Экожүйенің тұжырымдамасы

Мазмұны
1 Кіріспе 3
2 Экожүйенің тұжырымдамасы 5
2.1 «Экожүйе» терминінің жалпы ұғымы мен тарихы 5
2.2 Экожүйелердің жіктемесі 9
3 Экожүйелердің құрамы мен функционалдық құрылымы 11
4 Қорек тізбектері, трофикалық жағдайлар мен экожүйелердің энергетикасы 13
5 Экожүйелердің өнімділік теориясы 16
6 Гомеостаз және экожүйелердің ашықтығы 18
7 Экожүйелердің динамикасы мен дамуы 21
8 Экожүйе тұрақтылығы мен қабілеттілігі 22
Қорытынды 24
Экологияда «биогеоценоз» ұғымымен бірге «экожүйе» ұғымы қолданылады. «Экожүйе» ұғымын ағылшын ботанигі А.Д.Тенсли ұсынды. А.Д.Тенсли экожүйе құрамына организмдер де, абиотикалық орта да кіретін жер бетіндегі тірі табиғаттың негізгі функциялық бірлігі деп есептеп, оның әр бөлігінің екіншісіне әсер ететініне назар аударды. Әдетте «экожүйе» және «биогеоценоз» ұғымдарын синоним ретінде қарастырады. Алайда бұл бір-біріне дәл сәйкес келмейді. Экожүйеде әртүрлі дәрежедегі зат алмасу процесі жүретін жүйе болса, биогеоценоз - белгілі бір өсімдіктер жамылғысы (фитоценоз) алып жатқан территориялық ұғым. Экожүйе - мөлшері әртүрлі табиғи (мұхит, тундра, орман, құмырсқа илеуі және т.б.) және жасанды (аквариум, ферма территориясы, қала) кешендерге қатысты қолданылатын кең ұғым. Экожүйе, экологияның ең негізгі обьектісі - тірі организмдер жиынтығының қоректену, өсу және ұрпақ беру мақсатында белгілі бір тіршілік ету кеңістігін бірлесе пайдалануының тарихи қалыптасқан жүйесі.
Биогеоценоз шекарасы көбіне түрлік құрылысы мен құрамы біртекті өсімдіктер жамылғысы қауымдастықтарымен анықталады. Биогеоценоз экожүйенің бір варианты болып табылады. Алайда экожүйе мен биогеоценоз арасында айтарлықтай айырмашылық болмағанмен, соңғы кезде «экожүйе» ұғымы кең қолданылады. Экожүйе - зат айналымы жүре алатын организмдер мен бейорганикалық компоненттер жиынтығы. Экожүйелер арасында биогеоценоздар арасындағы сияқты анық шекара жоқ, бір экожүйе біртіндеп екінші экожүйеге ауысады. Үлкен экожүйелер кіші экожүйелерден құралады. Мысалы, құмырсқа илеуі, томар, жануарлардың салған іні ішіндегі тіршілік ететін организмдерімен (микрожүйе) бірге орман экожүйелерінің (мезоэкожүйе) құрамына кіреді. Орман экожүйелері басқа экожүйелермен (шалғындық, су айдыны, егістік) бірге табиғи аймақ, физико-географиялық аудан сияқты (макроэкожүйе) одан да үлкен экожүйелер құрамына енеді. Жер бетіндегі барлық экожүйелер атмосфера және Әлемдік мұхит арқылы байланысып - биосфераны түзеді. Экожүйелердің құрамы көптеген факторларға, бірінші кезекте климатқа, геологиялық жағдайларға және адам әсеріне байланысты. Егер негізгі ролді автотрофты организмдер - продуценттер атқарса жүйені автотрофты деп атайды. Егер экожүйеде продуценттер болмаса немесе олардың ролі мардымсыз болса (мысалы, мұхит тереңдіктері, биік тау мұздықтары) мұндай жүйелерді гетеретрофты деп атайды. Экожүйелер табиғи немесе антропогенді болуы мүмкін, мысалы, ауыл шаруашылық, қала, өнеркәсіптік экожүйелер. Жер бетіндегі маңызды экожүйелер болып: тайга, тундра және полярлық белдеулер, мүхиттар, жағалаулар, батпақтар, мангралық тоғайлар, қоңыржай аймақтағы далалар мен ормандар, саванналар, таулар, аралдар және т.б. болып табылады. Экожүйенің бірнеше түрлерін ажыратады: - микроэкожүйе (мысалы, шіріп жатқан ағаш діңі); - мезоэкожүйе (орман, көл, батпақ); - макроэкожуйе (континент, мұхит); - ғаламдық экожүйе (Жер биосферасы).

Ю.Одум (1986 ж) табиғи экожүйелердің үш түрін бөледі: жер беті (тундра, тайга, дала, шөл т.б.), тұщы су (көлдер, өзендер, батпақтар) және теңіз (ашық мүхит, өзен құйылыстары) экожүйелері. Бұл классификацияның негізінде өзіне тән белгілері, мысалы, жер беті экожүйесі үшін - өсімдіктер жамылғысы, тұщы су экожүйелері үшін - судың физикалық қасиеті жатыр. a Юджин Одум (1913—2000). В. Н. Сукачёв (1880—1967).
1. Бараев А.И., Сулейменов М.К. және басқалар. Почвозащитная система земледелия.-Алматы,1985
2. Богарное земледелие. –Алматы, 1976
3. Ерлепесов М.Н., Турешев О.Т. Орошаемое земледелие. – Алматы, 1973
        
        Кіріспе
Экологияда ұғымымен бірге ұғымы қолданылады. ұғымын ағылшын ботанигі А.Д.Тенсли ұсынды. А.Д.Тенсли ... ... ... де, ... орта да ... жер ... тірі ... негізгі функциялық бірлігі деп есептеп, оның әр бөлігінің екіншісіне әсер ететініне назар аударды. Әдетте және ... ... ... ... Алайда бұл бір-біріне дәл сәйкес келмейді. Экожүйеде әртүрлі дәрежедегі зат алмасу процесі жүретін жүйе болса, ... - ... бір ... ... ... алып ... ... ұғым. Экожүйе - мөлшері әртүрлі табиғи (мұхит, тундра, орман, құмырсқа илеуі және т.б.) және жасанды ... ... ... қала) кешендерге қатысты қолданылатын кең ұғым. Экожүйе, экологияның ең ... ... - тірі ... ... қоректену, өсу және ұрпақ беру мақсатында белгілі бір тіршілік ету кеңістігін бірлесе пайдалануының тарихи қалыптасқан жүйесі.
Биогеоценоз шекарасы көбіне түрлік ... мен ... ... ... ... ... ... Биогеоценоз экожүйенің бір варианты болып табылады. Алайда экожүйе мен биогеоценоз арасында айтарлықтай айырмашылық болмағанмен, ... ... ... кең ... Экожүйе - зат айналымы жүре алатын организмдер мен бейорганикалық компоненттер жиынтығы. Экожүйелер арасында биогеоценоздар ... ... анық ... жоқ, бір ... біртіндеп екінші экожүйеге ауысады. Үлкен экожүйелер кіші ... ... ... ... ... томар, жануарлардың салған іні ішіндегі тіршілік ететін организмдерімен (микрожүйе) бірге орман экожүйелерінің (мезоэкожүйе) құрамына кіреді. Орман экожүйелері басқа ... ... су ... ... бірге табиғи аймақ, физико-географиялық аудан сияқты (макроэкожүйе) одан да үлкен экожүйелер құрамына енеді. Жер бетіндегі барлық экожүйелер атмосфера және ... ... ... ... - ... ... Экожүйелердің құрамы көптеген факторларға, бірінші кезекте климатқа, геологиялық жағдайларға және адам әсеріне байланысты. Егер негізгі ролді автотрофты организмдер - продуценттер ... ... ... деп ... Егер экожүйеде продуценттер болмаса немесе олардың ролі мардымсыз болса (мысалы, мұхит ... биік тау ... ... ... гетеретрофты деп атайды. Экожүйелер табиғи немесе антропогенді болуы ... ... ауыл ... ... ... ... Жер бетіндегі маңызды экожүйелер болып: тайга, тундра және ... ... ... ... ... ... тоғайлар, қоңыржай аймақтағы далалар мен ормандар, саванналар, таулар, аралдар және т.б. болып табылады. Экожүйенің бірнеше түрлерін ажыратады: - микроэкожүйе (мысалы, ... ... ағаш ... - ... ... көл, ... - ... (континент, мұхит); - ғаламдық экожүйе (Жер биосферасы).
Ю.Одум (1986 ж) табиғи экожүйелердің үш ... ... жер беті ... ... дала, шөл т.б.), тұщы су (көлдер, өзендер, батпақтар) және теңіз (ашық мүхит, өзен құйылыстары) экожүйелері. Бұл классификацияның ... ... тән ... ... жер беті ... үшін - өсімдіктер жамылғысы, тұщы су экожүйелері үшін - судың физикалық қасиеті жатыр. a Юджин Одум (1913 -- 2000). В. Н. ... (1880 -- ... ... ... жалпы ұғымы мен тарихы
Өсімдіктердің немесе жануарлардың қайсы бір ... ... ... ... ... өзі ... ... өкілдерінің әртүрлі жинақтарымен үйлесетін әралуан қауымдастардщың құрамына кіруі мүмкін. ... ... ... ... - ... ... ... үйлесуінен емес, олар іріктеліп, сандардың арақатынасы және заттардың үздіксіз ауыспалы айналымымен нақты бөлінетін энергия ... ... ... ... - уақыт ұйымдастырылып құрылған
Тірі ағзалар мен олардың жансыз (абиотикалық) қоршаған айналысы бір-бірімен ... ... әрі ... ... ... Осы ықпалдасулармен оларға қатысатын объектілердің жиынтығын жүйе тұрғысынан тұтас бүтін ретінде қарастыра отырып, тірі ... сан ... ... яғни тірі ... ... жиынтықтарын жеке атауға болады. Осы учаскеде барлық бірлесіп тіршілік ететін ... ... және ... ... ... ағыны айқын белгілі бір биотикалық құрылым мен тірі және ... ... ... ... ... ... ... өзара ықпалдасатын кез келген биожүйе (биотикалық қауымдастық) ... жүйе ... ... деп ... айтқанда, бір-бірімен тұрақты заңды өзара байланыстағы, бірге мекендейтін әртүрлі ағзалардың және олардың тіршілік ету жағдайларының жиынтығы экологиялық жүйе ... ... деп ... - ... ... функционалдық бірлік, оған ағзалар мен жансыз табиғат - ... ... ... әсер ... және Жердегі өмірдің осы нысанын қолдау үшін қажетті құрамдастар кіреді. Егер біз биомдар мен биосфера деңгейінде туындайтын проблемаларды тұтастай ... ... ... онда ең ... ... ... ... зерттеуге тиіспіз.
Экожүйенің мысалы ретінде қоғалды, орманды, көлді және т.б. келтіруге болады. Кез ... ... ... орта құрайтын, яғни эдификатор - сол бір түрдің популяциясын немесе ... ... ... білдіретін құрамдас болады. Мысалы, орманды бір түр ағаш өсімдіктерінің популяциясы немесе бірге мекендейтін бірнеші түрдің популяциялары жетекші орта ... рөл ... ... ... ... Өзін - өзі ... өсімдіктер мен жануарлар ағзалары популяцияларының жиынтығы ретінде сипаттауға болады. Басқа жүйелер жөнінде осыны айтуға болады. Жер ... ... ең ірі ... ... табылады.
терминінің қысқаша тарихы. терминін алғашқы рет 1935 жылы ағылшын ... А. ... ... Ағзалар мен ортаның (сондай - ақ адам мен табиғаттың) бірлігі ... көне ... ... ... ... болады. Айлайда, экожүйе жүйелі түрде өткен ғасырдың соңында ғана қарастырыла бастады. Мәселен, неміс ғалымы Карл Мёбиус 1877 жылы устрица банкісінденгі ... ... ... ... ... ... биолог С. Форбс көл жөніндегі өзінің дәстүрлі еңбегін ретінде жариялады. Осы мәселеге орыс және ... ... ... үлес ... Мәселен, орман экологиясы саласында маманданған белгілі ғалым В. В. Докучаев (1846-1903) пен оның шәкірті Г. Ф. Морозов ... ... ... деп ... ... ұғымына жақын. Осы пәнді зерттейтін ғылым тиісінше биоценология деп аталады.
термині bios - өмір және koinos - ... ... грек ... пайда болды. Терминді өзінің атты кітабының тұтас ... деп ... ... ... К. ... ... рет ХІХ ... алғашқы рет пайдаланды.
БИОГЕОЦЕНОЗ
Экотоп
Атмосфера
(климатоп)
Топырақ қабаты
(эдафотоп)
Өсімдіктер
(фитоценоз)
Жануарлар әлемі
зооценоз)
Микроағзалар
(микробиоценоз)
1-сурет. ... В. Н. ... ... ... ... ... мен биоценоз ұғымдарының арасында ... ... ... ... И. А. Шилов: , - деп жазды. Мұның өзінде ол осы жүйенің негізгі сипаттамасы ... оның ... мен ... ... ... жүйенің жекелеген ағзаларды емес, популяциялардың арасындағы ... ... атап ... ... ... ... ... ұзақ уақыт бойы бірлесіп тіршілік етудің нәтижесінде қалыптасады. Олардың заңды өзара қарым-қатынасының нәтижесінде ... ... ... ... - заттардың биогендік ауыспалы айналымын қолдау жүзеге асырылады.
Биогеоценоз жөніндегі ғылымды қалыптастырған академик В. Н. Сукачевтің анықтамасында сәйкес биоценоз ... ... ... ... ... ... және оны нақты табиғи жағдайларда қамтамасыз ететін жалпы ... ... ... тірі ... ... ... тобы ... табылады.
Қазіргі уақытта бірқатар экологтар мен деген ұғымдардың маңызы бірдей деп пайымдайды. Алайда, осы ұғымдардың ... ... жоқ ... ... - бұл тірі ... ал ... ... құрамдастан басқа абиотикалық, яғни жансыз құрамдастыр да кіреді. Биоценоз бен экожүйенің ... В. Д. ... пен Т. Г. ... бөлді. Олардың анықтамасына сәйкес - бұл осы ... ... ... айтарлықтай (тұрақты немесе кезең-кезеңмен) қатысатын биологиялық түрлердің барлық популяцияларының жиынтығы. Олар ... ... ... ... ... ... ... орнына деген термин қолданылады.
Биоценоз жөнінде сөз қозғалғанда оның ... бір орта ... ... және ... деп ... белгілі бір кеңістікпен шектелетіні атап өтіледі. Биоценоз бен биотоптың жиынтығы биогеноценоз деп аталады.
Академик В. Н. Сукачевтің анықтамасы ... ... - Жер ... ... бір ... ... табиғи құбылыстардың (ауаның, тау-кен жыныстарының, өсімдіктердің, жануарлар әлемі мен ... ... ... пен ... ... өзін ... ... өзара ықпалдасуына айырықша ерекшелік тән мен өзара және табиғаттың басқа құбылыстарымен затпен және энергиямен ... ... бір ... ... ... қозғалып, дамитын, іштей қарама-қайшылықты тұтас жиынтығы. Іс жүзінде осы анықтама терминінің анықтамасымен ... ... ... ... мен ... ... жөніндегі мәселе әлі шешімін тапқан жоқ. мен ұғымдарының және осы ғылымдардың мәнінің бірдейлігі жөніндегі көзқарасқа ... ... В. Д. ... пен Т. Г. ... биогеоценология ғылымдық білімінің жеке саласы емес, қарсы қоюға болмайтын жалпы экологияның тарауы болып табылады деп санайды.
Жоғарыда айтылғанның ... ... ... біз бұдан әрі экожүйе жөнінде ең кең таралған термин ретінде және биотикалық ... ... ... биоценоз деп айтатын боламыз.
Ал Н. П. Наумовтың түсінігіне сәйкес, биоценоз биогендік ауыспалы айналымның негізінде пайда болған және оны нақты ... ... ... ететін, жалпы тұрғылықты Жерлерді мекендейтін биосфераның тірі ағзалардың тарихи қалыптасқан тобы болып табылады.
Алайда, әдебиетте ағзалардың тіршілік етуінің ... ... олар ... ... ... ... ... үшін биоценоз термині мен ұғымын пайдалану жеткіліксіз екені атап өтіледі. Экология ... ... ... ... ... ... мен басқару мәселелерін шешуде биоценотикалық тәсілдеменің жеткіліксіз екені академик В. Н. ... ... ... жүйе ... ... ілімінің әзірлемесінде айтылды. Ол биоценоздың тірі ағзалар құрамдастарымен қатар өзі экотоп деп атаған ... ... ... кіретін сызбасын жасады. Биоценоздың құрамына өсімдіктер, жануарлар мен микроағзалар, экотоптың құрамына - ... мен ... ...
Кейіннен биогеоценоз туралы түсініктер кеңейе басталды. Биогеоценоз жердің үстіңгі қабатында ұзақ уақыт бойы ... және ... ... да ... ... және зат ... ... типтері мен оның компоненттерімен өзара әрекеттесетін біртекті табиғи құбылыстардың (атмосфера, тау жыныстары, өсімдіктер және ... ... ... және ... жағдайлар) жиынтығы деп аталады. Биогеоценоздың маңызды қасиеттерінің бірі - ондағы барлық ... ... ... ... жеке ... ... ... климат топырақ факторларының жағдайы мен режиміне қажетті ... ... ... тірі ... ... ету ортасын құрайды. Өз кезегінде топырақ климаттың ерекшеліктерін анықтаумен қатар ... ... ... оның шағылдандыру қасиеті - альбедо), жануарларға, өсімдіктерге, микроағзаларға ықпал етеді. Барлық тірі ... ... ... ... ... ... ... мекен ету ортасы,немесе өлім факторы болып табылады.
мен ұғымы бір-біріне жақын, ... ... ... А. Тэнслидің анықтамасы бойынша, экожүйелер - бұл заттар мен энергияның сыртқы және ішкі ... ... ... ... тірі және ... ... мөлшерсіз тұрақты жүйелері.
Сөйтіп, экожүйе - бұл ... ... ... ... гүл салынған қыш құмыра мен басқарылатын ғарыш кемесі, сондай-ақ ... ... ... ... ... көп ... тән емес, сондықтан олар биогеоценозға кірмейді. Экожүйеге ... ... ... ... Демек, ұғымы ұғымынан кең, яғни кез ... ... ... жүйе ... ... ... кез ... экожүйе биогеоценоз деп саналмайды, мұның өзінде биогеоценоздар - бұл өзінің айқын ... бар Жер ... ... мен компьютерлік техниканың қарқынды дамуының арқасында жалпы жүйелер теориясы әзірленіп, экожүйелердің экологиясы деп аталатын жаңа, сандық бағыт дами ... ... ... ... ... ... зерттелген физикалық жүйелердің тұтас жүйелердің, тіршілік заңдарына қай шамада бағынатыны және экожүйелердің өзін-өзі ұйымдастыруға қаншалықты ... ... ... ... осы ... ... жауап табылған жоқ, оны зерттеу жалғасуда.
Экожүйелердің жіктемесі
Экожүйелерді жіктеудің олардың арасындағы байланысты анықтайтын ең маңызды ... ... ... ... ... ... әсерінің байқалу дәрежесі және т.б. бойынша жіктеудің бірнеше өлшемі қолданылады. ... ... ... ... бір тұрпатына негізделген биомдық жіктеме өте жиі кездеседі. Биом - ... ... ... ... ... тұрпатымен сипатталатын ірі өңірлік биожүйе. Биожүйе Жер үсті, тұщы су, теңіз биомдарына бөлінеді. Жер үсті биомдарына ... ... және ... экожүйелері), бореальдік қылқан жапырақты ормандар, қалыпты аймақтың жапырақтары құрайтын және аумақтардың табиғи ... ... ... бір ... үйлесетін ормандары т.б. кіреді.
Тұщы сулы экожүйелер ағынсыз су, ағатын су, ... ... ... бөлінеді.
Ашық мұхит, континенталдық қараң суы, апвеллинг, эстуария аудандары, теңіз түбі ... ... ... ... ... де, ... Жер астындағы да экожүйелер кеңістікте де және уақытта да мүлшдем біркелкі құрылым болып табылмайды.
Жер үстіндегі экожүйелер көп ... яғни ол ... ... ... бөліктерге тік бөлінеді. Әрбір қабаттың шегінде осында мекендейтін өсімдіктердің, омыртқалы және ... ... ... ... ... ... ... Жер үстіндегі биогеоценоздардың көлденең құрылымдық бөліктері синузия деп аталады. Мысалы, орман геогеоценозының көлденеңінен бір текті еместігі ... және ... ... ... температураның динамикасымен байланысты. Қауымдастық құрамына әртүрлі қауымдастықтар бірдей қатыспайды: жағдайы жақсы кейбір түрлер өктемдік етеді;кейбір ... ... ... ... ... тіршілік етеді және предоминанттар деп аталады. Сонымен ... ... бұл ... жай ғана ... ... ... температураның ылғалдың, жарықтың, Жер-топырақ жағдайының режимін анықтай отырып, қауымдастықты ... ... ... да болуы мүмкін.
Экожүйелердің құрылымы жөніндеайтылғанның барлығы су жүйелеріне де қатысты. ... ... ... мен басқа да су жануарлары, сондай-ақ өсімдік ағзалары әртүрлі тереңдікте мекендейтіні белгілі. Сонымен бірге су және Жер астындағы экожүйелердің ... ... - ... ... ... ... ... елеулі айырмашылық бар.
Ең алдымен, су қоймалары көлдер, тоғандар, батпақтар жататын ақпайтын су ... ... ... ... және ... мен ... яғни ... сулар кіретін ағынды су қоймалары деп аталатын екі үлкен топқа бөлінеді.
Экожүйелер мөлшері бойынша ... ... ... ... мезожүйелерге (қолдан жасалған тоған, ірі тәжірибелік қондырғылар, жылыжайлар), макрожүйелерге (табиғи экожүйелер,орман), мегесфераға (биосфера) бөлінеді.
Экожүйелер адамның әсер етуі бойынша адам ең аз әсер ... ... ... ... көл); адам ... әсер ... ... (қала, кент, рудник); жасанды, яғни адам толық жасаған (ғарыш кемесі, жылыжай, зертханалар) экожүйелерге бөлінеді. ... ... ... ... ... ... ... пайдалану мен басқарудың ұтымды тәсілдемелері мен тәсілдерін әзірлеуге болатын экожүйелердің белгілері мен қасиеттерін жүйелеп, топтастыруға ... ... ... мен ... ... ... ... түсініктер әрбір экожүйенің меншікті материалдық-энергетикалық қамтамасыз етілуі мен белгілі бір ... ... бар ... ... ... тірі және ... бөліктерден тұрады. Тірі бөлікте әрқайсысы заттардың ауыспалы айналымында белгілі бір жұмысты атқаратын және олардың арасындағы байланыс 2-суретте көрсетілгендей қорек ... ... ... ... бірнеші тобы тіршілік етеді.
Энергия көзі
(Күн) ... ...
1 ... ... реттің
консументтері
(зоофагтер)
Детрифагтер
Минералдық
заттар
Редуценттер
2-сурет. Экожүйеде заттар мен энергия алмасуының
оңайлатылған сызбасы
Тірі бөлікте әртүрлі тәсілмен қоректенетін ағзаларға, яғни ... ... ... ... ... ... ағзалар) - өзінің денесінен органикалық емес заттардан, фотосинтез ... ... ... көмірқышқылы газы мен судан органикалық зат шығаратын ағзалар. Олар экожүйеде ... жаңа ... ... ... ... үшін ... береді, яғни өнімді бастапқы өндіруші - экожүйенің продуценті болып ... ( ... ... ) - ... ағзалардың даяр органикалық заттары мен олардың тыныс- тіршілігінің өнімдерін тұтынатын ағзалар. Бұл топқа барлық жануарлар, саңырауқұлақтар мен ... ... ... ... - ... салыстыратын болсақ, гетеретрофтар оргеникалық заттарды тұтынушы мен деструкцияға (бүлдіруге) қатысу ... ... олар ... мен ... ... - өздерінің өсуі мен тыныс-тіршілігі үшін ағзалардың қажетті органикалық ... ... ... мыналар жатады:
* 1 реттегі консументтер - өсімдікпен қоректенетін жануарлар (фитофагтер), тірі өсімдіктермен ... ... көк ... қаз, қой, ... піл);
* ІІ реттегі консументтер - басқа ... ... ет ... ... - ... ғана ... ... басқа жыртқыштарға шабуыл жасайтын әртүрлі жыртқыштар, жәндіктер,жәндікпен қоректенетін жыртқыш құстар, жыртқыш рептилийлер мен ... ... және ... көрегін тұтынатын аралас қоректі - ет қоректі, - өсімдік қоректі және талғаусыз қоректі ... да өмір ... тағы бір ... ... немесе сапрофагтер - өлі органикалық заттармен - өсімдіктер мен жануарлардың тыныс-тіршілігінің қалдықтарымен және ... ... ... ... Бұл әртүрлі құрттар, бунақ аяқтылар (кен,көп аяқтылар, жәндіктердің личинкасы, копрофаг-қоңыздар) - олардың барлығытазарту функциясын атқарады.Детритофагтер топырақты,торфты, су ... ... ... қалыптастыруға қатысады.
Редуценттер немесе сапротрофтар (шірікпен қоректенетін) - бактериялар мен төменгі саңырауқұлақтар - ... ... ... ... ... үшін ... дейін бөлшектеп, консументтер мен сапрофагтердің бүлдіргіш жұмысын аяқтайды, яғни ол органиканың шіруін толық минералданғанға дейін жеткізеді. Және экожүйе ортасына ... ... ... элементтер мен қос қышқылды көміртегініңсоңғы үлестерін қайтарады.
Кез келген экожүйедегі барлық атап өтілген ағзалардың топтары заттар мен энергияның ... ... ... ... ... ... жасайды. Олардың бірігіп іс-қимыл жасауы құрылым мен биоценоздың тұтастығын сақтап қана қоймай, экожүйенің экологиялық ... ... ... ... ... ... әсер етеді.
Экожүйенің ешбір бөлігі басқа бөлігінсіз тіршілік ете алмайды. Экожүйенің құрылымы қайсыбір себеппен бұзылса, ағзалардың, топтардың тобы ... ... онда ... реакциялар заңына сәйкес бүкіл қауымдастық өте өзгеруі ... ... ... ... Алайда, бір түр құрып кеткеннен кейін, біраз ... ... оның ... ... ағзалар, алайда, экожүйеде ұқсас функцияларды атқаратын басқа түр ... ... ... мен ... ... ... ... ерекшелік органикалық заттарды құрайтын биогендік элементтер заттардың ауыспалы айналымына көп рет қатысуымен,ал энергияның ағыны бір бағытта әрі кері қайтпайтынымен ... ... ... ... бір рет ... ... екінші заңына сәйкес энергияның трансформациясының әрбір сатысында оның елеулі бөлігі жылу түрінде сөзсіз сейіледі.
Қорек тізбектері, трофикалық жағдайлар мен
экожүйелердің энергетикасы ... тірі ... ... ... ... қорек (трофикалық) өзара қарым-қатынастарға негізделеді. Биоценоз мүшелерінің арасындағы ... ... ... () ... ... әртүрлі ағзалардың қоректегі энергияның тізбек бойынша берілетін қоректің қорек қатарын құруға болады. Ұзын қорек ... ... ... артикалық теңізді мекендеушілердің ретін: ет қоректі планктонофагтер (құрттар,шаян тәрізділер , моллюскілер, тіен терілер)-->балықтар (жыртқыш балықтардың 2-3 ... реті ... ... аю>>,- деп ... болады. Жер үстіндегі экожүйелер әдетте, қысқа келеді. Қорек тізбегі, әдетте, қазіргінақты бар қорек ... - көп ... ... ... ... түрде бөлінеді.
Гетеротрофтардың басым бөлігін детриттің, яғни өлі органикалық қалдықтардың ... ... ... мен сапрофиттер құрайды. Осыған байланысты трофикалық тізбектер жайылымдық немесе бірінші буынын фотосинтездейтінағзалар құрайтын жеу тізбектері мен қураған ... ... ... ... қалдықтарынан басталатын детриттік шіру тізбектеріне бөлінеді.
Қорек қатынастарының белгілі бір ретінің арқасында ағзалардың белгілі бір тобының қоректенуімен байланысты экожүйедегі ... мен ... ... ... трофикалық деңгейлер бөлінеді. Трофикалық деңгей-энергияның қорек тізбегіне айналу ... ... ... ... ... 1 ... консументтері - екінші, 2 реттің консументтері - ... ... ... ... бір ... ... екіншіге беру үдерісінің мөлшерін өлшеу қорек тізбегінің әртүрлі ... ... ... ... ... ретінде анықтауға болатын экологиялық тиімділікті көрсетеді. Экологиялық тиімділік - мөлшерсіз мөлшер және ... ... ... ... ... сіңірген Күннің энергиясын химиялық байланыстар энергиясына айналдырудың экологиялық тиімділігі әдетте 1-5 %-ды, энергияны продуценттерден 1 реттің ... ... оның ... ... үшін - ... құрайды. Энергияның негізгі бөлігі (80-90%) тыныс алуға, өсу мен құрылымды қолдауға жұмсалады, жылуға біртіндеп кетеді, сіңірілмеген тамақтың қалдықтарымен ... ... ... ... ... ... ... сәйкес (әдетте 10%) энергия әрбір буынға көшу оның мөлшер біршама азайтады. ... ... ... ... ... ... ... соңында процесс қайтадан басталуы тиіс болғандықтан, энергия ыдырап, жоғалады.
Бір трофикалық деңгейден көшкенде энергияның бөлігі жоғалуына байланысты, осы аумақты мекендей алатын ... саны ... ... ... ... Осы ережені адамдарға қатысты айтатын болсақ, онда адамдардың ас мәзіріндегі еттің құрамы артса, онда тамақтандыратын адамдардың саны ... ... ... ... ... осы ... ... бір дәрежеде байланысты.
Әртүрлі экожүйелердің тройикалық деңгейлерінің жиынтықтары трофикалық пирамидалардың көмегімен көрсетіледі.
А
1
Бала
Бұзаулар ... ... 2 · ... 10 102 ... ... 47,2 ... еті 962 ... ... 8,03 · 104 кг
1 10 102 ... ... бұзау еті 5 ·1035 ... ... ... 2,64 · 108 ... Күн ... 2,64 ·108 ... ... ... 34,7 кДж
1 10 10[2] ... - ... ... ... ... мысалы
Пирамидалар энергияның, өнімнің, биомассасының мөлшерін немесе әрбір трофикалық деңгейдегі ағзалардың санын бейнелейтін сол бір ... тік ... ... ... 3 - ... ... бір жыл ... 4 га-ға шағылып есептелген.
Сандар пирамидасы, яғни осы экожүйенің (жайылымдық тізбектің) әр бір трофикалық деңгейіндегі жекелеген ағза саны ... ... ... төменнен жоғары қарай азаятынын көрсетеді. Осы ереже барлық тізбекте қатысты қолданылмайды және негізінен редуценттер кіретін қорек тізбегінде ... ... ... ... ... ... кейінгі кез келген трофикалық деңгейінде ағзалардығы энергияның мөлшері оның өткен деңгейіндегі мағыналарынан аз келеді деп ... ... ... ... ... ... бірлігінде пайда болатын өнімнің мөлшері энергияға тән сол бір ережеге бағынады, яғни әрбір келесі деңгейде энергияның мөлшері өткен ... аз ... ... ... деңгейлерде пайда болатын қайталама өнімнің (ондағы бар энергияның да) жиынтық ... ... ... аз болады. Осы заңдылық абсолюттік болып табылады және оны қорек тізбегінде энергияны беру ережесіне сүйене отырып түсіндіру оңай.
Өмірдің ... ... ... ... ... қорек заттардың энергиясын пайдалану, фотосинтез - жарықтың ... ... ... ... ... мен ... ... айналдыру.
Күрделі ретті құрылымды қолдау - жоғары энергетикалық процестер. Энергия жалпы түрде табиғи ... ... мен ... өзара ықпалдасуының жалпы өлшемі ретінде анықтауға, тірі жүйелерге қатысты термодинамика заңдарын толық қолдануға болады. Бірінші заң немесе энергия ... заңы ... ... ... бір ... ... ... берілетін тірі жүйелердің тіршілік етуінде байқалады. Екінші заңға сәйкес энергияның ... ... ... ... емес жылу ... ... сейілуіне байланысты, энергияның бір нысаннан екінші нысанға айналуының тиімділігі әрқашан ... аз ... ... ... ... ... энтропия (грек тілінде эн - ішке, тропе - ... деп ... оны ... ... ... арқылы да сипаттауға болады. Мәселен, тірі ағзалар мен қалыпты тіршілік ететін экожүйелерде оларды құрайтын элементтер жоғары дәрежеде ... Олар ... ... бір ... ... энтропияға осылайша қарсы тұрады. Өлі ағзада элементтер өте ретсіз, осының нәтижесінде ол өзін қоршаған ортамен ... ... ... ... ... ... ... оны құрайтын химиялық элементтер мен қоспалар ауыспалы айналым процесіне кіріп, ортаның бөлігіне айналады). Демек, ағза жүйе ретінде ... ... ... ... ең ... ... ... Энтропияға қарама-қарсы көрсеткіш негэнтропия деп аталады. Жүйенің ұйымдасуы (реттелуі) неғұрлым ... ... оның ... ... болады. Ағзаның негэнтропиясын төмендеуіне, демек, оның тұрақтылығы мен сыртқы қауіп-қатерге қарсыласу ... ... әкеп ... ... ... да ... араласу қауіпті.
Кез келген жүйе сияқты экожүйенің де ішкі ... ... ... ... қабілеті оның ең маңызды термодинамикалық сипаттамасы болып табылады. Экожүйенің тәртіптілігі энергияны тұрақты жұмсау мен энергияның бөлігінің жылуға ыдырау есебінен қолданады. ... ... ... ... ... оның ... экожүйеге тән, ал құрылымды қолдау үшін энергия ... ... ... тірі жүйе ... ... энергия үнемі келіп тұрғанда ғана тіршілік ете алады. Тірі жүйелер - қоршаған ортамен, заттармен және ... ... ... ашық ... ашық ... кездерден қосымша энергия алатын табиғи қауымдастықтардың ең көп жалпы және таза өнімділік беретінін атап өту ... ... ... ... ... көтерілуі мен қайтуы минералдық заттарды көшіріп, қорек пен қалдықытардың орнын ауыстырады: тропикалық орманда ... ... мен ... ... ... ... ... орнына СО2 жетуін қамтамасыз етіп, атмосфераны араластырады. ... ... ... ... ... субсидия деп аталады. Экожүйеге энергетикалық субсдияның түсуі экожүйенің өзін-өзі ... ... ... ... энергияның таза өнімге айналуы мүмкін үлесін арттырады. Ауыл шаруашылығында топырақты өңдеу, тыңайтқыш, пестицид енгізу сияқты энергетикалық субсидиялар агроценоздардың өнімділігі мен таза ... ... ... ... ... ... субсидиялардың көлемі қаншалықты айтарлықтай болғанымен, Жердегі өмірді ... үшін ... ... ... рөл ... ... ... бүкіл түрі ағзалар үшін Күн сәулесі энергияның негізгі көзі болып табылады. ... ... ... ... ... сіңіргенімен, осы энергия ғаламшардағы өмірді қолдайды. Фотоситез процесінде продуценттер сіңіретін және экожүйенің ... ... ... ... ... ... өнімділік теориясын пайдаланып зерттеуге болады. Экологияда тірі ағзалар жасайтын органикалық зат өнім, ал органиканы жасау қабілеті, нақтырақ органиканың пайда ... ... ... деп аталады. Өнімділік ұғымын жекелеген ағза түрінде де, популяциядағы да, сондай-ақ жалпы экожүйеге де қолднуға болады. Өнімділік өнімнің ... ... ... немесе көлем (су экожүйелерінде) бірлігінде уақыт бірлігінде (сағат, тәулік, жыл) пайда ... ... және ... өнімділігін көрсетеді. Өнімділік жалпы және таза, бастапқы және екінші өнімділік болады.
Өсімдіктердің ... ... ал ... ... - ... ... деп аталады.
Бастапқы да, сондай-ақ екінші өнімділікте де жалпы және таза өнімділік болады. Жалпы өнімділік - бұл ... ... ... ... меншікті қажеттілікке жұмсалған шығын ескерілген жылдамдығы. Меншікті қажеттілікке жұмсалатын энергетикалық шығындардың бөлігі тыныс алуға, сондай-ақ ағзаның ұлпаларын құруға жұмсалатын (аз ... ... ... ... ... ... ... ағзаның, ағзалар тобының немесе жалпы экожүйенің биомассасы болады. Биомасса деп экожүйеде немесе оның элементтерінде ... оның қай ... ... ... ... қарамастан, бүкіл тірі органикалық масса аталады. Биомасса мен өнім (өнімділік) әдетте, абсолюттік құрғақ салмақ арқылы көрсетіледі.
Экожүйелердің немесе ... ... ... ағзалар мен жалпы экожүйелер өмірінің ұзақтығына байланысты ... ... қиын ... ... ... экожүйелерінің биомассасы көп: тропикалық ормандардың - 300-400 ... ... ал шөп ... биомассасы 3-5 т/га шегінен аспайды. Сонымен бірге орман және шөп (мысалы, көгал) экожүйелерінің өнімділігі тіршілік етудің ұқсас ... аз ... ... ... да, ... шөп ... көп өнімділігі жағына қарай ерекшеленеді.
Бір жылғы ағзалар өсетін экожүйелердің жылдық өнімділігі мен ... іс ... ... ал ағаш ... өнімділігі мен биомассасы күрт ерекшеленеді.
Өнімділіктің экологиялық параметрлері. Экожүйелердің өнімі мен биомассасы - ... ... ... ... түрі ... отын және т.б.) ... ... ресурс қана емес. Экожүйелердің орта құрайтын және ортаны тұрақтандыратын рөлі осы ... ... ... ... ... мен олардың қауымдастықтарының өнімділігімен көмірқышқыл газды жұту мен оттегі шығарудың қарқындылығы тығыз байланысты. Бір тонна өсімдік өнімі (абсолюттік ... ... ... болу үшін ... 1,8 тонна көмірқышқыл газы сіңіріліп, 1,2-1,4 тонна оттегі шығарылады. Биомасса, оның ішінде жансыз органикалық зат та ... ... ... ... ... ... ... бұл ауыспалы айналым процестерінен көмірқышқылы газын ұзақ уақыт бойы шығаратын жалғыз дара фактор саналады. Осы органикалық заттың бөлігі (торф, көмір, ... және т.б.), В. И. ... атап ... ... ... ... өнімділігі (жылына 20-25 т/га) мен биомассасы (700-1000 т/га-ға дейін) ... ... ... ... олар деп ... ... мен ... оттегімен байытатын негізгі аккумулятор ретінде қарастырылады. Солтүстік ормандарының өнімділігі (жылына 6-10 т/га) мен биомассасы (300-400 т/га) айтарлықтай ... ... де ... негізінде солтүстік ормандары да оттегі мен көмірқышқылының оң баласында ... ... ... ... ... ... өнімділігі мен биомассасының басқа да экологиялық аспектілер бар. Атап айтатын болсақ, биомасса неғұрлым көп болса, ол қоршаған ортамен ... ... ... және ... шаң мен ... ... ... ылғалдың айналымын реттеу, шудың әсерін басу және т.б. сияқты ортаны қорғайтын қасиеттері анағұрлым жоғары.
Гомеостаз және ... ... ... ... ... дала ... су қоймалары ұзақ уақыт - ... ... ... жылдар бойы тіршілік етеді, яғни оларға уақыт пен кеңістікте тұрақтылық тән. Жүйенің тұрақтылығын қолдау үшін ағзалар мен оларды қоршаған ортаның ... ... мен ... ағындары, зат алмасу процестері теңгерімді болуы тиіс. Әрине бірде-бір экожүйе толықтай тұрақты ... ... ... бір ... саны ... ал ... ... саны азаюы мүмкін. Осындай процестер азды-көпті кезеңді орын алады және жүйені тепе-теңдіктен шығармайды.
Экожүйенің қозғалғыш - тұрақты ... ... ... деп ... ... - кез ... ... тіршілік етінің ең маңызды шарты.
Табиғи ьигеоценозда гомеостазды осы жүйенің ашықтығы, яғни қоршаған ортадан энергия мен заттарды ... алуы ... ... ... ... ... ... Ал күн энергиясының бөлігін (алайда, 1%-дан аспайтын) экожүйенің тірі ағзаларының қауымдастығы қайта өзгертеді және ол күн ... ... ... ... ... білдіретін органикалық затқа айналып, сапасы неғұрлым жоғарысатыға ... ... көп ... ... өтіп кері ... және оны ... ... жылу энергиясы түрінде шығады, алайда, бостан-босқа жоғалмайды, өйткені осы ... ... ... ... өмір сүру үшін ... ауа райы мен ... ауыспалы айналымы жүйесін іске қосады.
Жүйелер байланыссыз тіршілік ете алмайды. Байланыс тікелей және кері болады. Тікелей деп бір элемент (А) екінші ... (Ә) ... ден ... ... ... Осы ... ... ретінде орманның ағаш қабатының жамылғысының астында кездейсок өскен шөп ... ... ... келтіруге болады. Кері байланыста Ә элементі А элементтің іс-қимылына ден қояды.
Кері байланыстар оң және теріс болады. Оң және ... ... та ... ... мен құбылыстарды маңызды рөл атқарады.
Оң теріс байланыс үдерістің бір бағытта күшеюіне әкеп соқтырады. Оның мысалына орман кесілгеннен кейін ... ... ... ... ... алынып, топырақтың тығыздалуы судың оның бетінде жинақталуына әкеп соқтырады. Осының нәтижесінде бұл жерде ... ... ... ... ... ... ... салмағынан 25-30 есе асатын сфаг мүгінің мекендеуіне мүмкіндік туады. Үдеріс бір бағытта: ылғалдың артуы-оттегінің азаюы - өсімдік қалдықтарының ... ... - ... ... - ... одан әрі ... сияқты іс-қимыл жасайды.
Кері теріс байланыс А элементтің іс-қимылының ... ... ... Ә элементтің бағыты бойынша қарама-қарсы жауабы күшейетіндей іс-қимыл жасайды. Мұндай ... ... ... динамикалық тепе-теңдік жай-күйін сақтауға мүмкіндік береді. Бұл табиғи жүйедегі байланыстың кең таралған әрі маңызды түрі және ... ... осы ... ... Осындай байланыстың мысалы ретінде жыртқыш пен оның ... ... ... ... атауға болады. Түлкілер үшін жем-шөп ресурсы ретіндегі ... ... дала ... ... ... ... ... көбеюі үшін жағдай жасайды. Ал түлкілер құрбанды көп құртып, оның ... ... ... ... мен құрбандардың саны белгілі бір шектерде бірдей ауытқиды.
Адамның табиғаттағы ... бір ... ... ... ... ... оның басқа жай-күйге көшуіне әкеп соқтыруы мүмкін осы ... ... ... ... су ... ... және ... заттармен (ағзалардың тыныс-тіршілігі үшін қажетті) қалыпты ластау осы ... ... ... ... күшейтеді және осының нәтижесінде су қоймалары тазартады. Ал ортаны белгілі бір ... ... ... ... тыс ... ... қысым жасалуын немесе олардың жойылуына, қалыптасқан кері байланыстың тікелей байланысқа айналуына, ... ... ... деңгейге көшуіне әкеп соқтырады. Нәтижесінде ластану үдеп, су ортасының оттегі азайып, таза ... мен ағын ... ... түріндегі жүйеге айналады.
Экожүйелердің әмбебап қасиеті - олардың эмердженттігі (ағылшынша эмердженс - жаңаның туындауы, пайда болуы), яғни ... ... ірі ... ... осы жаңа ... өткен деңгейде болмаған жаңа қасиеттердің пайда болуы. Осы деңгейді немесе бірлікті құрайтын құрамдастардың қасиеттеріне сүйеніп жаңа қасиеттерді ... ала ... ... ... мүмкін емес. Мысалы, бір ағаш, сире ағаштар сияқты ... бір орта ... ... ... және т.б.) және ... тән жаңа ... ... әртүрлі буындардың өзара байланысын қалыптастырмайды, сол себептен ол орман болмайды. Эмередженттікті ескермеудің салдары белгілі бір ... ... үшін ... ... ... ... ... жүйелерді конструкциясын жасағанда үлкен қателікке әкеп соқтыруы мүмкін. Мәселен, ауыл шаруашылығы алқаптарының (агроценоз) эмердженттік коэффициенті төмен, ... ... ... ... мен ... ... ... болады. Олардағы ағзалардың түр құрамының аз болуына байланысты өзара байланыстар шамалы ғана, сол себептен жекелеген ... ... ... зиянды жәндіктер) өсімтал болуы мүмкін.
Қалыпты тіршілік ететін табиғи экожүйелердің негізгі қасиетіне олардың негэнтропияны (Күн энергиясын) ... ... алу және ... ... ... ... ... қабілеті жатады.
Экожүйенің тағы бір қасиеті - ... ... ... бағынуы. Мәселен, экологияда популяцияның жекелеген ағза түрі қарапайым бірлік деп саналады, жекелеген ағза түрлерінің ... ... кіші ... - ... ... ал экожүйеде ұқсас функционалдық рөл атқаратын популяциялардың жиынтығы келесі кіші жүйені - қауымдастықты құрайды. Экожүйелерде ... ... ... ... сүт ... кіретін әртүрлі ағзалар үшін ортақ болып табылады. ... ... ... экожүйелерге тән сыртқы әркелкі белгілері мен қасиеттерін біркелкі функциялар мен ... ... ... ... ... Қауымдастықтың барлық жекелеген ағзаларды қоршаған ортамен функционалдық байланысты қарым-қатынаста болғандықтан, одан материалдық заттар алып, оны ... ... ... ... ... ... қасиеттерін түсіну үшін экожүйенің тұтас бүгін ретінде тіршілік етуін айқындайтын, оны құрайтын элементтердің арасындағы ... ... ... Кез ... ашық ... ... ... оны береді. Энергияның кірісі мен шығысындағы өзгерістердің ... өте ... және көп ... ... ... ... (өзгеріс неғұрлымқарқынды болса, кіру мен шығу соғүрлым көп болады), автотрофтық және гтеротрофтық ... ... ... неғұрлым қатты бұзылса, оны қалпына келтіру үшін сырттан келетін ағын ... көп ... ... ... даму ... мен дәрежесіне (жас жүйелер кемеліне жеткен жүйелерден ерекшеленеді) байланысты болады.
Адамның белгілі бір шектерден асқан ... ... ... ... әкеп ... ... оның ... тұрақты жан-күйде қолдау қабілетін тәртіптің толықтай болмауымен өлімге әкеп ... ... ... ... ... ... американдық эколог Б. Коммонер экологияның ғылым ретіндегі жүйесін төрт заң түрінде талдап қорытудың сәтті әрекетін жасады. Осы заңдардың негізгі жаңа ... ... олар ... ... алғашқы рет қалыптастырылды. Адам өзінің кез келген экологиялық қызметінде осы ережелерді міндетті түрде сақтауға тиіс.
Коммонердің бірінші заңы табиғаттағы үдерістер мен ... ... ... мәнін көрсетеді және онда деп айтылады. Екінші деген заң заттар мен энергияның сақтау ... ... ... ... ... биік болғанымен,ол өндірістің қалдықтарын биосферадан тыс тастай алмайды. ... ... ... ... ... ең ... теңіздер мен мұхиттарға түседі және олардың өнімімен адамға сияқты қайтып оралады.

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экология8 бет
Дж.М. Кейнстің экономикалық ілімінің негізгі зерттеу мәселелері туралы мәлімет3 бет
Маркетинг жүйесі35 бет
Маркетингті басқару тұжырымы24 бет
Маркетингтің тероиясы 8 бет
Педагогикалық училищедегі оқыту формаларын ұйымдастыру4 бет
Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасы. қоршаған ортаға келтірілген зиянды экологиялық бағалау6 бет
Қаржы менеджментінің базалық көрсеткіштері және атқаратын қызметтері7 бет
Қаржылық менеджменттің механизмі мен ақпараттық база15 бет
2002 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Құқықтық саясат тұжырымдамасы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь