Абылай хан билігінің ғылыми әдебиеттерде көрініс табуы

КІРІСПЕ

I ТАРАУ. XVIII ғасырдың 50 . 60.жылдары Орта жүз бен Ұлы жүз аумағында Жоғарғы биліктің нығаюының және көршілес елдермен қарым.қатынасының ғылыми еңбектерде кездесуі
1.1. Қазақ.жоңғар қатынастары
1.2. Қазақ.қытай қатынастары

ІІ ТАРАУ. Абылай ханның хан болып сайлану қарсағындағы Қазақ хандығының сыртқы және сыртқы жағдайының ғылыми еңбектерде кездесуі
2.1. Абылайды сайлау қарсаңындағы Қазақ хандығы
2.2. Абылай ханның ішкі және сыртқы жағдайы

ҚОРЫТЫНДЫ

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Тақырыптың өзектілігіне келер болсақ. Дамуға бет алған әр халық, өзінің қайдан шыққаның, дамығаның, тарихи қалыптасу кезінде бастан не кешкенін, есте сақтамайынша, қазіргі деңгейге қалай жеткенін, қандай тар жол, қиындықтардан өткенін есте сақтауы қажет. Республика президенті Нұрсұлтан Назарбаев айтқандай, тарих дегеніміз тек өткеннің ғана сабағы емес, өткен өмірдін мәнін, сарынын айқындайтын әрі сараптап беретін құрал.
Халық әр ел-тізгінін ұстаған білікті билеушілерін естен шығармай, олардың жамиғат алдынғы өшпес қызметін қанатты сөздермен мінездеп отырған. Қасым салған қасқа жол, Есім салған ескіжол деген секілді бейнелі тіркестер тасасында терең мағна жатқаны анық. Қазақстың ең әйгілі қандарының бірі әз Тәуке болса, оның тұлғасы төңірегінде жылы лебіздер мол айтылатыны мәлім. Басқ да белгілі хандар мен сұлтандардың ел үшін елеулі әрекет жасағандары жұртшылық ілтипатына
бөленгенін байқаймыз. Сонда да болса солардың бәрінен де хан Абылай даңқы басым жатады. Өзге ел өкілдеріне қазақ хандары ішінен неғұрлым әйгілісі де , халық әдебиетінде көркен бейнесі жарқын мадақталғаны да Абылай екені мәлім. Қазақ қауымының сан буыны қысылғанда медет көріп, намыс кегі қайралғанда ұран етіп шақыратыны да Абылай есімі болған.
Ел басқару екінің бірінің қолынан келе бермейтін бірегей өнер екені әмбеге аян. Оның үстіне ел ұстаған екенің бірі есте қала бермейтіні де белгілі ғой. Жұмысқа жолмен түлкі боп таққа отырып, халқына қасқыр боп тиген талайларды көнекөз тарих біледі. Бірақ олардың атын білгенімен затын ілтипатқа ілмейді. Демекке, ақыл парасатына қажыр қайраты салі, дегдарлығы мен білімдарлығы бірдей, мінез маңғау, жүрегі мейрбан жетекші ғана жұрттың жадында ұзақ сақталмақ. Міне екі ғасырдан астам атақ-даңқы аңыз-әңгімелер арқылы -ақ ұрпақтан ұрпаққа жалғасып үдеп бара жатқан Абылай хан осындай қайраткер болса керек.

Тақырыпты зерттеудің мақсаты. Осы жұмысты жазудағы алға қойған мақсатым біріншіден: 1) XVIII ғасырдың ортасындағы Абылай хан және оның көрші елдермен қарым қатынасы 2) Абылай ханның ішкі және сыртқы саясаты болып табылады
Міндеттер. 1) XVIII ғасырдың 50 – 60-жылдары Орта жүз бен Ұлы жүз аумағында Жоғарғы биліктің нығаюының және көршілес елдермен қарым-қатынасының тарихнамасын
2) Абылай ханның ішкі және сыртқы саясатының тарихнамасын зерттеу болып табылады
Тақырыптың деректік қоры. Тақырыптың деректік базасына келер болсақ. Абылай ханның көрші елдермен қарым-қатынасы негізінен Ресей мен Қытай секілді екі үлкен алып империялармен жүргендіктен ол туралы “Казахско-Русские отношение XVI – XVIII веках” атты архивтік деректе, “ Цинская империя и казахские ханства. Вторая половина XVIII – первая треть XIX в. Сборник документов и материалов” атты деректе келтіріледі.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Бұл тақырыпқа қалам тартқан кісілер көп болды. Олардың қатарына Витевский В.Н, , Хафизовой К. Ш, Вяткин М, Левшин А.И, Сулейменов Б.С, Басин В.Я, Спасский Г.И, Бекмаханова Н.Е, Уәлиханов Ш. Ш. Сулейменов Р. Б, Моисеев В. А,Кузнецов В. С, Златкин И.Я, Гурьевич Б. П. Жатады.


Реферат құрылымы. Баяндама Кіріспеден, Негізгі бөлімнен, Қорытындыдан, Пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Абылай хан. Тарихи жырлар , т. 4. А., 1993.
“Айқап”, 1912, № 6 – 7.
Витевский В.Н. И.И. Неплюев и Оренбургский край в его составе с 1758 г., т.3. Казань, 1897.
Абылай хан. Өмірі мен қызыметіне қатысты құжаттар мен материалдардың жинағы. – Петропавл ЖШС «Астана» баспасы. – 2005.
Цинская империя и казахские ханства. Вторая половина XVIII – первая треть XIX в. Сборник документов и материалов. Археографическое введение К.Ш.Хафизовой ( в соавторстве с В. А. Моисеевым ), историческое предисловие. Перевод китайских источников и подготовка научного комментария К. Ш. Хафизовой. А., 1989, ч. І-ІІ.
Вяткин М. Казахское общество в середине XVIII в. // Известия Казахстанского филиала АН СССР. Сер. ист., вып. І. А., 1940.
Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей. А., 1996.
Валиханов Ч. Ч. Собрание сочинений в пяти томах, т. І. А., 1984.
ОмариЖ. Бұқар жырау. Он екі тарих. Қарағанды, 1994.
Сулейменов Б.С., Басин В.Я. Казахстан в составе России в XVIII – начале XX века. А., 1981.
Спасский Г.И. Киргиз-кайсаки Большой, Средней и Малой орды // Сибирский вестник, ч.9, 1820.
Бекмаханова Н.Е. Легенда о Невидимке. А., 1968.
Уәлиханов Ш. Ш. “Абылай”. Шығармалар жинағы. 4-том.
Сулейменов Р. Б., Моисеев В. А. Из истории Казахстана XVIII века. Алматы, “Ғылым”, 1988.
Казахско-русские отношения в XVI – XVIII веках. Алматы, 1985, 1 – 4 томдар
Моисеев В. А. Джунгарское ханства и казахи XVII – XVIII вв. Алматы, “Наука”, 1991.
Моисеев В. А. Русские архивные материалы о положении Джунгарского ханства в 1745 – 1749 гг. Москва, 1984, ч. 2.
Басин Б. Я. Россия и казахские ханства в XVI – XVIII вв. Алматы, “Ғылым”, 1971
Кузнецов В. С. Амурсана. Новосибирск, 1981.
Златкин И. Я. История Джунгарского ханства 1635 – 1758 гг. Москва
Гурьевич Б. П. Международные отношения в Центральной Азии XVII – первой половине XIX века. Москва, 1983.
        
        ҚР Білім және Ғылым министрлігі
Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Тарих, археология және этнология факультеті
Дүние жүзі тарихы, тарихнама және деректану кафедрасы
Абылай хан ... ... ... көрініс табуы
Реферат
Орындаған: Қалназар Б.
Алматы - 2013
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
I ТАРАУ. XVIII ғасырдың 50 - 60-жылдары Орта жүз бен Ұлы жүз ... ... ... ... және ... ... қарым-қатынасының ғылыми еңбектерде кездесуі
+ Қазақ-жоңғар қатынастары
+ Қазақ-қытай қатынастары
ІІ ТАРАУ. Абылай ханның хан болып сайлану қарсағындағы Қазақ ... ... және ... ... ғылыми еңбектерде кездесуі
2.1. Абылайды сайлау қарсаңындағы Қазақ хандығы
2.2. Абылай ханның ішкі және сыртқы ... ... ... ... Тақырыптың өзектілігіне келер болсақ. Дамуға бет алған әр ... ... ... ... ... ... ... кезінде бастан не кешкенін, есте сақтамайынша, қазіргі деңгейге қалай жеткенін, қандай тар жол, қиындықтардан өткенін есте сақтауы қажет. Республика ... ... ... ... ... дегеніміз тек өткеннің ғана сабағы емес, өткен өмірдін мәнін, сарынын айқындайтын әрі ... ... ... әр ел-тізгінін ұстаған білікті билеушілерін естен шығармай, ... ... ... ... ... ... сөздермен мінездеп отырған. Қасым салған қасқа жол, Есім салған ескіжол деген секілді бейнелі тіркестер ... ... ... ... ... ... ең әйгілі қандарының бірі әз Тәуке болса, оның тұлғасы төңірегінде жылы ... мол ... ... Басқ да ... ... мен сұлтандардың ел үшін елеулі әрекет жасағандары жұртшылық ілтипатынабөленгенін байқаймыз. Сонда да болса солардың бәрінен де хан Абылай ... ... ... Өзге ел ... ... ... ... неғұрлым әйгілісі де , халық әдебиетінде көркен ... ... ... да ... ... ... ... қауымының сан буыны қысылғанда медет көріп, намыс кегі қайралғанда ұран етіп шақыратыны да ... ... ... басқару екінің бірінің қолынан келе бермейтін бірегей өнер екені әмбеге аян. Оның үстіне ел ұстаған екенің бірі есте қала ... де ... ғой. ... ... ... боп ... отырып, халқына қасқыр боп тиген талайларды көнекөз тарих біледі. Бірақ олардың атын білгенімен затын ілтипатқа ілмейді. ... ақыл ... ... қайраты салі, дегдарлығы мен білімдарлығы бірдей, мінез маңғау, жүрегі мейрбан жетекші ғана жұрттың ... ұзақ ... Міне екі ... ... ... ... арқылы -ақ ұрпақтан ұрпаққа жалғасып үдеп бара жатқан Абылай хан осындай қайраткер болса керек.
Тақырыпты зерттеудің мақсаты. Осы жұмысты ... алға ... ... ... 1) XVIII ... ... ... хан және оның көрші елдермен қарым қатынасы 2) Абылай ханның ішкі және сыртқы саясаты болып табылады
Міндеттер. 1) XVIII ғасырдың 50 - ... Орта жүз бен Ұлы жүз ... ... ... нығаюының және көршілес елдермен қарым-қатынасының тарихнамасын
2) Абылай ханның ішкі және сыртқы саясатының тарихнамасын зерттеу болып табылады
Тақырыптың деректік ... ... ... ... ... болсақ. Абылай ханның көрші елдермен қарым-қатынасы негізінен Ресей мен ... ... екі ... алып империялармен жүргендіктен ол туралы "Казахско-Русские отношение XVI - XVIII ... атты ... ... " ... ... и ... ... Вторая половина XVIII - первая треть XIX в. Сборник документов и материалов" атты деректе келтіріледі.
Тақырыптың зерттелу ... Бұл ... ... ... ... көп ... ... қатарына Витевский В.Н, , Хафизовой К. Ш, Вяткин М, Левшин А.И, ... Б.С, ... В.Я, ... Г.И, ... Н.Е, Уәлиханов Ш. Ш. Сулейменов Р. Б, Моисеев В. А,Кузнецов В. С, ... И.Я, ... Б. П. ... ... ... Кіріспеден, Негізгі бөлімнен, Қорытындыдан, Пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
I ТАРАУ.
+ Орта жүз бен Ұлы жүздегі ... аз ... ... ... XVIII ... 40-жылдарының аяғына қарай тағы да шиеленісе бастады. Қонтайшы Галдан-Церен қайтыс болған соң Жоңғарияда орын алған өзара қырқыс осы ... ... ... жіне ... ... ... ... шиеленісуіне акеп соқты. Қалыптасқан жағдайды пайдаланған қазақ даласының билеушілері де Жоңғария мен көрші мемлекеттердің ... ... ... ... Орта жүз бен Ұлы ... ... ханы Әбілмәмбет болып қалғанына қарамастан, нақты билік бірте-бірте ... ... ... ... ... ... ол қазақ-жоңғар соғыстарының барысында қалыптасқан батырлар мен ... ... ... ... . ... ... ... Бөгенбай қайтыс болғанда оны жоқтауға арнаған толғауында жекпе-жекте Шарышты жеңгеннен кейін Абылай хан болды ... ... ... ... ... да оның Орта ... хан болғанын растайды.
Бұқар жырау Абылай 25 жасында таққа отырды дейді. "Құбылып шыққан бәйшешек" деген толғауында ол тағы да Абылай өте жас ... хан ... деп ... Жүсіп Көпеев "Абылай ханның дәуірі" деген туындысында Арыстан Толыбайұлы ақыннан дәйексөз келтіреді, онда Абылайдың ... 48 жыл хан ... ... ... ... ... ... нақ солай деп жазады. Шәкәрім өзінің "Уәлібақының ұрпағы" деген зерттеуінде Шарышпен жекпе-жектен кейін Абылайдың ... ... ... ... ... Әбілмәмбет ханның ұсынуымен Абылай Шақшақ Жәнібектің батасын алып, хан деп жарияланады. Оның жорамалдауы ... бұл ... 1735 жылы ... Қазақ деректемелерінде Абылайдың билікке келуі осылайша баяндалады. Қалай дегенмен де, Абылай ... ... ... елдің саяси өмірінде тағдырлы соғыс және проблемаларын шешкен көрнекті тұлғаға айналды. Сол ... ... ... ... ... билікті нығайтуға және Қазақ хандығын ұзаққа созылған саяси ... ... ... Қазақ руларының Абылай төңірегіне топтасуы оның Жоңғарияға қарсы белсенді де нысаналы қимылдауына көп жағынан көмектесті.
1750 жылы ... ... ... ... ... ... қырқысқан күрестің қайтадан тұтануына әкеп соқты. Бұл ... ... ... ... нойон жиендері Әмірсана мен Байнджурды алып, 1751 жылдың көктемінед қазақтарға қашып келіп, ... ... ... ... батыр қабылдады. Жоңғарияның билеушісі өзінің саяси бақталастарын қайтаруды талап етті. 1752 ... ... ... Орта жүз бен Ұлы ... ... мен ... ... болып, онда Абылай және батырлардың көпшілігі Давациді қолдауды жақтады. Бұл шешімді ... ... ... аз ... ... ... ... Жоңғарияда болып қайтқан және Лама-Доржы жағдайының әлсіздігін жақсы білген Төле би шешуші рөл ... ... ... ... бас ... ... Жоңғария билеушісі Лама-Доржы Орта жүзге Сайын-Бөлек пен Шадыр басқарған әскер жіберді. Жоңғарлар Орталық Қазақстанда көшіп ... ... уақ, және ... ... ... ... 3мыңнан астам қазақ тұтқынға алынып, орасан мал мен мүлік қолға түсірілді. Бұған жауап ретінде Абылай Сайын-Бөлекке ... ... ... оған Қожаберген басқаратын абақ-керейлердің жасағын күшейту үшін қазақ ұлыстарында тұтқында ... ... ... ... де ... ... ... бірге ірі ауқымды соғысқа дайындық басталды, қазақ ауылдары асығыс ... мен ... ... ... ... ... ... жиналатын болып белгіленді.
1753 жылдың жазында жоңғар әскерлері қазақ ... тағы да ... ... алайда Давацидің 1753 жылғы қыркүйектегі Жоңғарияның терең түкпіріне жасаған батыл жорығы Лама-Доржының өлтірілуіне жеткізді. Даваци жаңа ... ... ... ол ... ... елшілік жіберіп, өзінің ризашылығы мен достығына сендірді. Қазақтардың іс жүзінде жеңуі және Жоңғарияда қазақтарды ... ... етіп ... ... ... ... сұлтан беделінің күшеюіне жеткізді. Алайда дала өңірінде бейбітшілік ұзаққа созылмады. Даваци билікті ұстап тұра алмады. Оның ... ... әрі ... ... ... тапқан Әмірсана оған қарсы шықты. Жағдайдың жаңдан ... ... ... ... ... саясат жүргізіп келген Цин империясы шебер пайдаланды.
XVIII ғасырдың 50-жылдарының орта шеніне қарай Цин әскерлері Жоңғарияның шекарасында тұрып, басып кіруге ... ... ... ... мен оның қазақ одақтастарының жеңістері мәселенің шешеілуін тездетті. 1755 жылдың ақпанында ... ... ... шығу туралы бұйрық берді, онда атап айтқанда , делінген. Бұл арада Абылай және Әмірсананың ағасы Батма-Церен басқарған, Іле ... және ... ... ... ... ... ... айтылып отыр.
Басып кіруге Әмірсананың Цин үкіметіне өзара қырқысқан күресте көмек көрсету туралы ... ... ... дәлел болды. Көктемде қытай әскерлері Әмірсананың жасақтарымен бірге Жоңғарияның аумағына кіріп, ... ... ... Алайда бұдан кейінгі оқиғалар Әмірсана мен Цин империясының мақсаттары мүлде қарама-қарсы екенін көрсетті. Егер біріншісі ... ... ... ... ... тілесе, соңғысы оны жойып, Жоңғарияның аумағын өзіне толық қосып алуға ұмтылды. Қорытындысында көтеріліс шығып, онда Әмірсана: - деп жазды. ... ... ... 8 мың ... ... ... ... мәлімет сол кезде пайда болды. Мұның бәрі Цин өкімет орындарын шындап алаңдатты, олар көтерілісшілерге қолдау көрсетуді дереу тоқтатуды ... ... Орта ... ... ... ... Абылай елшілерді өзінің Цин империясына адалдығына үнемі сендіріп отырды, ... ... ... ... ... ... саяхатшы болған ол Жоңғарияның қазақ қоныстарын қытай экспаниясынан қорғап, аралық орын рөл атқаратынын ... ... ... ... ... ... қазақтарға қашты.
Жоңғар мемлекетінің құлауы аймақтағы саяси жағдайды түбірінен өзгертті. Қазақтың Орта жүзі мен Ұлы жүзі Қазақстан жөнінде де басқыншылық ... ... ... зор ... Цин ... ... ... 1756 жылдың көктемінде Абылайға Әмірсананы ұстап беруді үзілді-кесілді талап еткен грамота жіберілді. - деп ... ... ... ... де, ... ... қарсы тұруға шешім қабылдады.
+ 1756 жылдың жазында Қазақстан аумағына екі ірі топқа ... Цин ... ... кірді. Солтүстіктегі армияны маньчжур генералы Хадаха, батыстағысын - ... ... ... ... мен қытайлардың алғашқы қақтығысы 1756 жылдың мамырында Шаған Оба ... ... ... ... ... ... батысқа қарай шегінуге мәжбүр болды.
Келесі үлкен шайқас Қарқаралы тауларында Жарлы өзенінің жағасында ... ... ... тау ... тосқауыл жасады, алайда тәжірибелі генерал қулықты біліп ... ... ... ... қытайлардың жеңісімен аяқталды, оның барысында 500-ден астам қазақ өлтіріліп, 11 адам ... ... ... ... ... қытай армиясы Нұраның жағасына жетті, бұл жерде оған Әмірсана мен Қожаберген батырдың тобы қарсы тұрды. Қазақтар мен жоңғарлардың табан ... ... ... цин ... ... батысқа қарай жылжуына жалғастыра берді.
Бұл кезде Абылай Баянауыл тауларында әскер жинап жатқан еді. Хандаханың хабарлағанындай, ... ... . ... ... ... ... ... өзенінің бас жағында болды. Маньчжур генералының лепіре рапорт бергеніне қарамастан, цин әскерлері зор шығынға ұшырады, шайқас болған ... ... деп атап ... ... ... Нияз таулары маңында қытайлардың Бөгенбай батырдың топтарымен шайқасы болды. Қазақ жасақтарымен ... ... және ... ... қарсыласуы цин генералдарының Солтүстік және Батыс армияларын суық түскенге дейін біріктірмек болған бастапқы ... ... Екі ... да көп ... ... тың күштер мен азық-түліктің жетіспеушілігін бастан кешірді. Олардың көп қиындықпен 1756 жылдың қазан айында Есіл ... ... сәті ... Цин ... өте қиын ... ... , - деп ... Дардан императорға. Ақыр аяғында цин өкімет орындары өз әскерлерін Қазақстаннан кері ... ... ... ... Цянблун мүләйімсіп былай деп мәлімдеді: .
1756 жылдың ... ... ... ... ... аумағына ауысты. Жоғары Ертісте, Аягөзде қазақ жасақтары пайда болды, жоңғарлардың Қытайға қарсы қозғалысын тағы да Әмірсана басқарды. Алайда ... ... ... ... ... ішінде цин әскерлері көтерілісшілердің бытыраңқы топтарын талқандап, 1757 жылдың жазында Тарбағатай таулары арқылы қазақ жеріне келіп кірді. Осында, Аягөз ... ... ... соңғы шайқасы өтті. Тамызға қарай қытайлар Семей бекінісі ауданында Ертіске дейін жетті. Қазақ билеушіслері ... ... ... үшін ... ... жоқ екенін түсіне бастады. Абылай, Әбілпейіз сұлтандар мен Қожаберген батыр қытайлармен келіссөз жүргізіп, өздерінін ... ... Цин ... ... және экономикалық байланыстарды жолға қоюға тілек білдірді. Қытай әскери басшылығы Абылайға Пекинге ... ... ... оған ... келісті және 1757 жылдың қыркүйегінде Ханжігер мен Өміртай бастаған елшілік жәберді. Императордың ... ... ... ... бір ... ... 1756 - 57 ... Қытайға қарсы қимылдарын қателік және Әмірсананың арамдығы деп түсіндірді, екінші жағынан, ... ... ... ... деп жариялап, оны қазақтарға беруді талап етті. Біздің құжаттардан көріп отырғанымыздай, Абылай өзінің Қытайға ... іс ... ... жоқ, ал ... жасалды. Солай бола тұрса да, ресми империялық дипломатияның дәстүрлеріне сәйкес, қытайлар қазақтар өздерінің деп ... ... ... ... ... - ... ... нақ осы көзқарасты ұстанды, олар осылайша орытың өкімет орындарының көз алдында ықпалды сұлтанның абыройын түсіруге тырысты. Қазақстанның Қытаймен бұдан ... ... ... екі ... ... ... ... және ең маңыздысы жер проблемасы еді. Қазақтар жайылымдарды, әсіресе Ертіс пен Іле аңғарларындағы және Тарбағтайдағы бай жерлерді қайтарып алуға ... Ал ... ... ... ... ... ... дәмеленді. 50-жылдардың аяғында бұл проблемалар негізінен дипломатиялық жолмен шешілді.
Мәселен, қазақ елшіліктері 1757 жылы Тарбағатайға, 1759 жылы ... ... ... жерлерге, 1760 жылы Іленің жоғарғы ағысына өз құқықтарының танылуына қол жеткізді. Қытайлар бұған келісіп, қазақтарға ... ... ... ... ... ... ... күресте көмек көрсетуге уәде бергені үшін қайтарып берді. Алайда XVIII ... ... ... ... бұл ... саясаты өзгерді. Қытай әскерлері қазақтарды олардың Шығыс Қазақстандағы орнығып алған жерлерінен күшпен қуып ... ... 1762-65 ... ... ... ... болды. Солай бола тұрса да, қазақтар бұл жерлерде одан әрі тұра берді,мұның өзі қытайдың өкімет орындарын бұған көнуге және қытай ... алым деп ... ... ... ... ... 1767 ... бастап қазақтардың Тарбағатай және Іле аудандарында көшіп жүруіне келісуге мәжбүр етті.
Қазақ-қытай өзара ... ... ... ... сауда болатын. Қытайларға атты әскерін толықтыру үшін қазақ жылқысы өте қажет болды, ал қазақтар қытай тауарларына мүдделі еді. Цин ... ... ... ... ... ... оның өткізілетін орнын, тауарлар бағасын шектеді, қазақтар цин империясы аумағында еркін сауда жасауына ... ... ... ... XVIII ... ... ... сауда алмасу қатаң шектеулі түрде жүргізілді.
Абылай билігінің нығаюы. Цин агрессиясына тойтарыс беру және Қазақстанның шығысындағы жерлердің қайтарылуы Орта жүзде ғана ... Ұлы ... де және ... Кіші ... де ... ... билігін нығайтты. 1752 жылы Барақ сұлтан қайтыс болғаннан кейін ол іс жүзінде қазақ жерлеріндегі бірден-бір толық құқылы билеушіге айналды.
Сыр ... ... Ұлы ... ... етуден дәмелі, сондықтан да Абылай сұлтаннның пікіріне амалсыздан ... ... ... ... ... ... Иелігі Арал өңірінде орналасқан Досалы сұлтан да іс жүзінде Нұралы ... ... емес еді. Кіші ... ... ... ... Ресей әкімшілігінің қолдауына қарамастан Нұралы хан күрделі сыртқы саяси проблемаларды жеке-дара, Абылайдың келісімінсіз және қолдауынсыз шеше ... Төле ... ... Ұлы ... ... да ... еді. 1758 жылы Орынбор кеңсесі жіберген М.Шихов былай деп жеткізген: .
Әблімәмбеттің мәртебесі екі жақты болды. Бір жағынан, ол ... хан деп ... ... және Ұлы жүз бен Орта жүз ... тексеру сапарына жиі шығып тұрды. Ханмен бірге Түркістан қаласына сапар шеккен М.Асанов деп хабарлады. Екінші жағынан, ... ... ... ... шешім қабылдамайтын, тіпті оларды ықпалды сұлтандарға тапсыра салатын. Мәселен, 1763 жылы Орталық Азия елдерінің ... ... ... ... шақырып, өзіне жолданған хатты ол Абылайға жіберген.
1762 жылы Әбәлмәмбет өзінен Сәмекенің ұлы, хан ... ... Есім ... төрт жыл ... алып ... ... ... Абылай сұлтан мен Қазыбек бидің арада жүруі арасында ғана қайтарып алды. Көріп отырғанымыздай, XVIII ғасырдың 50 - ... Орта жүз, Ұлы жүз, ... Кіші ... де ... алғанда Әбілмәмбеттің жоғарғы билігінде және іс жүзінде ... ... ... ... ... ... билігінің нығаюына оның елдің оңтүстік шекараларын нығайту жөніндегі белсенді қызметә себепші болды. 50-жылдарлың аяғы - ... ... ... ... ... ... шиеленісіп кетті. Алатаудың солтүстік жағындағы, Жоңғария құлағаннан кейін ... да, ... да көз ... ... жайылымдары дау нысанасына айналды. 50-жылдардың аяғында бұл жерлерге Ұлы жүздің қауымдары берік орнығып алған еді, алайда 60-жылдардың басында жер дауы ашық ... ... 1760 жылы ... ... және ... ... ... шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде Абылай едәуір әскер жинап, сол жылдың тамыз айында Талас қырғыздарын жеңіліске ұшыратты. Сөйтсе де, 1764 жылы ... ... ... тағы да ... ... ... ... күйзелтті. 1765 жылдың жазында Абылай басқарған 30 мыңдық армия қырғыздарды тағы да талқандады. Бұл жорық Ш. ... ... ... ... ... ... жеңіске жеткеніне қарамастан, 60-жылдарда жанжал шешілген жоқ. Бұған Қазақстаннан халықаралық аренадағы күрделі жағдайын, қытайлардың ... ... ... сақталуы, сондай-ақ күшейіп келе жатқан Қоқан мемлекеті тарапынан қауіп тууы себеп ... еді. ... ... ... соңғысымен де талай рет соғыс қақтығыстары болған. 60-жылдадың екінші жартысын Орталық Азия мұсылман ... ... Цин ... қарсы одақ қалыптаса бастады.
Бұл одаққа бастама көтерген Ауғанстан билеушісі Ахмад шах болатын, ол мұсылмандық Шығыс Түркістанды қытайлардың билігінен азат ... ... ... 1762 ... өзінде-ақ Абылай сұлтан мен Әбілмәмбет хан Орта Азияны басып ... бара ... ... ... өз ... ... өткізуден бас тартқан еді. Ақсақалдар кеңесінде деген шешім қабылданды. Сонымен бірге ... ... ... ашық ... ... және ... ... байланыстарын жалғастыра берді, тіпті Қоқан бегі Ерданаға қарсы күресте әскери көмек сұрады. 1767 жылы ... ... ... ... барып тығылған Пішпек бекінісін қоршап алды. Алайда зеңбірек және 20 мың жаяу ... ... ... ... ... өтінішіне жұмсақ айтылса да, үзілді-кесілді бастартылған жауап келді. Дегенмен, 60-жылдардың аяғында Абылай ... ... де өз ... ... ... Ұлы жүздің қазақтары әділетті түрде оны өз мүдделерін қорғаушы деп біле бастады. 60-жылдардың аяғына қарай Абылай сұлтан Қазақстанның көпшілік бөлігінде ... ... ... ... Орта жүз бен Ұлы жүз оған ... ... Кіші ... көптеген билеушілерімен ол әулеттік қыз алысып, қыз берісу арқылы туыстық жағынан байланысты болды. Батыр хан мег Ералы ... оның ... еді, ... ... хан да ... ... ... болды. Әбден қартайған Әбілмәмбет ресми түрде жоғарғы билеуші қалғанымен, сол кезеңнің ... ... ... хат ... хан деп ... бастайды. Әбілмәмбет қайтыс болғаннна кейін ғана Абылай 1771 жылы жалпы қазақ ханы болып жарияланды. Бұл біртұтас ... ... ... ... ... ... әрекет еді.
ІІ ТАРАУ.
2.1. XVIII ғасырдың 70-жылдарының басында Қазақстанда жаңа жалпы ... ... ... ... ... ... ... лайықты кандидатура ықпалды Абылай сұлтан болатын, ол 1740 жылдың өзінде-ақ, Ш.Уәлихановтың анықтауы бойынша, қазақ даласының ең беделді ... ... еді. 1757 ... ... Цин ... ресми жазысқан хаттарында ол өзін хан деп атаған. 1770 жылы ... ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығының шын мәніндегі бірден-бір билеушісіне айналды.
XVIII ғасырдың 60-жылдарының аяғына қарай Қазақ ... ... ... ... және ішкі ... ... ... біршама мықты әрі біртұтас мемлекетке айналды. 1770 жылы ... ... ... тағы бір жорық жасады. Шату асуы арқылы Қызылсу және Шамси өзендерінің аңғарына өтіп, қазақтар қырғыз жасақтарын ауыр ... ... ... ... ... Қазақстанға көшіріліп, онда Абылайдың жеке вассалдары - төлеңгіттері құқығымен қоныстандырылды. Ресей билігінен Жоңғарияға қашқан еділ қалмақтарын талқандағаннан ... ... ... ... да арта ... Ресейдің отаршыл әкімшілігі қазақтардан қалмақтардың қайтарылуына жәрдем көрсетуді талап етті, алайда Абылайдың өз ойлағаны бар еді.
Сол кезде Абылай Қытай мен ... ... қол ... ... ... аренада белсенді әрекеттер жасады. 1768 жылы өзінде-ақ ол цин императорының өзін деп тануына қол жеткізген еді. ... ... 1769 ... ... ол ... өзі үшін 10 мың ... армия бөлуді сұрап, оның орнына аманатқа өз балаларының бірін ұсынды. . Сол кезде Абылай өзінің аманат баласын ... ... ... ... ... өз ... бойынша екі-үш жылдан соң алмастырылып отыратын. Әрине бұл талаптар ол кезеңде іс жүзінде орындалмайтын ... еді, мұны ... ... ... Бұл ... ... ... әкімшілікке өзінің қытайлармен, түсініліп жүргеніндей, әсте де онша жақын еместігін және ... ... әсте де бас ... ... жүрмегіндігін білдірген еді.
1771 жылы Абылайды жалпы қазақ ханы етіп сайлау үшін жағдай жасалды. 1771 жылдың күзінде ұзақ уақыт бойы ... ... ... үш жүздің өкілдері жаңа ханды сайлау үшін хандықтың ... ... ... ... ... ... ... жырау Бұқар Қалқаманұлы, Әбілпейіз және Болат сұлтандар, Нұралы ханды ... Кіші жүз ... ... Орта ... Ұлы жүздің өкілдері сөзсіз қолдау көрсетті. Халық көп ... ... ... ... бойынша Абылай ақ киізге көтеріліп, үш жүздің ханы ... ... ... ... ол . Сөйтіп Абылай Қазақ хандығын қалпына келтіре алды.
2.2. Бүкілхалықтық мойндауға және үш ... ханы ... ... ... ... шексіз билік болған жоқ Сұлтандардың едәуір бөлігі, әсіресе Барақ сұлтан мен Әбілмәмбет ханның ұрпақтары ... ... ... деп ... ... ... сұлтан 1781 жылы Орынбор губернаторына Абылай екенін жазды. Наймандардың билеушісі Әбілпейіз, иеліктері ... мен Есіл ... ... ... ... ... еді ... болады. Түркістан мен Сырдарияның ортаңғы ағысында билікті ... ... ... Есім мен ... ... ... ... хан деп атай берді. Хан билігіне наразы болған кейбір рубасылар оны тіпті әскери күшпен құлатуға да ... ... ... шектеулі Абылай, Ш.Уәлихановтың айтуынша, сұлтандар мен рубасылардың бетімен кетуін ауыздықтауға ... ... ... зор ... ... ... ... ұстады. Абылай өзгерген срытқы саяси жағдайда аман қалу үшін ... ... ... ... ... орталықтану жағына қарай өзгерту қажет екенін өте жақсы түсінді. Бұған жету үшін хан бірнеше ... ... ... ... биліктің орталықтандырылуын нығайтуға ұмтылды XVIII ғасырдың бірінші ширегінде әрбір ру бірлестігі іс жүзінде автономиялы ... және ... ... билері, рубасылары басқарды. Бұл жүйе жағдайында хан көп жағынан билердің еркіне тәуелді болды және оныың жекелеген рулар деңгейінде шешім қабылдауға ... ... ... ... болмады. XVIII ғасырдың 20 - 30 жылдарында бұл жүйе өзгере бастады, белгілі бір ру әскербасы және саяси ... етіп ... ... рөлі арта ... ... ... мен үлкен бірлестіктерді басқаруға дәстүрлі қазақы кісілік рухы негізінде бір ... ... ... ... ... ... ... балалары осындай билеушілері рөліне кірісті. 1774 жылы Әділ сұлтан Ұлы жүздің бір бөлігінің билеушісі болып тағайындалды, оған ... ... ... аңғарында қала салып, оған қарақалпақтарды қоныстандырды. Солтүстік-шығыс Жетісуда оның басқа бір баласы Сүйік, Орталық Қазақстанда Қасым билік етті. Орта жүз бен Ұлы ... ... ... жері ... ... ... бөлінді. Тек Кіші жүзде және Орта жүздің батыс бөлігінде Қайып ұрпақтары, Орталық Қазақстанның кейбір аудандарында - ... ... ал ... ... ... таяу ... және ... Әбілмәмбеттің ұрпақтары - сұлтандар билік етті.
Орталық билікті күшейту үшін Абылай қолданған шаралардың ... ... - бір ... ... және оның ... ... ... сүйену. Мәселен, дағдылы құқықтың дәстүрлі түсініктеріне қарамастан, Абылай хан қылмыскерлерді өлім жазасына кесуге үкім шығару құқығын өзі ... Бұл ... ... ... қазылығында ғана болатын. Билер кеңесі мен рубасы-ақсақалдар съезінің құқықтары едәуір шектелді. Алайда дағдылы құқықтың дәстүрлі болуы және ... ... ... ... ... ... саяси жүйесіне реформаны ақырына дейін жүргізуге мүмкіндік бермеді. Оның үстіне бүкіл басқару жүйесін соғыстар қиратып кетті деуге ... еді. ... ... рулық басқару принциптерімен тығыз ұштасып жатты, хан билігін бұрынғысынша билер мен сұлтандар едәуір ... ... ... ... ... ... түгелдей және толығымен ханның өз беделіне, оның күрделі саяси проблемаларды шешеу кезінде ымыраластық таба білуіне ... ... ... ... ... ... болсақ. Абыалайдың сыртқы саясаты да икемділігімен және ымырашылдығымен сипатталады. Оның Ресей мен Қытай сияқты күшті мемлекеттермен ... Орта Азия ... ... ... айырмашылығы болды. Отаршыл империялардың күш-қуатын өте жақсы ұғынған хан, бір жағынан, өз иеліктерінде екі державаның да ықпалы күшеюіне жол ... ... ... ... ... ... тырысты. - деді цин императоры өзінің 1779 жылғы жарлығында: ... ... ... ... ... ... өз ... екенін мәлімдеп, наразылық жәберді. Біз сонда былай деп жауап қайтардық: . Бір жағынан, Абылай қытайдың өкімет орындарын өзінің адалдығына үнемі ... ... ... жағынан, ол мәселені отырған сияқты етіп көрсетті. Хан өз иеліктерін агрессияшыл көршілерінен осылайша қауіпсіздендіріп қана ... ... ... ... де ... Мәселен, 1772 жылы ол Ресейден өзінің сыртқы және ішкі жауларына ... ... үшін тағы да ... ... Бұл орайда ол өзінің Қытаймен өзара келісімі бар екенін ... деп ... . ... ... ... ... күмәнді Ресей де, Қытай да оған әскер бөлуден бас тартатын. Ресейдің өкімет ... ... ... өзінің қыпал өрісінде ұстауға ұмтылды, сондықтан да 1777 жылы хан жазбаша өтініш жасаған жағдайда оның хан атағын тануға әзір екенін ... ... ... ... ... қадам өзінің сыртқы саяси аренадағы беделін нығайта түсетінін түсінген Абылай Петербургке өзінің баласы Тоғым бастаған ... ... 1778 жылы ғана ІІ ... оны хан деп және Орта ... ғана ханы деп ... ... грамтоаға қол қойып, оның Кіші жүз бен Ұлы жүзге билігін танығысы келмеді. Бұған ызаланған Абылай Орынборда, Троицкіде, тіпті Петропавлда да ант ... бас ... ... өкімет орындары хан ордасына шенеунік жіберуге де келісті, алайда хан деп мәлімдеп, ант беруден үзілді-кесілді бас ... ... ... мінез көрсетуін оның 1773-75 жылдардағы Пугачевтің көтерілісінен кейін Ресей империясының ... ... ... ... ... ал ол ... ... Абылай жалған атақ жамылушыны қолдап, тіпті онымен бірлесе отырып, орыс ... ... ... да ... еді. Ханға ықпалын мүлде жоғалтудан қорқып, Ресейдің өкімет орындары 1779 жылы оған 300 сом және 200 пұт ұн мөлшерінде жыл ... ... ... бірақ 70-жылдардың аяғына қарай Абылай Ресеймен қандай да болсын қатынастарының ... ... ... ... көршілерімен қатынастары басқаша болды. Абылайдың күш салуы арқасында қайтадан қазақ аймағына айналған Жетісуда қырғыздармен қақтығыстары жалғаса берді және Абылай оларға ... ... ... ... ... 1774 және 1779 ... ... жорықтар жасалды. Соңғысы қырғыз руларының бір бөлігінің Қазақ хандығына бағынуына жеткізді. Ташкентпен және ... ... ... ... ... және Ташкент қазақтарға қайтарылды.
Сонымен Абылай ханның XVIII ғасырдың 70 жылдарындағы сыртқы саяси қызметі Қазақ мемлекетінің ... ... ... ... оның халықаралық аренадағы жағдайының нығаюына жеткізді.
Абылайға дейін де, одан ... де ... ... ханының мұндай шексіз билігі болған емес. Бұл ең алдымен оның билігінің сөзсіз құдіреттілік сипатына байланысты еді. Ш.Уәлиханов былай деді: . ... ... және ... ... ... өзіне ергендердің сүйіспеншілігіне және қарсыластарының құрметіне лайық бола білді. Бұған ханның жеке қасиеттері де ... ... ... ... ... әулетіне қарамастан, балалық шағында оның бақташы да, түйеші де болуына, жоңғарларға ... ... ... ... ... ... және шайқаста батыр атағын алуына тура келді. Абылай мұсылманша жақсы сауатты ... ... жаза ... Ол ... ... саяхатшы, тамаша қолбасшы және дипломат болды. Дегенмен де, ол ... ... ... де, ... ... ... ... қайтадан қалпына келтіре де алмады. Ол қайта түлеткен біртұтас Қазақ хандығы ханның өзі қанша өмір ... ... өмір ... 1781 жылы ... 70 жасында Абылай Ташкенттен Түркістанға келе жатқанда дүние салып, Қожа Ахмет Йасауи кесенесіне ... ... ... болсақ. Еліміз тәуелсіздік алғанымен тарихымыздың қараңғы тұстарын толыққанды зерттей алмай келеміз.Бұл тақырыпты зерттеу барысында мен Абылай хан туралы арнайы зерттеулер ... ... Сл ... де ... күні ... ... әділ бағасын ала алмай,, зерттелінбей келген қайратткер десек қателеспейміз. Әйтпесе ақтабан шұбырынды , алқакөл-сұламадан кейін көп ... ... ... ... ... ... ... ойсырата соққы беруді ұйымдастыруы ерен еңбек емеспе. Қазіргі зерттеулер атап айтқанда 2 том ... ... ... ханы - ... атты ... бар. ... ... сипатта болғанымен, бірқатар мәліметтер алуға болады
Сындырлы саясатшы , сарабдал мәнлегер ретінде ол көрші мемлекеттердің бәрімен арақашықты ... ... ... тең ... ... ... ... басшы.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Абылай хан. Тарихи жырлар , т. 4. А., ... 1912, № 6 - ... В.Н. И.И. ... и ... край в его ... с 1758 г., т.3. ... 1897.
Абылай хан. Өмірі мен қызыметіне қатысты құжаттар мен материалдардың жинағы. - Петропавл ЖШС ... - ... ... и казахские ханства. Вторая половина XVIII - ... ... XIX в. ... ... и ... ... ... К.Ш.Хафизовой ( в соавторстве с В. А. Моисеевым ), историческое ... ... ... ... и подготовка научного комментария К. Ш. Хафизовой. А., 1989, ч. І-ІІ.
Вяткин М. Казахское общество в ... XVIII в. // ... ... филиала АН СССР. Сер. ист., вып. І. А., 1940.
Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или ... орд и ... А., ... Ч. Ч. ... сочинений в пяти томах, т. І. А., ... ... ... Он екі ... ... 1994.
Сулейменов Б.С., Басин В.Я. Казахстан в составе ... в XVIII - ... XX ... А., ... Г.И. ... ... ... и Малой орды // Сибирский вестник, ч.9, 1820.
Бекмаханова Н.Е. Легенда о Невидимке. А., 1968.
Уәлиханов Ш. Ш. "Абылай". Шығармалар жинағы. ... Р. Б., ... В. А. Из ... ... XVIII ... ... "Ғылым", 1988.
Казахско-русские отношения в XVI - XVIII ... ... 1985, 1 - 4 ... В. А. ... ... и ... XVII - XVIII вв. Алматы, "Наука", 1991.
Моисеев В. А. Русские архивные материалы о положении Джунгарского ханства в 1745 - 1749 гг. ... 1984, ч. 2. ... Б. Я. ... и казахские ханства в XVI - XVIII вв. ... ... ... В. С. ... ... 1981.
Златкин И. Я. История Джунгарского ханства 1635 - 1758 гг. Москва
Гурьевич Б. П. Международные отношения в Центральной Азии XVII - ... ... XIX ... ... 1983.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай ханның тарих сахнасына шығуы16 бет
Нарықтық экономикадағы инновация13 бет
Ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізудің дайындық кезеңі5 бет
Қазақ әдеби тілі функционалдық стильдер жүйесі29 бет
Қазақстан Республикасындағы білім мен ғылым интеграция үрдістері43 бет
Жыраушы тұлғалар3 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
Macromedia direсtor – да дыбысты, мәтінді, бейнекөріністі, графиктік көріністі және анимацияны (мультипликацияны) біріктіру22 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XIX ғасыр өлең жырларындағы абылайхан16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь