Шәкәрім Құдайбердіұлының жан туралы философиясы

Жоспары

1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім
a.Шәкәрім жайында.
b.Шәкәрім ‘‘жан” туралы
3. Қорытынды
4. Пайдаланылған әдебиеттер
Шәкәрім қазақ поэзиясының философия саласын дамытқан ақын. Оның қайбір поэзиялық шығармаларын алып қарасаңыз терең философиялық сырға толы болып келеді.
Шәкәрім өзінің өлеңдер топтамасының алғашқы басылымына " Қазақ айнасы" деген образдық бейне қолданғаны тегін емес. Бұл сөз өнері — өмір сәулесі, өмір суреттемесі деген ақынның биікте терең философиялық әрі эстетикалық түсінік ұғымының көрінісі еді".
Шәкәрім орыс тілі арқылы сол тілге аударылған Шығыс, Батыс әлеміндегі рухани қазыналар көзін меңгеріп биіктей берді. Ол онымен шектелмей, философия мен дін тарихына қатысты еңбектерді де қадағалап отырған. Жалпы Шөкәрім Абай ағасы секілді Орта Азия мен Қазақстанда алғашқылардың бірі болып, екі ағым, екі бұлақ — Шығыс пен Европа мәдениеттерін біріктіру, төл ему, қатар сусындауға ықылас білдіру ғана емес, батыл қадам жасаған ұрпақтың алғашқы өкілдерінің бірі. Шәкәрім орыс жөне дүниежүзілік классикасымен Абай арқылы танысқаны анық. Ол құрметпен, мақтанышпен көбірек айтатын есімдер ішінде Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Толстой, Некрасов аттарын кездестіреміз.
1. Шөкәрім. "Жазушы" баспасы. Алматы. 1988.
2. Ж.Алтай ,А.Қасабек,Қ.Мұхамбетәли Философия тарихы Алматы 1999
3. Бейсенов Қ.Щ. "Философия тарихы". Алматы. "Ғылым". 1992
4. Құдайбердіұлы Шөкәрім. "Үш анық". Алматы, 1991
        
        Кіріспе
Шәкәрім қазақ поэзиясының философия саласын дамытқан ақын. Оның қайбір поэзиялық шығармаларын алып қарасаңыз ... ... ... толы ... ... ... ... топтамасының алғашқы басылымына " Қазақ айнасы" деген образдық бейне қолданғаны тегін ... Бұл сөз ... -- өмір ... өмір суреттемесі деген ақынның биікте терең философиялық әрі эстетикалық түсінік ұғымының көрінісі еді".
Шәкәрім орыс тілі арқылы сол тілге аударылған ... ... ... ... қазыналар көзін меңгеріп биіктей берді. Ол онымен шектелмей, философия мен дін ... ... ... де ... ... ... Шөкәрім Абай ағасы секілді Орта Азия мен Қазақстанда алғашқылардың бірі болып, екі ағым, екі бұлақ -- ... пен ... ... ... төл ему, ... ... ықылас білдіру ғана емес, батыл қадам жасаған ... ... ... ... ... орыс жөне дүниежүзілік классикасымен Абай арқылы танысқаны анық. Ол құрметпен, мақтанышпен көбірек айтатын есімдер ішінде Пушкин, ... ... ... ... ... ... осы аталған орыс ақын-жазушыларының шығармаларынан жақсы аудармалар жасайды. Ал меңгеріп алғаннан кейін орыс мөдениетін батыстың асыл қазынасына жетер ... ... ... ... Батыс философтары Шопэнгауер, Канттың философиялық ілімдері жайлы толғаулары соған ... бес ... бірі - ... ... бес ... - Ш.Құдайбердіұлы, А.Байтұрсынов, М.Дұлатов, Ж.Аймаутұлы, М.Жұмабаев білім, жалпы ұлттың руханият саласында ерең еңбек еткен.
Олардың қаламынан ... ... ... - қоғамдық жағдайлар, қазақ халқының азаттығы мен теңдігі кең орын алған.
Шәкәрім жайында.
Шәкәрім Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданында ... ... ... Құдайберді Құнанбайдың үлкен бәйбішесі Күнкеден туған. Шәкәрім Абайдың немере інісі болғандықтан тәлім, тәрбиені мол ... ... ... ... ... ... өмірден өткен соң Шәкәрім Құнанбайдың тәрбиесінде болады. Абайдың ақыл-кеңесін тыңдап, жас кезінен өз бетінше ізденген.Ол араб, ... ... ... ... ... сол тілдердегі шығармалардан дала ойшылы тұрғысынан ой ... ... ... ... тілін,
Сол тілге аударылган барлық білім.
Ерінбей еңбек еттім, ... ... ... туып ... мені ерте -- ... ... ... болды әлем сыры.
Талпынып орыс тілін үйренумен,
Надандықтың тазарып кетті кірі".
Шәкәрім 1905-1906 жылдары хажыға сапар жасап оралады. Бұл ... ол ... ... жүрген мақсаттарының бірі - Стамбул кітапханалардағы асыл мұраларды оқуға, тарих тереңіне үңілуге пайдаланған. Шәкәрімнің дүниеге, өмірге, ... ... ... ... ... ... ... жеке үстірттіктер, түсінбеушіліктер кездескенмен, ол ешқашан дінге берілген фанатик, өмір ... ... ... ... ... ... ... шығаратын нигилист, торығатын спектик, көзқараста идеалист, өмір бағытынта реакционер болған емес. Оның көптеген шығармаларының мазмұны айқындағандай, дүниеге көзқарасында ... ... ... ... ... Бұл ... ... бойынша дүниені жаратушы бір күш бар дегенді мойындаушылық, оның дәлелі - табиғатың, жаратылыстың келісті жарасымдылығы, жүйелі тынысы мен ... ... ... ... ... ... ақыл мен ... дамуы арқылы іске асады да дүние ісіне құдай араласпайды, адамның болмысты танып білу мен адам ... ... ... шек жоқ. ... ... - демократтары да көбіне осы дүниетанымды, көзқарастарды жақтағаны белгілі. Шәкәрім де солардың ізінде болды.
Шәкәрім-пәлсапалық өлең-поэмаларымен елге танымал ... Ол ... өнер деп ... оған биік талап, талғаммен қараған. , , , және т.б өлеңдерінде, , , поэмаларында, , ... ... ... ... ... ... тағдыры, талап, тілектері терең танылады.
Шәкәрім көптеген өлеңцерінде Абайды ұстаз тұтады, бірақ бұған қарап оны ... жай ... ғана ... ... ... ... ... Басында еліктегенімен кейін оны қайталамай, өзіндік дербес ой танымын көрсете білді. Өйткені Шәкәрім шығармаларының ерекшелігі оның көзқарасындағы ... ... ... ... өзін ... өмірді суреттеудің өзгеше екенін, өзіне тән өрнектері мен ... ... бар ... ... Қүдайбердіүлы ұлы Абаңдьщ рухани дәстүрлерін жалғастырып, эпикалық ... ... ... үлес ... ірі ақын және ... ... Ақын ... халық арасына кей.і- нең мәлім, оның шығармалары_ауыздан-ауызға ауысып, біреу- ден біреу ... алу ... жұрт ... кеңінен таралып кеткен. Ол өзінің ұстазы Абай секілді ұлы философ ақын. Ол езінің шығармаларында омір шындығын, қоғамның ... ... ... ауыр ... көрсетіп оған жауап беруге тырысты. "Өмір бойы бір ретжалған сөйлей білме- ген ақын "не істеуіміз керек?" -- ... ... үшін ... се "не ... керек?" -- деген сұраққд жауап бередіі
Әкесінен жастай жетім қалған Шәкәрімнің өзінің ағасы ақын Абай ... от ... ... оньщ ... ... дық есиеттері дүниеге көзқарасының қалыптасуына, поэтика- лық шеберлігі шындалуына үлкен әсер етті, жан-жүрегіне білімге деген құштарлық сезімін құйды. Ол орыс, ... ... ... тілдерін жетік меңгеріп, тақырыбы мен проблемасы жөнінён өз ұстазының ағартушылық идеясына жалғастырған өлеңдер жазды. ... дін және ... ... ... үлкен білімдарлығын көрсетгі.
ХІХғасырдың аяғы, XX ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті ... ... ... ең ірі ақынымыз -- Шәкөрім. Үлы ақынымыз Абай өмірден қайтқан соң, халық Шәкәрімді екінші Абайымыз деп ... ... ... иБір ғасырды Абай- мен бірге аяқтап, екінші ғасырды Совет ақындарымен бірге бас- ... ... ... ... ... тарихы- мен біте кдйнасып жатыр. Шәкәрім ақын өзінің өмірдегі мүрат-мақсатын айқындап ашып айтып, халқының алдында серт беріп ... ... ... ар ... ... қамы ... қылган еңбек етем деп,
Алдағы атар таң үшін.
Ақын осы ... ... ... танған емес. Шәкәрімнің Абайға еліктеп жазғандары творчестволық өмірінің ақырына дейін созылады. Сонымен бірге ол өз ... ... та ... ... он үш жас қіші болғанымен өлең дүниесіне келуі онымен бір мерзім дерлік. Ол Абайдаун соң ширек ғасырдан аса ... ... ... ... өз шығармашылығының негізгі арнасын анықтайды, ағартушылық адам- гершілік ... бір ... ... ... ден ... Оған ... "Жастарға" (1880) атты үндеу-өлеңі. Автор публицистикалық шешендік стилін қолданып, ойын ұғынықгы, қарапайым түрде жеткізем деп кейде жадағайлыққа ... да, шын ... ... сарьінда азаматгық ой оятатын ұран тастай- ды, адамгершілік ақ жолға, онер-білімге шақырады, одан өзінше кодекс тұжырымдайды, ендігі сөзін үстайтын ... үлгі ... ... жылы ... ... ... жинағында Шәкөрім адамгершілік хақындағы ойларын тиянақгай түседі. Мұнда да Абай мектебінің бұл салада өрбіткен пікірі айқын бейнеленген. Біріншіден, адам жолы ... адам ... ... ... зу, ... ету. ... ... қамы, өз басына, туысқан аталасына қамқорлық еткенде де адамшылық борышынды ұмытпау. Адам ... оны ... ... ... Көп нөрсе адамның өзіне қатысты. Не көрсең құдайдың жазуынан деу қате. Дүние ойсыздарға, жетесіздерге сыртын береді. Кейде жақсылықты жаманшылық жаншып ... ... одан ... ... еш ... емес дейді.
Шәкәрім қазақ поэзиясында оның философиялық саласын дамытқан ақын. Оның қайбір поэзиялық шығармаларын алып қарасаңыз ... ... ... толы болып келеді.
Шәкәрім өзінің өлеңцер топтамасының алғашқы басылымына " Қазақ айнасы" деген образдық бейне қолданғаны тегін емес. Бұл сөз ... -- өмір ... өмір ... ... ... ... терең философиялық әрі эстетикалық түсінік ұғымының көрінісі еді".
Шәкәрім ``жан" туралы
Шәкәрім қазақ елін қалай өркениетті, мәдениетті елдер ... ... деп ... Оның ойынша, бұл азаматтық өтеудің басты шарты -- туған елдің бүкіл тарихи, мәдени құндылықтарын жоғалтпай, оларды заман талабына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан ғарыштық дүниетаным ерекще орын алады. Тәңірі, Нұр, Күн, Табиғат -- ол үшін қасиетті, киелі ұғымдар.
Қазақ мәдениетінде бұрыннан келе жатқаң идея -- ... ... ... мен Қожа ... ... Абай мен Мағжан, жалпы Шығыс ғұламалары бойьнша, адамның дүнйедегі тіршілік ету мағынасы жанның мәңгілігімен ... ... өмір ... жануарлық күн көруден алыс кетпек емес. Әлем мен адамға бағыт беретін жол көрсетуші, мәңгілік пен шексіздіктің қепілі -- Нұр. Оған ... жәй ... ... оны аңғару, түсіну, жан дүниеңмен қабылдау қажет. ... ... ... ... бақиға) көшу, басқа сөзбен айтқаңда, бұл дүниеден кету ... адам ... ... ... "Жан, -- ... Шәкәрім, -- менің айтқанымдай баста бар болса, тұрған денесі орын болуға жарамаған соң, денеден ... ... ... ... Құр ғана ... болса, бұрыннан бар жанның жоғалуына түк дәлел жоқ. Олай бол- са, бір түрге түсіп барлықтың ішінде бар ... ... Осы ... ... ... ұзақ ... соң ... және ол Жаңа замандағы қазақ кәсіби философиясының алға- шқы туындысы болып табылады. Бұл шығармада ... ... сыры мен ... ... мол. Батыстағы материализм жөне идеализм тәрізді екі анықпен Шәкәрім шектелмей, өз жолы -- ... ... ... ... ойға ... көңіл, қайнар омір
Ар ілімі оқылса".
Яғни, басты мәселе ар ілімі, моральдың төңірегінде. Кәдімгі этиканы Шәкәрімнің "ар ілімі" деп атауында да үлкен мән бар. ... оның ... ... ... ... -- ... Бұл ... түсіну үшін Шәкәрімнен үзінді келтірейік: "Әрине, жаның өлген соң тазарып, жоғарылайтынына нанған кісі ... ... ... ... кісі ... болып біржола жоғалмады-ау деп өлсе керек. Және ождан, намыс жанның тілегі екеніне ... кісі ... ... ... ... ... ... жете қуанса керек. Олай болса, нанбай, ождан, намыс құр-ғйна көрініс үшін ... ... ... ... ... ... көп айырмасы жоқ болса керек.
Ізін білдірмеудің айласын тапса болғаны, себебі елген соңғы жан өміріне нана алмай ождан, ... жан екі ... ... ... ... екеніне нана алмаған кісінің жүрегін ешбір ғылым, өнер, ешбір жол, заң тазарта алмайды. Егер бір адам ... ... ... ... мен ождан соның азығы екеніне әбден нанса, оның жүрегін еш ... ... ... Адам атаулыны бір бауырдай қылып, екі өмірді де ... өмір ... ... жол осы ... жолы ... ... діншілдерді қорлыққа түсіріп жүрген шатақ дін, жалқаулық, әйтпесе, жаратушыда білім бар, өлген соң да бір ... жан ... бар. Жан екі ... де ... -- ... намыс деумен еш нөрседен кемдік көрмейді. Тіпті, бұл жоғарылаудың ең зор жардамы үш анық дегенім ... көп ... ... ... ісі, болашакқа қарау Шөкөрім поэзиясыңда түгелдей дерлік өріс табады. ... жеке ... ... ақыл мен ... ... адал болу, кісі ақысын жемеу, халық қамын ойлау -- ақынның жатпай- ... ... ... ... ... ... ғиб- ... болып келсе де, Абай салған шыншылдық, сыншыл- дық сарын анық көрініп, дамып отырады.
"Арыңды сатпа, теріңді сат", адалды ізде егін сал, не ... қыл, ... бақ" ... ... ақын ... жиі ұшыратамыз. Еңбекке, оқу-білімге, өнерге шақырады, жалқаулықты, бойкүйездікті, надандықты сынайды, талапты бол дейді. Адамның қоғамдағы ... ақьш ... ... оған көп жүк ... міңдет қояды. Рас, дидактика, уағыз басым, бірақ адрессіз, атсыз емес, нақты ортаны, нақгы адамдарды мегзеп айтқан. Мұңдай ғибрат, ... ... ... да бар екенін білеміз. Бүл тектес өлендер негізінде, жалаң насихат емес, ақынның ... адам ... ... ойын ... ақыл ... ... ... толғаулар.
Адамның адалдығы, әділетгігі, қанағатшылдығы, ары жайында Шәкәрімнің ең мән ... ... ... ... -- ... Ол өзінің "Үш анық" атты философиялық шығармашылығында "Адам нысап^ әділет, мейірім үшеуін қосып айтқдңда мүсылманша үждан, орысша совесть бар. Бүл не? ... ... кім? ... ... ... "адамшылық ары соны ұнайды" дейді Менше бұл жауап сол ... ... ... ... ... болып шығады" -- деп Шөкөрім ұждан деген ңе, бұл ... ... ... бұл ... ... жоқ ... Бірақ Шәкәрім дұрыс тұжырым жасайды. "Меніңше совесть -- жанның тілегі. Неге десеңіз жан тіпті ... ... тын ... ... ... жоғарылауға себеп керек қылады" -- дейді. Өз ойын Шәкәрім одан өрі жалғастыра ... ... таза ... ... толық мінез, ой істер керек кылады. Соның тағы бір керегі совесть -- ұждан. Оны осы өмір үшін ... ... ... өмір ұшін де керек қылады" -- деп адам ар ... оның ... ... де одан ... де ... екендігін айтып, егер де тек бұл өмір ұшін керек қылса ол тек мақганыш үшін ғана болған болар еді, "тек атым ... ... ше мені ... ... ... мені ... ... деген болады. Одан басқа жоруы жоқ -- деп өз ойын ... ... ... ... адам ғана ұжданға ие бола алады. Адам өлгеннен кейін өмір жоқ дейтін адамдарда ұждан бола алмайды деп, ... ... ... тек ... өділ адамдарға ғана тән қажет екендігін айтып өтеді.
Шәкәрімнің ұждан ілімі туралы Қ. ... ... ... ұғымы діни, діни болғанда мұсылманшылық сарыны басым этикалық категория. Екіншіден, жан еш уақытта жоғалмайтын, қайта барған ... ... ... ... ... ... бір түрткіге мұқтаж. Сол түрткінің міндетін үждан атқаратын сияқты. Үшіншіден, ынсапты, ... ... бол ... уағыздардың жиынтық бейнесі іспетгі ұждан о дүниеге де бұл дүниеге де ... ... ... ... ... ... ... мұсылманшылық сарыны үстем этикалық концепция. Ол -- адамды рухани тазалыққа, ... ... ілім -- деп ... пайымдаулары коңілге қонарлық,
Мен, -- дейді ІІІәкәрім, -- жан да бар, жын да бар, адамньщ өз ... ... да бар ... ... жан ... кеізде өзі пәленшенің жаны екеніне нанарлық сөз ... ... ... ... жындылық кез болатын.
Үйқыда кезу, лунатазм, магнетизммен біреудің еркін билеу, түсі дәл келу -- бұл үш ... үш ... ... иесі ... лайық. Оның бәрін бір-ақ қуаттан іздеу қате деймін".
Бүл жерде Шәкәрім Еуропа ғалымдарының магнетизм, спи- ритизм, телепатия, фахризм, лунатизм, түс көру ... ... ... ... ... ... ұждан туралы ілімінің қалыптасуына жоғарьща айтқан құбыл ыстардьщ дүниеде бар екендігі себеп болғанын байқаймыз.
"Мен жан жоқ, ... соң өмір жоқ ... таң ... Оларға мүндай сөзді қандай ой айтқызып отыр екен?... Бір адам жанының, өлген соң да ... ... ... ... болаты- нын ақылмен кдбылдап нанса, жөне бір адам жан өлген соң біржолата ... деп ... осы ... есі ... ... деп өііерін біліп, екеуі не жанынан өледі? Әрине жанның ... соң ... ... нанған кісі қуанышта болып, жоғалуына нанған кісі өкініште болып, бір жола жоғалмады деп өлсе ... Және ... ... ... ... екеніне нанған кісі қиянат қылғанына қатты кейіп, жақсылық қылғанына жете қуанса керек" -- дейді Шөкәрім. Біздің екі ... де ... бар ... ... ... дәлелсіз сену. керек. Сенген адам, о дүниеге қиналмай ... ... Өмір бойы өзін ... тазалыққа ұстаған адам деген мұсылмандыктың жолын үстаған ... ... бір адам ... ... ... ... мен ... соның азығы екеніне әбден нанса, оның жүрегін еш нәрсе қарайта алмайды. Адам ... бір ... ... екі ... де жақсылықпен өмір сүргізетін жалғыз жол осы мұсылман жолы сияқты" -- деп өз ойын қорытады. Үждан туралы өз пікірінің ... ... "жан екі ... де ... -- ... ... ... еш нәрседен кемдік көрмейді. Тіпті бүл жоғарылаудың ең зор жәрдемі үш анық ... осы" -- деп ... өмір бойы ... ... ... ... Ол ... тарих, философия, жаратылыстану ғылымдарымен де өте көп қызыға шұғылданды. Оккультизм, спиртуализм, магия мәселелерімен де қызықты. Ал, оның ... ... ... ... ... - -- ... ... Эмпикур, Платрн және Аристотель негізгі орын алды. Ол ... XIX ... аяғы XX ... ... ... ... Огюст Конт, ағылшынның позитавист философы Герберт Сденсер, Нелийдің идеалист пессимист философы А. Шопенгауэрдің т.б. ... ... өте ... ... ... нақтылы айтарымыз Шәкәрім өзіне дейінгі болған, өзінің рухани ұстаздары Шоқан, Ыбырай, Абайға қарағанда, грек, Еуропа кәсіби ... ... ... щұғылданып, оларды тек танып біліп қана қоймай өз пікірлерін, ойларын ортаға салып, айта отырып, өмірге қазақ кәсіби философиясының ірге ... ... өзі де ... ... ... ... философы атанды. Сөйтіп қазақ философиясының деңгейін әлемдік ... ... ... ... ... ... ұлттық философиялық тұғырнамамыздың бастауы, қалыптасуы осы кемеңгер ойшыл, ақын, философ ... ... ... ... деп ... айта ... әдебиеттер тізімі.
* Шөкәрім. "Жазушы" баспасы. Алматы. 1988.
* Ж.Алтай ,А.Қасабек,Қ.Мұхамбетәли Философия тарихы Алматы 1999
* Бейсенов Қ.Щ. ... ... ... ... 1992
4. Құдайбердіұлы Шөкәрім. "Үш анық". Алматы, 1991

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шәкәрім Құдайбердіұлының философиясындағы адамтану бағыттары44 бет
Ш. Құдайбердіұлының қазақ философиясындағы орны59 бет
Қазақ ағартушы - философтардың дүниетанымы14 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының тәрбие жайлы ойлары30 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
Абай және Шәкәрім – сазгерлік өнер мәселесі61 бет
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Абайдың ақын шәкірті шәкәрім құдайбердіұлы24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь