Теле тайпалық одағы

КІРІСПЕ

I ТАРАУ
Теле тайпалық одағының қалыптасуы мәселелері


1.1 Теле этнонимі, пайда болуы, мәні
1.2 Теле немесе Гаогүй одағының құрылуы және саяси және этникалық
құрылымы

ІІ ТАРАУ.
Теле одағы этникалық паралельдер мен жалғастықтар


ҚОРЫТЫНДЫ

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Теле тайпалар одағы. Бұл тайпа негізінен, б.з.д ІІІ ғ. Ордостың батыс жағындағы даланы мекендеген. 338 жылы телелер тоба ханына бой ұсынып, теріскейге , Жоңғарияға көшіп барады . Кейіннен Батыс Моңғолияны түгел қаптап , сонау Селенгаға дейін жайылып кетеді.
Телелер мал шаруашылығымен айналысатын. Олар мал бағып, ешкімге ештеңе төлемей еркін жүргісі келетін халық болып табылады.
Бытыраңқы ел болғандықтан, олар жужандарға бас көтере алмай ,амалсыздан оларға алым салық төлеуге көнігеді.Осы жужандар мен салыстыра кетсек. Олар қатарласа өмір сүрген тайпалар еді. Бірақ ортақ ұқсас белгісі болмаған,яғни екеуі көршілес тайпалар бола тұра біріне бірі мүлде ұқсамаған. Жужандар – этникалық тамыры бірыңғай емес, этникалық пайда болу тарихы басқа тайпаларға қарағанда өзіндік бір өзгешелігі бар жалқау халық, әскери күштің көмегімен ғана көршілердің есебінен күн көрушілер қатарына жатады. Ал телелер болса барлығы керісінше, нашар тайпалардың әлсіз бірлестігі. Бірақ барша күш-жігерімен өздерінің тәуелсіздігі жолында көп күрес жүргізген және де бірталай табыстарға жеткен.Олар хұндар империясынан ерте шығып, қарапайым ақсақалдық қауым мен көшпелілік тұрмвсында өмір сүреді.Телелер 12 тайпадан тұрған, әр руды басқаратын ру басы ақсақалдары болған және ағайын туысқандар ынтымақтасып тұрған.
Телелер үлкен доңғалақты арбаларымен сайын далада көшіп қонып жүрген, өздері ұйымшылдық атаулыны мойындайтын және еркіндікті жақсы көретін жауынгер халық болған. Олардың меншікті аты ''теле''. Ол осы уақытқа дейін Алтайда ''телеуіт'' деген атпен белгілі болып келеді. Якуттар, төлеңгіттер мен ұйғырлар, және басқалары со телелердің ұрпақтары. Олардың көбі біздің заманға дейін сақталмаған.
Тақырыптың өзектілігі. Теле тайпалары негізінен басқа да теле тйпалары және жергілікті басқа да тайпалармен араласуы нәтижесінде қазіргі кезде қазақ ру-тайпаларына енген. Сол себепті де бұл тақырып Қазақстан тарихындағы маңызды тақырып болып табылады.
Тақырыпты зерттеудің мақсаты. Осы жұмысты жазуда алдыма қойған ең басты мақсатым ол тақырыпты мейлінше толық меңгеру және сонымен қатар осындай ғылыми жұмыстармен шұғылдануды үйрену болып табылады.
Міндеттер. Теле тайпалық одағының қалыптасуы мен тайпаның саяси және этникалық құрылымын, теле тайпасының қазақ ру-тайпаларымен және басқа да тайпалармен байланысын білу, тайпаның құрылуының маңызын білу

Тақырыптың деректік базасына шолу. Тақырыптың деректік базасына келер болсақ. Негізінен телелер қытай, түріктер бодандығында болғандықтан, олар туралы қытай, түрік жазба деректерінен көруге болады. Суй-шу, Тан-шу, Орхон-Енисей жазбалары, Юань-ши, Бэй-ши, Си-ся-шу-ши секілді қытай жазба деректері осы тақырыпқа байланысты негізгі деректер болып табылады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Бұл тақырыпқа қалам тартқан кісілер көп болды.Оларға Г.Грумм-Гржимайло, Н.А.Аристов, Н.Баскаков, В.В.Радлов, И.Казанцев, Т.М.Султанов, Н.Бичурин, С.М.Ақынжанов, Р.Кузеев, Й.Маркварт, К.Шаниязов, С.М.Абрамзон, Т.А.Жданко, С.Байдәулетов, Т.Н.Сенигова, В.Каховский, А.И.Левшин, В.М.Вербицкий, М.Тынышпаев, Томсен, Хирт, Шаванн, П.М.Мелиоранский Н.М.Гродеков, Л.Мейер, В.В.Востров, С.С.Муканов, Х.Арғымбаев, М.Тевкелев, Н.Кюнер, С.Клящторный, Л.П.Потапов, Н.Зеланда, Д.Позднеев, И.А.Сердобов, Т.А.Акеров жатады. Әсіресе Г.Грумм-Гржимайло,Н.А.Аристов, В.В.Радлов, Н.Я.Бичурин секілді кісілердің осы тақырыпқа байланысты көп еңбек еткендердің қатарына жатады. Олардың жазып қалдырып кеткен еңбектері Теле тайпалық одағын зерттеудегі ең негізгі еңбектер болып табылады.
Баяндаманың құрылымы. Баяндама Кіріспеден, І-ІІ тараулардан, Қорытындыдан, Пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Бірінші тарауды “Теле тайпалық одағының қалыптасуының мәселелеріне ” арнадым. Бұл тарауда “теле” cөзінің алғаш пайда болуы, мағынасы, Теле немесе Гаогүй одағының құрылуы және этникалық құрылымы жайында сөз қозғадым.
Екінші тарауды “Теле одағы және этникалық параллельдер мен жалғастықтар” деп алдым. Тарауда Теле одағының этникалық параллельін зерттей отырып,қазіргі кездегі қазақ ру-тайпаларымен, сонымен қатар басқа да тайпалармен байланысын қарастырдым
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1.Акеров Т.А. (Табылды Акертегин). Древние кыргызы и Великая Степь (по следам древнекыргызских цивилизаций). -Бишкек, 2005.

2.Аристов Н. Опыт выяснения этнического состава киргиз-казаков Большой Орды и каракиргизов. -СПб., 1895.

3.Аристов Н. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей. СПб, 1897.

4.Ахинжанов С.М. Кыпчаки в истории средневекового Казахстана. - А., 1995. Абуль-Гази-Бахадур-хан. Родословное древо тюрков. -М.-Т., 1996. 5.Ақынжанов М. Қазақтың тегі туралы. -А., 1957.

6.Абрамзон С.М. Киргизы и их этногенетические и историко- культурные связи. -JL, 1971.

7.Бартольд В.В. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов. -М., 2002.

8.Бернштам А.Н. Социально-экономический строй орхоно-енисейских тюрок VI-VIII в.в. -M.-JI., 1946.

9.Баскаков Н.А. Алтайский язык. -29 б.;

10.Байдаулетов С. Алтын киімді ханзада ұранды қарт қазақтар. 1999.

11.Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. А., т.1, 1998.

12.Бичурин Н. Собрание сведений по исторической географии восточной и срединной Азии. Чебоксары, I960.

13.Бартольд В.В. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов. -М., 2002.

14,Башкирские предания и легенды. Уфа, 1985.

15.Вербицкий В.М. Алтайские инородцы. -М., 1893.

16.Востров В.В., Муканов С.С. Родоплеменной состав и расселение казахов (к. XVI - н. XX вв.). -А-Ата, 1968.

17.Гельвальд Ф. Естественная история племен и народов. -СПб., Т 2. 1885.

18.Грумм-Гржимайло Г.Е. Западная Монголия и Урянхайский край. Исторический очерк этих стран в связи с историей Средней Азии. -JL, 1926.

19.Гумилев JI. Древние тюрки. -М., 1993.

20.Жданко Т.А. Очерки исторической этнографии каракалпаков. -М.- Л., 1950.

21.Зуев Ю.А Тамги лошадей из вассальных княжеств //Новые материалы по древней и средневековой истории Казахстана. -А-Ата, изд-во АН КазССР. 1960.

22.Исторические сведения. Народы Средней Азии и Казахстан. -М., 1963.

23.Ирмуханов Б.Б. Хазары казахи.Связь времен и народов. Алматы, 2003.

24.Каховский В.Ф. Происхождение чувашского народа. 1965.

25. Кляшторный С.Г. Кыпчаки в рунических памятниках. Л., 1986.

26.Кузеев Р.Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. -М., 1974.

27.Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. -А., 1996.

28.Левшин А. Описание киргиз кайсацких орд и степей. -СПб., 1832

29.Описание всех обитающих в Российском государстве народов. Ч. 2. - СПб, 1799.
30.Орманов Қ.Т. Тұран оркениетінің ізімен (тарихи-этноірафиялық очерктер жинағы). -Қостанай, 2005

31.Потанин Г.Н. Очерки северо-западной Монголии. Т. ІҮ. –СПб,1883.

32.Потапов Л.П. Этнический состав и происхождение алтайцев. -Л., 1969.

33.Потапов Л.П.Этноним теле и алтайцы //Тюркологический сборник к 60-летию АН.Кононова. -М., “Наука”, 1966.


34.Потанин Г.Н. Казак-киргазскне и алтайские предания, легенды и сказки //Живая старина, Пт. 1916.

35.Позднеев Д. Исторические очерки уйгуров: по китайским источникам. -СПб., 1899.


36.Радлов В. Этнографический обзор тюркских племен Южной Сибири и Джунгарии.-Томск, 1887.

37.Рычков П.И. Топография Оренбургской губернии. -Оренбург, 1887.
TLXL tksqkr. -М., 1993.

38.Радлов В.В. Из Сибири. М., 1989.


39.Сенигова Г.Н. Средневековый Тараз. -А-Ата, 1972.

40.Султанов Т.М. Кочевые племена Приаралья в XV-XVII вв. -М., 1983.

41.Савинов Д.Г. Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху, Л., 1984.




42.Сердобов И.А. История формирования Тувинской нации. -Кызыл, 1971.

43.Тынышбаев М. История казахского народа. -А., 1993.
44.Шакарим Кудайберды-улы. Родословная, тюрок, киргизов, казахов и ханских династий. -А., 1990.

45.Шаниязов К. К этнической истории узбекского народа. -Ташкент, 1974.


46.Шаниязов К.Ш. К этнической истории узбекского народа. -Ташкент, 1974.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Тарих, археология және этнология факультеті
Теле тайпалық одағы
(Баяндама)
Орындаған: Қалназар Бекжан Полатұлы.,1 курс
Ғылыми жетекшісі: Ноғайбаева ... ... 2012 ... ... ... ... қалыптасуы мәселелері
1.1 Теле этнонимі, пайда болуы, мәні
1.2 Теле немесе Гаогүй одағының құрылуы және саяси және ... ... ... одағы этникалық паралельдер мен жалғастықтар
ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Теле тайпалар одағы. Бұл тайпа негізінен, б.з.д ІІІ ғ. ... ... ... ... ... 338 жылы телелер тоба ханына бой ұсынып, теріскейге , ... ... ... . ... ... ... түгел қаптап , сонау Селенгаға дейін жайылып кетеді.
Телелер мал шаруашылығымен айналысатын. Олар мал бағып, ешкімге ештеңе төлемей еркін жүргісі ... ... ... ... ел болғандықтан, олар жужандарға бас көтере алмай ,амалсыздан оларға алым салық ... ... ... мен ... ... Олар қатарласа өмір сүрген тайпалар еді. Бірақ ортақ ұқсас белгісі болмаған,яғни екеуі көршілес тайпалар бола тұра біріне бірі мүлде ұқсамаған. ... - ... ... ... емес, этникалық пайда болу тарихы басқа тайпаларға қарағанда өзіндік бір өзгешелігі бар ... ... ... ... ... ғана ... есебінен күн көрушілер қатарына жатады. Ал телелер болса барлығы керісінше, ... ... ... бірлестігі. Бірақ барша күш-жігерімен өздерінің тәуелсіздігі жолында көп күрес жүргізген және де бірталай табыстарға жеткен.Олар ... ... ерте ... ... ақсақалдық қауым мен көшпелілік тұрмвсында өмір сүреді.Телелер 12 тайпадан тұрған, әр руды басқаратын ру басы ақсақалдары болған және ... ... ... ... ... ... арбаларымен сайын далада көшіп қонып жүрген, өздері ұйымшылдық ... ... және ... ... ... жауынгер халық болған. Олардың меншікті аты ''теле''. Ол осы уақытқа дейін Алтайда ''телеуіт'' деген атпен белгілі ... ... ... ... мен ... және ... со телелердің ұрпақтары. Олардың көбі біздің заманға дейін сақталмаған.
Тақырыптың ... Теле ... ... ... да теле тйпалары және жергілікті басқа да тайпалармен араласуы нәтижесінде қазіргі кезде қазақ ру-тайпаларына енген. Сол себепті де бұл ... ... ... маңызды тақырып болып табылады.
Тақырыпты зерттеудің мақсаты. Осы жұмысты жазуда ... ... ең ... ... ол ... ... толық меңгеру және сонымен қатар осындай ғылыми ... ... ... ... табылады.
Міндеттер. Теле тайпалық одағының қалыптасуы мен тайпаның саяси және этникалық құрылымын, теле тайпасының қазақ ру-тайпаларымен және басқа да тайпалармен ... ... ... ... маңызын білу
Тақырыптың деректік базасына шолу. Тақырыптың деректік базасына келер болсақ. Негізінен телелер қытай, түріктер бодандығында ... олар ... ... ... ... ... ... болады. Суй-шу, Тан-шу, Орхон-Енисей жазбалары, Юань-ши, Бэй-ши, ... ... ... ... ... осы ... байланысты негізгі деректер болып табылады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Бұл тақырыпқа ... ... ... көп ... ... Н.А.Аристов, Н.Баскаков, В.В.Радлов, И.Казанцев, Т.М.Султанов, Н.Бичурин, С.М.Ақынжанов, Р.Кузеев, Й.Маркварт, К.Шаниязов, С.М.Абрамзон, Т.А.Жданко, С.Байдәулетов, Т.Н.Сенигова, ... ... ... ... ... ... ... П.М.Мелиоранский Н.М.Гродеков, Л.Мейер, В.В.Востров, С.С.Муканов, Х.Арғымбаев, М.Тевкелев, ... ... ... ... ... ... Т.А.Акеров жатады. Әсіресе Г.Грумм-Гржимайло,Н.А.Аристов, В.В.Радлов, Н.Я.Бичурин секілді кісілердің осы тақырыпқа байланысты көп еңбек еткендердің қатарына жатады. Олардың ... ... ... ... Теле ... ... ... ең негізгі еңбектер болып табылады.
Баяндаманың құрылымы. Баяндама Кіріспеден, І-ІІ тараулардан, Қорытындыдан, Пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Бірінші ... ... ... ... ... ... " арнадым. Бұл тарауда "теле" cөзінің алғаш пайда болуы, мағынасы, Теле немесе Гаогүй ... ... және ... құрылымы жайында сөз қозғадым.
Екінші тарауды "Теле одағы және этникалық параллельдер мен жалғастықтар" деп алдым. Тарауда Теле одағының ... ... ... ... кездегі қазақ ру-тайпаларымен, сонымен қатар басқа да тайпалармен байланысын қарастырдым
І ... Теле ... ... ... ... ... ... құрамын зерттеуге арналған жұмысында келтіріледі.Ол: "Теле термині қытай жылнамаларында Орталық Азия көшпелілерінің ... ... ... ... ... әрине, сондықтан да бұл қытайша емес. Бұған дәлел - Теле этнонимінің түркі тілдес ... он бес ... ... ... атап ... Рашид-ад-диннің "Жылнамалар жинағы" еңбегінде Теле этнонимінің кездесуі дер ... "- ... ... ... ... мен ... теле ... апаратын географиялық атаулар да сақталған. Мысалы, П.Рычков мынаны көрсетеді: "Сырдарияға жақын жерде, бастауынан бес күндік жолға созылатын ... аса көп және ... ... тұратын Телекөл деген көл бар. Оны салт атты адам екі ... ... өте ... яғни 170 ... ... бар. Оның суы ... балықтар көп, Сексеуіл аталатын ормандар да аз емес".
Алтай халықтарының телеут, теле ... ... ... мәселені айтқанда, тубалардағы сеока Чиғаттың телестерден шыққаны туралы болжамды айта кету ... ... ... ... ... ҮІІІ ... аталатын, Орталық Тувада Енисей бойында өмір сүрген Чик тайпасынан шыққан деп ... Бұл ... ... ... телестерден тарайды. Чиктармен қатар Туваның батыс бөлігінде аз тайпасы қатар орналасты. Телеуттерде олардың сеоктарында аз ... ... ... дьети-ас тәрізді тайпалар атауларында сақталып қалды. Мұның өзі теле-оғыздарына да тән болатын. Г.Н.Потаниннің айтуынша Джети-ас - бұл телестердің ... ... ... ас тайпасының телемен этногенетикалық байланысы күдік тудырмайтынын ... шығу ... ... ... ... және ... тарихи сатыларының белгілі бір кезеңдерін анықтауды деректердегі осы халықтармен аттас географиялық жер ... ... ... ... ... ... ... болады. Теле тайпасына байланысты Л.Потаповтан мынадай жолдарды оқимыз: "Теле тайпасының ата-мекендері ежелгі және орта ғасырлық ... ... ... VII ғасырдың соңындағы және VIII ғасырдың соңындағы ... ... ... қытай құжаттарының бірінде телес таулары - Тэ-лэ-шань атауымен көрсетіледі. Ол Алашан шөлінде, яғни қазіргі картадағы ... ... ... белгісіз" Х ғасырдағы парсының "Худуд-ал-алам" атты дерегінде Тулас таулары (немесе тауы) аталған. Бұл ... жол ... ... Ертіс арқылы басталып, және Моңғол Алтайы тауларына дейін барған тәрізді. Орта ғасырлық мұсылман деректерінің кейбірінде ... ... ... атауының синонимі болып табылатындықтан, тегінде аталған таулар Телес таулары делінсе керек. Атақты Рашид-ад-диннің "Жылнамалар жинағында" тулас термині Баргуджин-Токум атты жерді ... яғни ... ... ... ... ... ... этноним ретінде берілген. Теле этнонимі қазіргі топономикада да сақталған, ол әсіресе, Упса-Нор көліне құятын Тели (немесе моңғолша Телин-гол) атауында және ... ... ... ... ... өзенінде (Теси өзен тармағы) және т.б кездеседі. Деле аталатын өзен Алатау таулар жүйесінде де бар. Мұндай ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге мұндайда Қазақстандағы (Арыс көлінен оңтүстікке ... ... ... ... да атай ... жөн болар"- дейді Л.Потапов.
Динлиндер. Кейбір белгілі зерттеушілердің айтуынша Кіші жүз тайпаларын қалыптастыруда маңызды рөл атқарған динлин тайпасына ... ... Бұл ... туралы негізгі мәліметтерді Н.Бичуриннен, Н.Аристовтан, Г.Грумм-Гржимайлодан алуға болады. Динлиндердің біздің заманымыздың IV ғасырында Гобий шөлінен солтүстікке мекендегені белгілі. Бұл туралы ... ... ... ... ... айта ... Белгілі саяхатшы-зерттеуші Г.Грумм-Гржимайло динлиндерге төмендегідей мінездеме береді: "Динлиндерде,- деп айтады бізге қытайлықтар, олардың ... және ... ... таң қалып,- жолбарыстың және қасқырдың жүрегі бар. ... ... олар ... ... таңдап алды, олардан әрқашанда өздерінің әскерлерінің алғысапын ... ... ... ... және ... ... ... Олар көптеген ұсақ руларға бөлінген тәрізді және жауларына тойтарыс беру үшін ғана сирек жағдайларда және өте ... ... ғана ... еді, мұны бізге олардың барлық тарихы баяндап береді. Қытайлықтардың оларды жеңген себебі олар тұтас халықпен емес, әдетте әртүрлі жекелеген ұрпақтарымен ... еді; оның ... олар ... ... ... пайдаланды және оларды бір-біріне қасақана айдап салып отырды. Динлиндердің басқаға бағынуға бейім болмағандығы, өздерінің жеке бастарының еркіндіктерін бәрінен де жоғары ... ... ... ... ... құлға айналған ата-мекенін тастап, бірі - солтүстікке, бірі - оңтүстікке, қай жерде қытайлар бара алмайтын ... ... ... кетіп қалуларынан байқалады... Осылайша олар уақыт өте келе ... ... және ... Сібірге... барып жетті". Бұл мәліметтер біздің заманымызға дейінгі V ғасырдың соңына жатады. Г.Е.Грумм-Гржимайло динлиндердің қаза тапқандарды жерлеу дәстүрлерін ... ... ... ... ... ... ... динлиндер молаларына өздері кейіннен түріктерден қабылдаған дәстүр бойынша қайтыс болған адамдардың бейнесі ойылған тастарды немесе ағаштарды орнататын еді"- деп ... ... ... туралы Тува халқының қалыптасуын зерттеген ғалымдар атап көрсеткен еді. Жоғарыда атап көрсетілгендей , Туваның территориясы ... орта ... теле ... ... аймақ еді. Мұнда мынаны да ескерген жөн, динлиндер VII дейін ... ... ... яғни көшпелі мал шаруашылығымен және аң аулаумен айналысатын біріккен, ... ... ... ... ... ... болса керек. Саян-Алтай таулы қыраттарындағы ғалымдардың қазба жұмыстарының нәтижесінде алынған археологиялық материалдар, сондай-ақ, ... ... ... әр түрлі жерлердегі қоныстары мәдениеттің динлиндік келбеті ... ... ... ... ... " ... ... түркі тілдес халықтардың ортақ атаулары болды. Ол кейіннен ... ... ... ... ауыстырылды". Мұнда біздің ойымызша, динлиндердің және телелердің мәдениеттерінің өзара сабақтастығы байқалады және олардың ... ... ... ... ... теле-динлин тайпаларының тотемдері ортақ өгіз (көне түрік тілінде - оғыз) ... ... атап ... ... ... ... ... түседі.
"Динлиндер деп жазады Н.Сердобов, біздің заманымыздың VI ғасырынан бастап қытай жазба деректерінде теле терминімен атала бастады. IV-V ғ.ғ. олар ... деп ... ... да, теле ... ... ғалымдар, оның ішінде ірі синологтар динлин атауына баратынын атап көрсетеді".
Біздің заманымыздың IV ғасырының соңында ... ... және ... араласқан ұйғырлар тайпасы жайлап алды. Мұнда да терминдер ауысып, ұйғырларды дили, ... ал ... телэ деп атау орын ... ... тағы да атап ... жөн, телэ - бұл ... Хинганнан Каспий Теңізіне дейінгі орасан зор аймақты жайлаған түркі тілдес малшы ... ... ... Тилэ ... ... ... ... ғылыми әдебиетте кейбір түркі халықтардың шығу тегін телестердің тайпалық бірлестігінің әртүрлі тармақтарымен байланыстыратын ... ... ... ... Ерте орта ... ... барар жолдарында динлиндер өздерінің келбетін кейбір алтай тайпаларында сақтап қалды. Г.Е.Грумм-Гржимайлоның атап көрсеткеніндей сондықтан да "күні бүгінге дейін енисей остяктары деп ... ... және ... Ұлы, Орта және Кіші Ордаларында ақшашты элементтер сақталып қалды". Оның ... ... ... мұндай қоспаны қазақтарға Үйсіндер емес, әуелде хундар Сібірден динлиндер алып келді. Осы айтылғандарға неміс антропологы Н.Зеландадан ... өзі ... ... қоса ... ... ... зерттеулері көрсеткеніндей, қазақтар аралас халықтардан тұрады, өйткені, айтарлықтай аласа бойлы, сақалсыз, жалпақ бетті және таңқа мұрынды, қара көзді ... ... ... ... ... ... ... бетті және көк көзді басқалар бірігіп кетті".Қазақтардың антропологиялық түрін неміс зерттеушілері осылай көрсетеді.
Динлиндердіің түрі ұзын бойлы, ақ шашты, көк ... түрі ... ... ... ... ... Г.Е.Грумм-Гржимайлоның пікірі бойынша Орталық Азияның автохтонды халқынан еді, ... ... ... олардың мұнда неолит дәуірінен бастап өмір сүргендерін дәлелдейді.
Әртүрлі оқылуларда теле, дили, чилэ және гаогюй аталатындар туралы Н.Аристов ... ... ... ... Төле ... болуы (орыстар төменде аталатын Телес руының атын берген Телес көлінен ағып ... ... ... оң жақ ... Теле ... ... өздерінің есімі екендігін, ал дили және чилэ дегендер қытайлықтардың оны бұрмалаулары болып табылатындығын көрсететін тәрізді. Хундардың уақытысында гаогюйлер ... ... ... ... ... және онда сяньбийлердің, сондай-ақ, онан соң жужандардың қол астында хундарға бағынған ... да ... ... және ... ... ... қойды.
Жоғарыда аталған орыс зерттеушісі динлиндерге мінездеме бере келе, олардың қоғамдық құрылысының мынадай белгілерін көрсетті: динлиндер билеушілері ... ... ... қауымда өмір сүрді. Динлиндердің шаруашылық қызметінің негізгі түрі олардың өміріне сәйкес келетін аң және балық аулау ... ... ... V ... ... және VI ғасыр басындағы төмендегідей 12 гаогюй руларын атап көрсетеді: лифули, ... ... ... ... ... алунь, моюнь, сыфынь, фуфуло, киюань және ишуцэй. Бұлардың ішінен тулуды - ... дабо - ... ... және ... ... ... ... аман қалған телеңгет руындағы кейінгі доланьгэлерді тануға болар еді. 487 жылы ... ... ... ... қол ... ... ... жүз мың киіз үйді алып батысқа кетті. Олар ... ... мен ... ... ... ... қоныстанса керек. Сондықтан да гаогюйліктер түрік-тукюлер билеп алғанша табанды соғыстар ... ... ... ... аталған далянь руына көңіл аудару жөн болар. Ол қазақ тайпасы Телеудің этногенез процесінде шешуші рөл ... ... теле ... кейде телэ деп те атайды) тайпалары туралы төменде берілген мағлұматтардан көруге болады.
IV ғасырдың ... ... теле ... арасындағы юаньхэ тайпаларының бастауымен болған толқулар басталады. Осыған қарап IV ғасырдың аяғына дейін ... Гоби ... ... ... ... ... ой ... бір назар аударарлық мәліметке келер болсақ. Н.Бичурин ойынша телелердің бір бөлігі Селенга өзенінің солтүстігіне кетуі болып табылады. V ғасырдың басына ... ... ... ... ... ... негізінен Монан аймағынан болған гаогюйліктердің бірінші болмауы мүмкін. Дегиннен оқығанымыз бойынша Хуннулар солтүстік Қытайдан қуылған соң, ... ... ... ... көшіп кетті, ал қалғаны, яғни тилэ немесе телэ аталғандары батыста Каспийге дейінгі жазық даланы алып жатты.
Г.Е.Грумм-Гржимайло ... ... ... ... ... орыс ... оңтүстігіне басып кірген хуннулардың едәуір бөлігін біздің заманымыздан бастап "ұйғыр" ... ... ... түрік тайпалары құрады - дейді. Осылайша ол "византиялықтардың да ұйғырларды ... бір ... ... - деп ... Ұйғырлардың (гаогюйлер, телэлер) солтүстікке қоныс аударуы қытайлықтардың ... ... ... құрамына дұрыс қосқан жағдайда ғана ерте кезге жатқызылуы тиіс.
Теле руларының Хунн державасының ыдырау кезінде батысқа лақтырылған көшпелілердің арасында болуы олардың ... қаны ... ... ... ... көшпелі мемлекеттер мен Қытай империясының арасындағы дау-дамайға айналғандығын айқындайды. Қалай болғанда да пармурумдар (фуфуло) батысқа қоныс аударған ең ... ... емес ... ... ... ... ... 546 жылы Түрік қағанатының билеушісі Бумын қаған телелерге шабуыл жасап, ... ... ... ... жылы ... бір тайпалары қағанаттан бөлініп кетті деген мәләметтер бар. Және ол аба тайпасы болуы мүмкін. Яғни ... ... ... телэ ... ... көтерілуі туралы айтып отырмыз. Г.Е.Грумм-Гржимайло айтуы бойынша "Чжансунь Шэнь ... 10 теле ... ... Да-тоу билігіне қарсы көтерілген: сы-цзе, фу-ли, хунь, си-са, а-ба, бу-гу секілді тайпа аттары аталады. Олардың ішінен Суй-шу дерегіне сүйенер болсақ, ... ... хунь және ... ... Ду-ло-хэ (Толы) өзенінен солтүстікте өмір сүрген. Ал мына аталғандар ішінен хунь басқаларына қарағанда оңтүстікте ... ... ... ... деп атауға болатындығын ұсынған. Аталмыш тайпа "Суй-шу" жазба дерегі бойынша Толы ... ... өмір ... ... Ал а-ба ... мекен еткен жері белгісіз.
Қытай династиясы тарихынан Селенга өзеніндегі тайпалармен қоса батыста өмір ... ... 602-603 ... билікке қарсы көтеріледі. Алайда осыдан кейін телелердің бір бөлігі тағы да қытай үстемдігіне бой ... ... жылы ... киби (циби) тайпасының басшысы Мохэ Гелэн Түрік қағаны Чу-лоға күшті соққы береді. Чу-ло хан ... басу ... ... 200-ге жуық басшысын қулықпен жинап алып, басын алады. Телелер оларға қарсы бірігіп, түрік үстемдігін биліктен тайдырады. Осылайша Шығыс Түркістанды VII ... ... ... ... жылы ... және киби ... теле тайпаларын Батыс Түрік қағанаты бағындырады.
Теле тайпалары туралы келесі бір мәләметтер 627 жылдары кездеседі. Онда телэ конфедерациясының орналасқан территориялары ... ... ... дерегінде Тянь-Шаньді мекен еткен 10-нан астам теле тайпалары туралы кездеседі. Бұған "Тан-шу" жазба ... киби және ... ... ... қосады. Янб-мань тайпасына келер болсақ, бұл тайпаның өзін басқаратын князьі болған және ол әскери округ болып ... ... ... бұл тайпа Алакөл және Балқаш өзендері арасын ... ... ... ... ... ... ... орналасуының шартты түрде көрсетуін олардың үнемі көшіп-қонып жүргендігімен түсіндіреді. Әйтсе де осы деректерге сүйеніп, теле тайпаларының қоныстануын көрсетсек.
Киби тайпасы. Бүгінгі ... бұл атау ... ... қара ... арасында сақталған. Суй династиясы кезінде бұл тайпа шығыс Тянь-Шаньда орналасқан. Батыс Түріктері 648 жылы қытай ханшасын өз қағанына сұрағанда, қытайлықтар оның ... ... ... ... еді. ... түріктер олардың сұрағанын қанағаттандырмайды. Сонда қытай императоры оларға қарсы киби тайпасынан шыққан Хэлиді жүз мыңдық түрік және теле ... ... ... ... Бұл ... соң Шығыс Түркістан бағындырылады делінеді. Киби тайпасының ... ... ... және VII оларды Батыс түріктерге қарсы жорықтарға байланысты олар ... ... ... IX ... ортасынан киби тайпасы туралы мәліметтердің кездесуі тоқтатылады.
Се-янь-то тайпасы. Суй әулеті ... ... ... Гоби ... ... ... 629 жылы олардың көсемі И-нан Өтукенге көшіп кеткен, ал кейіннен олар шығысқа қарай Толы өзені ... ... ... 645-646 ... ... ... саясатымен сеяньто тайпасы қуғындалды. Аман қалған бөлігі Ордоста ... Ал ... ... ... ... теле ... ассимиляцияға ұшырап, құрып кетті.
До-лань-гэ тайпасы. Н.Аристов, В.Радлов бұл тайпаны теленгіттермен, сонымен қатар гаогюйлік далянь тайпасымен байланыстырады. Г.Е.Грумм-Гржимайло оларды ... ... ... қарай Хангайға орналастырады. Ал қытай жазба дерегі Тан-шу бойынша доланьгэ тайпасының сеяньто тайпасынан шығысқа ... ... деп ... ... ... Суй ... кезінде Селенга бассейнінде көшіп қонып жүрген делінеді.
Тун-ло тайпасы. Тан-шу бойынша бұл тайпа Доланьгэ тайпасынан шығысқа қарай, сеяньто ... ... ... ... Дәл осы ... ... Тун-ло тайпасының теле тайпаларының ішіндегі Өтукеннен шығысқа қарай қоныстандығы ерекше атап көрсетеді. ... ... ... және ... ... мекен еткен деген мәліметті "Суй-шу" жазба дерегі дәлелдей түседі. Бұл жазба деректе тун-ло тайпасы Толы өзенінен ... ... ... ... ... бугу деп ... тайпасы. Басқа теле тайпаларына қарағанда солтүстікке және тун-ло тайпасымен ... ... Бұл ... Орхон және Селенга өзенінің төменгі ағысы арасында қоныс тепкен. Дәл осы жерде Си-цзи (хи-ге) тайпасы өмір ... ... ... жазба дерегінде бұл тайпа тун-ло тайпасынан солтүстікке қарай, және пу-гудан ... ... ... Себебі төменде көретініміздей шығысқа қарай дәл осы жазба дерек бойынша ба-е-гу тайпасы болған. VII ғасырда (630-680 жылдар арасы) ... ... ... ... Бұл ... бұрынғы сеяньто тайпасы жерінде көшіп-қонып жүрген делінеді. Тан-шуда сы-цзе және си-цзе тайпаларының әскері қосылғанда 20 мыңға ... ... ... ... ... жерлері бір, яғни жоғарғы Селенга бассейнінде орналасқан деген ой туады. Осы жерлерде кезінде сеяньто тайпасы орналасқан, ... де бұл ... олар V ... ... ... келіп қойған. Себебі олар Муюн Цзюнмен (346-380 жылдар арасында) бағындырылып, Гобий шөліне, Ұлы қақпаға жақын маңға ығыстырылады. Олар сол ... ... тоба ... ... дейін өмір сүреді.Бұл сеяньто тайпасы туралы өте ертеде айтылған мәлімет. Ол сеяньтодағы 2 тайпа бірлестігінің Тан-шу бойынша ... яғни Гоби ... ... ... ... ... ( байырқу, Орхон жазбаларында мұны Хирт, Томсен өзіне сеніп айтқан) тайпасы. Бұл тайпаның территориясы өте үлкен болған және ... ... Мохэ ... яғни ... ... ... ... созылған. Тан-шуда айтылғандай олар шаңғыда бұғыларды аулаутын. Сол себепті де олардың солтүстікте шекарасы таулы ... ... ... ... ... ой ... тайпасы. Орхон жазбаларында Курыкан. Олар Байкал өзенінен батысқа қарай жерді қамтыған. Юань ши ... ... ... олардың тілі қырғыз тілінен ерекшеленген, және бұдан байқайтынымыз олар телелік ... ... ... ... ... ... ... оңтүстікте, солтүстік Халхеде көшіп-қонып жүрген. Батыста шекарасы тун-ло, пу-гу тайпаларымен шектесетін болғандықтан, олар Толы және ... ... ... ... ... ... болады. Сеяньто Толыға дейін жылжығаннан кейін, олар шығыста юэ-чжи өзені ... ... ... Ол өзен ... ... ... ... тұратын. Юэ-си (юэ-чжи болуы мүмкін) аймағы Уан-ту-фу мен Мукден арасында жатқан болатын. Деректерде бұл тайпа соңғы рет 660 ... ... ( ... ... у-ху, у-гэ, ... Тарих ғылымында бұл тайпа Жао-ло-шуй өзенінен батыста, Тоба Гуй 391 жылы күшті соққы берген Лу-хунь-хай аймағында кездеседі. 403 жылы ... ... яғни ... ... және Толы ... ... көшіп келеді. 629 жылы ұйғырлар ( юань-хэ) басқа теле тайпаларымен бірге сеяньто князьі Инан ... ... ... Шығысқа қарай жылжығаннан кейін олар Өтекеннен Толыға дейінгі аймақты қамтыған болса, ұйғырлар солтүстік Селенга өзеніне ... ... ... ... олар ... ... ... Гань-Чжоу мен Лян-чжоу аралығына қоныстанған басқа теле тайпаларының құрамында ... ... Суй ... ... Хунь ... Толы ... ... қоныстанған болатын, ал кейіннен Хангай тауының оңтүстік етегіне көшіп кеткен болуы ... ... бұл ... ... теле ... ... ... болған делінеді. Кейінірек олар Хэсиге, Лань-чжоу округіне қоныстанады. Осыдан кейін бұл округ Гаолан округі атауын қабылдайды. Бұл жерде олар өз ... ... ... біріктіріп, бірнеше рет оларға тибеттіктермен соғыста көмектесті.
А-дэ тайпасы ( Орхон жазбаларында эдиздер). Олардың ... жері ... ... 647 жылы ... жер ... ... ... өзгеруіне қарағанда, Тан әулетінің бас кезінде олар Ала-шань тауларында өмір сүрді деген ой ... ... ... Ван-янь-дэ 982 жылы Бэй-шань арқылы Ұйғырияны өтіп бара жатып, Хэсиде осы тайпаның Эцзин-голдан қонысын кездестіруі мүмкін деп жазады.
Теле тайпаларының ішіндегі тағы ... ... ... ... Хирт туба ... тайпасы. Ол хагястықтардан шығысқа қарай Енисей мен Косогол ... ... өмір ... Дәл осы ... ... ... ... және сонымен қатар ми-ли-гэ (меркіттер) мен э-чжи ( Косоголда қоныстанған) тайпалары тегі жағынан телелік емес, олар ... ... ... теле ... өзінің барлық тарихында өзінің мекендейтін жерлерін үздіксіз ауыстырып отырған деп көрсетеді. VII ғасырдың ортасында олар ... ... ... төмендегіше қоныстанды.
"Хангай тауларында батыстағы Цзабхан өзені мен шығыстағы Орхонның ... ... ... өмір ... ... өзенінен жоғарыда сыге-изгили; Селенга мен Орхонның төменгі - ... ... мен ... ... ... - ... ... солтүстікке қарай Хэнтеем мен Хинганың аралығында - байегу-байырқу; Селенга өзенінің аралығында пугулардан батысқа қарай - ... ... ... ... - байсы; Забайкальеде - ... ... ... ... ... ... ... далаларда хундар және кибилер мекендеді".
Телес тайпаларын Орталық және Шығыс Азияда орыс зерттеушісі Д.Позднеев төмендегі тәртіппен (тайпалар мен рулардың аттары ... ... ... ... ... ... ... телес тайпалары өмір сүреді: Пугу (Бугу), Тунь-ло, Вэй-хэ, Бай-гу ... ... ... ... Мэнь-чэнь, Ту-жу-хэ, Сы-цзы, Хунь, Хуси және тағы басқалары.
Хами мен Қарашар қалаларынан солтүстікке қарай: ... ... ... ... На-хэ, У-ху, Бчжи-юй, Ни-ху және тағы басқалары.
Алтайдан оңтүстік-батысқа: Сеь-янь-то, Чжи-лэ, Эр-ши-пань, Да-ци (Юань-ци) және басқалары.
Соғды хандығынан ... ... ... ... ... Ху-би (Бо-ху), Цянь-цюй (Ду-юй-цзюй), Хай-хэ, Би-си (Бэй-си), Хэ-янь-су (А-цзю-су), Бань-вэй, Кэ-да.
И-хай көлінен шығыста және батыста: Су-лу-цзнь, Сань-со-янь, Мн-цу, ... және тағы ... ... қарай: Сы-цюй, А-лань, Бэй-чань, Цзю-ли-фу, Вэнь-Кунь.
Бэй-хэйден (Байкал көлінен оңтүстікке қарай) оңтүстікке қарай: Ду-бо.
Жоғарыда айтылғандардан Телелер қоныстанған аймақ өте кең, шығыста ... ... ... ... теңізіне дейінгі жерді қамтып жатыр деген ой туындайды.
Гаогюйліктерді ... деп ... ... олар ... ... ... береді: "Гао-гю Чи-дидің ежелгі руының тұқымдары: алғаш олар өздерін ... деп ... онан соң ... қоныстанғаннан кейін ғана Дин-лин есімін қабылдады. Олардың тілі де хундардың тіліндей, аздаған ғана ерекшеліктері бар". Гао-гюлердің қоғамдық ... ... ... де ... ... ... мемлекеттік билеуші жоқ, әрбір руды ерекше бастықтар билейді. Олар дөрекі және жабайы. ... ... ... өмір ... және көшу ... ... қолдайды. Шайқаста олар қатарға түрмайды, жауларына қарсы жүйесіз тобыр түрінде ұмтылады. Олар ... алға ... ... ... Тізбектеле шайқасу қолдарынан келмейді. Үйленгенде тойға сыйлық ретінде өгіздерді немесе жылқыларды бергенді ұнатады. Шешім қабылданған бетте неке қиылады. Күйеудің туыстары ... ... ... ... ... табыннан таңдап алуға мүмкіндік береді. Олар болса оны бірден ерттеп мініп ... ... ... табыннан алыстау тұрып аттарды қол соғып үркітуге тырысады. Әркім өзінің ... ... ... ... де ... ... нан жоқ және шарап жасамайды. Күйеу мен қалыңдық некесін қидырған күні қымыз және ұсақ ... ет ... ... беріледі. Қожайын қонақтарды әрқашанда өзі сыйлайды. Мұндайда отыратын орынды таңдау жоқ. Олар киіз үйдің ... ... ... ... қана ... және күні бойы ... және ... деректері бойынша "теле көшпелілері атпен жақсы жүретін, садақтан дәл ататын мергендер... Теленің әдет-ғұрпы түріктермен бірдей. Бірақ, оалрда ересек еркектер үйоенген ... ... ... ... ... ата-анасының үйінде қалып қояды. Алғашқы бала туғанша күтеді және бала емшектен шықпайынша ешқайда кетпейді. ... соң ғана жас ... өз ... қайтып келеді. Өлгендерді олар топырақпен көмеді. Міне, барлық айырмашылық осы ғана".
В. Радлов ... V ... ... 12 ... ... ... береді: "1) Ауфуло (=Арбалык?), 2) Гу-лу (= Койлык?), 3) И-чжань, 4) Дилянь (= Теленгут?), 5) ... (= ... 6) ... (= ... 7) ... (= Алын?), 8) Моюнь (= Mojyн), 9) Сы-фынь ( Шибин), 10) Фуфуло, 11) Ки-юань, 12) ... ... ол ... жүз мың киіз үй бар ... Дәл осы ... ... ... Фуфуло Афуджило (= Абушка немесе Ак-Башлык) жужандармен ... ... ... ... бас тартып, батысқа кетті және өзінің дербестігін мәлімдеді.
"Гао-гюй" деп жазады Г.Е.Грумм-Гржимайло өзін ... ... чилэ деп ... ... ... қытайша жапсырма есімі; "Бэй-шыда" былай айтылған: "алғаш гаогюйлер дилилер ... ал ... олар ... ... ... яғни биік ... ... қолданған динлиндер делінді. "Телэ" Паркердің айтуынша "динлин" сөзінің жай ғана өзгеріске түскен түрі. Телэ атауы қытайда өте ұзақ уақыт сақталған ... ... және ... ... ... "Әскерлерін алға жылжытқан моңғолдық Сюань-фу-ши Ван Чжи құмдардан өтті және Хэсиға келіп са-ли, те-лэ және ... ... ... берді". Бұл хабар, Шыңғыс хан дәуіріне жатады ".
ІІ ТАРАУ.
"Жағал аттылар ... ... ... ... IV ... жатады - деп жазған еді Л.Потапов. - Бұл ... олар ... ... таулы жоталарының солтүстік жақпарларында және оның оңтүстігінде, Ордоста мекендеген еді. Бұл ... ... ... және ... бірлестіктері құрамына енді және Ордос шөлінің солтүстік бөлігіне қоныстанған хунндардыі кейбір топтарынан өздерінің арғы тегін бастайды. Ежелгі ... ... ... ... VII ... ... атты ала ... енді солтүстік Алтайда Байкалдан батысқа қарайғы жерлерді мекендеді. Мұнда олар қырғыздардың ата-мекенімен шектесіп, олармен ... ... ... Біраз кейініректе олар ұйғырлар қағанатына бағынды, одан соң ... ... Обь ... ... XYII ... олар ... Жағалдар ордасы деп аталып, Сібір орыс жылнамаларында осылай ... және ... ... ... ... бірге жағал атты ала аттылардың бір бөлігі қыпшақ-половецтері, кейінірек қазақтардың Кіші ... ал ... ... ... ... және ... ... құрамдарына кіргенде Мангу және Балаурнан деп атады".
Ежелгі алакчин тайцпасының қазақ тайпаларының және әсіресе, Кіші жүз тайпаларының, оның ішінде шын ара ... ... ... ... ... біз ... Осы ... Н. Аристовтың Калча Қадыр туралы қазатар аңызын өзінің белгілі еңбегінде атап ... еске ... Бұл ... ... ... ... және ... алшындарды қалыптастыруда маңызды рөл атқарғанын байқай аламыз. Т. Акеров алач (калач) - хазладжи және олашивичи ... ... ... араларындағы сәйкестіктерді іздестіреді. Мұндай салыстырулар біздің ойымызша, негізсіз емес. Енді Н. ... ... ... ... ... ... әрі алтайлықтардың ата-бабаларының теле тайпасынан шығу тегі туралы концепцияны негіздей келе, Л. Потапов мынаны атап көрсетеді: . Н. Баскаков бұл ... ... ... . ... тайпаларының этникалық құрамындағы әртүрлі элементтердің араласуы анық ... ... және ... ... және ... ... келе ... шынайы ақыл- ойға тоқталамыз: . Дәл осы айтылғандардың барлығын ... ... ... ... бар қазақ тайпаларының шығу тегіне де жатқызуға болады.
Алтайлықтар арасында телестердің, телеңгіттердің және телеуттердің ру- тайпалық топтарының өмір ... ... ... ... ... Олардың ішінде Л.Потапов көрсеткендей ең саны көбі телеуттер болатын. Ол XVII ғасырға дейін телеңгіттер мен телеуттердің бір этникалық ... ... ... ... теріске шығармайды. Сонымен қатар телестер және телеңгіттер бұрын тегінде әртүрлі тайпалар болған. Телеуттердің және телеңгіттердің біртұтастығы туралы В.Радлов былай деп ... еді: ... ... ... телеуттер жақын. Бір кездері, шамамен Ойрат патшалығының ... ... ... ... көп ... тайпасы Ертістен Солтүстік Алтайға қоныстанған. Телеуттер өздерін өздері телеңгет немесе қара қалмақ деп атайды... Мұндайда қазақ-қырғыздардың бекініс сұлтандарын тэлэнгют деп ... ... ... Телес тайпасына келер болсақ, Л.Потапов атап көрсеткендей XII ғасырдағы "Құпия жылнамада" телестер ... ... ... ... "теле" тамыры екеуінде де сақталған. Бәлкім, Алтайда көшіп жүрген, батысқа Жетісуға қоныс аударған, осында Үйсін бірлестігіне кірген және Арал мен ... ... ... ... теле ... ... қазақ Телеулерінің тарихи ата-бабалары да болған болар.
Телеуттердің телелер ұрпағы болып табылатынын Л.М.Гумилев те жазған еді. Ол телелерді мал ... ... ... ... ... ... ... ретінде сипаттайды. "Телелердің ортақ ұйымдары болған емес; оның 12 руының әрқайсысын ру басылары, ақсақалдар басқарды, ... ... ... ... өмір ... ... ... Л.Гумилев батыс телелерін телеуттер, ал шығыс телелерін телестер деп атауды ұсынады. Телес, телеут, телеңгіт терминдері туралы мәселені ... келе ... ... ... ... ... шығыстанушылары Томсен, Хирт және Шаванн толистерді (яғни телестерді) қытайша айтылатын телелермен бір қояды, ал ... ... ... және ... толистерді "теледен бөлек" түпкілікті түрік тайпалары деп санайды... Аристов этнонимиканы зерттеу негізінде телелердің ұрпағы телестер емес, телеуттер болып табылатынын ... Ал ... ... ... негізінде дәл осындай қорытындыға келді".
Бұл мәселеге байланысты Г.Е.Грумм-Гржимайло былай деп жазған еді: "Менің өзім толестер қытай жылнамаларында то-ли ... ... деп ... ... ... тайпалары деген көзқарасты ұстанамын. Олардың көшу жолдары 630 жылы шығыс Халхада боған еді".
VII ғасырдың ортасына дейін телестер Алтайда өмір ... Ал XVIII ... ... ... ... маньчжурлардан қашып келген телеңгіттердің келуіне байланысты олармен ... ... VII-IX ... бойы ... ... бір ... алтайлықтармен, екінші жағынан Л.Гумилев айтқандай "қазақтардың ата-бабалары далалық тайпалармен" күресте болды. Телестер далалық шаруашылығымен айналысатын халық еді. Жаңа ... ... ... ... ... ... ... сүйгіш, отырықшы малшыларға айналды. Қысқартып айтқанда тюркюттар телестерге ... ". ... ... ... ... ... ... жойылды. Телестер енді Жошы хан бағындырған тайпалар қатарында айтылатын болды.VII ғасырдағы телеңгіттер бұлар ... ... ... кірген еді. Л.Гумилев былай деп жазады: "Телеңгіт" термині "толос" терминінен ауқымды ... ... ... ... ... ... халықтар топтары кіреді". Телестерге келер болсақ, В.Вербийкий Алтайдағы телес және мундус ... шығу тегі ... бір ... ... Бұл ... ... кейін бір жерде жалғыз қыз ғана тірі қалыпты. Ол ... ... ... ... және екі ... дәнін бірге жатқан жерінен тауып алады. Оларды қолына алып жеп қояды. Осыдан екіқабат болған қыз отырған жерінен шығып, адамдар ... ... ... және ... егіз екі ұл туады. Оларды мундус деп атайды. Онан соң елге шығып тағы да ұл ... Бұл үш ... ... келе ... ... ... ... кезінде бір түйе (тео) және бір қой (куға) артық болып қалды. Сонда кіші ... ... ... "Мен ... бақтым ғой, неге маған бір түйені артық бермеске?". Әкесі былай деп жауап берді: "Сен артық түйені (тео) ... ... ғой, олай ... сен және ... ұрпақтарың Теолес деп аталсын". Егіздердің сыңары былай деді: "Мен қой бақтым ғой, маған бір қойды неге артық бермеске?". Және ол ... ... ... ... алды да, оларды қайырды (куча муузин кодоро тартхан). Әкесі оны былай деп атады: ... - ... ... ... ... ... ... "Сен маған нені ұсынсаң да, мен соған разы боламын". Әкесі оған былай деді: "Сен Чулум-Мундус ... ... ... ... этногенез мәселелерін түсіндіруде сеяньто тайпасының маңыздылығы әңгіме етуге тұрарлық. Теле тайпалар конфедерациясында жетекші болғандардың бірі ... ... ... оның ... ... ... рөліне байланысты әңгіме болған еді. Дерек бұл туралы ... ... ... ... ... ... тунлостарға ұқсас. Олар жалы қара ақ аттар және шұбар жылқылар түқымдарынан шыққан". Телес тайпасының барлық жылқылары бір ... ... ... пу-гу, а-де және т.б.) шыққан деуге болады. "Обозрение Танской династии" сеяньто тайпасының шығуы туралы мәліметтер ... ... ... ... олар се (сир) руынан шыққан. Ертеректе олар (сирлар) янь-то тайпасына шабуыл жасап, оларды жойып ... ... ... болды. Сондықтан да олардың аталуы се-яньто". Тағы да бір ... бар: ... ... ... ... ... ... Янь Муюнцзюнның тұсында сюнну шаньюйы Хэцытоу 35 мың адамнан тұратын өзінің тайпасын сеяньтоға алып келді. ... ... ... ... болар. Се (сир) тайпасымен аралас тұрады. Сондықтан да се-янь-то деп аталады.... Екеуі де (яғни се және ... ... ... ... ... ... ... шығыста Юй-ду-цзюнь тауларынан бері бытыраңқы мекендеген олар, Ши-Би қағанға бағынады, ол батыста Тянь-Ханьнан Шэ-ху (ябгу) тауына дейін өмір ... Онан әрі ... ... ... ... ... ... ... яғни телес тайпасы болып табылады", - деп ... ... ... тағы да мынадай дерек бар: Біздің заманыммызға дейінгі ІІІ-ІІ ғасырларда гунн шаньюйы Модэ синь-ли тайпасының бірқатарын бағындырды. Олар сирлер ... ... ... ... ... ... алғаш гундардан, кейінірек телестерден шыққандығын айтады. Янь-тоға келер болсақ, олардың жоғарыда көрсетілгендей гунн ... ... ... біздің заманымыздың ІҮ ғасырларына келеді. Түрік қағанаты дәуірінде екі тайпа да түріктерге бағынышты болды. Янь-тоны тарду тайпасы ретінде көрсететін бірқатар ... бар ... ... ... ... , ... мен қалмақтардың туыстығын да атап көрсетеді. Шыңғыс ханның билігі кезеңінде Моңғолияда қалған ... ... ... ... Сөзбе-сөз аударғанда "қалмақ" "қалып қалғандар" дегенді білдіреді. Шыңғыс ханның тұсында қалмақтар моңғол әскерлерінің батыс бөлігінде "ойрат" - яғни ... ... деп ... ... ... арасында да телес руы бар. Дәл осы ру қара қалмақтарда да ... олар оны ... деп ... ... сонымен қатар телеут атауының бастауы ежелгі түрік тайпасы теледен басталатынын айтады. Қалмақтар оларды толенкуттар деп атайды. Онан әрі ... ... ... ... ... ... ... қатысуын анықтай келе, алшындардың динлиндермен байланысын еске түсіруге болады. ... ... ... - бұл теле ... деп ... ... халықтарының этногенезін зерттеуші әйгілі Д.Савинов, онда олардың ... ... ... дәуірінің ұйғыр, сеяньто және т.б. ірі халықтарының онан әрі қалыптасуы өзара байланыста көрсетілуі тиіс...".
"Жағал халық" ... ... ... ... ... ... екі иеліктерін атап көрсетеді: олардың бірі Кангюлерден (кангылардан) солтүстікте, екіншілері ... ... яғни ... ... ... Кіші ... аға рулары батыс динлиндерінің қоспаларынан шықты ма екен? деп жазады Н.Аристов. Н.Аристовты ... ... шығу ... ... ... ... ... деп жазады: "... батыс динлиндері субстрат болатын, олармен ... ... ... ... ... ... ... онан соң қыпшақтар және одан әрі половцылар деп аталатын тарихқа белгілі күрделі этникалық түрді берді".
XIII ғасырдағы қытай деректерінде ... көк ... сары ... ... ... айтылады. Олардың өндерінің ақшыл болуы динлиндермен және финдермен қан араластыруларының нәтижесі деп ойлау керек".
Ерте ортағасырлар кезеңі көшпелі тайпалардың өз ... ... ... қозғалыс үстінде болғандығымен сипатталады. Осы тұрғыда қазіргі Қазақстанның батыс шекараларына дейін жетіп, қазақ этногенезі ... ... ... хунн ... ... ... ... Бұл көшпелі тайпалардың орын ауыстыруы құрамында бір кездерде мықты тайпалар конфедерациясы болған жаңа мемлекеттердің ... ... ... ... мен ... ... Теле ... Түрік қағанатына тәуелді болған, ол құлағаннан кейін қазіргі Қазақстанның батыс шекараларында ... ... ... ... және ... ... нөтижесінде пайда болған мықты құрылымдардың бірі болды. Кейбір тайпалар өздерінің бұрынғы маңызын жоғалтып, тарих сахнасынан кетті және олардың атаулары сол ... ... ... ... де өше бастады. Шын мәнінде Теле тайпасының ... ... ... тайпалық бірлестігіндегі Телеу руының атауында өзіндік бейнесін қалдыруы мүмкін.
Р.Кузеев біздің ... ... I ... ... ... өз ... ... Азия, Моңғолия және Алтайдағы моңғол тілдес сяньби тайпаларының араласьш ... ... ... ежелгі түркі қағанаты өмір сүрген кезеңде олар түркіленіп, ... ... мен ... ... ... теле ... ... айналды.
Түрік қағанатының құлауына байланысты ҮІІІ ғасырдың екінші жартысынан бастап ұйғыр хандығының дәуірі басталады. Теле конфедерациясы тарихына байланысты бұл ... ... ... ... ... Кейбір зерттеушілер ұйғырларды ҮІІ ғасырдың соңында Ханьхай аймағын жайлаған болашақ тоғыз-оғыздар (Томсен) деп біледі. ... ... ... ... ... ... түркі тайпалары деп санайды. Тардуштар мен толёстер В.Бартольдтың айтуынша түріктердің бұтақтары. Сонымен қатар В.Бартольд, В.Мелиоранский, ... теле және ... ... ... деп ... ... ... Г.Е.Грумм-Гржимайло теле тайпасының тонгра, байырқу, хунь, сы-цзе (сукит), си-цзе (can), эдиз, ұйғыр руларын оғыздар құрамына жатқызатын Маркварттың төмендегі сөзін ... ... ... ... ... ... (токуз-огузы) тұратын саяси орталық құрайды". Бұл бірлестіктің маңызы өте үлкен болды. Өйткені, ол түріктер ... ... ... көп ... пайда болды. Маркварттың пікірінще, 546 жылы түріктер телені, яғни ұйғырларды бағындырғаннан кейін ғана саяси ... ие ... ... әрі ... оғыздарға Батыс түріктерінің 10 руларын жатқызады.
Алтай халықтарының белгілі зерттеушісі Л.П.Потапов алтайлықтардың шығу тегі туралы өзінің жұмысында Теле ... ... ... очерк жазған. Ол телелерді этногенетикалық жағынан телеуттермен, телеңгітгермен және телестермен салыстырып көрсетеді. Осы үш ... ... ... бірлестіктерінде Телеу телеуттерге жақын түұр. Бұл атауда - Т жалғауы Телеу ... ... ... береді.
Г.Грумм-Гржимайло Н.Аристовтың мынадай сөздерін келтіреді: "Ұйғыр атауын 606 жылдар маңайында теленің пу-гу, тун-ло, ба-е-гу және вэй-гэ, ... у-ху атты төрт ... ... ... ... ... ең ... угуз болды. Бұл одақ көп өмір сүрген жоқ. Бірақ оғыздардың князьдік атауы ... ... ... жақын тұрған оғыздардың бір бөлігі бұрынғы ру юань-гэ ұйғыр атын өзінде сақтап қалды. Ұйғырдар ҮІІ ... ... ... ... телэ тайпаларының және огуздардың басқа руларынан ерекше үстем бола қойған жоқ және Селенгада өмір сүре берді. 682 жылы тоғыз руды, ... ... ... ... ... ... ... хандығын қалпына келтірді. Осы кезеңнен бастап оғыздар жөне ұйғырлар тағы да түріктерге бағынышты болды. Онан әрі Г.Грумм-Гржимайло жазғандай: " ... ... ... ... у-ху ... ... тайпаларының бірін оғыздар деп санайды, ал бұл тайпаның бір бөлігі оның ойынша, ұйғырлар болып табылады".
Г.Е.Грумм-Гржимайло оғыздар түріктер емес деген ойды ... ... ... ол ... ... және ... ұйғырларды, қарлұқтарды,бәлкім, қаңлыларды, каладжилерді және агачерилерді (орман адамдарын) байланыстыру қажет деп ... ... ... Г.Е.Грумм- Гржимайло ұйгырлар топтарын телеге жатқызу күдік туғызады ... ... Оның ... ... ... ірі тайпалардың аттарын оларға туыстас көршілеріне ауыстыра салатын. Ұйғырлар деп атап ... ... ... Ү ... Византия деректерінен мәлім еді. Осылайша зерттеуші тоғыз-оғыздар тайпаларын теле конфедерациясымен байланыстыра қоймайды. Мұнан мынадай заңды сауал туындайды: Егер ұйғыр ... ... ... ... ... ... теле аты ... көшті? неге керісінше болмады?
В.Радлов, В.Бартольд және Маркварт басқа көзқарасты ұстанады. Олар ... ... ... деп ... ... ... ... ұйгырларды оғыздармен біріктірмейді. Г.Е.Грумм-Гржимайло екі зерттеушінің де негіздеулерінің Орхон жазуларын дұрыс ... ... атап ... Онда ... ... бар: "О, сен де жүгірші, Оғыз түріктері халқы". Айтылғандардың нәтижесінде Г.Е.Грумм-Гржимайло мынадай қорытындыларға келді: Оғыз атауы ұйғырларды ғана қамтымайды, ... ... ... ... ... ... ... кірмейтін тайпалар да ұйғыр атанды. Онан әрі Г.Е.Грумм-Гржимайло осы тоғыз-оғыздардың телес тайпалары ... ... ... ... ... руы ... ... айтады. Қысқаша айтқанда, бұл былайша естіледі:
Телестердің арғы тағдыры сірә, IX ғасырдан кейін тоғыз-оғыз тайпаларымен байланысты болған ... Олар ... теле ... бірге Дешті-Қыпшаққа жетіп, Батыс Қазақстан аймағын мекендеді. Осы ... ... ... теле ... ... шығуын ішінара түсіндіріп жүрген белгілі зерттеуші К.Шаниязовтың пікірін келтіре кетелік. Ол ... ... ... ... ... ... анықтай түскен еді.
Л.П.Потапов Н.А.Баскаковтың пікірін мақұлдай келе ... деп ... ... ... ... ғ.ғ. теленің кейбір тайпаларының бірлестігінде белгілі болған тоғыз-оғыз ... ... ... ... атап ... теле ... ... кейбір топтары Дешті-Қыпшаққа қоныстанып және қыпшақтар құрамына, сондай-ақ "тогус" немесе "тогуз" этникалық атауларымен басқа тайпалық ... ... ... Тоғыздардың жекелеген топтары қыпшақтармен және басқа да өзбек тайпаларымен әртүрлі кезеңде Мәуереннахрдың және ... ... ... ... ... ... Ал, Дешті-Қыпшақта қалған тоғыз-қыпшақтар тобы Орта жүз құрамында ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырларға дейін өмір сүре берсе керек. Осы кезеңде жаңадан ... ... ... ... ... ... ... далаларындағы тайпалардың кезекті бөлшектенуі басталды. Олардың үлкен топтары ... ... ... ал ... ... ... ... Қашқарияға да қоныстанды. Олардың шағын бөліктері Бұхар оазисі аймағына қоныстанып, қарақалпақтар топтары құрамына кірді".
Кейбір авторлардың пікірінше, оғыздардан Телеу, маңғыт, ... ... және т.б. ... ... ... ... Мұңдайда Шәкөрім Құдайбердіұлының Оғыз ханнан басталатын шежірелік мәліметіне сүйене отырып, Телеу- керейлі тайпаларының өзара ... ... ... ... тәрізді. Сондай-ақ оларды ежелгі дулу конфедерациясымен байланыстыруға да ... ... - ... ... ... Болат, Сақал атаулары ҮІ-ҮІІІ ғ.ғ. аталған шежірелердегі ата-бабалар есімдерін еске түсіреді.
Осылайша Теледен Сақал, өз ... одан ... ... ... ... десек, Қаңлы теленің бұтағы екенін көреміз.
Егер Телені дулу конфедерациясымен байланыстырсақ, онда ... ... да ... ... әр ... ... жасауға болар еді. Мысалы үшін Албандарды және Рамадандарды айтуға болады.
С.Байдәулетов Н.Мыңжанға сүйеніп, Қарлұқ ... ... ... және ... "географиясына" сілтеме жасап, түркі тілдес қарлұқтарды теле тайпасының бірі деп атап көрсетеді. "Жұнғоның Суй патшалығы дәуірінде (581-618 ж.ж.) ... ... ... ... ... тайпасы болаттың атымен "боло" деп атаған. Олар бұл кезде Алтай тауын мекен еткен". Зерттеуші С.Байдәулетов жоғарыда айтылғандардан төмендегідей қорытындыға келеді: "Осы ... айта ... Касо ... да ... ... ... болған және бөрі де теле атанған бірлестіктер. Бұл рулар күні бүгінге дейін Коса, Полат-Сақал болып Телеу руының Керейлі аталығының ... яғни ... ... ... теле Керейлі, т.б. қарт қазақ тайпалары".
Шамамен 714-715 ж.ж. Шығыс, сондай-ақ Батыс Түрік қағанаттары әлсіреген соң, қарлұқтар тәуелсіз болып шыға ... 745 жылы ... ... ... ... Шығыс Түрік қағанатын құлатты. 766 жылы Түргеш қағанаты ... ... ... Сырдарияға дейін созылып жатқан Жоңғар Алатауы аймағында Қарлұқ қағанаты құрылды. ҮІІІ-ІХ ғ.ғ. Ферғана ... ... ... ... ... ... тёёлёс (дёёлёс) этникалық қауымдастықтарының ежелгі телелерден шыққандығы туралы С.М.Абрамзон жазды. Қырғыз дёёлёс ... ... ... жағасындағы кейбір топтардың құрамында болып, өздерінің тайпаластарынан әртүрлі себептерге ... ... ... ... ... Дёёлёс (тёёлёс) тайпаларының таңбасы айтаңба (ай) - таға деп ... ... ... ... ... ... қырғыз және ежелгі түркі тайпаларының таңбаларымен салыстыра отырып көруге болады. С.Абрамзонның көрсетуінше "ежелгі пу-гу (теле) ... ... ... ... қырғыздардың адигин, мунгуш, кушчу тармақтарының таңбасы ретінде белгілі". Жоғарыда көрсетілгендей башқұрт телеулерінде кең тараған таңба дөңгелек болды. Тёёлёс (дёёлёс) қырғыздарының ... ... ... ежелгі хуй-ге (үйғыр), чэ-ли (черик) жөне хун (қүн) тайпаларының таңбаларына ... ... ... ... ... ежелгі ұйғыр, яғни гаогюй тайпаларымен бірге пайда болғандығы туралы қорытындыға келеді. Дәлел ретінде X ғасырдағы қырғыздар және тоғыз-оғыздардың ... ... ... ... ... ... ... теленің, соның ішінде ұйғырлардың кіргендігі туралы айтылатын "Худуд-ал-аламда" келтіріледі.
С.Абрамзон қырғыздардың теле конфедерациясымен ... ... Ол ... деп ... "Қырғыздардың ата-бабаларының теле конфедерациясына жақындығы ең алдымен қырғыз ... ... ... оңтүстік алтай "телес" этнонимі сияқты түркі көптік жалғауындағы теле грамматикалық түрін куәландырады. Теле тайпаларынан құралған Оңтүстік ... ... ... телеуттер де бар". Автор теле тайпаларының пу-гу, байси, хойху, аба тәрізді қырғыз тайпаларымен белгілі бір ... ... ... ... ... ежелден Арал теңізінің жағалауын мекендеп, егіншілік жөне балық аулаумен айналысқан муйтен тайпасы бар. Бүл ... ... мұра ... ... ұлттық салт-дәстүрін, эпосын, материалдық мөдениетін анағұрлым берік сақтаған" тайпа ретінде саналады. Ежелгі аңыз бойынша Ақ-шолпан (Муйтен тайпасының ұраны) атты патшайым ... құл ... екі ұлды - ... ... ... ... Барша және Байлар болған. Баршаның ұлдарының арасьнда Самат атты біреуі аталады, ал Байлардың арасында Тели көрсетіледі. Олардан Муйтен ... ... ... Тели ... екі тармағы - Тілеуберді жөне Аллаберді бар.
Т.А.Жданко теле жөне самат руларын 536 жылы Түркі қағанатының құрамына кірген теле тайпасымен байланыста ... ... ... арнаған өзінің зерттеуінде Т.А.Жданко "ежелгі тели тайпаларының қалдықтары кейіннен муйтен ... ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін" деп жазды. Ары қарай автор: мұндай құбылысты біз ... ... да ... ... ... руы ... ... муйтен рулық этнонимі самат тармағының ішінде өмір сүрген", деп ... ... ... ... келе ... ... ҮІІІ ғасырға дейін телелер құрамында болды дегенді айтады. Қарлұқтар әрі көшпелілермен, әрі ... ... ... ... ... Бұл Ұлы ... Жолының қалыптасу кезеңі еді. 940 жылы қарлұқтардың орнына қарахандар келді.
"Осы ретте қарлық тайпаларының құрамында оғыздар да бар еді ... ... ... ... ... оғыз атанған көптеген Телеу - түрік тайпаларының бір екендігін байқар едік. Немесе қарлық тайпаларынан тарқайтын оғыз шежіресін тарай қарасақ, қазіргі Әжі ... ... ... Төре, Төленгіт, Маңғыт, Ноғай, Қоса, Болат, Ноғайлы т.б. рулардың түбі бір ... ... мен Жеті ... ... ... ... мемлекетінің құрамынан қараханидтер мемлекеті өсіп шықты. ҮІІІ-ІХ ғ.ғ. Сыр мен ... ... ... ... ... ... ... аталған Маңғыт тайпасы да болды деген пікір бар. Мұны айтып отырған С.Байдәулетов ... ... ... "Өз атамыз Еділден ары қарата бабаларымызды санайтын болсақ, Маңғыт атанып жүрген үлкен бабамыз Әжі Ахметтің бабаларының өмір сүрген кезі сол VIII-IX ... ... ... еді. Әжі ... ... ... ол ... атамыздыың бабасы Боғрахан (Бурахан) атанған оның бабалары Кір Шаш Әзіз ... ... қүл ... 840 жылы ... ... өзін ұлы қаған деп жариялаған. Бұлардан Ұлы хандар Қараханиттер ... ... ... әлі ғылыми дәлелдеулерді қажет етеді. Біздің бұларды келтіріп отырғанымыз, оқырманның ойларына қозғау салу.
ҮІІІ ғасырдың орта шенінде Талас аңғарын ... ... және т.б. ... қимақ-қышпақ тайпалар одағының ықпалы туралы Тараз тарихын зерттеген әйгілі Т.Н.Сенигова жазған еді.
Әрине, осы болжамдардың бәрінің негізі бір: ҮІІ ғасырдан ... ... Теле ... ... ірі мемлекеттік құрылымдарды құруға қатыса келе, өзінің ізін жоғалтты. Шындығында да, жоғарыда біздер атап ... ... ... ... ... туба тәрізді телес рулары енді қарлұқ, қарахан, ұйғыр, дулу тайпалық құрылымдарында кездесетін болды. ... ... ... ... қараханидтер (құрамдарында ұйғырлар, қарлұқтар, ягмалар атап көрсетілетін), қыпшақтар, қарақытайлар тайпалары ... Арал және ... ... ... ... жетіп, Батыс Қазақстан аймағын мекендеген ежелгі теле тайпаларының қалдықтарымен және өзі де солардан құралған ХҮ ғасырдағы ... ... ... ... ... болмайды.
Пугу атты Телес тайпасының тукюэлерге бағынышты болғандығын атап көрсеткен В.Каховский оларды бұлғарлар ретінде сипаттайды. "Орта ... ... ... ... шығу тегі бар ... ... ... чуваштардың көрші өмір сүргендігін көрсеткен бұл автор оларды "қазақтардың, қарақалпақтардың түркі тілдес ата-бабаларына" жақындатады. ... ... ... қазақтармен жақындығына ежелгі болгарлар құрамына Түрік қағанатында үлкен рөл атқарған.
Қыпшақ тайпаларының конфедерациясы қытай, құлан қыпшақ, торы ... ... ... деп ... 4 үлкен топқа бөлінді. Олардың соңғылары ерте ортағасырларда Орта Азия аймақтарын ... ... ... ... ... ... да, әрине, Алшындар мен Жетіру да бар түркі тілдес көптеген халықтардың этногенезін қалыптастыруға атсалысқандары белгілі.
"Маджму ат-таварих" атты 92 ... ... ... ... ... (телеу) руы 71 ретпен көрсетілген. Т.И. Султанов Мирза Бази Диванның "Маджма ал-аркам" дерегіне ... ... ... ... ... ... ... ақсақалдары орын бөліскенде тақтың оң жағына орналасатын еді". Әр түрлі рулардың орны тегінде ... ... ... ... белгіленсе керек.
Теле тайпасының мұнан арғы тарихы қараханидтер мемлекетінің тарихымен ... ... ... ... ... ... бізге мәлім тайпалар: үйсіндер, қаңлылар, дулулар, телі, қырғыз, қыпшақ ... балт жөне басқалар".
* Д.Позднеевтің Телеу туралы мәліметіне келелік. Ол ... деп ... ... (тегерек) бұрын Гао Гюй (гаогюй) деп аталған гаогюйлердің ата-бабалары чилэ (чили) тайпасы болды. ... олар тилэ деп ... ... Тилэ ... (хуннулардың, гуннулардың) ұрпақтары болып табылады". Д.Позднеев былай деп атап көрсетеді: Вэй династиясы кезінде ... ... руы ... ал суй ... - ... тайпалары болды.
Теле конфедерациясына ежелгі этникалық байланыстары бар ... ... ... Телеу тайпасына шығу тегі әлдеқайда жақыны біздің ойымызша Алтайдағы телеут тайпасы болса керек. Н.Аристов алтай телеуттерін және ... ... ... ... ... Ол ... туралы былай жазады: Бұл халықтың шынайы аты теле болса керек. Ал,
моңғолдың көптік жалғауы -ут немесе -гут теле есіміне алтайлықтарды батыс ... ... ... ... тәрізді. Ежелгі қытай деректерінен білетініміздей, теле атауын гаогюйлер тайпасы алып ... ... ... ... ... жаза келе, Телеу тайпасына қатысты төмендегідей мөліметтерді береді: "Теле көлі бұрын оған Сарысу өзені құятындықтан белгілі еді. Ол ... онша ... емес ... ... Бұл ... топонимдер біздерді Телеу тайпасьшьщ бүрьшғы ата-бабаларының осы маңда қоныстануы Теле конфедерациясына ... ... деп ... ... Теле ... ... ... айтуынша Қабанбүлақ көлі орналасқан.
"Юань-ши" Қазақстанның қазіргі батыс территориясым қыпшақ тайпаларының қоныстанғандары ... ... ... ... ... ... ... қарай (Қытайдан) Юйли-боли-шань тауларына - (Оңтүстік Орал тay ... ... ... осы ... ... ... да ... керек. Батыс Қазақстанға қоныстанған құрамыңда телеулер де бар қыпшақтар, осы өңірді мекендейтін тайпаларды бағындырды. Орыс жылнамалары XI ғасырда-ақ осы ... ... ... ... өмір сүргендігін жазып қалдырған. Олардың ішінде телеулер де бар ... ... ... ... ... ... тайпалар қатарында йемактарды (қимақтарды) атайды. Бұл тайпаның кезінде теле бірлестігіне кіргені белгілі.
Қорытынды.
Белгілі бір ... ... ... ... сол тайпаның географиялық орналасуымен немесе тағы да басқа жайттармен байланыстырмақ болады. Теле тайпасы да осы ... яғни мен теле ... оның ... орнына байланысты қойылған атау деген тұжырымға келдім
Ал теле этнонимінің динлин этнонимімен байланысына тоқталсам. Теле бұл динлин, динлин бұл ... ... ... ... ... телелер сияқты еркіндік сүйгіш делінеді. Олардың территориялары бір яғни "динлин" термині түркі тілдес халықтардың ортақ атауы. Кейіннен ол ... ... ... ... ... деп ... ... дилэ секілді атаулар сырттан қойылған атау, яғни қытайлықтардың қойған атауы.
Қытайлықтар ... 12 руын ... ... ... ... ... ... телелер ұрпағы болып табылатынын көптеген ғалымдар жазып қалдырған. Мен осы пікірге ... ... бұл ... ... тарихында маңызы болып табылады. Бұл тақырып болашақта да ... ... ... ... ... ... Т.А. ... Акертегин). Древние кыргызы и Великая Степь (по следам древнекыргызских цивилизаций). -Бишкек, 2005.
2.Аристов Н. Опыт ... ... ... ... ... Орды и ... ... 1895.
3.Аристов Н. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей. СПб, 1897.
4.Ахинжанов С.М. Кыпчаки в ... ... ... - А., 1995. ... ... ... ... -М.-Т., 1996. 5.Ақынжанов М. Қазақтың тегі туралы. -А., 1957. ... С.М. ... и их ... и ... ... ... -JL, 1971. ... В.В. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов. -М., 2002.
8.Бернштам А.Н. ... ... ... ... VI-VIII в.в. -M.-JI., 1946. ... Н.А. Алтайский язык. -29 б.;
10.Байдаулетов С. Алтын киімді ханзада ұранды қарт қазақтар. 1999.
11.Бичурин Н.Я. ... ... о ... ... в ... Азии в ... ... А., т.1, 1998.
12.Бичурин Н. Собрание сведений по исторической географии восточной и срединной Азии. Чебоксары, I960.
13.Бартольд В.В. Работы по ... и ... ... и ... ... -М., 2002.
14,Башкирские предания и легенды. Уфа, 1985.
15.Вербицкий В.М. Алтайские инородцы. -М., 1893.
16.Востров В.В., ... С.С. ... ... и ... ... (к. XVI - н. XX вв.). ... 1968.
17.Гельвальд Ф. Естественная история племен и народов. -СПб., Т 2. 1885.
18.Грумм-Гржимайло Г.Е. Западная Монголия и Урянхайский ... ... ... этих ... в ... с историей Средней Азии. -JL, 1926.
19.Гумилев JI. Древние тюрки. -М., 1993.
20.Жданко Т.А. Очерки исторической этнографии каракалпаков. -М.- Л., 1950. ... Ю.А ... ... из ... ... //Новые материалы по древней и средневековой истории Казахстана. -А-Ата, ... АН ... 1960. ... ... ... ... Азии и Казахстан. -М., 1963.
23.Ирмуханов Б.Б. Хазары казахи.Связь времен и народов. Алматы, 2003.
24.Каховский В.Ф. Происхождение ... ... ... ... С.Г. ... в рунических памятниках. Л., 1986.
26.Кузеев Р.Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. -М., 1974.
27.Левшин А.И. ... ... или ... орд и степей. -А., 1996.
28.Левшин А. Описание киргиз кайсацких орд и степей. -СПб., 1832
29.Описание всех ... в ... ... ... Ч. 2. - СПб, 1799. ... Қ.Т. ... ... ізімен (тарихи-этноірафиялық очерктер жинағы). -Қостанай, 2005
31.Потанин Г.Н. Очерки северо-западной Монголии. Т. ІҮ. - ... ... Л.П. ... состав и происхождение алтайцев. -Л., 1969.
33.Потапов Л.П.Этноним теле и алтайцы //Тюркологический сборник к 60-летию ... -М., ... ... Г.Н. ... и ... предания, легенды и сказки //Живая старина, Пт. 1916.
35.Позднеев Д. Исторические ... ... по ... источникам. -СПб., 1899.
36.Радлов В. Этнографический обзор тюркских племен Южной Сибири и Джунгарии.-Томск, 1887. ... П.И. ... ... ... ... 1887. ... tksqkr. ... В.В. Из Сибири. М., 1989.
39.Сенигова Г.Н. Средневековый Тараз. -А-Ата, 1972.
40.Султанов Т.М. ... ... ... в XV-XVII вв. -М., 1983.
41.Савинов Д.Г. ... ... ... в ... ... Л., ... И.А. ... формирования Тувинской нации. -Кызыл, 1971.
43.Тынышбаев М. История казахского народа. -А., 1993.
44.Шакарим Кудайберды-улы. Родословная, тюрок, киргизов, казахов и ханских династий. -А., 1990. ... К. К ... ... ... народа. -Ташкент, 1974.
46.Шаниязов К.Ш. К этнической истории узбекского народа. -Ташкент, 1974.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қыпшақ дәуіріндегі Қазақстан7 бет
Ұйғырлар17 бет
Алғашқы таптық қоғамның қалыптасуы33 бет
Ежелгі Оғыз мемлекеті12 бет
Талас өңіріндегі көне жазбалар – ежелгі түркі жазу мәдениетінің бастауы6 бет
Шыңғыс хан мемлекетінің нығаюына түрік тайпаларының ықпалы6 бет
Қола дәуірі3 бет
Қыпышақ мемлекеті8 бет
HTML тілінде телефон анықтамасын құру35 бет
«Оңтүстік Қазақстан телеарнасының өткені мен бүгіні»39 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь