Асан қайғы философиясы

Негізгі бөлім

1.Асан қайғы. философ,қоғам қайраткері

2.Асан қайғы шығармалары

3.Тоқтамыстың бірінші жарлығы

Қорытынды
Кіріспе
Табиғат – бүкіл әлем.Адам табиғатта өмір сүреді, онымен тұрақты қатынаста болады. Адам, оның денесі мен рухани өмірі табиғатпен тікелей байланысты. Одан шығатын қорытынды- адам табиғатының бір бөлігі.[1]Қазақ тарихында Сыр өңірі тарихының алар орны ерекше.Ежелгі заманнан бастап Сыр өңірі сан мың ұрпаққа құтты қоныс, жайлы мекен болғаны белгілі.Бұл топырақта есте жоқ ескі кезеңдерден-ақ бағы жетіп, базары қызған қырыққа жуық көне қалалар мен жарты ғаламды жалғастырған Жібек жолының арналы абағы сайрап жатыр.Сөйлете білсең оның әр уыс топырағы, әр бұтасы, әр тасы алуан түрлі ғибратты шежіре шертер еді.[2]
Сыр бойы сырға бай. Онда сан ғасырлардан бергі аты әлемге мәшһүр ірі тұлғалар ғұмыр кешкен, атасақ санап тауыса алмаспыз.Әлі кұнге дейін зерттелмегендері қаншама десеңші.
Бұл жәдігердің ең әсем әрі көрнектісі – Асан Ата мазары. Рас, кейбір әдеби зерттеулерде Асан қайғының жерленген жері туралы түрлі пікірлер бар. Бірақ, оның мазары Сыр бойында, дәлірек айтқанда осы Оқшы Ата қорымында (қазақ тілі мен әдебиеті -1994, №3,4-5 б) жерленген. Асан ата кесенесі 1992 ж мемлекет қорғауына алынған. [3]
«Дала данышпаны» ретінде танылған Асан қайғының рухани мұралары халық санасында сақталған.Асан қайғы жөніндегі аңыз- әңгімелер мен әр түрлі алуан деректерді біршама қалыпқа түсіріп, құнды пікірлер жазған академик- жазушы М. Әуезов болды. « Бұл тарихта болған адам. Бірақ, тірлік еткен заманы Жәнібек ханның тұсы дегені болмаса, дәлді кім еді, қай ортадан шығып еді, қандайлық еңбек, әрекет етіп, қандай өмір шегіп өтіп еді. Бұл жайынан ешқайсынан дәл дерек жоқ». [4] Асан қайғының саяси іс-әрекеттері төңірегінде қалам тартқан академик Ә. Марғұлан болды. Ғылым, « Асан қайғы» деп аталуы – халықтың қамын көп ойланған екендігін айтады. Қазақстан тарихына арналған кейбір еңбектерде Асан қайғы ХV-ХVI ғ.ғ өмір сүрген. Асан қайғы – ХIV ғасырдың екінші жартысы да Еділ бойында дүниеге келген ақын, философ, аңыз кейіпкері, үнемі халық қамын, елінің болашағын ойлап жүргендіктен, замандастары оны Асан атаны « қайғы» деген сөз қосып, Асан қайғы атап кеткен. [5]
Шоқан Уәлиханов Асан қайғыны «дала данышпаны» деді. Әлкей Марғұлан «Асан Ата ХV ғасырда қазақ ұлысын біріктіру мәселесін қолына алған даланың ойшыл данасы» деп бағалады. Асан қайғы –көптеген нақыл сөздердің, афоризм, философиялық толғаулардың авторы.
Асан қайғы туралы Мұхтар Әуезов былай деген «Тарихта болған адамдардың ішінде өмір сорабы, іс еңбегі халықтың нағыз ертегі болып, тек сол қалыпта ғана ой жадында сақтаған адамның бірі осы Асан қайғы».
Асан қайғы – барша дала даналығын бойына сыйдырған және сайын сайхарада ғаламат ғұмыр кешкен тамаша тұлға.
        
        Қарағанды Мемлекеттік Медицина Университеті
Қазақстан тарихы және саяси-әлеуметтік пәндер кафедрасы
СӨЖ
Тақырыбы: Асан қайғы ... ... ... топ ... ... ... 2010 ж
жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
1.Асан қайғы- философ,қоғам қайраткері
2.Асан қайғы шығармалары
3.Тоқтамыстың бірінші ...... ... ... өмір ... ... тұрақты
қатынаста болады. Адам, оның денесі мен рухани өмірі табиғатпен тікелей
байланысты. Одан ... ... адам ... бір ... Сыр өңірі тарихының алар орны ерекше.Ежелгі заманнан ... ... сан мың ... ... қоныс, жайлы мекен болғаны белгілі.Бұл
топырақта есте жоқ ескі ... бағы ... ... қызған қырыққа
жуық көне қалалар мен жарты ғаламды жалғастырған Жібек жолының арналы абағы
сайрап жатыр.Сөйлете білсең оның әр уыс ... әр ... әр тасы ... ... ... ... ... бойы сырға бай. Онда сан ғасырлардан бергі аты ... ... ... ... ... ... санап тауыса алмаспыз.Әлі кұнге ... ... ... ... ең әсем әрі көрнектісі – Асан Ата мазары. Рас, кейбір
әдеби зерттеулерде Асан қайғының жерленген жері туралы ... ... ... оның ... Сыр ... дәлірек айтқанда осы Оқшы Ата қорымында
(қазақ тілі мен әдебиеті -1994, №3,4-5 б) ... Асан ата ... ... ... ... алынған. [3]
«Дала данышпаны» ретінде танылған Асан қайғының рухани мұралары халық
санасында ... ... ... ... ... мен әр ... алуан
деректерді біршама қалыпқа түсіріп, құнды пікірлер ... ... ... ... болды. « Бұл тарихта болған адам. Бірақ, тірлік ... ... ... тұсы ... ... ... кім еді, қай ... шығып еді,
қандайлық еңбек, әрекет етіп, қандай өмір шегіп өтіп еді. Бұл ... дәл ... ... [4] Асан ... ... ... қалам тартқан академик Ә. Марғұлан болды. Ғылым, « Асан қайғы»
деп аталуы – ... ... көп ... екендігін айтады. Қазақстан
тарихына арналған ... ... Асан ... ХV-ХVI ғ.ғ ... Асан ... – ХIV ғасырдың екінші жартысы да Еділ ... ... ... ... аңыз ... ... ... қамын, елінің
болашағын ойлап жүргендіктен, замандастары оны Асан атаны « қайғы» деген
сөз ... Асан ... атап ... ... ... Асан қайғыны «дала данышпаны» деді. Әлкей Марғұлан
«Асан Ата ХV ... ... ... ... ... қолына алған даланың
ойшыл данасы» деп бағалады.         Асан қайғы –көптеген нақыл ... ... ... авторы.
Асан қайғы туралы Мұхтар Әуезов былай деген «Тарихта болған адамдардың
ішінде өмір сорабы, іс еңбегі халықтың нағыз ... ... тек сол ... ой ... ... адамның бірі осы Асан қайғы».
Асан қайғы – барша дала даналығын бойына сыйдырған және ... ... ... кешкен тамаша тұлға.
Қазақ халқы өзінің тарихи жылында Асан ... ... ... ... ... Қыдырып желмаямен дүние жүзін,
                Асанның жұрт біледі айтқан сөзін.
                ... ... ... ... Атанып Асан Қайғы содан қалған. [7]
Асан танымындағы дүние көрінісі оның әлеуметік көзқарасының мінділігін
ан.ықтайды. Адам, ... ... Асан үшін ... ... ... табиғатқа қатынасы Асан болмысында ерекше айқындалады. Дүниенің
жаратылысын Асан қайғы ақыл ... ... ... Асан ... ... ... ... екендігіне ерекше мән берген. . Асан қайғы
табиғатты қоғамды, дүниені, адамның ара ... ... ... даму заңдылықтарына философиялық тұжырым жасайды.  Асан қайғы
қоғамды, қоршаған табиғатты, ... ... ... ... қастерлі
қасиеттерін білуде, адам ... ... ... ... дүниені тану, білу танымының негізінде жатқан идиялық мазмұнды
күш халқына жайлы, тыныш өмір беретін қоныс іздеп, оны табу ... ... да ... ... ... ... ... оның « жерұйық»
мекенін іздеуде ашылған.        Асанның ... ... ... пен
Керейдің бөлінуіне қатты наразылық білдірмесе де олардың ... ... Жем ... ... ... ... болатын. Осы Моғолстаннан
жер алуы туралы ғалым Ә.Марғұлан былай жазды : «Асан қайғының ... ... ... Қытайға барып Моғолстаннан жер алуы тарихта ... ... . Ол ... ... ... ... қана ... елін, жұртын сыртқы
жаулардан қорғайтын жол, жаңа ... ... ... ... ... ... қалу бағдарламасы. Асан Қайғы осы тарихи ойларын
хандармен, сұлтандармен, билер мен, әсіресе ... ... ... ... ... ... Елі мен ... болашағы туралы қатты қайғырып
толғанған абызды халық Асан Қайғы деп атаған. . Асан Қайғы ... сулы ... шөбі ... ... ... ... ... жүзге келмей өлмейтін, қойы
екі ... ... ... өмір ... ... Бұл ... жырау
«Жер ұйық» деп атады.
М. Әуезов :  « Асан жайындағы ең мағыналы әңгіме оның ... ... ... ... ... етсе ғана халқы бақытты болмақ» , - ... « Асан ... ... ...... ( ... Қыпшақ(
Қаратау), Сарарқа ( Торғауыт), Байсын ( ... Ол ... ... бүлікшілік кезеңінде өмір сүрген ... ... [8]  ... ... тағы бір ... ... ... ол – үшінші Жәнібектің
тастан сарай салдыруы немесе Астрахан ... ... оған да ... ренжулі, себебі ол жерді жау алса ел бүлінеді. Асан
жаңа қоныс іздеп жеті жыл жер Жерұйық деп ... ... ... ... ... ... ... сындары мен анықтамалары сол өз
дәуірінің, заманының нақтылы талап - ... мен ... ... ... болса керек. Фольклорлық мәліметтер бойынша, Асан Қайғы
Қазақстанның және Орта ... ... ... мініп көп кезген ақылдана
болып суреттеледі. Оның бармаған ... ... тауы жоқ десе де ... ... ... табиғаттың әсемділік заңдылықтарынан
тағылым алып, сусындап ... ... ... ізгілікті қасиеттердің
қалыптасуының алғыштары табиғаттағы шынайы ... ... ... Сондықтан да Асан эститикалық мәселелерді, олардың қоғамдағы
көрінуі, шешілу бағамдарына тоқтала ... аса ... ... ... кездесетін қолайсыз табиғат жәйттерін, әсіресе ... ... да ... ... ... ... ... анықтап отырған.
 Табиғаттың биік сұлулығына, оның мызғымас пәктілігіне шек келтірмейді,
тоқтам салмайды. Асанның ... ... ... ... ... ... адамды шабытқа бөлейді.Табиғат
сұлулығын Асан эстетикалық сезімдер мен қабылдап, сол ... ... ... ... ... ... ... бейнелеу арқылы оның
белгілі бір дүниетанымдық көзқараспен сабақтастырады. . Жалпы Асанның адами
іліміндегі ұғымдар мен түсініктер ... ... ... ... ар ... өзін - өзі ... ымырашылдық, сабырлылық т.б. Аққу әсемдіктің ең
жоғарғы сатысы – ақсақтық  деңгейге көтерілген, оны ... ... ... Аққу ... ... символы. Оны ерекше
қасиет тұту парыз. Асан өзінің жан дүниесінің сұлулығын қоса суреттейді.
Француз философы А. ... ... өз ... білетін ақыл иесі” деген
пікіір қанағатшыл Асанға да ... ... ... ... ... ... күрделі идеялық қатынасын бейнелейтін ырымшыл үрдістер
әсер еткен.
Халықтың  дүниеге идеялық қатынастарын Асан өз пайыммымен қорытып, ... ... ... білген. Асан табиғатпен бетпе – бет жүздесіп, оны
жандандырады, адам ... ... ... ... ... ойларын ақтарады.
Өзінің қалауын, тілегін табиғатқа осылай айту ... ол ... ... ... ... ... ... дүниедегі заттардың,
құбылыстардың, процестердің қасиеттерінің мәнділігін арқау ету арқылы
оларға тіке ... ... оның ... ... ... Асан ата – тек ... ... емес, бүкіл түркі халқының қастерлеп жүрген ұлы тұлғасы. Қазақ
үшін Асан ата – халықтың қамқоршысы, ... ... ... бірлігін,
қамын,тыныштығын ойлаған қайраткер. Ол 1361 – 1470 жылдары өмір ... ... ... ... Асан ... ... Ұлытауда дүние салды
деген сөз де бар. ... Сыр бойы аса ... ... ... ... Ата ... ... жерінде бой көтеріп, алыстан ... ... ... ... тағзым етуіміз – мақтанатын жай. Олай болса
әлі күнге ... ... келе ... ... ... толық жинақтау біздің
және келер ұрпақтың парызы.
Сәбитұлы Асан қайғы (14—15 ғғ.) — ... ... ... ... бойында дүниеге келген. Құрбанғали Халидұлы өзінің ... ... ... әйгілі Майқы биді Асан қайғының арғы атасы еді дейді.
Берке хан дүниеден қайтқан соң (1359) ... ... ... ... ... ... құра ... Сондай баянсыз хандардың бірі Ұлығ
Мұхамед болса, Асан қайғы сол Ұлығ Мұхамед ханға ... ... ... болған. 15 ғ. 1420 жж. Ұлығ Мұхамед Сарайдан ... ... Асан ... ... егде ... қарамастан өз әміршісінің
жанында болған.
Алайда, бас сауғалау болмысына жат Асанқайғы кешікпей ... ... ... ... тартыстың ортасына түседі. Керей, Жәнібек
сұлтандар бастаған рулардың Әбілқайыр ұлысынан ... ... бірі Асан ... ... Асан ... жыр ... ... сөздеріне қарағанда, Дешті ... ... ... ... Жайық
бойынан қазақ руларының ірге көтеруін қолдамай, Керей мен Жәнібекке ... ... ... ... Асан ... «Жерұйық» іздеуіне
қатысты айтылатын аңыздардан да халықтың бас құрап, ірге орнықтырып, ... ... ... оған ... ... жүктелгені байқалады.
Ақыры, елдің ертеңін ойлап, еңсесін көтеруді ... ... ... Асан
қайғы Ордадан бөлінген қазақ руларын Шу, Сарысу бойына, Ұлытау төңірегіне
қоныстандыруға атсалысып, ... ... ... ... өткені
мәлім.
Ел аузындағы қария сөздің айтуында, Асан ... ... ... ... ... ... Ал, ... Шоқанның жазуында Асан ата
өмірінің соңғы жылдарын Жетісуда өткізіп, Ыстық көлдің ... ... ... шежіре сөздер мен күй аңыздарына қарағанда, Асан қайғы
халық қамын ойлаған ақылгөй, көреген ғана ... ... ... ... де болған. Көптеген күйлердің аты мен аңыз әңгімесі де әлі ... ... ... ... күнге «Ел айрылған», «Асан ... ... ... ... ... күйлері ғана жеткен.
«Ел айрылған» күйінің құрылысы қарапайым ... ... ... ... ... күйзеліс сезіледі. Тіптен, не боларын күні бұрын
болжай алатын дананың шарасыздығы сияқты торығуы да жоқ ... Мұны ... ... ... ... ... сырлы саздан аңғарасыз.
«Ел айрылған» күйін Ғұбайдолла Мұхитовтың (Орал) тартуында алғаш рет
А.В. ... ... ... ... ақ, ... ... ... 1964 жылы
Мұқас Құсайыновтың (Орал) тартуында Т. Мерғалиев нотаға түсірді.
Зар заман ақындарының ірі өкілдерінің бірі Мұрат Мөңкеұлы былай ... бойы – ... ... бойы – ... қиян,
Маңғыстау бойы – шаңды қиян,
Адыра қалғыр, Үш қиян!
Үш қиянның ара бойынан
Жеті жұрт кетіп жол салған.
Жеті жұрттың кеткен ... ... ... ... мініп ту алған,
Дұшпанын көріп қуанған,
Алмасын қанға суарған,
Аруақты ерлердің
Абыройын төккен жер,
Керегесін кескен жер,
Кесіп бұршақ еткен ... соңы – ... ... ... жер.”
Айтатыны жоқ, нағыз шерлі жүректен суырылған семсер сөздер. Ол –
ақынның ішкі алапат ... ... ... ... ... ... да ақын ... өйткені, аяқ-қолы маталған. Яғни:
Еділді тартып алғаны –
Етекке қолды салғаны.
Жайықты тартып алғаны –
Жағаға қолды салғаны.
Ойылды ... ... ... ... үш ... дағы ... пен Бұхарға
Арбасын сүйреп барғаны,
Қоныстың бар ма қалғаны?!
Мал мен басты есептеп,
Баланың санын алғаны –
Аңғарсаңыз, жігіттер
Замананы тағы да,
Бір қырсықтың шалғаны!
Бірінің ... бірі ... ... Қазтуған жырау да:
Еділді алса – елді алар,
Енді алмаған не қалар?
Жайықты алса – жанды алар,
Жанды алған соң не қалар?
Ойылды алса – ойды ... ... не ... ... Еділ мен ... ... ... Ойыл – “адыра қалғыр үш қияны” ата
кіндігіндей ... ... ... ... немесе ақындардың сөз
ойнатуынан туған жанама тіркестер ме? Енді, Асан ... да ... ... ... ... тапсаң тойынды.
Ойыл көздің жасы еді.
Ойылда кеңес қылмадың,
Ойылдан елді ... ... ... ... ... ойшылы “Ойыл” деген сөзді
жоғарыда ... бес ... ... ... ... ... оның
айтпағы не? Толғаулы атауға жетелеген қандай күш, қандай сиқыр? Қайткенмен
де осы бес ауыз ... ... жүк ... Ал ... ... ... әр
сөздің терең астары болары хақ. Ендеше желмаясымен Жиделі Байсынды іздеп,
шарқ ұрған Асан ... ... ... да ілігуі тегін емес. “Ойыл деген
ойыңды, отын тапсаң тойынды...”. Демек, Ойыл оймауытпен ағып жатқан ... от, ... ... ... ... да ... жер болғаны ғой. ... ... келе ... ... бірі де ... ... Асан ... Абатты жерұйық іздеуге жұмсайды. Ол сондай баларқалы (шөбі мол,
шүйгін) жерге осы ... ... ... де, ... ... ... асығады. Бірақ жол үстінде желмаядан құлап қаза болады. Қобда
жеріндегі атақты Абат-Байтақ ... ... ... Еділ мен ... ... ... “балығы тайдай тулап, бақасы қойдай шулаған”
Ойыл, Қиыл, Жем, Сағыз, Ұлы Қобда, Кіші Қобданың ... ... ... ... толғата сөйлетіп жібергендей.
Ал енді “Ойыл көздің жасы еді” деген тіркесте не сыр бар? “Ойылдың суы
көздің жасы сияқты мөлдір” дегені ме? ... ... ... ... қайнап шығып, негізінен құмдауытты жерлерді қуалай, қазір атақты
Нарын құмына барып жоғалатын, академиялық басылымдарда айтылғандай сегіз
жүз ... ... ... ... және Батыс Қазақстан облыстарын бойлай
өтетін Ойылдың суы, ... ... ... өте ... ... су. Ойыл көз ... ... суының арнасына сыймай, жағасын
ұрар молдығымен емес, ең ... ... ... ... ... ... ... мөлдірлігімен тамсантып келеді.
Бірақ, Асан Ата сұлулыққа ғана тамсанатындардан бөлек, әр құбылыстың
адамзаттық мағынасына тереңдей мән ... ... ... ... ... ұшып ... ... аңсаудан туған қайғыдан, яғни “пенделік қайғыдан”
мүлдем бөлек қайғы. Ендеше, “Ойыл көздің жасы еді” дегенді абыз ата ... ... ... көз алдында өтіп жатқан өмірлік болмыс ... ... ішкі ... ... ... Өйткені, ол өзінің ұзақ
ғұмырында көпті көрді, көбінен ... ... ... етер ой ... ... ой түю үшін оған ... ... толқытып, сыртқа жарып шығаратын
тосын күш, тосын оқиға болуы керек. Қырым хандығының ... ... ... ... ... ... ... белгілі фонтанға Александр
Пушкиннің поэма арнауын ақынның оның сыртқы сұлулығына жалаң тамсануы емес,
Алтын Орда ... ұлы ... ... рет ... ... ... бәсекеге түсуі, оны көз жасындай мөлдір тамшылармен
астарластыра білдіруі немесе еуропалықтар мен ... ... ... ... шыққан Қырым түбегінің ішкі ышқынысына ақындық үн ... қана ... ... Асан ... да, ... де ... төмендіктен
мұңшыл да ойшыл биікке көтеріп әкеткен ... ... ... ғана ... ғана ... болады. Асан Қайғының “Ойыл көздің жасы еді” деуінде де,
міне, осындай тосын күш, ... ... толы ... ... ... ... ... абыздың абыздық ішкі күйзелісін білдіретін үлкен сыр
жатыр.
Атап айтқанда, қазақ тарихындағы ең бір ... ...... Орда
дәуірі екені белгілі. Әлемдік жаулаушылардың дүниені ... ... ... жауласып, ыдырай бастаған, осындай қилы ... ... іс ... ... ... ... ... қамында Қазақ хандығы
“жөргегінде” бұлқына бастаған дәуір. Осындай заманауи қайшылықтар кезеңінде
өмір сүрген және сол ... ... ... ... ... ... ту көтерген қайраткерлерге рухани демеуші болған Сыпыра жырау,
Қазтуған, ... ... ... ... Асан ... ойшыл да семсер
сөздерінің үдере тууының сыры осында, яғни ... ... ... елдің абызына
айналуында болса керек.
Оқиғаны да, ойды да алыстан қамтып, тереңнен толғайтын, ұзақ жасап,
көпті көрген, ер мен ... ел мен ... ... ... бола ... ... “Ойыл көздің жасы еді” деуінде осындай сыр жатыр. ... ... ... іліне қоймаған, қазақ тілінде тұңғыш рет
1966 жылы “Әділет хабаршысы” журналының ... ... ... тек хат ... ... ... орта ... жазба
әдеби тілінде көне ұйғыр жазуымен жазылған, оны сол көне ұйғыр ... ... ... осы ... білетін санаулы, тіпті бірден-бір
деп те айтуға болатын ... ... ... ... көне ... ... ұзақ жыл ... ғалым, филология ғылымдарының докторы А.Ибатов
түсірген, Алтын Орда дәуірінен қазіргі күнге жеткен бар-жоғы ... ... ... Асан ... ... ... да сияқты.
Тоқтамыстың поляк князі Иегейлаға жолдаған бірінші Жарлығы хиджраның
795 жылы (жаңаша 1393 ... ... ... ... ... ... ... “татар тілі” деп аталады) түгелдей ұйғыр ... ... ... ... түсініктілеу болу үшін Жарлықтың мәтінін толық келтіріп
отырмыз.
 
Тоқтамыстың бірінші Жарлығы
қазіргі қазақ тілімен айтқанда) Менің ... ... ... отырған жөнін білдіріп, Құтлұбұға, Асан бастаған елшілер жіберген
едік. Сен де ... ... ... Бұрнағы жылы Бекболат, ... ... ... ... ... ... бастаған бектер
Едіге деген кісіні Темірге ... ... ... ол тіл ... ... еді. ... арам ниетпен хабар жіберіп, ілгері жасырын жетіп
келгенін ... ... ... ... ... ол арам ниетті кісілер
бұрын қозғау салып, әрекет жасағандықтан ел ... ... бұл ... жөні
осылай болған еді. ... ... ... ... ... ... Бекіш, Тұрдышақ-берді, Дәуіт бастаған ұландар мен ... Енді ... ... ... Асан, Тұлы-Қожа бастаған елшілерді
жібердік. Енді тағы ... ... ... елдердің шығындарын (салық) жинап,
барған елшілерге беріңіздер, қазынаға жеткізсін. Және бұрынғы жөн-жосық
бойынша ... ... ... ... ... тағы ... Ұлы ұлыстың қалпында сақталып қалуына тағы жақсы
сай болсын деп, ... ... ... ... ... ... ... Тауық
жылы, тарихтың жеті жүз тоқсан бесінде, ережеп айының сегіз жаңасында, ... ... ... ... ұсыныстың екі жағынан да ... ... ... ордені мен Польша-Литва-Алтын Орда біріккен әскерлері арасындағы
Грюнвальд шайқасынан көреміз. 1410 жылы ... ... ... осы шайқаста Польша әскерін король Ягайло (А.Ибатовтың аудармасында
– Иегейла), Литва әскерін ұлы князь Витаутас, Алтын Орданың ... ... ... ... ... ... баласы Жалеләддин басқарды. Олар
бірлесе отырып негізінен неміс, ... ... мен ... ... ... ... ... орденінің әскерін тас-талқан етті.
Аталған Жарлық Асан Қайғының жыраулық та, қоғамдық та қайраткерлігі
шыңдалып, ... ... ... ... ... Жарлықты жоғары биліктегі
адамдар дайындаған, ханға ұсынылар алдында оны соңғы рет әмірлер тексеріп,
уәзірлерге ұсынған. Тек ... ... ғана ... қол қоюына берілген.
Осылайша ерекше жауапкершілікпен әзірленетін бір ... ... Асан ... рет ... Кәрі ... Алтын Орда дәуірінде Асан Қайғыдан ... ... ... білмейді. Елшілікте осындай тұлғалардың ғана
жүретіні тағы белгілі.
Сондай-ақ ... ... ... бірі Ұлық ... 1428 ... ... жазылған, ешкі терісінен иленген жұмсақ, жұқа былғарыға оралған
Жарлығындағы: “Бұрынғы хан ағаларымыз (бен) сіздің Үрім уәлаятының ... ... бен елші ... жиылып, арнайы сәлем алысып,
сауда ... ... ... ... ... болған едік, кейіннен хан
ағамыз Тоқтамыс хан сіздің ұлы бабаңыз бойынша Ғазы Баязит Бекпен бұрынғы
жақсы жөн-жосық ... елші ... ... ... сәлем алысып,
екеуі тағы достық, жақсылық арқылы тәңірінің рахметіне ие болды.” деген
жолдар да осы ... ... ... ... ... ... ... Орда әміршілерінің бірі, Тоқтамыстың
немересі Ұлұғ-Мұхаммедтің ХV ғасырдың жиырмасыншы жылдарында ... ... ... ... елші етіп ... ... ... Асан Қайғы өмірінің біраз кезеңінің осы ... ... ... ... Сонымен бірге Тоқтамыстың аталған Жарлығында аты
аталатын Едіге Тоқтамыс сырттай өлім ... ... 1395 ... Терек
шайқасынан соң Алтын Орданың жалғыз қожасына айналған атақты Едіге болуы да
бек ... Асан ... ... ... қылмадың” деп ел ішіндегі бірлікке,
тыныштыққа үндеуі оның осындай ... ... ... ... ... көрінісі емес пе екен деген ой туады. Абыз тек “Ойылда ... ... киік ... ... ... тоғай егіннің
Ойына келген асын жейтұғын
Жемде кеңес қылмадың
Жемнен елді көшірдің ...
... Елбең-елбең жүгірген,
Ебелек отқа семірген,
Екі семіз ... ... ... күн ... ... қиянға
Еңкейіп келдің тар жерге,
Мұнда кеңес қылмадың, –  деп, бүкіл ноғайлы жұртының ... ... ... іс қылу Асан ... ... ... Сыпыра жыраудың да
Тоқтамыс пен Едігені татуластыратыны бар ... ... ... 1991. ... ... ... ханы Әжен мен
ноғайлы елі жауласқанда Асан мен ... Абат та екі елді ... ... ... ... ... ... ауылының солтүстік-батысында
Мастағат (Мәссағат) деп аталатын аласалау төбе бар. ... ... ... тілі ... мен ... ... атты
еңбегінде, ертеде Асан Қайғы бастаған игі жақсылар ел ... ... ... өткізгендіктен, бұл төбенің атауын “мәслихат” деген ... ... ... ... да, Асан ... ... ... қылмадың, Ойылдан елді
көшірдің” деп, халық атынан толғауы сол халықтың тағдырын өзгертер, маңызы
орасан зор ... ... ... ... Сол ... ... тағдырлы
оқиға – Жәнібек пен Керей ханның Әбілхайыр ханмен араздасып, Шу бойына
бөлініп көшуі. Оның ... ... ... ... қазысы – әділ
төреліктері үшін Ақжол атанған Дайырқожа ... би мен ... тағы ... ... ... Қобыланды батыр қастасады. Бір күні ... ... ... ... Дайырқожаның жақтасы Әз-Жәнібек
халықтың ескі салты бойынша Қобыландының басын сұрайды. Өйтсе қалың қыпшақ
бүліншілік ... ... соң ... ... үш ... құнын алып
бітіс дейді. Жәнібек бұған көнбей, бөліне көшеді.
Дайырқожаның әкесі Қодан тайшының:
Қарақыпшақ Қобыландыда нең бар еді, құлыным!
Сексен ... ... ... ... ... ме ... жолға салдық бұл ноғайлы ұлының!
Аққан бұлақ, жанған шырақ жалғыз күнде ... ... нең бар еді, ... ... қаза болған ұлының сүйегін айналып, жылап жүріп шығарған жыры
сақталған. Қодан тайшы “қарақшы” демейді, ... ... тек ... ... нең бар еді, ... деп, ... зарын айтады.
Қобыланды Асан Қайғының толғауына арқау ... Ойыл мен ... ... жол ... ... қабірінің үстіне мазар
тұрғызылған. Ол ... ... ... рет 1906 жылы В.В.Карлсон, кейін
Жозеф-Антуан Кастанье қағазға түсірді. Облыс әкімі ... ... ... ... ... батыр бабаның кіндік қаны тамған жердегі ұрпақтарының
табанды жүргізген ізденістері нәтижесінде ... ... ... ... ... кешенді зерттеуден кейін, 2006 жылы батыр
бабаның асыл сүйегін ұлықтау және қайта ... ... ... Ел аузында аңыз
болып кеткен, Жиренқопа аспанында Құртқаның батырына деген мәңгілік ... ... ... ... бір ... ақша ... рәсім кезінде де
қалықтап тұрып алуы рәсімге қатысушыларды бір толғантса, олар құлпытастағы:
“Бұл жерде қазақ ... ... ... ... айналған, ортағасырлық
Алтын Орда, Ноғай Ордасы дәуірінің көрнекті тұлғасы Қарақыпшақ Қобыланды
батырдың асыл ... ... ... ... оқып тағы ... осы ... ... жатқан, бабамыздың есіміне қатысты жәдігерлерді, солардың
ішінде Қобыланды қаруын жаныған, Ресей мен ... ... ... әкелінген, ұзындығы 3 метр, ені 60 ... ... ... ... ... ... бас иіп, тағзым етті.
Жақында Қобыланды батырдың кесенесі тұрғызылды, соның ... ... ... деңгейде ғылыми-практикалық конференция және батыр
сүйегі жатқан Жиренқопа жерінде салтанатты жиын өтті.
Қорытынды
Асанның танымдық қабілеті табиғаттағы заттардың қасиеттерін ... ... ... ... мөлшеулерге бағытталады. Қоршаған
табиғаттағы заттық мәндерден олардың адамға, өмірге ... ... ... ... ... білген Асан көшпелі қоғамның
әлеуметтік ... ... ... ... ... отырады .  Асан
Жерұйықты іздеуде деректер бойынша Ақ ... ... жеті ... шейін
сапар шегеді. Дүниенің төрт бұрышын арлайды. Оның ... ... ... ... халықтарының көшпелі қоғам өркениетінің өкілдері арасында
тарихта Асан Қайғыға тең келетін ... ... жоқ. ... ... ... ... деп қарастырып, өтірік аңыз ертегілер қатарына
жатқызуға мүлде болмайды. Асан Қайғы болса сезімдік таным мен ... жаңа ... ... ... ... Жерұйықты іздеу
барысында Асан жүрген жеріндегі жақсы қонысқа, жаман қонысқа баға ... Асан ... да сол ... мейірімділігіне үміт арту арқылы
сабырлық ... ... ... ... "кезбелік” философиясының
жүйесін жасаған. Көшпелі өркениетті құтқару үшін Асан ... ... ... зер салуды айрықша насихаттайды. Асанның ... ... ... алғашқы ақиқатты табу, соған көз жеткізу.
Табиғат заңдылықтарының адам ... ... ... Асан ...

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Асан қайғының қоғам туралы философиясы3 бет
Жалпы мектептегі музыка сабағында жыршы-жыраулардың алатын орны75 бет
Мәдени даму мен теориялар14 бет
Қазақ философиясының тарихы14 бет
Асан қайғының көшпенділер философы, халық арманының жоқтаушысы аталуының себебі6 бет
Қазақ ақын-жырауларының тәлім-тәрбиелік идеялары8 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
Асан Қайғы2 бет
Асан Қайғы туралы аңыздар32 бет
Асан Қайғының танымындағы дүниге көзқарасы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь