Сөз мәдениеті

Ел тәуелсіздігін тіл тәуелсіздігімен астастыра қарап, туған тілдің тұғырын биіктету қамы қолға алынғалы да біраз уақыт болып қалды. «Қазақстан Республикасындағы тіл саясатының тұжырымдамасы», «Қазақстан Республикасындағы Тіл туралы Заң» сияқты стратегиялық маңызы бар құжаттардың дүниеге келуі осы бағытта жасалған оң қадамдар.
Тіл қарым-қатынас құралы. Адамның ой-өрісін, мәдени дәрежесін, ақыл-парасатын, рухани байлығын көрсететін айна. Тіл мәдениетінің өзектілігі әрқашан ескеріліп, қай халық болса да бұл мәселені айналып өткен емес. «Өнер алды - қызыл тіл» деп қазақ халқы да сөйлеу шеберлігіне үлкен мән берген. Қазіргі таңда тіл мәдениетінің көкейтестілігі арта түсті.
Қазақстан Республикасы Президентінің «Тілдерді қолдану мен дамыту бағдарламасында»: «Тілді дамыту - Қазақстан Республикасы мемлекеті саясатының аса өзекті бағыттарының бірі» , сондай-ақ «Мемлекеттік тілді оқытудың саны мен сапасына көңіл бөлу керек» делінген. Елбасы Н.Ә.Назарбаев:«Қазақстанның болашағы қазақ тілінде»- деп тұжырымдайды. Қазіргі жастарымыз өз ойларын дұрыс, түсінікті етіп жеткізе алмайды, басы артық бос сөздерді көп қолданып, ойын шашыратып жібереді. Кейбірі орысша сөздерді қосып, араластыра сөйлесе, бірі жаргонмен диалектілермен сөйлегенді сән көреді. Бұл мәселе туралы көптеп айтылып та, жазылып та жатыр. Мысалы педагогика ғылымының докторы И. Нұғыманов пен 3. Қашқынбаева: «Оқушының жеке тұлға болып дамуы мен алған білімін іске асыруда сөйлеу тілін, әрекетін, сөйлеу мәдениетін, әдебін қалыптастыру педагогиканың қазіргі кездегі көкейтесті мәселелерінің бірі болып табылады»- дейді. Бүгінгі таңда қазақ мектептерінің өзекті мәселелерінің бірі–оқушылардың тіл мәдениетін көтеру, сауатты жаза алатын, өз ойын айқын жеткізе алатын азамат тәрбиелеу.
1. Н.Уәлиев. Сөз мәдениеті. Алматы «Мектеп», 1984ж., 117б, 4-б
2. М.Балақаев, М.Серғалиев. Қазақ тілінің мәдениеті. Оқулық-Алматы: «Зият Пресс», 2006ж.-140б
3. Қ.Даупаев. Тіл мәдениеті және стилистика. Оқу құралы.-Астана: Фолиант, 2008ж.-72б
4. Д.Әлкебаева. Сөз мәдениеті. Сөйлеу мәдениетінің негізі//Ақиқат,2005,№9. 60-62бб
5. Жапбаров А. Қазақ тілі стилистикасын оқыту негіздері.- Алматы:
Қазақ университеті, 1991.-156б.
6. Кунапьянова А. Д., Аубакирова Л. Р. Тіл мәдениетінің өлшемдері және оған қойылатын талаптар/А.Д. Кунапьянова, Л. Р. Аубакирова //«С.Аманжолов оқулары – 2004»: Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары.-Өскемен: С.Аманжолов атындағы ШҚМУ баспасы,2004.-464 б.
7. О.Ошанова. Сөйлеу мәдениетінің негіздері. Оқу құралы- Алматы: «Қазақ университеті», 2012ж. 182 б, 20-б.
8. Құл-Мұхамед Рақымғали Абрарұлы. Қазақ мәдениеті құндылықтарының қалыптасуы мен дамуы: Философ. ғыл. канд... дис. -Алматы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2000. -156-б.
9. Б.Ерасов. Рухани құндылықтар әлемі: Әлеуметтік философиялық жолдау. -Алматы: ҚРБҒМ.ФСИ, 2000. -180-б.
10. Е.М.Верещагина. Костомаров В.Т. Язык и культура. -Москва: Наука, 1990. -107 с.
11. Уикипедия энциклопедиялық сөздік.
12. Ж.Алтаев, Т.Ғабитов, А.Қасабеков Философия және мәдениетттану.
-Алматы: Ғылым, 1988. -95-б.
13. С.Б.Қоянбекова. Қазақ тілі экспрессивтік стилистикасының негіздері. Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған автореферат. Алматы, 2008.- 50б
14. Хасанов Б. Қазақ тіліндегі сөздердің метафоралық қолданылуы.
-Алматы: Мектеп, 1966. -208-б.
15. Сыздық Р. Сөз сазы. Сөздерді дұрыс айту нормалары. -Алматы: Ғылым, 1983. -250-б.
16. http://www.aieldery.kz/eldery/article.php?article=934
        
        Ел тәуелсіздігін тіл тәуелсіздігімен астастыра қарап,  туған тілдің тұғырын биіктету қамы қолға алынғалы да біраз уақыт болып қалды. ,   ...  ... ... бар ... ... ... осы ... жасалған оң қадамдар. Тіл қарым-қатынас құралы. Адамның ой-өрісін, мәдени дәрежесін, ақыл-парасатын, рухани байлығын көрсететін айна. Тіл мәдениетінің өзектілігі әрқашан ... қай ... ... да бұл мәселені айналып өткен емес.  деп ... ... да ... ... үлкен мән берген. Қазіргі таңда тіл мәдениетінің ... арта ... ... ... :  , ...  ... ... Н.Ә.Назарбаев:- деп тұжырымдайды. Қазіргі жастарымыз  өз ойларын дұрыс,   түсінікті   етіп   ... ... басы ... бос ... көп қолданып, ойын шашыратып жібереді. Кейбірі орысша     сөздерді     қосып,     ...     ...     бірі     ... ... ... сән ... Бұл ... туралы көптеп айтылып та,   жазылып   та   ...   ...   ...   ...  ... И. ... пен 3. Қашқынбаева: - дейді. Бүгінгі таңда қазақ мектептерінің  өзекті  мәселелерінің  бірі - ... тіл ... ... ... жаза ... өз ойын ... ... алатын азамат тәрбиелеу.       Қазіргі заманымызда қойылған басты талаптардың бірі - ... өз ... ... алатын, өзара қарым-қатынаста өзін еркін ұстап, кез-келген ортаға тез бейімделетін, белгілі бір ... ... ... мен ... көрсете алатын, өз ойы мен пікірін айта білетін мәдениетті жеке ... ... ... ... жеке ... ... дамуы мен алған білімін іске асыруда сөйлеу тілін, әрекетін, тіл мәдениетін, әдебін қалыптастыру педагогиканың қазірдегі өзекті мәселелерінің бірі болып табылады.         ... ... ... заман өзгерісіне сай сөйлеу мәдениетіне деген талап та күшейгендей. Сөйлеу мәдениеті туралы мәселе әлі күнге дейін толастаған емес. Тіл ... ... ... сияқты мәдени сөйлеу де қоғаммен бірге өмір сүреді, сонымен қатар әр түрлі ой-пікірлер де қалыптасқан.  
- ... бір ... ... ... ... дегенге саясады. Ал сөз мәдениеті норманы сақтау әдебі. Сөз мәдениеті - тіл түзулігі, тіл ... ... көп ... ... ... . Сөз ... ... оны қалыптастыру үшін халық, ел, ұлт, мемлекет тарапынан қандай бір ... ... орын ... Сөз ... ... қасиеттеріне мыналарды жатқызған болатын (Н.Уәлиев [1], М.Балақаев, М.Серғалиев [2], Қ.Даупаев [3], Д.Әлкебаева [4]):
-сөздің ... ... ... ... ... сөз ... дәлдігі;
- сөз байлығы;
- сөз әсерлігі;
Сөздің тазалығы - айтушы өз ана тілінде, яғни ұлттық тілінде еш шұбарламай , сөз ... ... таза ... ... тілін таза беруі. (Мысалы, әрине-конечно, меніңше-по-моему, это самая және т.б.).
Сөздің ... - ... мезі ... ... анық беруі, түсініксіз жаймен араластырмай, берер ойын толық жеткізуі. Сөздің анықтығы ... ... ... ... ... ойын ... ... сөздердің өз орнымен орналастыруы сөздің анықтылығы болып табылады. (Өліарада ай ... ... ... ... ... тіркестерді қолданудың өзі дұрыс еместігін көрсетеді)
Сөздің дұрыстығы - ... ... сөз ... ... тілдік нқрмаларды сақтауы.
Сөздің көркемдігі. Баяндаушы ойды жеткізерде эмоционалды-экспрессивті тілдік бояуларды, образды тіркестерді, қанатты сөздерді қолданатын ... ой ... де ... ... ... Яғни ... құралдардың (ажарлау, көркемдеу, троптың түрлері) қолданылуы сөздің көркедігіне жатады (жұпар исі аңқыған, ойнақ салып ысқырып, асау жел ащы күйінен ... және ... ... ... ... оның беталысымен тығыз байланысты сөз сөйлеу стилінің елеулі мәні бар. Сөз ... ... ... ... әрекетінің қаншалықты бой көрсететінін, мамандық ерекшеліктерін, өмірден түйгендерін, ... ... ... формасын байқауымызға болады. Сөз сөйлеу стилінің мынадай ... ... ... ... көркем, іскерлік, ғылыми.
Сөз мәдениетінің басты талаптарының бірі - ... ... ... ... мен ... дұрыстығы болса, сөйлеуші сөз бен сөз тіркесін, сөйлемді ... орын ... ... ой ... ой ... сөз ... ой ұшқырлығы қажет етіледі.
Н.Уәлиев сөз мәдениетінің тілдік қабаттарының нормаларымен қатар айтушының ойын тыңдаушыға жүрекке жылы тиетіндеі ... етіп ... де ... ... жазған болатын. [1, 4б]
В.А.Сухомлинский адамның сөйлеу мәдениетін оның рухани мәдениетінің ... және оның ... мен ... ... ... ... деп ...
Педагогика ғылымдарының докторы, профессор А.Жапбаров тіл мәдениетінің жоғары болуына мынадай талаптар кояды:-сөздің жүйелі, анық, түсінікті болуы;
- сөздің тілдегі орфоэпиялық, грамматикалық, ... ... сай ... ... қажет еткенде бейнелі, көркем, эмоциялы болуы;- сөздердің тыңдаушы немесе оқушының жағдайына, ортаның қажеттілігіне сай болуы. ... ... ... көптеген зсрттеушілер, ғалымдар, педагогтардың ой-тұжырымдары мен пікірлсрін қарастыра келе тіл мәдениетіне ... ... ... ... тілдегі дыбыстарды дұрыс, анық айту;
-сөйлеу әуені, қарқыны, дауыс күші мен кідірісті сақтау;
-екпіннің түсуін, үндестік заңын сақтау;
-сауатты, қатесіз жазу;
-жазба ... ... ... ... ... дұрыс, түсінікті жазу;
- дұрыс айтып, сөздердің тізбегін табиғи заңдылықтарымен дыбыстау;
- ... сөз ... ... ... қосымша, көмекші сөздерді дұрыс, өз орнында қолдану;
- сөздерді өз мағынасына қарай ... ... анық ... ... ... ... ... ойды білдіретін кұрмалас сөйлемдерді дұрыс құрастыру;- керекті сөзді сөздік құүрамның ішінен іріктеп, әдеби ... ... ... енген, баламасы бар кірме сөздерді, жергілікті тілге тән диалектілерді, жаргон сөздерді тұс-тұстан қолданудан қашық ... ... ... ... ... ресми іс-қағаздарды, публицистикалық, көркем поэзиялық, ғылыми стильдердің әрқайсысының ерекшелігін сақтап отыру;- сөйлеу ... ... ... ... құралдар, тіл байлығын, оның мүмкіндіктерін пайдалану;- сөйлеуде тілдің өз ... ... ... ... ... ... ... ойдың көлемі, мазмұндық құрылымы, хабардың жеткізу жүйесін реттеу[6,305 б.].
О.Ошанова адамның жақсы және өз ... ... ... -деп ... [7,20б] Сөз ... тіл ... сөз ... ұстаз бен білім алушының арасындағы қарым-қатынас, болмаса, лектордың білім берудегі стилі қарастырылады. Барлық кезде ұстаз - студенттің ... ... жеке ... ... ықпал етуші. Бұл өмір қажеттілігінен туындайды. Қоғам уақыт өткен сайын, дамушы траекторияның жолына ... ... ... те ... жол ... яғни тіл ... ... талап күрделене түседі. Ол үшін әрбір адам тілін ауызша да, жазбаша да дамытуды алғашқы қадамнан-ақ бастау керек. ... ... ... білімін тереңдету негізінде тілді жетілдіру жолдары мынадай деп ...
* ... ... Тілдік терминологияны терең меңгеру үшін негізгі және қосымша әдебиеттермен, сөздіктермен жұмыс істеу керек. Қостілді сөздіктермен, анықтағыштармен жұмыс ... ... де ...
* ... ... ғылыми-зерттеу жұмысының орны. Курстық және дипломдық жұмысты дайындау, ... ... ... ... ... та дәл ... ... қадірлейтін әрбір мәдениетті жеке тұлға әрбір сөзді өз ... ... ... ... ... дегеніміз - белгілі бір қатынастың түрінде тілдік единицаларды сұрыптап пайдалану арқылы ойды жеткізу мәнерінің көрінісі. Яғни стиль ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу мәдениетінің тілдік жағын қарарғанымызды байқатады.
Мәдениетті адамның сөз сөйлеуі де жағымды әрі ... ... Ал ... болу үшін ауызекі сөйлеу стилін жақсы меңгеру керек. Ана тілін ... ... ... ... де ... ... ... шұбарламай, тігісін жатыстырып, қиюын қиюластырып, жөн-жосықсыздан арылып, сөздермен араластырмай сөйлеу - тілді бағалау деген сөз. ... ... етіп ... сөз мәдениеті еді. Сөз мәдениеті мен тіл мәдениеті бір-біріне жақын құбылыс болғанмен, ... ... бар. Тіл ... сөз ... мен ... ... бастау алады. Тіл мәдениеті дегеннің ұғымы кең. Ол көбіне қарым-қатынас құралы болып табылатын тілді жетілдіре ... ... ... ... сөз ... ... әдептілік тәрізділер қамтиды. Сөз мәдениеті әдеби тілдің тілдік ярустарының нормаларын меңгеру, сонымен қатар тілдік құралдардың амал-тәсілдерді қарым-қатынас жасаудың мақсаты мен ... сай етіп ... білу ... ... Бұл ... ... ХХ ғасырдың 80-жылдарында-ақ айтқан болатын. Д.Әлкебаева айтқандай тіл мәдениетінің қазақ тіл ғылымында араласпайтын саласы жоқ, ... ... ... ... ортада немесе ресми ортада, тіпті ауызекі сөйлеу стилінде ол тіл ғылымының барлық саласымен тамырласып, олардың өнбойында көрініс табады. Тіл ... ... ... ... ... ... үлкен рөл атқарады. (М.Балақаев)
Сөйлеу мәдениетінің негізгі факторы - дұрыс айтылуында, орфоэпиялық жүйеде. ... ... ... ... ... сай сөз саптауға машықтандыру үстінде қазақ тілінің грамматикалық ... ... ... ... ... білімдері кеңейтіліп отырады. Мысалы, сөз әдебіне қатысты материалдар фонетикалық, лексикалық, синтаксистік білімдерін жаңғырта отырып меңгерілсе, жазба тіл ... ... ... ... мен ... ... ... ұғымдарға көбірек назар аударылады. Ал, шешендікке баулу тіл ... ... ... ... негізделіп отырады.
Тіл мәдениетіне тәрбиелеу сөз мәдениеті негіздері туралы және тіл туралы жан-жақты ұғым беруден басталады. Сөз ... ... ... сөйлеу тілі мәдениетімен тұтастықта танылатындықтан, адамның айналасындағылармен табыса білуінің құпиясы қарым-қатынастың әлеуметтік-тұрмыстық және іскерлік секілді түрлерімен сабақтастық ... Осы ... ... ... ... ... ... аясының өзіндік ерекшеліктеріне көңіл аударылды. Ал, жазба тіл мәдениеті аясында, негізінен, ... ... мен ... шығармашылық бағыттағы жазба жұмыстарының үлгілері топтастырылды. Осы тақырыптар бойынша берілетін білім мен іскерлік-дағдылардың шығармашылық бағытта кең өрістеуіне шешендікке баулу ... ... ... Одан ... ... жұрт алдында сөйлеуге машықтану жолдары, нақты сөзге дайындықтың сатылары, сөз құрылымы (сөздің кіріспесі, негізгі бөлімі, қорытындысы), тыңдарманмен байланыс жасаудың шарттары ... ... ... ... ... мен ... көрсетіледі, пікірталасының түрлері, олардың әрқайсысының ерекшеліктері, пікірсайысындағы өзін-өзі ұстау, сөйлеу мәдениеті ... оның ... мен ... ұлттық және мәдени дәстүрге негізделе отырып ұсынылады. Өз пікірін қорғаудың, ... ... ... ... ... ұғымына ыңғайластырылған. Сұрақ қою, сұраққа жауап берудің әдіс-амалдары нақтыланып беріледі. ... ... ... ... ... анықталып көрсетілген. Әдістемелік жағынан, осы тақырыптарға орай ұсынылатын жұмыстарда мазмұн бірлігін сақтай отырып, грамматикалық талдаулардың да жүйелі берілуіне баса назар ... ... ... ... ... ... ... ыңғайландырылуы керек. Халықтың ақыл-ой, дүниетанымы, өмір сүру ... ... және ... ... тарихы, сол материалдық, рухани дүниелерінің қалыптасуы, салт-дәстүрі, әдет-ғұрыптары сияқты ... ұлт ... ... оны тіл ... танып білу бірінші кезектегі өзекті мәселе болып табылады. Ұлт болмысы - ... кең, ... ... ... ... зерттеулердің де шеңбері кеңейіп, этнос табиғатын танытатын ... ... ... қатар, ұлт болмысын мәдени байлықтары тұрғысынан ашатын экспрессивтік стилистика тәрізді жаңа лингвостилистикалық саланың өмірге келуіне себеп болып, ұлттық ... ... ... ... күн тәртібінен түспейтін мәселе.
Тіл - қарым-қатынас, ойды жеткізудің құралы, айтшуы мен тыңдаушының арасындағы көпір болуымен қатар, рухани құндылықтарды ... ... сол ... мәдениетінің ажырамас бір бөлігі.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын дамыту және сөз мәдениетін қалыптастырудың жолдары66 бет
Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды6 бет
Сөз мәдениеті туралы69 бет
Тіл мәдениеті және сөз мәдениеті37 бет
Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері78 бет
Бастауыш сынып оқушыларының әдебиеттік оқу сабағында сөздік қорларын дамыту97 бет
Сөйлеу әрекетінде лексиканың әдеби тіл нормасында қолданылуы88 бет
Халық ауыз әдебиеті - эстетикалық тәрбие беру көзі. Отбасында эстетикалық тәрбие беру5 бет
Қазақ тілді филолог студенттердің тілдік тұлғасын қалыптастырудың лингвомәдени негіздері20 бет
Созақ ауданы әкімдігінің құрылу тарихы18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь