Қытай қазақтарының тарихы 18-20 ғасыр

Кіріспе
Негізгі бөлім
1.1. Қытай қазақтарының қоғамдық.саяси орнының қалыптасуы
1.2. Қытай қазақтарының қоғамдық.саяси өмірі
1.3. Қытай қазақтарының әлеуметтік шаруашылығы мен рухани мәдениеті
Қорытынды
Қытай Халық Республикасы – көп ұлтты біртұтас мемлекет. Аталмыш көп ұлттың бір мүшесі қазақ халқы болып саналады.Отанджық әдебиеттерде оларды «Қытайдағы қазақтар» немесе «Қытай қазақтары» деп атайды. «Қытай қазақтары» дегеніміз Қытай Халық Республикасының азаматтығындағы қазақтар болып табылады. Олардың жалпы саны – 1 277 474 (2000 ж. ) адам. Олар, негізінен, ҚХР Шыңжаң (Xin Jiang – Синьцзян) Ұйғыр автономиялы ауданы Іле Қазақ автономиялы облысына қарасты Іле, Тарбағатай жәгне Алтай аймақтарында өмір сүреді. Бұдан басқа қазақтардың біраз бөлігі Үрімжі, Шықызы, Күйтін қалаларында, Санжы Хэйзу (Дүнген) автономиялы облысының Мори Қазақ автономиялы ауданында, Құмыл (Ha mi- Хами) аймағының Баркөл Қазақ автономиялы ауданында және Аратүрік (Үі wu-И-уы) аудандарында, Шыңжаңның шығысындағы Ганьсу өлкесі (провинциясының) Ақсай қазақ автономиялы ауданында және Пекин ( Bei jing –Бей жиң) қаласында тұрады.
Қытайдағы қазақтар жиі қоныстанған өңірі – Тянь-Шань тауының солтүстігі мен батыс аудандары. Бұл өңірдің солтүстік-шығысы Моңғол мемлекетімен , батысы Қазақстан Республикасымен шекараласады. Іле Қазақ автономиялы облысының жері – 350 мың шаршы км, яғни Шыңжанның жалпы көлемінің 1/5 бөлігін құрайды. Іле қазақ автономиялы облысының жері өзінің көркемдігімен және табиғи байлығының молдығымен ерекшеленеді.
Қытайдағы қазақтар жиі қоныстанған осынау кең-байтақ өңірде әлемге әйгілі Тянь-Шань, Тарбағатай және Алтай таулары, Ертіс (Қара Ертіс), Еміл, Манас және Іле өзендері, Үліңгір, Қанас және Сайрам көлдері орналасқан. Үш аймақтың тау қойнаулары орман мен жабайы аң-құсқа, алтын, күміс, металға толы, ойпат шөл жазықтары мұнай мен көмір қатарлы табиғи ресурстарға бай келеді де, жазиралы даласы егін мен мал өсіруге аса қолайлы. Сондықтан да қытайлықтар Алтай тауын «Алтын тау», Тарбағатайдағы Қарамайлыны «Мұнай теңізі», Ілені «Астық қамбасы» деп атап кеткен-ді.
Жерінің беті мен асты ырысқа толы, ауа райы жанға да, малға да жайлы осынау өлкеде 1,3 миллиондай қазақ қандастарымыз қытай, ұйғыр, дүнген,монғол сияқты қырықтан аса ұлтпен аралас-құралас отырып, ел қатарлы тіршілік етіп, өсіп-өніп келеді. Олардың негізгі кәсіптері мал шаруашылығы, егін шаруашылығы, егін шаруашылығы, сауда және шағын
1. Xin jiang nian jian – «Шыңжаңның жылдық мәліметтер жинағы», - Үрімжі: ҚХР Шыңжаң ұйғыр автономиялы райондық жергілікті деректер редакциясы. 2001.
2. Уәлиханов Ш.Ш. Абылай. Абылайхан. –А., 1992
3. Чиң патшалығы орда естелігі. Қолжазба нұсқасының фотоға түсірілген басылымы. – Тайбей, 1964№ Гаузүң патшаның орда естелігі. 548-т.
4. Терентьев М.А. История завоевания Средней Азии 1906г: Қытайша аудармасы. –Пекин,1980.
5. Қытай-Ресей шекара келісімдер құжаттар жинағы-Пекин, 1973,
6. Ий Шын. Патша өзі тексеріп бекіткен Шанши, Гансу, Шыңжаңдағы дүнген бандиттерін тыныштандыру стратегиясы: Қолжазба, 1895; Тайбей, 1968.
        
        Қытай Халық Республикасы  -  көп ұлтты біртұтас мемлекет.  ... көп ... бір ... ... халқы болып саналады.Отанджық әдебиеттерде оларды  немесе  деп атайды.  дегеніміз Қытай Халық Республикасының  азаматтығындағы қазақтар болып табылады. ... ... саны  -  1 277 474 (2000 ж. ) ... ... ...  ҚХР Шыңжаң (Xin Jiang  -  Синьцзян) ... ... ... Іле ...  ... ... ... Іле, Тарбағатай жәгне Алтай аймақтарында өмір сүреді. Бұдан басқа қазақтардың біраз бөлігі ... ... ...  қалаларында, Санжы Хэйзу (Дүнген) автономиялы облысының Мори Қазақ автономиялы   ... ... (Ha mi- ... ... ... ... ... ауданында және Аратүрік (Үі wu-И-уы) аудандарында, Шыңжаңның шығысындағы Ганьсу ... ... ... ... ... ... және ... ( Bei jing  - Бей жиң) қаласында тұрады. 
Қытайдағы қазақтар жиі ... ... - ... ... ... мен ... аудандары. Бұл өңірдің солтүстік-шығысы Моңғол мемлекетімен , батысы Қазақстан Республикасымен шекараласады. Іле ... ... ... жері - 350 мың ... км, яғни Шыңжанның жалпы көлемінің 1/5 бөлігін құрайды. Іле қазақ автономиялы облысының жері ... ... және ... ... ... ...
Қытайдағы қазақтар жиі қоныстанған осынау кең-байтақ өңірде әлемге әйгілі Тянь-Шань, Тарбағатай және Алтай таулары, ... ... ... ... ... және Іле ... ... Қанас және Сайрам көлдері орналасқан. Үш аймақтың тау қойнаулары орман мен жабайы аң-құсқа, алтын, күміс, металға толы, ... шөл ... ... мен ... ... ... ... бай келеді де, жазиралы даласы егін мен мал өсіруге аса қолайлы. Сондықтан да қытайлықтар ... ... , ... ... , ... деп атап кеткен-ді.
Жерінің беті мен асты ырысқа толы, ауа райы жанға да, ... да ... ... ... 1,3 ... ... қандастарымыз қытай, ұйғыр, дүнген,монғол сияқты қырықтан аса ұлтпен аралас-құралас отырып, ел қатарлы тіршілік етіп, өсіп-өніп келеді. Олардың ... ... мал ... егін шаруашылығы, егін шаруашылығы, сауда және шағын кәсіпкерлік болып келеді. ... ... ... дәстүрлі ислам дінін және ұлттық әдет-ғұрып дәстүрін сақтау негізінде ... ... ... тұрмыс формасында өмір сүреді. Олар қазақ тілі жазуын (төте жазуды) қолданумен қатар, қытай, ұйғыр тілдерін де ... ... ... Қытайдағы қазақ зиялылары, негізінен,қалаларда тұрады, олар білім беру, ғылыми зерттеу, ақпарат-баспасөз ... ... ... ... және ... үкімет мекемелерінде әкімшілік басқару қызметтерімен де шұғылданып, Шыңжаңның қоғамдық-саяси өмірінде өзіндік орын ... ... ... Қытайдағы қазақтар Шыңжаң қоғамында қытай мен ұйғырдан кейінгі әлеуметтік орынды ұстайтын халық болып саналады.
+ Қытай қазақтарының ... ... ... ... ... пайда болуы және олардың қоғамдық-саяси орнының қалыптасуы - тарихи құбылыс. ... ... ұғым ... келе жатқан ұғым емес. Ол таяу заманның (жаңа тарихи дәуірдің) туындысы, яғни ол - ХІХ ... орта ... ... ... ... ... қазақ қауымының пайда болуымен қалыптасқан атау. Олай болса, деген мәселеге тоқталайық.
Дүние жүзіндегі елдердің мемлекеттік ... таяу ... ... ... және қазіргі заманда қалыптасқан. Қытайдың мемлекеттік шекарасы да ХІХ ғасырдың екінші жартысында тұрақтанған болатын. Бірақ ... ... ... ... ... ... мен ... бір бөлігінің Қытайға тәуелді болуы қатар болған құбылыс екендігін ескермеуге болмайды.
Қытайдың Цин(Qing-Чин, Ежен хан) патшалығы ХVІІІ ғасырдың орта ... ... ... ... ... көтерілісін жаныштап, Тянь-Шань тауы өлкесіне өз билігін орнатуы барысында қазақтармен де дипломатиялық қарымқатынас орнатты.
Бұл кезде Қазақ ... ... ... ... еді. ... хан ... ... елін біртұтастандырып, Қазақ хандығының этникалық территориясын қалыптастыруды өзінің басты мақсаты етіп қойған болатын. Бірақ ол кездегі жағдай оны ... ... таяп ... Цин ... тікелей байланыс жасауға мәжбүр етті. Сөйтіп, Абылай хан Цин патшалығының Іледегі әскери қолбасшыларымен бірқатар барыс-келістер жасау арқылы олардың ... ... ... байқап, бағып, қытайлар , Орта жүз ханы ретінде 1757 жылы Цин ... ... ... ... орнатты. 1758 жылы Ұлы жүз ханы Әбілмәмбет те Цин патшалығымен дипломатиялық байланыс орнатты. Содан соң қазақ-қытай арасында ... ... ... екі жақты экономикалық сауда-саттық істері қанат жайды. Қытай Цин ... 1758 жылы - ... 1760 жылы - ... 1763 жылы ... ... ... ... арнаулы базарлар ашып, малға мата айырбастайтын халықаралық айырбас сауданы кең көлемде өрстетті. Екі ... ... ... айтарлықтай дамуы қазақ-қытай арасындағы саяси-дипломатиялық байланыстың да өріс алуына мұрындық болды. Қазақ хандарының елшіліктері шамамен әрбір екі жыл ... Цин ... ... ... ... ... ұсынып тұрды. Цин патшалығының императоры өзіне сәлем бере қараған қазақ елшілеріне (басқа көрші елдердің делегацияларына да) дән риза болып, ... ... ... ... ... үшін оларға қостап қонақасы беріп, еселеп сыйлық ұсынып, бастарына үкі (қауырсынды) бөрік ... ... ... өз ... ... салып тұрды. Сонымен қатар Цин патшалығы қазақ хандарының өтініші бойынша олардың хандық лауазымын өзінің жарлық хаттарымен(грамотасымен) бекітіп отырды. Бірақ Цин ... ... ... ... ... қол ... билік жүргізуге бара қоймады. Керісінше, олар қазақтың хандық жүйесінің мығым болуын қолдады және сол ... ... өз ... ... ... етуді көздеді.
Ол кезде қазақ ханы Абылай Алтай, Тарбағатай және Іле аймақтары қазақтардың ата ... ... ... ... ... хан өзінің Цин патшалығы ордасына алғаш жіберген елшілігі арқылы император Цяньлунның (Qian long - ... ... ... - ... ... ... талап етті. Осыған орай Цин патшасы қайтарғагн жауабында: , - деп жазған. Міне, бұдан ... ... ... ... ... ... және оны ... келтіруге құлшынған дипломатиялық талпынысын байқауға болады.
Абылай хан қазақтың шығыстағы ежелгі атамекенін Цин ... ... ала ... ... соң, ол сол ... шаруаларды біртіндеп қоныстандыру арқылы иелену әдісін қолданды. Абылай хан мақсатты түрде Орта жүз бен Ұлы жүздің бірқатар руларының ... ... ... көшу ... ... Сөйтіп, шығыстағы көне жұртқа өрлей көшкен қазақ шаруалары Цин патшалығының ... ... ... ... ... ... обаларын ішкерілей қоныстап, мал бақты. Кейбір рулар ол шекара обаларының арғы бетіне өтіп ... ... ... ... Цин патшалығы қазақтарды шекараның арғы бетіне өткізбеу саясатын қолданғандықтан, оның шекаралық қорғаныс әскері көктем шығып, қар кетіп, күн жыли бастағанда ... ... ... да, ... шалдыққан арғы беттегі қазақ малшыларын қуып, кері қайтарып тұрды. Бірақ қытай әскерлері қасқа салым әрі қайтқанда қазақ ... ... ... ... ... арғы ... жайлы жерлерге барып қыстайды, кейбір рулар жаз айларында да сол жақты жайлап қала береді. Осындай тартысты ... Цин ... ... ... ... ... ... басталып, жыл өткен сайын күшейе түсті. Цин патшалығының олардың барлығын түгелдей қуғындап, кері қайтарып отыруға шамасы келмеді. Сонымен, олар ендігі ... ... хан ... арғы ... ... ... кері қайтармақ болды. Цин патшалығы ордасы шекара қорғаныс ... ... ... ... -деп ... ... хан ол ... шығысқа беттеген халқын кері қайтармай, керісінше, Цин патшалығы ордасынан Ілені ... ... ... ... ... Соған орай Цин патшалығы ордасы 1760 жылы 8 маусым күні ... ... ... хатында: деп жазған. Бұл мәліметтер сол ... ... мен Цин ... ... жерге таласу күресі бейбіт көріністе қатаң жүріп жатқандығын аңғартады.
Цин ... ... ... ... ... шекара қарауыл обаларының орны тұрақсыз, әрдайым қозғалыста болды. Оны өздері () - деп ... ... Цин ... ... ... ... обаларын жазда сыртқа қарай жылжытып апарып қояды да, қыста оны ішкі жағына қарай ондаған шақырым жерге жылжытып апарып ... Ал ... ... ... ... ... малшылары оған ілесе шығысқа қарай жылжып көшіп отырған. Қар қалың түскен кейбір ... ... ... ... Цин ... ... ... тұс-тұсынан ары асып барып қыстап, жазда бері қайтып келеді. Кейбір рулар тіпті ... да ... ... ... ... отырды. Олардың бәрін қуғындап қайтарып отыруға Цин патшалығының шекара қорғаныс әскерлерінің шама-шарқы келе бермейді. Бара-бара Цин ... ... ... ... ... ... мәжбүр болады да, өз қарамағындағы шекара маңындағы жерлерге келіп мал ... ... ... жер ... ... ... ... сонда малдарын бағып тұра берулеріне жол береді. Сонымен, Цин патшалығы ордасы қазақтарға: ,-дейді.Бұған қазақтар қарсы болмай, олармен келіссөздер жүргізу арқылы жерт ... үшін жүз бас ... бір бас ... Цин ... ... ... ... тұруға келіседі. Сөйтіп, қазақтар сол барған жерлеріне тұрақтап тұрып, мал бағады, Цин патшалығының ... ... жер ... ... алып тұрады. Осыған орай Цин патшалығының қазақтарға жолдаған жарлығында>>Сендер бірнеше ондаған жылдардан бері ептеп ... ... еніп ... ... генерал әмбілеріміздің өтініші бойынша, әсілі, сендерді жазаға тарту керек еді. Бірақ патша сендерге ... ... ... ... қарауылымыздың бер жағындағы иен жатқан жерлерге келіп мал бағуларыңа ... ... ... ... бәрі - ... ... елдескендіктерің үшін патшаның жасаған шапағаты. Өздерің өсіп-өркендеумен қатар көршілес елдеріңмен де аттув тұрып, патшаның мейір-шапағатына ... ... ... делінген. Демек, бұл деректен қазақтардың шығысқа жылжып көшіп, атамекенге оралуын іс ... Цин ... ... ... ... ... Цин патшалығы шығысқа беттеген қазақтарды тым ары жібермеу ... ... ... ... ... ... отарлау әрекеті күшейген кезде, яғни ХІХ ғасырдың орта шенінде орыстың отарына айналудан ат-тонын ала қашқан қазақ шаруалары шығысқа қарай ... ... Цин ... ... ... қарай ықтап барып жатты. Олар Қытайдың қорғаныс ... ... ... ... ... ... тұс-тұсынан ары асып кетіп жатт. Сондай-ақ, олар өздерін кері қайтармақ болған Цин патшалығы әскеріне қарумен қарсылық көрсетті. Тіпті, қан ... ... ... да, ... ... кері ... ... ХVІІІ ғасырдың орта шенінде Тянь-Шань тауының батыс солтүстігіндегі атамекеніне қарай жылжып көше ... ... ХІХ ... орта шенінде Цин патшалығының қарамағындағы Іле, Тарбағатай және Алтай аймақтарының бірқатар аудандарына барып ... ... ... ... ХІХ ... ... ... толық жаулап алып, өзінің отарлаған территориясының шығыс жақ іргесін Цин патшалығының қарамағындағы жерлерге апарып тіреді. ... ... ... ... мен ... Цин ... арасында шекара мәселесі туындап, екі империяның қазақ ... ... ... ... ... олар м ... шекараларын келіссөз арқылы ақылдаса отырып белгілейге уағдаласады. Сөйтіп, Қытай Цин патшалығы үкіметі мен патшалық Ресей үкіметінің өкілдері 1861 жылы ... ... ... ... ... ... келіссөзді бастады. Олар қазақ жеріндегі мемлекеттік шекара шегін белгілеуге көп таласты, Қытай Цин патшалығы ... ... ... ... ... ... ... дауласты. , -дейді ресейлік куәгер. Ресей жақ осы негізде және өздерінің әскери күшіне сүйене ... Цин ... ... ... бір ... ... шындық. Сонымен, екі жақ 1864 жылы 7 қазан күні Қытайдың Шәуешек қаласында қол қойды. Аталмыш ... ... он ... ... ... бесінші тарауында деп белгіленген. Осы келісім бойынша Қытай мен Ресейдің мемлекеттік шекарасының қазақ жеріндегі негізгі шеп-шеңбері ... ... ... атар ... ... ... тиген бөлігіндегі қазақтар - отырған жерімен бірге Қытайдың, ал Ресейге тән ... ... ... ... ... ... Ресейдің басқаруында қалды. Демек, 1864 жылғы Қытай-Ресей Шәуешек келісімі іс жүзінде біртұтас қазақ ... және оның ... екі ... ... мен Ресейге тәуелді болғандығын құжат жүзінде заңдастырды. ... ... ... ... қазақтар отырған жерімен бірге Қытайға тәуелді болды. Содан кейінгі жылдарда Цин патшалығы өзінің қазақтарға ... ... ... ... және деп ... ... болды. Ал егер қайсыбір азамат бола қалса, ол Ресей қазағы болса, онда бұл мәселені дипломатиялық ... ... ... ... арқылы шешу қарастырылды. Егер істі адам ытай қазағы болса, онда оны өздерінің қолданып отырған заңы бойынша жауапқа ... ... бұл ... ... жеріндегі атамекеніне оралған қазақтардың толығымен Қытай азаматына айналғандығын айғақтайды. Сондықтан ХІХ ғасырдың 60-жылдары ... ... ... яғни ... ... ... ... болды деп есептейміз.
+ Қытай қазақтарының қоғамдық-саяси өмірі
Қытай мен Ресей үкіметінің 1864 ... ... ... қол ... ... ... ... Қытайға қараған қазақтардың алғашқы кезде отырған жері тек шекараның арғы бетінің төңірегімен шектеледі. Ал арғы бетте ... ... ... Іле, ... және ... ... ... қоныстану еді. Оған Қытай Чиң патшалығы ... ... ... бермеді. Алайда сол кездегі қоғамдық-саяси жағдай қазақтардың ол мақсатын жүзеге асыруына мүмкіндік туғызды.
ХІХ ғасырдың орта шенінен басталған Батыс державалардың Қытайға ... ... ... ... ... ... отар, жартылай феодалдық сипатқа өзгерте бастады. Қытай Чиң патшалығы билігіне халық наразылығы күшейіп, қарулы көтерілістер әрбір ... әр ... ... ... орын ... ... ... жатты. Солардың бірі 1864 жылы Тянь-Шаньның оңтүстігінде Құшар ауданындағы ұйғыр диқандарының Тоқты Ниязғалы басшылығымен болған бас көтеруі еді. Чиң ... ... ... ... орын ... осы көтерілістің дүмпуімен Үрімжі, Іле және Тарбағатай аймақтарындағы әр ұлт тұрғындары да жаппай ... өз ... Чиң ... ... әкімшілік органдарына шабыл жасады. Сонымен, үкімет әскерлері осы қозғалыстарды жаныштауға жұмылдырылды да, ... ... ... бақылауы босаңсыды. Осыны пайдаланған шекара маңындағы қазақ шаруалары шығысқа қарай өрлеп қоныстанды және жергілікті тұрғындардың Чиң ... ... ... ... ... Іле генералы Миң Шүйдің 1865 жылы 4 шілде куні патша ордасына жолдаған мәлімдемесінде: деп ... ... ... ... керек. Іле аймағындағы көтеріліс 1866 жылы жеңіске жетіп, Құлжада Іле сұлтандығы (Қара сұлтан) әкімшілігі құрылды. Оның ... ... ... ... ... Бірақ олар Іледегі қытайлар мен дүнгендердің қатты қарсылығына тап болды. Сондықтан Іле ... өз ... ... үшін ... Іле ... ... аудандарына кең таралып қоныстануын қолдап, қуаттады. Сонымен, ХІХ ғасырдың 60-жылдары Іле аймағының барлық аудандарына қазақтар ... ... ... да өз ... ... 1865 ... ... Шәуешек (Чугучак) қаласында тұратын дүнгендер Чиң патшалығының ... ... ... ... шабуыл жасады. Оған Тарбағатай аймағындағы, Шәуешек қаласы маңындағы қазақтар жабыла ат салысты. Чиң патшалығының Шәуешектегі шенеулігі У Лиң патша ордасына ... ... деп ... ... Тарбағатайдағы шұрайлы жерлерді иемдену екендігі шүбәсіз. Шәуешектегі дүнгендер көтерілісін Чиң ... ... ... ... жаныштады, тірі қалған дүнгендер шығыс жаққа қарай бытырап қашып кетті. делінген деректер сол көтерілістен ... ... ... аймағына қоныс тепкенін аңғартады.
Алтай аймағына барған қазақтар 1867-1868 жылдары Қытайдың ішкі өлкелерінен қашып келіп, тауға паналаған қарақшылардың талан-тараждық ... ... ... ... ... ... ... бірлесе отырып, қарақшыларды Алтай өңірінен аластатып, өздері сонда орнығып отырды.
Қытай Чиң патшалығы өз қарамағындағы шеткері ... ... жүйе ... ... болатын. Сондықтан Чиң патшалығы өзінің батыс-солтүстік шекарасын белгілеп, ... ... ... ... ... ... ... екі генерал-губернатордың басқаруына берді. Іле мен Тарбағатай аймағына орналасқан қазақтарды - Іле ... ... ... ... ... ... генерал-губернаторының билігінде ұстады. Бірақ онда барған қазақтардың дәстүрлі қоғамдық басқару құрылымын бірден өзгертпеді. Қайта қазақтарда сақталып келген ... ... ... ... ... өз ... ... бастық етіп тағайындап, солар арқылы қазақтарға өз саясатын жүргізіп отырды. Анығырақ айтқанда, Іле, Тарбағатай және Алтайдағы қазақтарды осы үш аймақ ... ... ... ... ... ... ақалақшы (болыс) , мыңбасы, үкіртай, гун, тайжы деп ... ... тең ... ... ... ... ... қазақтарға өз әмірін жүргізіп отырды.
Қытайға қараған қазақтардың орналасқан аймақтары бгойынша рулық құрылымы, негізінен, мынадай ... Іле ... ... ... - Ұлы ... ... Суан ... мен Орта жүздің Найман ұлысының Матай әулетінен тарайтын Қызай рулары; Тарбағатайға орналасқандар - Орта ... ... ... ... ... ... ... Уақ рулары және Абақ Керейдің ішінара рулары; Алтай аймағына қоныстанғандар - Орта ... Абақ ... ... (Он екі Абақ ... мен ... ... рулары. Қытайға қараған қазақтардың осы рулық құрылымдары мен географиялық қоныстану жағдайы, тіпті қоғамдық басқару құрылымы 1911 жылы Чиң ... ... ... ... келді.
1911 жылы Қытайда орын алған Синьхай(Шинхай) революциясы Чиң патшалығын құлатып, Қытайда екі мың жылдан ... өмір ... ... ... ... 1912 жылы ... ... республикалық Минго үкіметі құрылып, оның тұңғыш президенті болып Сунь Ятсен сайланды. Ол бірқатар республикалық ... ... ... ... жаңа ... ... еді, ... қытайдың консервативтік күштері оған жол бермеді, тіпті Сунь ... өзін ... бас ... ... ... ... 1912 жылдың көктемінде ірі милитарист Юань Шика билік басына келді. ... ... ... ... ... дара ... ... Соған орай 1912 жылы Шынжаңның генерал-губернаторы болып Ян Цзэнсинь тағайындалды.
Ян Цзэнсинь Шыңжаң билігін қолына алғаннан кейін Шыңжаңның қоғамдық басқару құрылымын ... ... етіп ... құрды. 1919 жылға дейін Улиастай генерал-губернаторының Қобда іс басқару әмбісінің ... ... ... ... ... аймағын Шыңжаң провинциясының бір аймағы ретінде өзінің тікелей басқаруына алды. ... ... үш ... - Іле, Тарбағатай және Алтай өңіріндегі қазақтар біртұтас Шыңжаң генерал-губернаторының ... ... ... ... ... ... ... Ян Цзеяинь қазақ билеушілерінің бұрынғы мансап-лауазымдарын, мүдделерін сақтай отырып, оларды өзін ... ... ... ... ... билігін нығайту үшін өзге елдерге қатысты саясатын ұстанумен қатар, ішкі саясатта Шыңжаңның қоғамдық және ұлттық қайшылықтарын шебер ... ... Ол ... ұлттар арасына іріткі салып, оларды бір-біріне қарсы қою арқылы өзі ортада оларды ымыраға келтіруші болып көрініп ... Ол ... осы ... деп атады. Сондай-ақ, ол өзінің осы саясатын деп бағалаған. Іс жүзінде оның бұл ... ... ... ... кедергі келтірді. Шыңжаңдағы халықтар надандық пен кедейлікте тұмшаланды. Бірақ ол өлкелік билік басындағылар арасындағы жерлес топтардың бақталастық күресін бәсеңдете алмады. ... ... ... ... арасындағы, Ян Цзэсинь бастаған Шаньши, Ганьсу провинциясынан келгендер мен Фань Яоннан ... ... ... ... ... ... ... өрши түсті. Оның ақыры қару жұмсауға апарып соқты. 1928 жылы 7 шілде күні Ян Цзэсиньді Үрімжіде қонақ ұстінде оның ... атып ... ... ... Цзинь Шужэн Шыңжаңның генерал-губернаторы болып тағайындалды. Ол Янның ... ... ... ... аздап өзгерістер жасап, бұрынғы сегіз аймақты (дао) сегіз әкімшілік округ деп өзгертті. ... ... ... ... ... ... ... аудан, шүй (өңір), ауыл болып қалыптасты.
Цзинь Шужэн деген желеумен әскер санын көбейтті. Бұрынғы 3 ... 6 ... ... ... ... 40 мыңнан асырды және оларды жаңа типтегі қару-жарақтармен жабдықтады. Үкімет пен ... ... ... салаларына өзікің туыстары мен жерлестерін және сыбайластарын тағайындады. Бұлар Цзинь Шужэнге арқа ... ... ... ... айналысты, халыққа зорлық-зомбылық жүргізіп, салықты ауырлатты. Бірақ өлкелік үкіметтің қаржысы құлдырап отырды. Шыңжаңның 1927 ... ... ... ... юань ... 1932 ... қаржы зияны 162№278№194 юаньға жеткен. Сонымен, Шыңжаңдағы қоғамдық қайшылықтар шиеленісіп, Цзинь Шужэн билігіне халықтың наразылығы күшейе ... жылы ... ... ... ... ... Цзинь Шужэн үкіметіне қарсы көтеріліске шықты. Оны сол аймақтың Баркөл ауданында тұратын қазақтар қолдады. Көтерілісті жаныштаушы үкімет әскерлері сол жылы ... ... . ... олар елді ... үшін . ... бұл әрекеті қазақ халқының кегін қайнатып, ызасын келтіреді. Соынмен, Баркөл ауданындағы қазақтар үкімет әскерлеріне қарсы қарулы шабуыл ... ... Осы ... ... ... ... ... қозғалыс Шыңжаңның барлық жеріне шарпыды.
1932 жылы Ганьсу өлкесіндегі дүнген генералы Ма Чжунъин әскерлері Алтай аймағына еніп, аймақ орталығы - ... ... ... ... ... ... төре әулетінен шыққан қоғам қайраткері Шәріпхан Жеңісханұлы өзінің ел-жұртын қорғау үшін қарулы жасақтарды ... ... ... ... ... ... Соғыста жеңілген дүнген қолдары Алтайдан Шәуешекке қашып барғанда, ол жақтағы үкімет ... ... тап ... шығысқа қашып, Санжы тауына барғанда толығымен жойылды.
Шыңжаң өлкесі және ... ... ... күрес жағдайында тұрған кезде, яғни1931-1932 жылдары Қазақстанда Кеңес Одағы қолдан жасаған ашаршылық апатынан жан сауғалаған бірқатар қазақтар ... ... ... ... арғы ... қазақтардың арасына барып паналады.
1933 жылы 12 сәуір күні Дихуада (Үрімжіде) орын алған саяси төңкерістің нәтижесінде Шэн Шицай Шыңжаңның ... ... Ол, ... ... ... ... нығайту үшін сол кездегі Қытайдағы ахуалға және халықаралық жағдайға үйлесетін бірқатар саяси пәрменді шаралар қолданды.
Шэн Шицай өзінің ... ... ... ... ... ... ... мәлімдеп, 1933 жылы мамыр айында Кеңес Одағының Үрімжідегі Бас Консулдық басқармасымен байланыс орнатты. 1934 жылы ол ... ... және ... жүргізу>> деген саяси бағдарламасын жариялады. 1934 жылдың желтоқсанынан 1935 ... ... айы ... Шэн ... ... ... Кеңес Одағы Шыңжаң жеріне өзінің Қызыл армиясын жіберіп, Шэн Шицайдың қарсыласы Чжан Пейюань мен Ма Чжунъинның әскерлерін ... ... Шэн ... он мың әскерін қару-жарақпен жабдықтады. 1935 жылы Кеңес Одағы ... ... мен ... ... 5 ... сом ... ... берді. Сөйтіп, Кеңес Одағы Шэн Шицайға өз ықпалын жүргізе бастады. ... ... ол ... деген саяси-әкімшілік бағдарламасын жариялады. Бұл саяси бағдарламаның қалыптасуы мен жүзеге асуының сол ... ... ... ... ... тиіспіз.
Шэн Шицай Кеңес Одағының әскери мамандарының көмегімен Шыңжаңдағы әскерлерін қайта құрып, бұл өлке ... 11 ... 12.000 ... ... ұстады. Қоғамдық қауіпсіздік органдарын құрып, полиция мен тыңшылардың ... ... ... ... сол ... ең озық ... ... 1936 жылы Шекара қызметі басқармасын құрып, өзі басқарма бастығы міндетін қосымша атқарды. Бұл ... ... ... ... мен ... ақпараттар жинаумен айналысты. Ауыл-қыстақтарда режимін орнатып, қарапайым халыққа бақылауды күшейтті. Сөйтіп, ол Шынжаңдағы прогресшіл адамдар мен әр ұлт ... ... ... және мәдениет қайраткерлерін тұтқындап, түрмеге жабумен айналысты. 1939 жылы қыркүйекте Шэн Шицай деген сылтаумен осы ұлттардың ... ... ... ... ... бір ... ... түрмеге жауып, қалғандарын шаруалардың қолындағы аңшы мылтықтарын жинап беруге мәжбүрледі. Сондай-ақ, аудандарда мылтық жинау ... ... ... қолдарындағы мылтықтарын үкіметке тапсыруға қысым жасады. 1939 жылы ... ... ... белгілі діндар абыз ақын Ақыт Ұлымжыұлын, 1940 жылы ... ... ... ... ... ... Жолдыұлын тұтқындап түрмеге жапты. Шэн Шицай үкіметінің бұл әрекеттері ... ... ... наразылығын тудырды. Алтай аймағында үкіметтің жазықсыз адам тұтқындау әрекетіне қарсылық көрсеткен Есімхан, Иманбай 1940 жылы қаңтарда бірқатар қазақтарды бастап, ... ... ... Оларға сәйкес басқа аудандардағы қазақтар да қарулы бас көтерді. ... осы ... ... ... ... ... белсенді қатысып, қазақ жасақтарына қолбасшылық етіп, Шынжаң үкіметі әскерлеріне қарсы партизандық ... ... ... ... бұл ... ... келіссөз арқылы тоқтап, толастаса, кейде арадағы бітімшарттар бұзылып, соғыс қайта жалғасып, ондағы қазақ шаруаларының ... ... жылы Шэн ... ... ... бағдарын түбегейлі өзгертті, ол өзінің Кеңес Одағына, Компартияға қарсы екендігін, Қытай Гоминьдан ... Чан ... ... ашық ... Сөйтіп, ол Шынжаңда өзіне көмектесіп отырған Кеңес Одағы әскерлері мен әр сала мамандарын еліне қайтарды да, Қытай Компартиясының ... ... ... ... әрекетін жүргізді.
1943 жылы қаңтарда Гоминьдан партиясының Шынжаң өлкелік бөлімшесі құрылды. Сонымен, гоминтдандықтар Шынжаңға ағылып келе бастады. Оларға ілесе АҚШ пен ... әр ... ... де ... енді. Сол жылы Үрімжіде АҚШ пен Үлыбританияның Консулдық басқармалары құрылды. Сөйтіп, Шынжаңда Кеңес Одағының ... ... АҚШ пен ... ... ... ... Бұл ... Кеңес Одағына тиімсіз болды. Сондықтан, Кеңес Одағы Шынжаңнан, тым болмағанда Шынжаңның солтүстік-батыс аймақтарынан Гоминьдан күштерін ығыстыра отырып, олармен бірге АҚШ пен ... ... ... ... ... өлкесіндегі позициясын қайта нығайтуды көздеді. Сонымен, Кеңес Одағы бұл мақсатты революция арқылы іске асыруды жоспарлап, Іле, ... ... ... мен ... ... ... аудандарында бірқатар дайындық жұмыстарын жүргізді. Атап айтқанда, Шынжаңда ... ... ... ... ... жергілікті ұлтатр арасынан офицерлер дайындау және оларды қару-жарақтармен қамтамасыз ету жұмыстарын жасырын және жартылай ... ... ... ... нәтижесінде 1944 жылдың тамызында Іленің Нылқы ауданында Әкпар, Сейіт бастаған қазақ ... ... ... үкіметіне қарсы қарулы көтерілісі бұрқ ете тсті. Міне, бұл аталмыш ( Іле, ... және ... ... ... ... еді. ... 1944 ... 2 қыркүйегінде Нылқы ауданын басып алды, қараша айында Құлжа қаласына жорық жасады, олар Құлжа қаласында Әбдікерім Аббасов бастаған ұйғыр және ... ... ... бірлесе отырып, қайсарлықпен шайқас жасап, жеңіске тез қол жеткізді. Құлжа қаласын ... ... азат ... 1944 жылы 12 қараша күні Құлжа қаласында деген тәуелсіз билік құрылды. Әлихан Төре үкімет бастығы болып тағайындалды. 1945 жылы ... ... ... Іле ... толығымен Гоминьдан билігінен азат етілді. Сол жылы сәуірде Шығыс Түркістан уақытша үкіметінің ұлттық армиясы құрылды. Ұлттық армияның мақсаты Тарбағатай мен ... ... ... ... азат ету ... Осы ... ... армия 1945 жылдың мамыр айында солтүстік, орта және ... ... ... ... Солтүстік және орта бағыттағы армия Тарбағатай мен Алтай аймғын гоминьданшылардан азат етіп, қытай әскерлерін Үрімжінің батысынан 150 км жерлегі ... ... ар ... ... ... ... бағыттағы армия Тянь-Шаньның оңтүстігіндегі Қарашар мен Ақсу аудандарына күшті шабуыл жасады. Соғыс жағдайы Ұлттық армияға ... ... ... ... ... тоқтатылып, Шығыс Түркістан уақытша үкіметі немесе мен Гоминьдан ... ... ... ... ... Өйткені 1945 жылы 14 тамызда Кеңес Одағы мен Қытай Гоминьдан үкіметі қол қойған-ды. Сол жылдың 10 ... ... ... Чан ... ... Одағына Шынжаң мәселесін бейбіт шешетінін білдірді. 14 қазанда оның ... Чжан ... ... ұшып ... ... ... ... Ахметжан Қасми онымен келіссөз бастады. Екі жақ бір мәмілеге келіп, 1946 жылы 2 қаңтарда екі жақ қол ... ... ... өлкелік (провинциялық) үкімет құрылды. Үкімет құрамына үш аймақтан ... ... ... ... ... ... ... бұл коалициялық үкімет құрамындағылар ішінде гоминьданшылар мен үш аймақ өкілдері арасында саяси ... ... ... жалғастырылып жатты. Шынжаңдағы гоминьданшылдар іштен ыдыратудың амалын қарастырып жатқан кезде ... ... ... ... ... бет ... ... берілуі қарсы жақтағылардың болды. 1946 жылы тамызда Оспан Исламұлы ... ... ... ... ... ... ... жасап, олардан қару-жарақ және заттай көмек алды. Осыған дейін, яғни Шынжаңдағы қазақ халқы зұлым үкіметтің үстемдігінен азат болған кезде Оспан ... өзі ... ... қан ... ... ... ... билігімен одақтасуы мүлдем ақылға сыйымсыз әрекет еді. Өйткені ол Алтай аймағындағы қазақтардың Шин Шицай билігіне қарсы қарулы күресін ... және ... ... ... бірі ... ... ... әскерлерімен болған партизандық соғыстарда ерлігімен ел көзіне түсіп, боп танылған тұлға ... ... ... ... ... үкіметі оны Алтай аймағының уәлиі (әкімі) міндетіне тағайындаған еді. Кейін ... ... ... ... ол ... ... құрамына енгізілген болатын. Бірақ Оспан ол міндетін атқарғысы келмеді. Себебі, ол Кеңес Одағының жоспары және қолдап-қуаттауы бойынша ... ... ... ... ... ... ... күшімен Алтайдан аластатылған гоминьдан күштерімен қайта одақтасып, қарсы соғыс ашуға ... 1946 жылы 3 ... ... ... рет ... ... өкілі Жүнісбай Чжан Чжичжунға бес түрлі талап қоюмен қатар Оспанды бүкіл Шынжаңның дінбасы және ... хан етіп ... ... етеді. Чжан Чжичжун Оспанның деген талаптарын қанағаттандыруға уәде береді, бірақ оның мен ... деп кері ... ... Шынжаңның Гоминьдан үкіметімен жасырын түрде бөтен пиғылда байланыс жасағанын сезген 1947 жылы 1 ақпанда оны барлық ... алып ... оның ... ... ... ... аймағының уәлиі етіп тағайындайды. Сонымен, Алтай аймағында және Шынжаңның ... ... ... ... қаруландырған Оспан қосыңдары мен Кеңес Одағы көмектесіп отырған және ... Д. ... ... ... Үш ... ... армиясы арасында қырғын соғыс басталады. Сөйтіп, Гоминьдан Шынжаңның үкіметінің үш аймақтағы қазақтарды өзара қырқыстыру мақсаты ... ... ... ... бұл ... қарсы күрес деп түсінген қазақтың көрнекті ... ... ... қатарлы ұлтжанды азаматтар оны қолдап шайқасқа шықты. керек-ті.Бірақ өздері Шынжаң ... ... ... ... ... ... қару алып ... жүргізіп, елді әрең азат еткен кезде гоминьданшылдар қытай үкіметіне Оспанның ... ... ... ... ... шығып, Д.Сүгірбаев бастаған қазақ әскерлерімен соғысуға барғанын адам түсінбейді. Бұдан біз тек тарихи ... ... ... Исламұлы мен Дәлелхан Сүгірбаев арасындағы соғыс партизандық соғысы түрінде ... және ... ... Соғысқа қатысушы жауынгерлер, негізінен, қазақтардан жасақталды. Сол тұста басталған Қытайдың ішкі ... ... мен ... ... ... ... азаматтық соғыста Мао бастаған Азаттық армиясы Чан Кайшидің Гоминьдан армиясының 8 миллион әскерін жойып, 1949 жылы ... ... ... ... азат ... ... сол айда ... Компартиясының Азаттық армиясы Шынжаңды Гоминьдан билеушілері қолынан бейбіт түрде өткізіп алды. Содан соң ... ... ... ... ... ... бандиттер қатарынан санап, оның көзін жою операциясына кірісті. 1950 жылы оны ... ... ... 1951 жылы өлім ... ... ... Демек, Кеңес Одағы қозғаған Үш аймақ революциясы мен Оспан бастаған ішкі соғыс сан ... ... ... ... ... ... он ... қазақ отбасының шетелге жан сауғалап босып кетуіне себеп болды.
+ Қытай қазақтарының әлеуметтік шаруашылығы мен рухани мәдениеті
Қытайдағы ... ... ... Қытайдың жалпы қоғамдық экономикалық жағдайымен байланысты болатындығы белгілі. Қытай ежелден ... ... еді. ХІХ ... ... ... ... феодалдық экономикалық қатынастары үлкен өзгерістерге ұшырай бастады. Өйткені ол кезде Қытай қоғамы Батыс державалары тарапынан ... ... ... ... ... айналуы процесіне түскен еді. Соған да байланысты Қытайдың қоғамдық экономикасы жыл өткен сайын құлдырау үрдісінде болды. Ал ол ... ... ... ... ... ... егін және мал шаруашылығы болатын. Оған Қытайға қараған қазақтар өздерінің көшпенді мал ... ... ... ел ... қазақтар алғашқы бірнеше он жыл бойы кілең ... мал ... ... ХІХ ғасырдың соңында ғана Іле, Тарбағатай және Алтай аймақтарына барған қазақтар өздеріне тиесілі меншікті жайылым жерді иеленді. Сондықтан қытай ... > ... ... жазлған. Қытайдағы қазақтар жайылым жерді ауыл бойынша ... ... ... бойнша бағып өсіру турінде мал шаруашылығымен шұғылданды. Жалпы алып қарағанда, Қытайдағы қазақтардың мал шаруашылығы баяу дамып ... ... ... ... ... байланысты мал-мүліктің аздаған адамдардың қолына шоғырлануы процесі мен қоғамдық және табиғи апаттардың салдарынан бірқатар шаруалардың кедейленіп отырғанын да ... ... ... ... малы ... ... малы таусылған малшылар қосымша егін шаруашылығымен шұғылданды. Бұл құбылыс ХІХ ғасырдың соңында жарыққа шығып, ХХ ғасырдың ... ... ... 1953 жылы ... ... ... ХХ ғасырдың алғашқы жартысында . Дегенмен, бұл диқаншылық Қытайдағы қазақтардың қосымша шаруашылық саласына айналғандығын аңғаруға болады.
Қытайдағы қазақтар сауда кәсібімен де ... кең ... ... Олар ... мал шаруашылық өнімерін тұрмысқа қажетті заттарға айырбастау саудасымен айналысумен қатар, еларалық ірі сауда-саттық істерімен де арнаулы түрде шұғылданған.Сондай-ақ, олар ... ... ... және қолөнер кәсіптерін де жалғастырып, жаңғыртып отырды.
Қытайдағы ққазақтар Цин патшалығы жойылғанға (1911 ж.) дейін жүз бас малдан бір бас ... ... ... ... ... отырды. Сонымен бірге олар үкімет тағайындаған өздерінің қазақ билеушілеріне, мыңбасынан онбасыға дейінгі ұлықтарға жалақы салығын беруге, үкімет бұйырған жалақысыз ауыр ... ... ... болды. Оған үкімет пен қазақ билеушілерінің жемқорлығы қосылып, қазақ халқының әлеуметтік-экономикалық жағдайының ... ... ... ... 1912 жылы ... ... республикалық Минго үкіметінің құрылуы Қытай тарихындағы прогрессивтік оқиға еді. Бірақ ... ... ... сипаты өзгере қоймады. Бұл кезде Шынжаңның билік тізгінін ... ... ... ... да, ... өздерінің билік-үстемдігін сақтаудың шараларын қарастырумен болды. Олар халыққа бақылауды күшейтіп, салықты молайтуды ойластырды. Мысалы, Ян Цзесинь 1914 жылы заң ... ... ... мал ... салығының мөлшерін 5%-ға жеткізді. Іс жүзіне қазақтардан алынған алым-салықтың түрі де көп, ... де ... ... ... ... Шынжаңдағы қазақтардың экономикалық өмірі қиын күйде болды да, олардың қоғамға, үкіметке наразылығы күшті болды.
1945 жылы 5 қаңтарда Құлжадағы ... ... ... ... өзінің тоғыз тармақты саяси бағдарламасын жариялады. Соның үшінші тармағында: деп ... Сол ... ... ... ... экономикалық шаралар қолданды. Мысалы, үкімет деген қарар ... ... ... ... 1945 жылы ... ... және 1000 ... бағада өз ақшасын таратып, оны провинция ақшасы мен франкпен қатар Іле, Тарбағатай және Алтай аймақтарында айналымға енгізді. Тауар сатушы ... ... ... ... ... ... салық алды. Мал шаруашылығы салығының мөлшерін белгіледі. Қойдың жалпы санының 5 %- ы, жылқы мен сиырдың жалпы ... 3%-ы ... ... ... 1946 жылы ... банк ... ... қажетті қаржы, тұқым және техника мәселелерін шешіп, егін шаруашылығының дамуына зор мүмкіндіктер жасады.
Демек, ... ... ... ... ... ... шараларының нәтижесінде 1945-1949 жылдар аралығында Іле, Тарбағатай және Алтай аймақтарындағы қазақтардың әлеуметтік шаруашылығы жанданып, экономикалық тұрмысы біршама ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси жағдайына байланысты біртіндеп дамыды. ХІХ ғасырдың соңынан бастап, Алтай, Тарбағатай және Алтай аймақтарындағы қазақтардың дәулетті, ел ... көзі ... ... ... ... өз ... молда ұстап, балаларына діни білім (жаңаша білім беру) беруге ұштасып, бір жүйеге түсті.
Қытайдағы қазақтардың жоғары жіктері отбасында исламдық білім ... ... ... ... ... ... хат танып шығып, қоғамдық басқару істеріне, әсіресе ... ... ... ... ... ... діни сабақ алушылардың қатары көбейіп, үйге бала сыймайтын болды. Осы жағдайға байланысты ел билеушілер өздері қаржы ... ... жылу ... ... ... ... молдаларды жалдап, діни білім беруді дамыта түсті. Кейін келе қоғамның талабына сай, ... пәни ... ... ... жүргізді. ХХ ғасырдың басында ол медреселер мектептерге айналды да, пәни-жаңаша білім беруді негізгі етіп, діни сабақ өтуді ... ... ... 1911 жылы ... монархия жойылғанға дейін қазақтардың алғашқы білім беру негіздері қалыптаса бастады.
1912 жылы Қытайда республикалық Минго үкіметі құрылып, демократиялық саяси бағдарламалар мен ... ... 1915 жылы ... де, провинция тұтқасын ұстап тұрған генерал-губернаторлар өз өлкелерінде оқу-ағартуды дамытуға міндетті болды. ... ... ... ... ... ... ... қазақтардың өз құлшынысы мен қазақстандық зиялылардың жәрдемі арқасында ... ... ... ... Іле, ... және ... аймақтарындағы қазақтар саналы түрде өз қаржы-қаражаттарымен мектептер салдырып, Қазақстаннан барған қазақ, татар зиялыларын оқытушылыққа жалдап, білім беру ісін ... Ал ... ... ... ... ... еріксіз жалданушылар емес, керісінше белсенді мәдени ағартушылар ... Олар сол ... ... ... ... оқулықтарын алып барып, Ахмет Байтұрсыновтың әліпбиімен (төте жазумен) сабақ берумен қатар, Қазақстаннан шығатын газет-журналдарды, Абай, Шәкәрімдердің және Алаш қозғалысының көрнекті ... ... ... қазақтар арасына тартып, олардың ұлттық сана-сезімінің өсуіне зор ықпал жасады. Соның нәтижесінде ХХ ғасырдың жиырмасыншы жылдарында Қытай ... ... беру ... ... ... қалыптасып, бірқатар сауатты адамдар жетіле бастаған-ды.
Шынжаңдғы үкіметтік оқу ... ... ... оқуы 1917 ... басталды. Оған мысал ретінде сол жылы Шынжаң генерал-губернаторы өздеріне лайықты саяси кадрлар дайындау мақсатымен Іленің Күре деген жерінде ашқан () ... ... Әбеу ... ... ... ... балаларының оқуға қабылданғандығын айтуға болады. Дегенмен, Шынжаң үкіметінің қолдауымен қазақтың білім беру ... мен ... ... тез қарқынмен дамуы ХХ ғасырдың отызыншы жалдарының басынан байқалды. 1933 жылы Шынжаңның билік басына келген Шэн Шицай өзін халықаралық ... ... ... етіп көрсету үшін бірқатар белсенді алға басарлық саяси ... ... оны ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде 1934-1935 жылдары Шынжаңдағы халықтар өз ана тіліндегі ... ... ... . Бұл ... мектептердің көбін жеке тұлғалар ашты. Мысалы . Н. Мыңжанинның мәліметіне сүйенсек, сол жылдары ... ... ... 38 ... - 3000 ... ... 15 ... - 1200 оқушы және Алтайдағы 26 мектепте 2000 оқушы білім ... ... Осы ... Шынжаң үкіметі Кеңес Одағымен келісіп, қазақ, ұйғыр және басқа ұлттардың жастарын Алматы, Ташкенттегі жоғары оқу орындарына жіберіп оқытты. Сол кездің ... ... ... ... ... Демек, ХХ ғасырдың отызыншы жылдары Қытайдағы қазақтардың ... ... оқу ... ... оқи ... ... басқа да мәдениеттің өріс алуына мұрындық болатыны сөзсіз. Қытайда білім беру ... ... ... байланысты ойын-сауық театр өнері де пайда болып, дами бастады. 1930 жылдары ... және ... ... ... ... ... істеуінің нәтижесінде қала аудардарының бәрінде қазақ ... ... мен ... ... әр ... ... , , , , ... пьесалар ойналған. Демек, қазақ мәдениетінің осы үрдісі Іле, Тарбағатай және Алтай аймақтары Гоминьдан үстемдігінен азат болғаннан кейін де, яғни Шығыс ... ... ... ... ... жж.) өте ... дами ... Шынжаң өлкесінде баспа (типография) кәсібі кеш дамығандықтан, ондағы ұлттардың тіл-жазуындағы басылымдар дүниеге кеш келген. Тарихи деректерге жүгінер болсақ, 1911 жылы ... ... ... ... ... ... ... бәріне бірдей түсінікті газет шыққан, бірақ бұл үрдіс көп ... ... ... Ал ... ... тіліндегі басылымдар ХХ ғасырдың отызыншы жылдарының орта шенінен бастап шыға бастады. Сол ... ... ... ... мәдени-ағарту ұйымының басшылары Сейітқазы, Әбеу Құдышұлы қатарлы зиялылар қытай тілінде шығып келген ... ... ... Іле ... ... ұйымының басшысы Таңжарық Жолдыұлы 1936 жылы қазақ тілінде шығарды. Алтайда Шәріпхан Жеңісханұлы шығарды. Шәуешекте ... ... ... көрді. 1935-1940 жылдары Шәуешкете - журналы, 1937-1943 жылдары Алтайда атты журнал шығып тұрды. ... ... ... ... кезінде қазақ тіліндегі басылымдар көбейе түсті. Бұл тұста , журналдары (Үрімжі), газеті ... , ... ... ... жаңа ... ... ... Бұл кездегі газет-журналдар күнделікті өмірдегі жаңалықтарды хабарлаумен ... сол ... ... ... сай, ... ұлттар теңдігі мен азаттығын, мешеуліктен, кедейліктен құтылуды, білім-ғылымға бет бұрып, жаңаша өмір сүру идеясын насихаттады.
Қытайдағы ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуына өшпес үлес қосқан қадау-қадау қаламгерлер болды. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында Жүсіпбек қоже ... Ақыт ... ... ... ... Әсет Найманбайұлы, Арғынбек Алашбайұлы, Көдек Маралбайұлы қатарлы ақын, абыз, діндар қаламгерлер халыққа мол әдеби шығармалар сыйлап, Қытайдағы ... ... ... ... ... Ал ... 20-40 ... қолына қалам алып, мәдениет саласына келген аса ... ақын ... ... ... қаламгерлер тобы Қытайда қалыптасып келе жатқан қазақ әдебиетін жан-жақты дамытып, ... ... ... ... мен идеялық деңгейін жоғары өреге көтерді. Сол қатарда Асқар Татанайұлы, Дубек Шалғынбайұлы, Нығмет Мыңжанин, Бұқара Тышқанбаев, Құрманәлі Оспанұлы, ... ... ... ақын-жазушылардың есімдерін айрықша атауға болады. Бұлардың 1949 жылға дейін жазған шығармаларының атқарған рөлін деп қорытындылауға болады. ... ... ... қазақтардың рухани мәдениеті шамамен бір ғасырға жуық уақыт бірітіндеп даму арқылы 1949 жылға дейін өзіндік жүйесін қалыптастырған, Шынжаңдағы ... ... ... бір ... ... қазақтардың жалпы тарихына көз жіберіп қарағанда, олардың мейлі қоғамдық-саяси салада болсын, әлде ... ... және ... ... ... ... салада баяу болса да, даму процеінде болғандығы айқын байқалады. Бұл жағдайды ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың 60-жылдары шекараның арғы бетінде қалған қазақтарда мал жайып отыратын мардымды жер де ... еді. ... олар ... ... ... ... ХХ ғасырдың басында Шынжаңның солтүстік-батыс аймақтарын - Іле, Тарбағатай және Алтай ... ... ... тұрғындарға айналды. ХХ-ғасырдың 30-жылдарына дейін Қытайдағы қазақтардың ең жоғарғы мансап дәрежесі мыңбасынан аспаса, сол ғасырдың 30-40 жылдары ... ... ... ... аудан, аймақ әкімі және Өлкелік үкімет мүшесі дәрежесіне өсті және әскери басшылық ... ... ... ... Ал ... ... саласында қазақтардың мал шаруашылығының өсіп-өркендеуіне байланысты Шынжаң үкіметі өздеріне қажетті малды тек қазақтардан ғана шеше ... ... ... Сонымен қатар Қытайға қараған қазақтардың жан саны да өсіп, көбейіп отырды. ... 1944 жылы ... ... саны 430 мың 860 адам ... 1949 жылы 440 мың 370 ... ... Бұл кезде Шынжаңдағы қазақтардан он мыңдаған отбасының шетелге босып кеткенін ескерсек, Қытайдағы қазақ демографиясының өсу қарқынының тым ... ... ... ... ... ... қазақтардың шамамен бір ғасыр даму арқылы 1949 жылы ... ... ... мен ... кейінгі үшінші орынды ұстаған маңызды ұлтқа айналғандығын ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХХ ғасырдың 50 – 60 жылдарындағы Қытай қазақтарының cаяси-әлеуметтік жағдайы78 бет
XVIII ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басындағы Қазақстанның оңтүстігіндегі саяси жағдай22 бет
Кіші жүз қазақтарының егіншілік және саудасының дамуы46 бет
ХIX ғасырдың ортасы – ХХ ғасырдың басындағы орталық Қазақстан қазақтарының материалдық мәдениетіндегі ерекшеліктері172 бет
Қазақстанда орыс-қазақ мектептері жүйесінің пайда болуы мен дамуы5 бет
3-12 ғасырлардағы Қытай27 бет
III – X ғасырлардағы Қытай37 бет
XIX ғасырдағы Ұлыбританияның Қытайды отарлауы23 бет
Ерте орта ғасырлардағы Түрік Қағанаттарына қатысты Қытай деректеріндегі мәліметтер60 бет
Орта ғасыр кезіндегі Корея мен Қытай қарым-қатынастары34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь