанда біржола жоғалып кетпейді. Құр ғана өзгеретін болса, бұрыннан бар жанның жоғалуына түк дәлел жоқ. Олай бол- са, бір түрге ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Шәкәрім Құдайбердіұлының діни дүниетанымы
Шәкәрім Құдайбердіұлының философиясындағы адамтану бағыттары
Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірбаяны
Шәкәрім Құдайбердіұлының лирикалық өрнегі
Шәкәрім Құдайбердіұлының би ретіндегі қызметі
Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірі мен шығармашылығы
Шәкәрім Құдайбердіұлының тәрбие жайлы ойлары
Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірбаяны (1858- 1931)
Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірі мен өмір сүрген ортасы
ШӘКӘРІМ ҚҰДАЙБЕРДІҰЛЫНЫҢ «АР ІЛІМІНІҢ» ӘЛЕУМЕТТІК-ТӘЛІМДІК МӘНІ
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь