Қазіргі кездегі алқабилер институтының қалыптасуы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1 ҚАЗАҚТЫҢ ДӘСТҮРЛІ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖҮЙЕСІНДЕГІ БИЛЕР СОТЫН ЗЕРТТЕУДІҢ ТАРИХИ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Қазақ қоғамындағы билер сотының генезисі мен табиғаты ... ...
1.2 Билер сотының дамуының басты кезеңдері ... ... ... ...
1.3 Билер соты және сөз өнері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.4 Билер сотында іс қарардың ерекшеліктері және тәртібі ... ...

2 ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АЛҚАБИЛЕР ҚАТЫСАТЫН СОТ ҚЫЗМЕТІН ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕЛУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
2.1Қазіргі кездегі алқабилер институтының қалыптасуы ... ... ... ... .
2.2Алқабилер сот төрелігінің тәуелсіздік кепілдіктері ... ... ... ... ... ...
2.3 Алқабилердің қатысуымен өтетін сот процесстерін ұйымдастыру мәселелері

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...


ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Дипломдық жұмыстың жалпы сипаттамасы. Дипломдық жұмыстың тақырыбына сай Қазақстандағы алқабилер қатысатын сот қызметін құқықтық реттеудің тарихи мәселелері қарастырылады.
Бірінші тарауда қазақ қоғамының дәстүрлі құқық жүйесіндегі билер сотының дамуының басты кезеңдері олардың сөз өнері және істі қарау тәртібі ерекшеліктері қарастырылды.
Екінші тарауда Қазақстандағы алқабилер қатысатын сот қызметінің құқықтық реттелу мәселелері қарастырылады. Яғни екінші тарауда алқа билердің қатысуымен өтетін сот процесстерін ұйымдастыру мәселелері қарастыра отыра оның тәуелсіздігі зерттеледі.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Тәуелсіз, егеменді мемлекетіміздің сот саласы қуатты, жақсы әрі тәуелсіз біртұтас жүйеге айналып келеді.
Сот құрылымында сот реформасы дамып, 2006 жылдың қаңтар айынан бастап алқабилер институты енгізілді және ол соттық құрамында халық сенімінен шығатын тиімді жаңалықтарымен ерекшеленуде [1].
Елімізде 2006 жылдың 1 қаңтарынан бастап демократиялық даму, сот билігі жү¬йе¬сін нығайту мақсатында сот жүйесіне алқабилер институты енгізілген еді. Құқықтанушылардың айтуы бойынша, сот алқабилері алғаш рет б.э.д. 829 жылы Францияда, одан соң 1066 жылы Англияда пайда болған екен. ХVІІ ғасырдың ортасында, буржуазиялық-демократиялық революциядан кейін Еуропа мемлекеттеріне тарай бастаған. Осылайша АҚШ-та сот алқабилері 1776 жылы тәуелсіздік Декларациясы қабылданғаннан кейін пайда болса, Ресейде алқабилер 1993 жылдан бастап жұмыс істеген. Біздің елімізде енгізілгеніне аса көп уақыт бола қоймаған, ал браз бір елдердің тәжірибесінде ежелден кездесетін алқабилер соты жүйесіне көпшіліктің пікірі әралуан. Қоғамда алқабилердің қызметіне көңілі толмайтындар да, олардың қызметін аса жоғары бағалайтындар
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Қазақстан Республикасының «Алқабилер туралы» заңы, 16.01.2006 ж. / Егеменді Қазақстан № 12 (1068) 14.03.2007 ж.
2 К.Мами., С.Узбекулы. Судебная власть в Казахстане. Астана,2000.-178с.
3 Валиханов Ч.Записки о судебной реформе //Собр.соч.:в 5-ти томах.- Алматы,1985-Т.4.-600б.
4 Қосымова Г.Қазақ шешендік өнерінің негіздері. Алматы,2003.-260б.
5 Ларин А.М. Из истории суда присяженных в России. М.,1995.
6 Миттермайр К. Европейские и амереканские суды присяженных. М.,1998.
7 Радутная И.В. Суд присяженых (исторические,социальные и правовые аспекты). М.,1991.
8 Фойницкий И.Я. Курс уоловного судопроизводства. М.,1996.
9 Боботов В.С. Суд присяженных. История и современность.М.,1992.
10 Розин Н.Н. Уголовное судопроизводство.М.,1998.
11 Немытина М.В. Россиский суд присяженных.М.,1995.
12 Созақбаев С. Тауке хан . Жеті Жарғы. Алматы, 1994. – 48б.
13 Сапарғалиев Ғ.С. Ғаббасұлы Ғ. Қазақ көшпелі қоғамының әдет заңдарының бастауы туралы // Право и государство,2001 № 1.Б. 6-9
14 Қазақтың ата заңдары: Құжаттар, деректер және зерттеулер. Он томдық. Алматы: Жеті жарғы, 2006. 7-том. - 604б.
15 Материалы по казахскому обычному праву.- Алматы , - 1998.- Т.1.- 463 с.
16 Мәсімхан Д. Ежелгі заңдар ережесі // Жоғарғы сот жаршысы, № 1, 1996.-Б.16-17
17 Узбекулы С. Право кочевой цивилизации казахов. Алматы.: Мектеп, 2002. -224 с.
18 Казахско-русские отношения в ХҮІ-ХҮІІІ веках (Сборник документов и материалов). - Алма-Ата: Изд-во Акад. Наук Каз.ССР., 1961. - 743с.
19 Зиманов С.З. Қазақ даласында әділ соттың алтын ғасыры болды ма.// Қазақтың ата заңдары: 10т.- Алматы, 2004.-Т.3.-616б.
20 Усеров Н.У. Исследования правового памятника "Жеты - Жаргы":
автореферат кандидата юридических наук :. - Алма-Ата.-1977.- 30 с.
21 Козлов И. Общие основания киргизского суда.// Қазақтың ата заңдары: 10т.- Алматы, 2001.-Т.1.-632б.
22 Проблемы казахского обычного права. Под. ред. Зиманова С.З.- Алма – Ата: Наука, 1989.-144с.
23 Фукс С.М. Обычное право казахов в XVIII - первая половина XIX
в. - Алма-Ата: Наука.- 1981.- 223 с.
24 Ахметова Н.С. Обычное право казахов и его характерные черты. Сборник статей. Под. ред. Зиманова С.З.- Алма-Ата.: Наука, 1989.-144 с.
25 Ахметов С. Цалыңмал қыздың қоны емес. // Мәдениет газеті. 1993.№37.Б.5
26 Алауханов Е. Ең бастысы, алқабилер соты жүйесі.// Заң газеті, № 39 (1041) 4. 06. 2007 ж.
27 Тасшабаев К. Алқабилер сотының дә¬режесі. // Заң газеті, № 185 (1214) 25.12.2007 ж.
28 Жайлауханұлы А. Алқаби болу - абыройлы міндет. // Заң газеті, № 2010 (1214) 29.03.2008 ж.
29. Қазақстан Республикасы. Қазақстан Республикасының Сот жұйесі және судьялар мәртесі туралы Конституциялық Заңы.-Алматы. Заңгер,2008.
30 Қазақстан Республикасының Президенті Н.А.Назарбаев «Тарих толқынында» Алматы, 1999, -99 б.
31 Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі. Алматы. 2011.
32 Шайкенова С. Алқабилер тәуелсіздігі.// Заң және заман. №24.-2007 .Б.74-78
33 Хасенова А.С. Алқа билер сотының кейбір мәселелері.// Вестник Фемиды. №15.-2011. Б.25-26
34 Зиманов С.З. Қазақ даласында әділ соттың алтын ғасыры болды ма.// Қазақтың ата заңдары: 10т.- Алматы, 2001.-Т.1.-632б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
............................................
1 ҚАЗАҚТЫҢ ДӘСТҮРЛІ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖҮЙЕСІНДЕГІ БИЛЕР СОТЫН ЗЕРТТЕУДІҢ ... ... ... қоғамындағы билер сотының генезисі мен табиғаты........
2. Билер сотының дамуының басты кезеңдері................
3. Билер соты және сөз өнері.............................................
4. Билер сотында іс ... ... және ... ... ... ... СОТ ҚЫЗМЕТІН ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕЛУ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
2.1Қазіргі кездегі алқабилер институтының қалыптасуы.................
2.2Алқабилер сот төрелігінің ... ... ... ... сот ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.........................................
КІРІСПЕ
Дипломдық жұмыстың жалпы сипаттамасы. Дипломдық жұмыстың тақырыбына
сай Қазақстандағы алқабилер қатысатын сот қызметін құқықтық реттеудің
тарихи мәселелері қарастырылады.
Бірінші ... ... ... ... ... ... ... сотының
дамуының басты кезеңдері олардың сөз өнері және істі ... ... ... ... ... ... ... сот қызметінің құқықтық
реттелу мәселелері қарастырылады. Яғни ... ... алқа ... ... сот ... ұйымдастыру мәселелері қарастыра отыра
оның тәуелсіздігі зерттеледі.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Тәуелсіз, егеменді мемлекетіміздің
сот саласы қуатты, ... әрі ... ... жүйеге айналып келеді.
Сот құрылымында сот реформасы дамып, 2006 жылдың қаңтар айынан ... ... ... және ол ... ... халық сенімінен
шығатын тиімді жаңалықтарымен ерекшеленуде [1].
Елімізде 2006 жылдың 1 ... ... ... ... сот ... ... ... сот жүйесіне алқабилер институты енгізілген еді.
Құқықтанушылардың ... ... сот ... ... рет б.э.д. 829 жылы
Францияда, одан соң 1066 жылы ... ... ... екен. ХVІІ ғасырдың
ортасында, ... ... ... ... ... бастаған. Осылайша АҚШ-та сот алқабилері 1776 жылы
тәуелсіздік Декларациясы қабылданғаннан ... ... ... ... 1993 ... бастап жұмыс істеген. Біздің елімізде енгізілгеніне
аса көп уақыт бола қоймаған, ал браз бір ... ... ... алқабилер соты жүйесіне көпшіліктің пікірі әралуан. Қоғамда
алқабилердің қызметіне көңілі толмайтындар да, олардың ... аса ... да ... ... ... ... ... - сотта әділетті шешім шығаруға ықпал
ете алатын жүйе.
Алқабилер ... ... ... сот реформасындағы ең
серпінді әрі ірі қадамдардың бірі болып ... көз ... бұл ... ... ... кезеңіне дейінгі көшпелі
қазақ даласындағы қазақ билерінің тәжірибесінде кең болғанын көруге болады.
Қазақ халқының ұлы ... ... ... ... 1864 ... ... жайлы» зерттеу жобаларында қазақтың билер сотында халық
өкілдерінің сот ... ... ... ... өте айқын бейнелеп
жазған. Сол кезеңнің өзіңде халық билерінің сот алдында сот ... ... ... ... өзі билерге деген сенім мен ... ... ... ... ... ... ... қалған осындай
терең зерттеулері арқылы жан-жақты дәлелдеп отыр[3].
Бүгінгі ... ... ... ... ... екі түрі бар.
Оның бірінде айыптау жазасын шығаруға қоғамдық өкілдермен ... ... да ... ... Бұл біздің алқа билер институтының құрамдық
үлгісі. Заң ... ... ең ... ... ... ... жатқызылған, ауыр қылмысы үшін қылмыстық ... өлім ... ... ... ... сот төрелігін атқаруға қатысу мүмкіндігін
беріп, өте жауапты міндет жүктейді.
Алқабилер бұл азаматтық ... ... ... ... бұрын ант
қабылдайды: «Алқабидің міндеттерін атқаруға ... ... ... адал және ... ... ... қаралған барлық
дәлеледемелерді, дәлелдерді, істің мән-жайын назарыма алуға, ерікті азамат
және әділ адам ... істі ... ішкі ... мен ... ... ... ... ант етемін» деп ант қабылдайды[1].
Алқабилер соты – отандық әділ сот тарихында принципті ... ... ... ... бірден – бір жолы мемлекетімізде бұған ерекше
көңіл бөлініп, конституциялық норманы іске ... ... ... ... Сот ісіне халық өкілдерін қатыстыру және оған көпшіліктің
бақылауын ... ... ... бір ... ... институтының маңыздылығы ең алдымен, өлім жазасы көзделген
қылмыстық істерге қатысуында.
Бұл ретте айтуымыз керек ... ... істі ... ... ... ... шақырылған және ант қабылдаған
Қазақстан Республикасының азаматы. Бүгінгі таңда қолданысқа енген ... адам ... ... шешуге 2 кәсіби судьямен бірге 9 алқаби
араласатын болды. Осындай үлкен қауыммен ... сот ... ... ... ... тұғызбайтыны анық.
Сонымен қазақтың дәстүрлі-құқықтық жүйесіндегі билер сотының билігі,
қазақ қоғамын басқару ... ... бір ... ... ... ... болады. Билер қазақ қоғамында ру басы, судья, жергілікті әкімшілік
биліктің ... ... ... ... ... жүзеге асырды. Негізінен олардың қызметі қоғамда болып жатқан
дау-дамайларды шешу болды[1].
Би ... ие болу үшін ... ... халқы алдында туа біткен
дарындылығымен, шешендігімен, қазақтың әдет ... ... ... ... ... көзге түскен, елден озған,
әділдіктің ... ... ... ерте ... пайда болып,
халқымыздың ұзына бойғы тарихында белгілі бір даму ... ... ... ... ... ой-пікірлері, соттық қағидалары,
шығарған шешімдері мен ... ... ... ... мұра ... ... ... дәстүрлі-құқық жүйесіндегі билер соты жайлы, оның генезисі
мен ... ... ... ... ... жазылды. Бұл мәселеге
бірнеше ғалымдар, оның ... ... ... ... және ... ... тартты. Азаматтық қоғам мен мемлекет үшін осы ... ... ... ... ... сот ... ... өмірлік тәжірибені, ақиқат пен әдептілікті қоғамдық ұғынуды
өзгеше енгізуінде болып отыр. Ресейдің атақты заңгері А.Ф.Конидің ... ... ... ... бойынша өздері еркін және тәуелсіз
құрған ішкі нанымы бойынша істерді шешеді[4].
Ондай ... ... істі ... ықпал еткен түрлі әсерлер жиынтығын іштей
өңдеуден туындайды. Қандай да бір ... ... ... сенбеуді
олардың ар-ұжданы шешеді. Бұл сөздер бүгінгі күні де өзекті болып табылады.
Алқаби сотын көп жағдайда «қоғамдық ар-ұждан соты» деп ... ол ... пен ... ... ... ... емес, нақты түсініктер арқылы
қабылдап, қолдайды.
Қазіргі кезде заң ғылымы алдында тұрған міндеттердің бірі – билер сотының
құқықтық мұрасын ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Қазақтың дәстүрлі-құқықтық
жүйесіндегі билер сотына байланысты ... ... ... ... ... талдау жасап, олардың қазіргі таңда Қазақстанда
алқабилер сот ... ... ... ... ... алға ... ... байланысты төмендегідей міндеттерді
шешу көзделді:
- “Би” терминінің шығу, пайда болу, тарихи кезеңдерге ... ... және ... ... ... ... ... тоқталу.
- Билер сотының құқықтық реттелу ерекшеліктеріне ғылыми негізде талдау
жасау, ... ... іс ... ... мен ... ... ... сатыларына жеке тоқталу.
- Билер сотын дәстүрлі – құқықтық жүйеден ... ... ... ... және ... ... ... мәселелерін ашу.
- Қазіргі кездегі алқа билер сотынның құқықтық реттелуін зерттеу;
- Алқабилердің қатысуымен өтетін сот процесстерін талқылау.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ... ... ... билер
сотының дамуының кезеңдері, олардың даулы мәселелерді қалай шешкені ... ... ... өткені жөніндегі құқықтық деректер жоқ. Алайда, соңғы
кездері ... ... атап ... ... ... З.Ж., ... С.С., ... Н., Сапарғалиев Ғ.С., Өзбекұлы.,
Қуандықов Б.Ж., Андабеков Ш. және тағы ... ... ... дәстүрлі-
құқықтық жүйесін зерттеуде үлкен үлес қосуда.
Қазақ халқының сот ... ... ... ... В.В. Вельяминов-
Зернов, А.А.Леонтьев, В.Ф. Шахматов, Л.В. Дюков, А.М. ... ... Н.Е. ... ... К., ... Ғ.,Ударцев С., т.б. Қазақ
қоғамының сот жұйесін ... ... ... ... ... ... ... жазған Ш. Уәлиханов заңның «халыққа жақсысы», сонда
ғана, ол кімге болса да белгілі болып, әрі оның өмір ... ... деп ... тұрғыдан жұмысты жазу барысында ... ... ... ... ... және тағы ... ... негізге алдық.
Дипломдық жұмыстың объектісі. Бастау көзін әдет-ғұрыптардан ... ... ... ... ... заң
нормалары жұмыстың объектісі деп танылады.
Дипломдық жұмыстың ... ... ... сот ... құқықтық
реттелу ерекшеліктері.
Дипломдық жұмыстың ғылыми жаңалығы. Дипломдық жұмыс қазақ ... ... ... және ... ... алқа билерге қатынасты
теориялық материалдарға нормативтік ... ... ... зерттеу
болып табылады. Еңбектiң теориялық маңызы дипломда келтiрiлген қорытындылар
жетiлдiру процесiнде қолдану мүмкiндiгiмен ... ... ... құқықтық нормаларға негізделе отыра қазіргі кезде тәуелсіз
мемлекетімізде алқа ... ... ... және ... ... ... ... талданады.
Дипломдық жұмыстың әдістемелік негізі. Дипломдық жұмыс жалпы қоғамдық
ғылымдарға ... және ... ... әдістер арқылы жазылды. Мемлекет және
құқықты зерттеудің танудың әмбебап тәсілдері ... ... ... ... ... ... бір ... тығыз байланыстағы
мағынада, тұтастық идеясында зерттеу ретінде жүйелеу әдісі ... ... ... ... жүйесіндегі билер соты
тарихи, құқықтық, салыстырмалы-тарихи, сондай-ақ тарихи-құқықтық ... ... ... ... Осы ... ... ... ретінде
осы тақырыпқа тікелей қатысты жазылған монографиялық еңбектермен оқулық
әдебиеттер алынды. Дипломдық ... ... ... 2- ... ... ... және ... әдебиеттерден тұрады.
1 ҚАЗАҚТЫҢ ДӘСТҮРЛІ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖҰЙЕСІНДЕГІ БИЛЕР СОТЫННЫҢ ТАРИХИ ТЕОРИЯЛЫҚ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
1. Алқа билер сотының ағылшын – ... ... даму ... ... ... даму ... 1215 жылы ... ұлы еркіндіктер
Хартиясы аса маңызды рөл атқарған. Онда қылмыстық және ... ... заң ... ... ... басынан бастап ағылшын процесінде біртіндеп куәлар мен
алқабилер ... ... ... ... жатты: біріншілері өздері
білетін мәліметтерді хабарлайды, ал екіншілері ... ... ... және ... ... ... ... сол уақыттан бастап алқабилер сотының тарихың III
сатысы және оның ... ... ... басталған.
Англияда король судьяларының еркінен тәуелсіз институт ... ... ... XVII ... аяғына таман, Бушель ісімен және
епископтар процесімен байланысты болған оқиғаның арқасында орын ... ... Пенн мен Мид ... біреулерге халыққа уағыз таратып, сол арқылы заңсыз
толқу туғызады деген айып тағылды. Айыптау дұрыс ... және ... ... ... ... ... кінәсіз деп жариялады.
Пеннді заңға қайшы жиналыс шақырғаны үшін кінәлі деп танымаған алқабилер
ызаланған судьялар жаңа ... ... үшін ... ... ... Сол ... бірі – Бушельге қарап судья қорқыту және қорлау сөз айтып,
ақшалай айып ... ... ... ... үшінші және төртінші кеңесуден
кезінде алқабилер өз ұйғарымын қуаттады. Ақшалай айыппұл төлеуге келіспеген
Бушель түрмеге қамалды. Ол ... Habeas corpus ... ... ... жоғарғы судья алқабилер қатынастары туралы пікірін ... ... ... ... ... ... тиіс екенін
айтып, оны босату туралы қаулы шығарды, сондай-ақ ол алқабилердің ... болу ... ... [6,8б].
Шіркеу істеріне қатысты өздерінің ой-пікірін еркін айтқаны үшін ... деп ... ... ... қатысты процесте де алқабилер
король ... ... ... деп тану ... табанды талабына
қарамастан, оларды ақтап шықты.
Алқабилердің король билігінен тәуелсіздігін белгілеген және ... ... ... ... осы ... Англияда күшті
және тәуелсіз алқабилер соты ... ... деп ... ... ... шешімдері әкімшілік үшін міндетті күшке ие болады, және
біздің ойымызша, ... ... ... ... ... ... осы ... бастап есептей беруге болады.
Бұл процестің ... ... ... алқабилер тек қана
фактілерді талқылауға тиіс, ал құқық мәселелері судьялардың құзырына жатады
деген ... ... үшін ... ... ертедегі құқық дерек көздерінен ... ... ... ... ... ... үкім шығаратын болса, олар оны түзеуге
және судья ұсынған дәлелдемелерге сәйкес ... ... ... ... ... және ... ... қорқытып-үркітуге жол
беретін тәртіптік үстемдік құру алқабилер ... іс ... ... ... себебі, ол негізгі қағида – ... ішкі ... ... еркін бағалау қағидасына қайшы келген.
Алқабилер сотындағы аса маңызды қайта құру оның қарауына дәлелдемелер
ұсынылатын уақыттан басталады. Бұл ... III ... ... ... ... сол заманнан бері ағылшынның алқабилер соты шын ... ... ... ... алқабилер ана не мына ... ... не ... ... ... шешетін. Ал ұйғарымға ... ... ... ол ... ... ... ие ... Бірінші уақытта жалпы
ұйғарым шығару практикасы прецеденттерге негізделетін, ал ... ... ... ... ... ... ағылшындар өздерінің сот тәртібін Үндістан,
Бирма, Австралия, Жаңа Зеландия, ... ... және т.б. ... ... бұл ... ... бұл ... қазір ағылшын -
саксондық немесе ағылшын ... ... түрі ... ... алқабилер соты тарихи түрінде біртіндеп, ... ... ... деп айтуға болады. Осындай дамудың нәтижесінде
ағылшын-саксон құқығында алқабилер сотының ... ... ... кейіннен олар алқабилер сотының ағылшын-саксон (классикалық)
үлгісін құрады.
Алқабилер сотының классикалық үлгісінің ең басты ... ... ... ... ... ауыр ... – «фелония» (фелония – ауыр
қылмыс, оған кем ... бір ... бас ... айыру жазасы
берілетін) туралы істерді қарау үшін ... ... ... ... үш ... ... ... қаупі үлкен емес істер бойыншада
айыпталушы істі алқабилер сотында қарау құқығын пайдаланатын.
- Жалпы ... ... сот тең ... екі ... - ... өкілдері
ретінде алқабилерден және мемлекеттік биліктің атынан өкілдік ететін тәж
судьяларынан құрылатын, алқаның әрқайсысы ... ... ... шешу ... өзіне белгіленген шектерде іс-қимыл жасайтын.
Істің алқабилер сотында талқылануы қылмыс жасағанына өз кінәсін ... ... ... ретінде қарастырылатын (бұл ... ... ... ... ... ... жағдайына ғана істі қарауға кіріседі » - деп ... И.Я ... ... және оның ... ... болатын, яғни айыптау мен қорғау
талаптарының арасында міндетті түрде құқықтық дау болуға тиіс;
- ... ... ... ... бір ғана нақты іске арнап
қалыптастырылатын, ал іс ... ... ... ... төменгі соттардың сомалық юрисдикциясынан (төменгі соттардың сомалық
юрисдикциясын бір ... ... ... ... ... қарайтын
болмашы ғана қылмыстар туралы істер құрайтын) асатын ... ... ... үлкен (айыптау) жюриі жүзеге асыратын;
- ақиқатты анықтау соттың міндетіне кірмейтін; сот тараптардың ... ... ... белгілеуге тиіс болатын;
- талаптар алқабилердің бүкіл тізіміне қарсылық білдіруге, себептерін
көрсете отырып ... ... ... білдіруге және дәлел
келтірместен ... ... ... ... ... (ағылшынның әдет
құқығы бойынша себебін көрсетпей алқабилерге қарсылық білдіруге аса маңызды
істер бойынша ған жол берілетін. АҚШ- та ... ... ... ... ... құқық болып табылады);
- сот тергеуі 12 алқабиден тұратын шағын жюридің алдында өтетін; ... ... ... ... ... ... зерттелетін;
- алқабилер айыптау актісінде көрсетілетін жалғыз сұрақ – айыпталушы кінәлі
ме? – деген сураққа жауап беру тиіс еді; бұл орайда ... ... ... ... мәселе қойылмайтын.
- 12 алқабидің айыпталушының кінәлі не кінәлі еместігі сауалға ... ... ... ... Егер ұзақ талқылаудан кейін алқабилер сотталушының
кінәлі екендігі (кінәлі еместігі) ... ... келе ... ... ... жаңа ... ... сот тағайындалғанға дейін істі уақытша
тоқтатын;
- Ұйғарымды (вердикт) алқабилер ауызша шығаратын;
1670 ... ... ( Buchell ісі ... прецедент) алқабилер өздерінің
ұйғарымын дәлелдемейтін, ал ұйғарым соты қаралған дәлелдемелерге ... ... ... ... ... ... ... жағдайда ол
үшін жауакершілік көретін. «Сотта істерді қарау туралы» заң (1981ж) бойынша
ағылшынның ... ... ... ... ... ... тарап етпеу
керек; қайта керісінше, «кеңесу бөлменің құпиясын білудің амалын ... ... жаза ... ... ... ... [9,13б].
- алқабилердің ақтау ұйғарымының не күшін жоюға, не шағым беруге, соның
ішінде ол анық қате ... ... да, оны ... ... сот ... соның ішінде 12 алқабиден құралатын шағын ... ... ... басшылықты тәж судьясы (кәсіби судья) жасайтын, ол
алқабилерге дәлелдемелер ... мәні мен ... ... ... тапқан деректерді түйндейтін және олардың заңдық ... ... ... сондай-ақ кінәлі деп танылған ... ... кесу ... ... дәуіріндегі қылмыстық процесс өзінің ... ... ... ... ... билігінің агенттері қылмыс
жасаған адамды іздестіруді (анықтауды) жүргізуді, ол құпия және жазбаша
түрде жасалтын. ... ... ... еш ... жоқ ... оның ... бір іс жүргізу құқықтары да жоқ еді. ... ... ... сот жүзеге асыратын, демек айыптау, қорғау және істі ... және оның ... ... ... ... болған алқабилер институты жеке адамды король билігінің
озбырлығынан қорғаудың маңызды құралына айналды [10,106б].
Ағылшындардың ... ... ... ұстамы, саяси және азаматтық
құқықтардың кепілдігі қарастырылуы тегін емес. Анлияда алқабилер соты ... ... ... ... ... ... кароль орындығы
мүшесінің жылжымалы сессиясының жанында жұмыс істейтін.
XIX ғасырдың ... ... ... ... ... әрі ... ретінде қарастыру азайып, қылмыстық процестегі оның маңызы да кеми
түсті. Англияда бұл құбылыстың негізгі себептері сот ... ... ... ... ... даулар көлемінің қарқын мен көбеюі
және қылмыстық істер ... ... ... оданда жылдамырақ өсуі
болды. Және, түптің түбінде, халыққа ... ... ... ... бермейді деген пікір қалыптасты. Айтпақшы, ағылшындар алқабилер сотына
ең алдымен ... ... тым ... және ... бағалау
кезінде тәжірибесінің жоқтығы үшін сын айтады. Алқабилердің өздері де
кейде ... ... ... бір дәрежеде теріс көзқараста болады.
Алқабилердің міндеттерінде бар мәжбүрлеу элементі міндеттерге ... ... көп ... орай олардың көпшілігіне ұнамайды [11,34б].
Англияда дәстүрге айналып және сан ... ... бойы ... ... соты ... ... өтіп, онда тарихи жағдайлардың, құқықтық
және ұлттық дәстүрлердің әсерімен кең ... кең ... ал ... ... оны ... ... оны өз жүйесіне енгізді. Алайда
ешбір елде ағылшының ... таза ... ... себебі Англияда
алқабилер соты оның саяси және әлеуметтік ... ... ... ... сот ... ... байланысты еді.
Алқабилер сотының ағылшын – саксон үлгісінде сотқа беру органы ретінде
соттың (судьяның) ұйғарылуы бойынша ... 12-23 ... ... (айыптау) жюри қызмет етеді. Оның негізгі міндеті – прокурор алға
тартқан айыптау ... ... және істі ... ... ... тексеру.
Америка мемлекетінің жаңа қалыптасу кезеңінде үлкен жюри азаматтарды
негізгі қылмыстық іске түсуден қорғау ... деп ... ... ... ... ... тарапының уәждерін егжей-
тегжейлі зерттейді және ... ... ... етіп ... ... ... сенім болатын. Сотқа берудің мұндай нысана халықтық деп
аталады және оның ... уәжі бар ... еш ... ... ... жа, ол жеке ... еркіндігіне кепілдік береді.
Тағылған айыптың негізделіген тексеру барысында куәлар, сарапшылар
шақырылуы және ... ... ... ... ... ... сөзі тыңдауы мүмкін. Айыпталушы ... ... ... жюридің отырыстары жабық жағдайда өтеді, тараптардың жарыспалылығына
жол берілмейді. Алқабилерден ... ... ... ... куә, ... ... ... мүмкін. Отырыста алқабилердің ішінен сот
тағайындаған старшина басқарады. Шешім ... ... ... ... ... ... жүргізіп отырған хаттамада тіркеледі. Хаттаманы
сот бекітеді. Үлкен жюри мақұлдаған айыптау актісі мәні бойынша сотқа ... ... ... жюри ... ... ... ... ұсылылғаннан кейін
ғана алқабилер соты істі ... ... ... ... ... үлкен соттарда
үлкен жюри шын мәнінде тұрақты түрде жұмыс істейтін сотқа беру ораны ... ... ... беру органы ретінде ... ... ең ... ... ... заң билімінің болмауы, сондықтан айыптау актісінің ... ... ... ... ... шешу үшін оның ... жеткіліксіз.
Оның үстіне, қылмыстарды тергеу жазбаша түрде ... ... ... халықтық нысаны дәрменсіз болып ... ... ... ... ... түсіп, тергеу нәтиежиелерін бағалауға мүлдем жарамсыз
болды.
Сондықтан тіпті консервативті Англияның ... 1948 ... ... беру функциясы үлкен жюриден алынып, халық судьяларына беделді және
қазіргі заманғы сотқа дейнгі іс жүргізу жүйесі түрінде өз ... ... ... ... ... ...... жюридің орнына сотқа
беру камерасы түріндегі тәж нысаны енгізілді, яғни сотқа беруді ... ... ... болды.
Өзінің заңдық мәні бойынша сотқа беру ... – бұл ... ... бақылау жасау нысаны. Ол алдын ала іс жүргізу
кезінде табылған деректерді ... ... осы ... ... болған әрекеттердің заңдылығын не заңсыздығын бағалау, айыпталушыға
қарсы және оның пайдасына келетін ... ... ... дейін
таразылауды көздейді. Жоғарыда аталған себептерге орай ... жюри ... ... және сот ... тез өсуіне зиян келтірмей бұл
талаптарды қанағаттандыра алмайтын еді. ... ... ... ... ... оның тәж ... – сотқа беру камерасы келді.
Алқабилер сотының ағылшын – саксон ... ... ... бірі – ... ... ұйғарымы анық қате болған
жағдайда да оны бұзуға болмайтын еді, демек, ақтау ... ... ... еді. ... АҚШ ... бойынша алқабилердің кінәлі емес деген
қарары бар ұйғарымның күшін жою конституциясы бұзу болып саналады, ... бір ... бір ... үшін екі рет ... ... деп ... ... жетінші ролді іс бойынша төрағалық етуші судья
атқарады. Ол ... ... іс ... ... жасайды,
жарыспалылық бастауын іске асыру үшін ... ... ... ... ... ... басқа да процедуралық мәселелерді шешеді. Атап
айтқанда, тараптардың сотқа ... ... ... ... ... ... айыптау актісін жария еткеннен кейін,
сотталушының тағылған айыпқа өзін ... деп ... ... және т.б. айқындайды.
Ағылшын – саксон процесінде қылмыстық процесінде алқабилердің ... ... үкім ... үшін ... екі ай ... беріледі, осы
уақыттың ішінде сынамалау қызметінің шенеуніктері (судьяладың ... ... ... тұрмысы мен ... алу ... ... ал содан соң судьяға бұл туралы ... ... ... ... ... ... ... жатпайтын бұл
ақпаратты алғаннан кейін, судья АҚШ конгресінің нұсқаулығымен бекітілген
тиісті кестеде тігінен 43 жол (қылмыстығы ... ... ... ... 6 ... ... (сотталушы тұлғасының сипаттамасы).
Координаттардың қиылысқан орнына ... ... түрі мен ... ... ... ең үлкен кемшілігі – қылмыстық істер
бойынша алқабилердің ұйғарымы ... ... ... ... ... шектелуі деген пікір әліге дейін ... ... ... ... ... ал ... қабылдаған шешімнің дәлел
келтірмеді. Әрине, егер сотталған адам ... ... ... ... ... болады. Дегенмен, алқабилер сотының шешімі болғанда,
аппеляциялық сот ... ... ... ... істі ... ... емес. Аппеляциялық инстанцияның құрамына кіретін судьялардың
пікірінше алқабилер соты - бұл ... ... шешу үшін ... сот ... ... ... ... оның құқықтарына
озбырлық жасалуы дұрыс болмас еді, ... ... ... ... ... ... ұйғарымдардың күші жойылатын жағдайлар болады.
Көбінесе жоюдың негіздері мынадай болады: а) сот талқылауында іс ... ... ... ... ... ... нәтижесі емес,
жеребе тарту арқылы ұйғарыммның шығарылуы); б) ... ... ... ... өз ... ... уәждері тыңдалмаған жағдайда)
в) судьяның, алқабидің адвокаттық құқыққа қайшы мінез-құлық көрсетуі (
мысалы, ... екі ... да ... ... кедергі жасар бір тараптың сөзін
бөлсе) [11,417б].
2. Дәстүрлі қазақ ... ... ... ... ақ ... ... жасаған тайпалар коғам ішіндегі сот билігін
хан, сұлтан және билер арқылы ... ... ... Хан мен ... ... өте ... де маңызды дау таластарды, сол секілді
ақсүйек өкілдерінің ... ... ... ... ... ал билер
қоғамдағы қылмыстық және азаматтық істердің ... ... Рас, ... ... өз ... ... ... қылмыстарды ру ақсақалдары шешкен. Ондай
қылмыстарды басқаларға ... не ... өз ... өзі ... ... ... да ... билер заң шығарушылық функциясын қолдарынан шығармаған.
Сонау аты аңызға айналған Майқы биден басталған билер институты ... ... ... ... ... ... кемелдене тусті.
Әсіресе,Тәуке хан заманында билер институты ханның тұрақты заң шығарушы
органына айналды ... өнер ... оған ... ... тәжірибе жинақтаған. Би тек
қана әдеттік зандарды ғана біліп ... ... ... ... діні ... тереңінен білген, сөзге шешен, отауызды, орақтілді мәселенің
байыбына үңілетін тағылымы мол, ... ... ... ... ... ел ... ... зор, әділ болған. Мұндай билерді халық
әспеттеп, өте жоғары ... ... ... ... жолын сақтамаған,
сайланып қойылмаған.
Сот процесі жауапкер мен жәбірленуші тарапынан шағымданып, биге ... ... ... ... келгендерге би қарсылық етуге ... істі ... ... болмаған. Қазақтарда талап ету мерзімі
шектелмеген. Биге ... екі жағы да ... ... соң ... ... құқықты болмаған. Қамшыларын алдарына тастап, екі ... ... ... Бұл ... сөз биге «не ... ... да орындауға әзірміз»
дегенді білдіреді.
Дауды анықтауға куәлер қатыстырылған. Куә ... ... ... Қажетті жағдайда би куәні күштеп алдыра ... Есі ... ... ... ... ... ... қарай 2-
3 куә қатыстырылған. Кейде істің байыбына жету, оны шешу қиын ... «ант ішу» ... ... Ант ... адам ... ... кәмелетке толған, ақыл-есі бүтін адам болуы тиіс. Оны жауапкер жағы
таңдауға ерікті.
Би істі ... ... ... ... ... Билік шешім көпшілік
алдында, жариялы түрде өткен. Ол үшін ... ... ... бір
есебінде «билік ақы» алынған. Дау шешілген соң соттың ... ... – «ала жіп» ... Екі жақ би шешіміне разы болып, билік шешім тез
орындалған. Билік шешімнің орындалу құқығы талапкер жағына ... ... ... да әдет заңында рұқсат етілгенмен, бидің ... болу өте ... ... Біз оны ... ... ... деп
санаймыз.
Наразы болған жағдайда сұлтан не басқа атақты биге жүгіне алған.
Ел болғаннан соң, ... әр ... ... ... ... бір ... күштеу аппараты болмауы себепті бидің шешімін орындамаған кезде,
оны жүзеге асыру құқығы талапкер ... ... ... жасауға рұқсат
етілген. Оның үстіне бидің шешімін орындамаған сол руға қара күйе ... ... ... ... онда ондай ру қоғамнан
шеттетіліп, олармен қыз беріп, қыз алыспаған, ... ... ... ... ... ... шыққан билер сотын патшалық Ресей
әкімшілігі мүлдем әлсіретіп, жоюға тырысты. Өйткені, қазақ билері үш жүздің
ауызбірлігін сақтауға, елді ... ... ... ... патшалық
Ресей билер сотын бірден, біржолата құрта алмады. 1822 ... ... де, ... 1859 жылдардағы заңдары да билер сотын қаншама әлсіретуге тырысқанмен,
оны жойып жіберуге күші жетпеді[13,26б].
Ресейдің қол ... ене ... ... ... ... ... дейінгі
кезеңде әлі дербес тәуелсіздігінен айырыла қоймаған қазақ қоғамындағы әдет-
ғұрып толық құрсауға алына қоймады. Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... Осы ... Ресей қазақ әдет-ғұрып
заңдарына онша тиісе қоймай, тек жинау, үйрену ... ... Ол ... ... жинады.
Патшалық өкімет саясаты қазақ әдет-ғұрып заң ... ... ... ... ... да ... Әсіресе, мұндай пиғыл ... анық ... ... ... ... ... ... есесін өздері әскери қарулы күшпен ... ... ... ... ... ... отырғандары деректерден белгілі.
Билік қазақ қоғамында ешқашан да басты кұндылықтар, асыл мұраттар ... ... Ең ... ... айнымас асыл мұраттар деп қазақ
жұрты ар, ұят, намыс, ... ... ... ... Билікке
ұмтыламын деп бойындағы адамгершілік қасиеттерден айрылып ... ... ел ... ... қолы ... жан (бақ қону, аруақ қолдау,ата-баба жолын қуу,
еңбегі жану, т.с.с.) енді оның қадірін біліп, ... ... үшін ... ... негізі және тірегі, оның қайнар көзі. Сондықтан билік
игілігі халыққа бағышталуы ... ... ... ... "көңілінен
шығуға" арнауы керек. Ондай болмаған ... ... ... тұруы
неғайбыл, оның өміршендігі күмәмді. "Халық ... ... да ... ... ... ... ежелден келе ... ... "хан ... "хан ... рәсім-дәстүрлері мемлекеттік
биліктің басты тұғыры халық екендігін көрсететін ұғымның көрінісі.
Билікті және ... ... ... керек, оларға қорқа, үрке қарауға
болмайды деген ой-әуен тән еді қазақ қоғамына. ... ... елге ... ал ... йесі - ел ... ... оларды кұрметтеп, мәпелеп
ұстау керек, кадірін біліп, қасиетінің парқына жету керек деп түйіндейтін
дала ... ... ... деген жалпы қөзқарасы осындай еді, яғни
Мемлекеттік билік саласындағы құбылыстарды ... тану және ... ... айтылған жәйттерге саятын. Сондықтан қоғамдағы ... ... оның ... сот ... де осы ... ... етті, оның ықпалын және әсерін сезіне отырып, сол ... ... ... ... сот билігін ондағы мемлекеттік биліктің
аясында әрі іске асу ерекшелігі төңірегінде қарастыру ... ... ... ... жеке мәселе есебінде қойылмай отыр. Сот билігіне көшпелілердегі
жалпы мемлекет ... ... ... сараптау көптеген мәселелердің
бетін ашар еді немесе оларды басқа қырынан көрсетер еді.
Көшпелі ... ... сот ... ... мемлекеттік биліктің ең
кең тараған, халыққа барынша жақын әрі түсінікті, оның кұрметіне бөленген
және ... арқа ... ... да мейлінше пәрменді әрі ... бірі еді. Оның ... бұл сала ... ... ... қарағанда шырқай дамыған,өз мүмкіндігін және қасиетін барынша
мол ашып көрсете алған, ал ... ... ... ... ... ... ... саюға талпыныс жасаған "құдіреттердің" ... ... ... ... жұртындағы сот билігі туралы:
"нельзя не учитывать того обстоятельства, чго в ... ... ... ... - ... власть, традиционно была
слаба даже в периоды ее относительного возвышения, и ее функции в ... ... в ... к разрешению спорив, с которыми обращались к ... и к ... ... ... ... - деуі ... ... емес
болатын.
Көшпелілер қоғамындағы мемлекеттік билікке қазіргі заман түсініктерін
және ұғымдарын тұтастай қолдану мүмкін ... олар ... ... талабын орындай алмайды. Бұл мәселеде аса сақ болған, аяқты аңдап
басқан жарасады. Өйткені, жалпы қоғамдық өмір ... ... ... да бұл кезде және бұл қоғамда үжымдасқан ... ... ... болатын. Олар бірімен-бірі араласып, ... ... ... қызмет істейтін десек те, осындай күй кешкен жалпы мемлекеттік
билік арасынан ... ... ... ... ... не болу дәрежесіне
жеткен сот билігі екенін ашық айтқанымыз дұрыс. Сот ... ... ... ... ... еді және ондағы мемлекеттік биліктің
жалпы көрінісі,оның қолданылуының және іске асуының ең ... да ... де ... тіптен әмбебап десе де ... ... ... ... да ... ... ... барлығы дерлік өз алдарында
тұрған мақсат-мүдделерді шешуде және қызметтерін атқару барысында соны
пайдалануға немесе ... арқа ... ... Хан, ... ... ауыл
ақсақалы деңгейіне дейінгі мемлекеттік билік жүйесі ... ... ... ... сот функцясының болғандығын осымен ғана ... ... сот ... ... биліктің бір саласы болып ... ... ... оның іске ... белгілі бір (әрине. кентараған.
жете дамыған, т.с.с.) көрінісі әрі кұралы болды[14,160б].
Сот билігінің көшпелілер коғамындағы орнының ... ... ол ... хан ... де ... ... Әрине, хан билігі қазақ қоғамындағы
ең жоғарғы мемлекеттік билік болып есептелді және ол солай болды да. ... ... осы ... ... ету үшін сот ... әрдайым санасып
оты руға мәжбүр болатын, соған әр кез арқа сүйейтін. Ал көп ... ... сот ... ... ... ... ... жалғасы, не туа біткен бір
қыры деп санайтын да, өзінен ... ... ... ... ... хан ... гөрі халыққа жақын тұратын және сот билігі әрдайым
халық ... ... ... рөлін ойнайтын.
Халық ұғымында хан билігі мен сот билігін ... ... сот ... басымдылық берілелі. Би - ханның ақылгөй кеңесшісі,
рухани тірегі әрі ұстазы есебінде қаралады. Би ... ... ... ... да ... би хан ... ... тіптен керекті жерінде
өктемдік көрсете алады. Қазақи түсінік бойынша би ханға жол көрсетеді (хан
биге емес), би ... ... ... ... ... ... ... бас-көз болып қадағалайды, қателіктерінен арылуға шақырады. Би
ханға қатты айтуға, ... қамы үшін ... ... ... ел атынан сұс
көрсетіп каһарлануға хақылы (хан биге емес). Себебі ... ... ... ... ең жақын тұрған билік саласы боп есептеледі. Би (сот) - ... ... ... әрі ... деген ой-әуен, көңіл-күй кең тараған
еді. ... хан ... мен ... ... ... қарама-қайшылық
туындап, ол асқына бастаған сәттерде сот билігінің ... ... ... тайталаса бастайтын. Егер сот билігі хан мен ... ... ... ... жетсе, онда оның беделі хан билігінен де асып
кететін. Осыған байланысты Әбілхайырды өлтірген Барақ сұлтанның ... мына бір ... ... ... ... емес ... В.В.Вельяминов-
Зерновтың айтуы бойынша. Әбілхайыр ханды өлтіргеннен кейін "... положение
Барака было чрезвычайно стеснительно: при нем ... не ... ... ... все роды ... ... которыми он управлял прежде, от него
отстали: некоторые даже согласились его ... ... ... ... ... посланцам его которые приехали с известием об
убийстве Абулхаира и ... ... в ханы ... что они за ... не ... Тоже ... ему и Толе би, ... киргиз Большой
Орды, кочевавший за Туркестаном около ... ... ... ... ... 1748 ... ... рода Казыбек бий и ... ... его на пути в ... ... в ... ... грозили
выдать семье покойного хана. Барак всячески уговаривал их, ... ... ... и свои ... (нишу фамилию зовут Тогим Шиғайской, а
его Абулхаира ханская фамилия Белчайкоянская и его де род ... ... не ... ибо де наша ... ... и ... ... он
принужден был прибегнуть и хитрости, выбрал четырех биев и ... на ... ... что если они признают его виновным, то он готов жертвовать и
именем, и жизнью. Хитрость эта, ... ... ему, и он ... ... степени снискать расположение ... ... что ... ... ... ... к своей орде уже с 3000 кибиток.
Воспользовавшись ... ... ... ... ... ... пять ... из найманов, каракисяков и даже киргизов ольшой
Орды (их было человек 500 под начальством Толе бия) ".Мінеки, бұл ... ... ... ... ... мен ... ие ... Барак
сұлтанньң өзі билер сотының алдында бас июге мәжбүр болған. Тек ... ... ... ... көнемін деп, өз тағдырын сот он билігіне
берген кезде ғана ... ... ... ... өз ... ... ... күш-қуатқа ие болған.
Көшпелілер сот билігін мемлекеттік биліктің басқа салаларынан ... ... оны ... жақын тартады. Сөйте тура оның қоғамдағы орнын,
құндылығын ... ... Сот ... ... ... ... ... ішкі мүмкіндігін және қажеттілігін шамалап, оны тиісті
шеңберде және деңгейде пайдалануға тырысады. Дала ... сот ... ... ... емес ... онын, тек белгілі бір
шектеулі деңгейде ғана іске ... ... ... Көшпелілер ұғымы
бойынша адам үшін ен басты әрі негізгі сот ол ... өз ... ішкі ... соты. Сыртқы сот, яғни, билер соты ар сотынын ... және ... ... ... сай ең әділ де ауыр жаза ар ... деп ... ... арлы сотка баса ден қойылды, сол басты назарда болды. Бір
қызығы, көшпелілер үшін ... сот ... соты ... ... ... Олар оны ... қажеттілік есебінде ғана
мойындайды. Бірақ, ... ... (сот ... онша ... ... Онын қоғамдағы орнын амалсыз мойындайды, бірақ асыра бағаламайды.
Керісінше, егер ... ... ... әр адам өз ісін өзі ... ... қалайды. Сот тек басқа жол ... ... ... ... ғана қолданылатын шара деп карастырылады.
Көшпелі қазақ қоғамындағы сот билігінің негізінде жатқан және ... ... ... ... бірі ол ... рухани
өмірінің деңгейі еді. Көшпелі қазақ қоғамындағы сот билігінің шын келбеті
оны қоғамдағы рухани өмір аясында және ... ... ... ... ... біз сот ... ... жете байқай аламыз.
Екінші жағынан, сот билігінің рухани деңгейі, бағыт бағдары кандай еді,
адами ... неде еді ... ... ... отырып, біз көшпелілер
қоғамындағы рухани өмірдін сыры мен қырына үңіле түсеміз, ... ... орны ... ... аламыз[16,Б.16-17].
Осы тұрғыдан келгендегі біздің ... ... ... рухани өмір саласы, соның заңдары және ұғымдары сот билігінің
негізінде жатқан және ... өз ... ... ... ең ... ... еді. Ар тазалығы, адалдық, ұят, намыс, ата-баба аруағы, имандылық,
мәрттік секілді түсініктер және ұғымдар шын ... ... ... ... еді, оның өмір ... ... ... адами
принциптер және заңдар еді. Көшпелі қазақ қоғамындағы сот процесінің ... ... ... ... әрі ... ... және
"құпиялары" оның осы рухани өмірімен тығыз байланыстылығынан және сонымен
біте қайнасып ... ... ... сай кей ... ... іске асуының шегін, оның өзіндік болмысының ... ... дөп басу ... ... ... Ондай сәттері соттық сала тікелей
рухани факторлар тікелей сот саласында басты ... ... ... ... ... шешіп жатады. Яғни, көшпелі қоғамда жалпы
құқықтық өмір, оның ішінде сот ... ... ... адамдық рухқа
бағынышты екендігін, содан туындайтынын және соның талаптары шеңберінде
ғана іске асып, өмір ... ... ... ... ... Сонымен
бірге сот саласы өзінің мақсат-мүддесін негізінен, қоғамдық рухани өмірдің
биіктігімен қамтамасыз етіп ... ... ... ... ... ... өре, рухани белес биігі ережелерімен,
талаптарыменен шешіліп жататындығы осымен түсіндірілетін. Себебі ... ... бет ... ... ... ... бұл қабаты мен
саласынан жоғарылап, өз мәселелерін үлкен бір рухани деңгейде, ... ... ... және ... ... артық ауыз сөзсіз
(ишарамен, көзбен, ыммен ғана ... тек ... ажар ... ... ... және жататын. Яғни, көшпелілер сот саласын, жалпы құқықтық
өмір ... ... ... жоқ, олардан адамның рухын жоғары қойды,
сөйтіп оларды ... ... ... ... Бұлай ұстап отыру
көшпелілердің рухани өмірінің биіктігімен қамтамасыз етілді.
Көшпелі қазақ қоғамындағы сот ... ... ... ... ... онын рухани ауриясын сипаттайтын бұл оқиға көптеген түйіндерге
жетелейді. Көшпелілерге адамгершілік қасиеттер өте қымбат ... олар ... ... ... мән-мақсаттары санаған. Осы жолда өздерінің
пендешілік іс-әрекеттерін, ой-пиғылдарын жеңе ... Ал егер ... ... салынғандықтарын) өздері көре алмаса, оны
көрсете ... ... ... ... Көшпелілер ұғымында билік айту
дегеннің рухани мәні де ... ... ... ... ... ... ... (азаматтық) өмірден ауытқып, пендешілікке салынғанын көрсете,
дәлелдей білу, сөйтіп ондай адамды ... ... ... сол ... ... қылу ... сөз. Көшпелілердің көп жағдайда өз дау-дамайларын
сотсыз-ақ шешіп ... ... ... сыры осында болатын.
Олар өз пендешіліктерін өздері жеңіп, өз іс-қимылдарын ар заңы, адам ... және ... сот ... ... шеше алған. Жоғарыда
келтірілген мысал осынын айғағы. Көшпелі қазақ қоғамындағы сот билігінің
пәрменділігі мен ... да ... ... сот ... ... өмір ... тығыз байланыстылығын
көрсететін тағы бір тұсы сот ... ... одан ... ... ... керісінше "жеңілдеп" шығатындығы. Біз әрдайым сот саласының
осы астарын естен шығармауымыз керек, яғни, оның "рухани ... ... ... ... әлі де ... ... ... құқықтық өмірінің рухани түп қазығы олардың құқықтық
танымында ... ... ... жаным - арымның ... ... мәні бар ... ... ... еді."Малым жанымның
садағасы, жаным арымның садағасы" халқымыздың ... өмір ... ... айнымас асыл өзегі. Кез келген құқықтық құбылыс пен ... пен ... ... ... ... ... өшіп сөнуіне
дейінгі аралықта осы принцип негізінде ... ... ... еді ... ... да. Бұл ... сот саласында да басты бағдар бола білді және
оның мақсат, мұраттарын айқындауда шешуші роль ойнады.
Сонымен, сот ... дау ... ... ашуды мақсат тұтады.
Сондықтан бұл мақсатқа ... ... және ... ... болмауы керек. Сот
алдында әркім өз ойын, көргенін, білгенін және естігенін ашық та анық, тіке
де тура, ешкімнен ... ... ... әрі ... ... ... сот үрдісіне қатысушы талапкер тендігін, олардың
сөз алып, сөз ... ... ... қою, тұтқиылдан килігу ... ... ... ... рөл ойнайды. Сот ... ... ... ... ... байлығына қарап алалауға жол
берілмеуі керек, дауласушы ... ... ... олар ... ... ... ешқандай айырмашылығы жоқ.
Мінеки, көшпелі қазақ ... сот ... және ... ... ... рухани принциптер, бағыт бағдарлар осылар еді.
3. Қазақ қоғамындағы билердің сот өндірісіндегі ... ... сөз ... билердің алдын-ала тергеу ісіне ... ... ... ... Өйткені, билер дәстүрлі
құқықтағы белгіленген ... мен ... ... жүгін бір
өздері көтерген. Сондықтан олар сот ... ... ... ... ... ... ... парасатын сарқа жұмсауды бұлжымас қағида
деп білген.
Ежелгі билер сотының іс ... ... ... іс ... ... айтқанда, негізгі арқау - тілге бай, ойға жүйрік шешендік ... ... ... ... ... ... бірінші кезекке шығады. Ол
үшін би барлық ... ... ... мен біліктілігін, анығын айтып, әділ
сөйлеуге әрқашан дайын жүруі тиіс. Яғни, дауларда ... ... ... мен деректердің шынайылығын көкейіне түйіп, дайын ... ... қақ ... тура биге тән ... өзі ... баға ... ... дәлелдерді көкейінде жұптап, оны бір елі ... ... ... ой сарабынан, ішкі дайындықтағы өтісен билер небір дүбірлі
дауларда «Шешені судай төгілген, тьңдаушысы бордай ... ... ... ... ... аян. ... ауыз ... дәлелді өмірдің
оғындай өткір тілмен еттен ... ... ... ... ... ... шешімдері ұлтымыздың мәңгі өлмейтін рухани байлығына айналды.
Осындай әділдігімен ... ... екі ... ... ... ... елге сол ... ақ тарап, бидің шынайы ... ... ... ... ... ... Оны ... жұртқа үлгі тұтөан.
Қазақ елінің сот ... екі адам ... ... ... күрделі қылмыстардың бәрін де ... ... ... ... ... ой-мақсаты ұшқыр, тәлім-тәрбиесі зор дидактикалық
сарында айтылған ... орны ... ... ой, шешен тілден төгілген,
бұлтаруға дәрмен бермес береңді сөздер ... ... ... қиып ... әрдайым үстем етіп отырған. ... ... ... көрінетін ондай үкім-кесімдері ой-сана, естір құлаққа
өлшеусіз әсер ... ... ... ішкі ... мен мемлекеттік ісіне Ресейдің әлі
еркін араласа қоймаған XVIII ... орта ... ... Әбілқайыр хан мен
Барақ сұлтанның арасында өрбігеи қаскөйлік, ... ... ... ... ... тарихтан мәлім. Мемлекеттік маңызы ерекше бұл «кісі
өлімі», егерде сол заманның халқына қадірі асқан қадірлі ... ... ... іс ел ... одан әрі ... ... ықтимал еді.
1748 жылы 20 тамызда Әбілқайыр ханды өлтірген Барақ сұлтан елдің ішіне
іріткі ... ... ... ... ... ... ... бойынша елдік мүддеге сына болып қағылған осы қанды
оқиғадан сон, ... ... ... берісі Кіші жүздің игі жақсыларынан
қаймығып, жансауғалаған Барақ ... ... ... ... Орта ... арқа ... «суық қабақ танытса» Жоңғар қонтайшысының
қолтығына ... ... кол ... елді ... ... болғанда халық
тұтастығы үшін каһарын төккен Қаз дауысты Қазыбек би Барақ сұлтанның жолына
кесе-көлденең тұрып[18,45б]:
« - Уай, ... ... ... ... Орта ... ойсыратып
кетер салмақ түсірдің сен. ... ... ... ... ... сен. ... де бұрын сен адамзаттың өмірін ұрлап, өлімге орын
босаттың. ... ... ... ... ... ... ... ашсан, қаныңды судай шашарсың. Ал еліңді ығыр қылғың келмесе,
жүрегіңнің ізгілігі өлмесе, ... өзің ... ... өзің ... ал. ... өшкен жанбайды. Бірақ өлгеннің ісін жалғастырып, өшкеннің отын
тұтатсаң, өмір азбайды, шырақ қайта маздайды. Жайлауымды өрт, жұртымды дерт
шалмасын ... ... ... ұлы Айшуақ сұлтанды ауыстырып,
орнына аманатқа өз ұлынды бер де, ... мен ... ... ... ... - ... ... хан бол. Өйтпесе дәл казір тобырыңмен түгел
бұрылың, Әбілқайыр ұлдарының алдына барып, ... ... ... сал! ... қол ... Қаныңды шаша ма, кұныңды кесе ме ... ... ... Сен үшін жақыннан жат табар, ағайыннан алашы
іздер Орта жүз жоқ! ... ... егер де Орта жүз жоқ! ... ... Орта жүз ... ... ... симассың. Сиғызбаспын!
Ауып кетем деп дәмеленбе, жоңғарға да өткізбеспін! - деп ... ... ... Барақ сұлтан да үнсіз қалмаған.
- Уай, би! Қараны ақтап, ақты қаралағанды ... ... ... ... ... ... ... Сұңғылаң Әбілқайыр
болса, сұмырайыңмен бе? Адалың Әбілқайыр болса, арамың мен бе!?
Мінеки, ел аузында жатталып, сол ... ... ... осы ... ... нұсқасы толық болмағанымен, оның ел ішіне тараған ... мен ... ... ұзақ уақыт сақталып келді. Егер осы билікті
қазіргі күнгі құқықтық міндеттерге бөліп қарайтын ... Қаз ... би ... ... аса ауыр ... ... тергеудің
барлық талаптарын сақтай отырып, Барақ сұлтанның қылмысын жан-жақты, ... ... ... басып, ешқандай бұлтартпау шарасымен ... ... ... ... Бұл жерде біз жоғарыда айтқан билердің
мемлекеттік айыптаушының да, ... ... да, ... де ... ... ... орындап шыққаның анық байқаймыз. Келтірген дәлелдері,
қойған талаптарында ешқандай басы артық нәрсе жоқ екені көрініп түр. ... ... ... ... ... ... алдына барып, басын иіп
кешірім сұрауын талап етуі ұлы бидің қайтсем ел бірлігін аман ... ... ... ... ойы, әр ... ... ... түр емес
пе?
Яғни, қылмыстық ісін қарайтын билерді өзі тандайтының ашық түрде талап
еткен. Шындығында да, ... осы ... ... ... ... тарихтан
белгілі. Мүндай маңызы зор мемлекеттік ауыр қылмысты ең жоғары саты ... ... ... сол ... бүтін билікке жеткен Төле би
бұл сот ісіне төбе би ... еділ ... ... тарихи шындық еді.
Мемлекеттік маңызы зор, ел ... ... мен ... өзге де
әйгілі ірі шонжарлар арасындағы дау, сот ... ... да ... ... аз ... Ондай ел мүддесін қорғауда намысты қолдан бермейтін
талапкерлер мен жауапкерлердің дау-дамайын ... өте ... ... күш
салған. Сот ісін қарау құзыры ол кезде бүгінгідей әр түрлі сатылар бойынша
жіктелгенін ескерсек, билер ... сот ... іс ... ... араласқан. Яғни, бірінші сатыдан бастап, соңғы саты Хан кеңесіндегі
аса маңызды істердің барлығына қатысып, билік айтқан[18,145б]:
Бұл ... ... Б. ... «Тәуке хан түсында бірінші сот
билігін билер жүзеге асырған. Хан мен ... ... ... ... ауыр қылмыстарды және азаматтық істерді, яғни дауларды қараған.
Атап айтқанда, рулар мен ауылдар арасындағы дау-дамай, төрелер мен ... ... ... адамдардың қылмыстық істері, сұлтандар
арасындағы ерегіс даулар. Аса күрделі деген ... ... ... ... ... ... өлім жазасына кесетіндер де солар. Билер
өзін әділ би ретінде көрсете білуі қажет. Осындай ... ғана ... ... ... ... ... ... дауды жәбірленуші мен
талапкердің шағымы болған жағдайда ғана және міндетті түрде ... ... ... ... ... ... ... бойынша халық санасында, ел
аузында жатталып бізге жеткен билік істері көптеп саналады.
Біз осы еңбектің бас жағында ... ... ... тән ... ... ... айта ... оның еліміздің ішкі құрылымына Ресей империясының
мемлекеттік билік жүйесі келіп ... ... ... әділ ... ... ... айтқан едік. Сондықтан да Ресей құрған құқықтық жүйеге
дейінгі билер соты өзінің әділдіғімен, «туғанына тартпай» ... ... әділ ... ... ... жөн сөзге тоқтай білген жүгінушілер де
билердің тауып айтқан сөзіне бас иген.
Сот ісін алдын-ала тергеуде екі ... ... ... бола ... ... ұластыратын себеп-салдар, бірін-бірі жоққа шығаратын ... ... ... дәлелі табылмаған дауды билер соты ... ... өмір ... табиғат қалыптастырған үғым-түйсікке қарай
тиімді түрде щешіп ... ... ... ... қадір-қасиетіне, онын қоғамдық орта мен
мемлекет, ел алдындағы абырой-беделі, ғылым-білім, өнерге сіңірген еңбегіне
қарай, жинаған атақ-дәрежесі билер сотында ... әрі ... ... келе ... ... құқыктың нормаларындағы мұндай қағидаларды
берік ұстау, билерге зор жауапкершілік жүктеген. Соның ішінде «Есім ханның
ескі ... заң ... ... кісі ... қаза ... адамнын
жәбірленуші жаққа құн төлеудегі «сүйек құны» мен «өнер құным» ... ... ... ... әділ билікке қылау түсірмеген. Заманында
осындай бір құн ... ... ... ... бидің мынандай билік шешімі
тарихта сақталған.
«...Кезінде Сыр бойына беделі жайылған Әлі төре деген танымал ... ... Оның он ... болыпты. Соның ішінде бір есерсоғы ауылдағы бір
кедейдің қызына дегеніме көнбедің деп әбден өшігеді. Қызық ... ... ... аң ... ... бар ... Бұрын дегеиінің бәріне жетіп,
дәніккен төре баласы, бір күні ауыл ... ... ... ... бара ... қызға қаны қарайғаны сонша, қолындағы бүркітін шүйліктіреді. Болат
тұякты бүркіт қыздың бас сүйегін мылжалап, мерт ... Қыз он ... ... ... да ... өншілігімен, суырып салма ақындығымен барша ауылды
аузына қаратқан өнерлі жан екен. Қыз ... ... ... толып, талай
билерге, ел ағаларына жолығады, зарын айтады. Бірақ, ешкімнің батылы барып,
Әлі ... ... құн ... тәуекелдері жетпейді. Ал некен-саяқ
тәуекел еткендерді Әлі төре маңына жуытпай, ит ... ... ғып, ... ... ... Ақыры, әңгіме Әйтеке биге жетеді. Әйтеке қасына
сол өңірдің жас батыры ... ... ... ... ... ... ... «Әйтеке, ештеңе айтпай - ақ қой. Ымыңа түсіндім. Не сөзіме
тоқта, не мына Жабай секілді күшіме ... ... ғой. Ал! ... құн
болса, бір қу таяқтың қызының құнынан шаруам шайқалып калмас дейді.
Сонда Әйтеке би: «Қыз құнын төлерсің-ау, терем, ... ... ... құны ... құн. ... ... бұл жай қыз ... өнерлі қыз. Өнер құны
жарты қүн. Осыны түгелдеп, әкесінің алдына саласын. Ел де ... сен ... Ел ... ... ... да, мен де тыныш» деген тура билігіне ... төре ... ... екі есе етіп ... ... дана бидің бұл билігі ... таяқ ... ... оны ... көрсетудің өзі артық нәрсе.
Қазақтың билер сотында істі әділ қарау және оны бұрыннан келе жатқан
дәстүрлі құқық нормасына сай шешу жене ... ... жаза ... ... мүңға дейін берік сақталып келген. Бұл пікірімізге 1830
жылдардың бас кезінде әйгілі би Шоң ... сот ... ... ... бір ... сөзін келтірейік.
«Шонның аға сұлтан уақытында қарамағындағы Керлік руы аталатын болыста
Торсықбай деген тентек би болыпты. Осы би бір қаныпезер ұрының ... ... ... Жазаланған ұры мұны жоғарғы үкімет орындарына мәлімдейді.
Ол кезде мұндай үлкен жұмысты қарайтын сот Тобыл ... ... ... болады екен. Сонымен, айыпкер түрінде шақырылып Торсықбай ... Оны алып ... аға ... Шоң да ... бірге болыпты. Енді
мұндағы сот мәжілісіне қатысушылардың өз ... ... тура ... Сот ... Торсықбай, сіздің мына кісінің құлағын кесіп,
жазалағаныңыз рас па?
Торсықбай: Рас, кестім.
Сот: Ондай тән жазасын ... ... деп ... бе? Егер ... ... ... қазақ заңы бойынша ... ... ... ... Шоң ... ... Оған ... келісім беруге Шоңның қақы бар деп білесін ... Қақы бар деп ... ол үш ... асып ... ... жер ұрының көлі деп аталады. Басында олардың моласы бар.
Сот: Аға ... Шоң ... ... ... тән ... ... келісім бергеніңіз рас па?
Шоң: Рас.
Сот: Неге? Қандай ... ... ... ... ... толық айтуға рұқсат етіңіз.
Сот: Рұқсат.
Шоң: Менің сүйенген заңым Жора аталатын қазақтың ескі низамы. Қазақ
патша ... ... ... әр ... ұлы биі ... ... ... шейін үкім шығаруға хакы бар еді. Мен өзім ол кезде Сүйіндік
тайпасы ... ... сол ұлы биі ... ... ... үш ... жазасын бергенім де рас. Бұл жаза қандай ... ... ... ... қоюға бой ұсынбаған, тоңым кеппес ұрлык ауыр қылмысқа
жатады. Сөйтіп, ондай ауыр жаза ... неше рет жаза ... ... тағы осы ... ауыр қылмыстарға беріледі. Алғашқы тию түріндегі
кезеңінде берілетін жаза түрлері: ... айып алу, дүре ... ... ... ... т.б. Ал, енді біріншіден, бұл жазалар теріс болса,
екіншіден, оңдай іске үкім шығаруға қазақ ... хакы жоқ ... ... біз ... жок. ... ... іс болса да, өз жораларың бойынша
басқара бересіңдер. Тек жер-су, екі ... ... ... ... әкімшілік орындары жөнінідегі жобалар берілді және
басқа ... ... ... жеткізіліп тұрады деп түсіндірді. Сот мырза,
егер сіздің қолыңызда арнаулы жобаларыңыз болмаса, алдыңызға түскен жұмыска
қандай төре ... ... дей келе ... ... даналық оймен
аяқтапты[19,198б]:
«Ар дейтін ортақ дүкен бар, Арқа сүйеп шешу жөн. ... ... ... ... ... көшу жөн. ... ... сазайын, Отырмыз көріп жазасын,
Ақтап оны кешу жөн» деп Шоң қазақтың ежелден келе ... ... ... ... әділ ... орыс ұлығының алдында дәлелдеп шығады.
Билер сотының ... ... ... әкімшілігіндегі округтық
сотта қаралған бұл істің астарында көп мән жатыр. Жоғарыда біз ... ... тән зан ... ... бұл істе айқын көрініс тапкан.
Оған қоса, қазақтын ... ... ... ... келе ... зан
ережелері сол кездің өзінде де, Ресей әкімшілігінің заңдарына бой ... ... заң ... көрсетілген талаптар, ... ... ... шара лары сол ... өз ... болғаны анық
байқалады. Хан-сұлтандар, төре-қожалардың өз арасындағы ... ... ... ... ... билері олардың ығына жығылмай, тура билігің
айтудан ... ... ... ... ... ... баса
айтып, ата дәстүр, салт-санадан безінбеу, ұлттық ... ... ... ... көлденен тартып отырған [20,15б]:
Қазақтың дәстүрлі құқығына тән билер сотында тағы бір ... ... ел ... ... ... және ... мүддесіне қайшы келетін,
әсіресе жалпы қоғамдық ахуал мен ... ... ... ... жаман қылықтарды немесе қоғамдық қарым-қатынаста ... ... ... ... әкімшілік бұйрығынсыз тез арада әшкерелеп, оған
лайықты жаза ... ... ... міндет адамгершілік борышы санаған.
Бұған мысал ретінде Г.Загряжскийдің: Билер ел арасында кез келген кылмыстық
істің ... ... оның ... анықталса, тіпті қылмыс туралы
ешкім шағыммен келмесе де қылмыскерді тез арада іздестіріп, кінәліні ... ... ... деп, ... ... ... ... тәртіпке қалай бақылау жасайтынын нақты деректермен растап
берген[15,145б]. Осы ... ... ... ... да ... салыстырғанда ойға түйгеніміз. ... ... ... ... ... ел ... ... дөстүрлі құқық нормаларына сай
билер қоғамдық ... орын ... әр қилы ... қала берді
отбасылық тербиеден әр ... ... ... ... ... ... керектігін қырағы бақылап, ... ... ... қоғамдық. қатынастарға қатысты дауларды,
оданөбитін сот істерін шынайы ... ... ... ... Сот процесіндегі билердің істі қарау тәртібі және ерекшеліктері
Билер сот ісін қараганда бір өзі ... ... ... ... үнемі айтып келеміз. Олар алдына келіп жүгінген қуынушы
мен жауапкердің талап-мүдделерін ... ... ... тен ... ... ... болған. Сондықтан да шындықтан жалтару, аяқ астынан
өзінше қисын ... ... ... ... екі жактың да мұршасын бермей,
нақты дәлелді бетке баса айтуда бұлтартпау шарасын шапшан ... ... ... ... тіреліп, әділ шешімнің шегіне жете алмай, ойлары әрі-
сәрі болған шақта, ... ... ... ... өзге биге ... немесе билік
ісіне үміттеніп жүрген жүрегі таза, ойы ұшқыр «бала билерге» ... ... мына бір ... істі ... ... ... ... зер салайық.
«Мөңке бидің бала кезінде бір бай жоқ сұрау үшін көш ... ... еру ... ... асық ... ... бір топ балаға жолығыпты.
Балалардың бірі ... атын ... Оған бай ... әлгі ... Байдьң мінгені асау байтал екен, баланың ... ... ... Мөңкіп жүргенде байдың басына бөркі ұшып туседі. Байтал
одан бетер тулап байды жығып кетеді, бай қаза ... ... ... ... және елінің жақсылары жиналып келіп, балалардың елінен кұн
сұрайды.
Екі ел ... ... ... бірнеше кұнға созылады. Мөнке сол ауылдың
баласы екен, жиналған көпке келіп, ... бала ... ... Иә, ... ... бұл ... ұзаққа создыңыздар ғой және бір
шешімге келе алмадыңыздар. Осының билігін маған берсеңіздер мен тез ... ... ... ... ... риза ... бір ауыздан:
Билікті берлік, ал айта ғой, десіпті. Сонда Мөңке бала былай
депті[21,145б]:
Бұл ... ... ... ел емес, тентек. Ал мұнда ... ... сол төрт ... ... бөліп төлейтін болсын және ердің құны
жүз жылқы болсын, депті. Бұл билікке екі жағы да ... ал ... ... ... ... ... ... бала:
- Бірінші, мың жылқыдан бір жуас ат таба алмағандай, асау ... және елде адам ... асық ... ... жөн ... ... екінші, адам көрмей жүргендей, баладан үркіп тулап, байды жығып
өлтірген ... ... ... ұшып ... бөрік тентек; төртінші,
байталды ... бала ... ... осы төртеу
құнды бөліп төлейтін болсын, - депті.
Осы билікке екі жағы да разы болып, ... ... ... ... бірі ... бес ... ... кұтылыпты. Мөңке баланың би болуына
осы билік басты себеп болған екен».
Осы «Төрт тентектің бір ... ... ... дау ... ... ... соты арасында прецеденттік үлгіге айналғандықтан оны белгілі
бір биге келіп айтуға келе бермейтінін ескерген жөн.
Қылмыстан қылмыс тудыратын ... ... ... ... ... ... қылмыстың неден шыққанын, оның қалай өрбігені жайлы
дәлелге жүретін нақты деректерді келтіре ... ... ... ... мүлт ... ... Тіпті, бой алған қылмыстық әрекеттер бір
текті болып, бірнеше ... ... өріс ... шындыққа, нақты
дерекке қайсысы жақын екенін ... дәл ... анық ... Ел ... ... шешімі екені анық сақталмаған, бірақ әділдігімен осы уақытқа ... ... ... ... ... бар. ... ең көнесі Тоқтамыс
ханның тұсында әділдігімен барша Түркі жұртына ... ... ... ... айткан мына билігіне назар аударып көрелік.
«Едіге сегіз жасқа келген соң, мал табамын деп біреудің қойын ... Бір күні оған ... бір аяғы ... жетектегені бар төрт
жолаушы ұшырасады. Төртеуі ағайынды екен.
Біздің еншімізге тиген осы ақсақ мал ортамыздағы бір кара еді. Басы ... төрт аяғы ... ... Осы ... мал барып, көпірдің
егініне түсіпті. Кәзір төрт аяғының тиген жеріне төрт жүз ділдә сұрайды.
Біздер ... ... ... ... Егер сен би ... ... ... айтар
едін, қойшы бала, дейді оған.
Сонда Едіге Алла аузыма салса айтамын, дейді жұлып алғандай. ... аяғы ... ... ? - деп ... ... Ең ... тиіп еді - дейді.
Ендеше сен төлеуден бейдімақ бол, - дейді де Едіге, Ділдәнің екі ... ... ағаң ... ... ... егінге көзі көріп, басы сүйреп алып
барды. Қалған екі жүзін екі ағаң тартсын, өйткені ауру аяқты сүйреп ... сау аяқ, ... ... бұл ... көнбей, Тоқтамыс ханға барады.
Хан алдында кішісі[21,150б]:
Біз жол бойы бір балага жүгініп едік, ол ... ... ... ... ... жайып салады. Баланын берген төрелігіне риза болтын хан:
Баланың төрелігі әділ, мен сондай төрелік бере алмас ... ... ... ісінде алдын-ала тергеуді анық әрі қанық ... ... ... ... ... ... неден туындағаны, оның қандай
үлкен жауапкершілікке алып келгені, нақты дөлелдің дүрыс сараланбауы әділ
шешімін айтқан бала Едіге ... ... ... ... ... ... бүгінгі мемлекеттік құрылымдағы әр салаға бөлінген
құқықтық кызметтердің ... ... бір ... ... ... ... ... сот шешімінің қай-қайсынан да кездестіруге ... ... ... алдын-ала тергеу, анықтау барысында беттестіру, қылмыс
жасалған ... ... ... ... ... қылмыстың сипатына қарай оны
қайталап көрсету арқылы нақты дәлел келтірумен істі терең зерттеп, шынайы
деректі ... ... ... ... ... ... зерттей білетінін
аңғартса керек.
Ежелгі билердің істі ашық әрі шынайы тұрғыда қарайтын әділеттілігін
Шоқан ... ... және ... ... ... ... және ... баға берген ешкім жоқ. Ол XIX ... бел ... ... ... ... жүргізген басқару реформасын, оның ішінде сот
реформасын бақайшағына дейін ... ... ... ... ... ... қылықтарды ғылыми фактілермен әшкерелеп берді. Әсіресе, ... ... ... қысымнан аулақ, әкімшілік билікке мойынсұнбайтын
тәуелсіз болғанын, соның ... ... ... ... ... ... әділ, әрі шынайы сот билігі екенін дәлелдеп берген. Енді Шоқанның Қазақ
еліндегі сот ахуалын салыстыра отыра зерттеген, сот ... ... ... ... ... ... ... келтірейік.
«... Билер істі өз әдет-ғұрпымен, заңмен ана тілінде ... ... ал ... ... болса істі жергілікті тіл ерекшелігімен
жүргізіп, ұжданмен немесе империяның ... ... ... жүргізеді.
Бидің шешіміне әрқашан да шағым жасауға болады, ал ... ... ... жағдайда ақтық шешім, шағым жасауға жатпайды.
Би барлық істі ... ... ... ... ... ... істі
ғана жария жүргізеді[21,152б]:
Билер соты қараған барлық іске адвокатура қатыстырылады. Ал ... іс ... ... тек ... іске ғана қатыстырылады.
Бидің шешімін сұлтандар, старшындар, болыстар жүзеге асырады, мировой
судьяның ақтық ұйғарымын ... ... өзі ... деп билер сотының
шынайылығын салыстыра отырып дәлелдеп берген.
Міне, ғылыми тұрғыдан ... бұл ... ... ... таза қазақы билер сотының халықтық үлгіде сақталған нұсқалары
айна-қатесіз ... тұр емес ... ... ... ... ... мен шешімдерінің орындалуы өз
алдына үлкен зерттеуді қажет ... тың ... ... ... ... ... ... соты үшін аса маңызды болған. Өйткені, бүрыңғының
билерін, олардың аузынан ... ... ... ... ақиқат деп
үққан қарапайым жұрт әркімге қол қусырып жәрдем тілемеген, тек билерге гана
жүгінген. Ал ... ... сот ... жеке ... ... ел мүддесінің
бұзылған қүқығын, болмаса жәбірленуші жақтың шеккен зиянын материалдық және
моральдық тұрғыда орнын ... ... кісі ... болған жағдайда билер
сотынын үкімімен «канга - кан», «жанға жан» ... ... ... жактың келісімімен кұн төлеуді өндіруді жіті бакылаган. Оған
қоса, еларалық жер дауы мен жесір дауына ұласқан, жауынгершілік және ... ... ... ... мен ... колды болган мал-мүлік, жер
телімдерін қайтару ... ... ... де мәмілегерлік, төрелік
жүргізіп, осындай біркыдыру маңызы зор қүқықтық дауларға ... ... Және де оның ізіи ... ... ... отырған.
Билер сотының әділдігі, олардың іс қарағанда ешқандай бұрмалауға,
немқұрайдылыққа жол бермейтіні туралы да ғалым сол ... ... ... ... деректерін келтіреді. «... Билер сотының пайдасына тағы
бір тайға таңба басқандай айкын дерек ... Орыс ... ... ... ... ... ... орнынан гөрі бидің сотын артық
көреді. ... ... ... ... ... Көкшетауда осындай ондаған іс
каралды» деп әділіп айтады.
Билердің істі екі ... ... әділ ... ... ұстамдылығы,
өзінің ішкі сенімділігі мен имандылықтан аттамайтын ... ... ... берік сақтай білгендігі ел аузында, халық
жүрегінде жатталып қалған. ... ... ... ... тек шындықты
ғана туғып ұстаған билер, әділ билігімен көпшілікке аса кұрметті болғандығы
үшін ел алдында «Тура биде ... жоқ, ... биде иман жоқ» ... ... биде ... болмайды» деген ерен сенімғе ие болған [22,85б]:
Бұрынғы билер шығарған үкім-шешімдердің сот ... ... орай оның ... қолма-қол немесе көзбе-қөз, сол мезетте
жүзеге асырылуын мұқият қадағалаған. Ал ... ... ... ... ... кесімі еш уақытта да аяқсыз қалмаған. Қылмыстық немесе
азаматтық істер ... ... ... ... ... орындалуьн,
бірінші кезекте айыпталушы жақ ерікті түрде өздері мүлтіксіз орындауы
міндетті болған. ... ... ... арнайы орындаушылардың
мәжбүрлеп орындатуы, бұрынғы билер ... ... ... ... ... иә болмаса азаматтық істердегі кесілген құнға байланысты
заттай есел айырысуда ... ... ... ... ... ... яғни төленбей қалуы мүмкін. Мұндай жағдайда,
орындалу уақытының өтуіне байланысты, істі ... ... ... ... ... күн ... (артық не кем емес)
малдай (көбіне жылқы) барымта ... ... ... ... ... айта ... ... империясының әкімшілік басқару
жүйесі Қазақ елінің әкімшілік жүйесіне араласқан уақыттан бастап, ... ... ... ... ... ... оны заң ... бекіттірген.
Жалпы, билер шешімінің орындалуы туралы Ресей тарапынан ең алғаш 1822 жылы
шыққан «Сібір қырғыздары ... ... бүл ... ... ... жататыны туралы заңда бірнеше баптар қарастырылған. ... «По ... ... о ... ... екінші бөлігіндегі
104-бапта: «Султаны исполняют судебные приговоры» деген ... бар. ... және ... ... оның ... ... да ... Ал
осы бөліктегі «Дела исковые» тарауындағы 215, 216, 217, ... ... ... істер ауылдық және болыстық билердің тікелей араласуымен
қаралады. ... ... ... ... ... ... ... Шыккан
шешімдер сол мезетте орындалуға жатады. Бидің ... ... ... ... бар адам жазбаша түрде болыстық басқармаға жанадан шағымдана
алады деп көрсетілген ... сот ... ... ... жедел орындатуға мүдделі
екендігі, олардың жүргізілген сот процесіне бақылаушы ... ... ... өзінің қол астындағы ру-тайпаларда болып жататын түрлі дау-
дамай, барымтаның дер кезінде әділ шешіліп, оның тез ... ел ... ... да, ... да ... ... ... билік, ханға - хандық»
үлесі тиетін сот шешімін орындауға ... да ... ... ... сөзсіз. Еуропалықтардан Қазақ елін алғашқылардың бірі болып аралап,
Әбілқайыр хан, оның ... ел ... ... ... ... XVIII
ғасырдьң отызыншы жылдарында ұйымдастырылған Орынбор экспедициясына
қатысқан ... ... Джон ... «1736 жылы Кіші жүз ... ... ... ... туралы» тарихи кұжатта аталған автор біз
сөз етіп ... ... ... ... ... ... жетісі күні азанда жөне одан кейін түн ортасында тағы бір ... ... Осы күні ... ... ... үкім ... билік
айтушы жоғары сот ханньң өзі болды. Бұл арада айта кететін мән-жай мынау:
ханның қол астындағы бір ... ... ... биесін ұрлаған, бірақ қолға
түсіп қалған. Соны ханның алдына алып келді. Ерте күнді кеш ... ... сот ... да, ... ... ... ... дүре соқтырып, биелер
қайтадан қайтарылып берілсін деген үкім шығарды». Ағылшындық суретші бұл
жерде барымта дауын, ... ... ... ... ғана ... өткен.
Дегенмен, билер шығарған шешімді ханның ... ... ... ... ... ... бір ... Қазақ еліндегі көшпелі қоғамға тән
қалыптасқан барымта алудың жолы ... ... ... ... жарғыда
бүл мәселенің ұлттык мүддеге сай ... ... ... ... ... күнде де еуропалык шенеуніктер оған мән ... ... ... ... ... үлес қосқан М. М.Сперанскийдің
тарапынан барымта алу ұрлық немесе ... бір түрі ... ... ... ... алу би ... ғана орындалатын болған. Аты-жөні жоқ ... адал ... ... ... алып кету тек ... ... ... еларалық үлкен қылмыстардың қүрамына кірген. Сондықтан да ... ... келе ... ... ... алғаш рет хатқа түсірген
зерттеугшлердің көбісі ... ... ... ... ... ... нормасына кіргізген.
Қазақ елінің қалыптасқан әдет-ғұрпында және соған сай ... ... ... затқа меншік құқығыньң жүруі және оны иемдену ... ... ... меншіктік заттарға немесе ... ... ие ... ... да қарастырылған. Осы түрғыдан алғанда
дәстүрлі ... ... ... ... бойынша меншік құқығына ие
болудың әдістері бастапқы жене ... деп ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығы бойынша меншік құқығына ие болу
және тоқтату ... ... ... ... ... ... ... «әскери жаулап алу және ... ... ие ... ... «зан ... мен «сот ... байланысты қол жеткізуді
айтқан. Ғалым барымта туралы зерттеулерінде сот ... ... ... ... ... талан-таражға кіретін барымтанын ара-жігін мынандай
құқықтық нормаға ... ... ... ... ... ... Мал ... әкету түріндегі
талан-таражды ашық түрдегі барымта деп жариялау қажет, - дей келе, оның би
шығарған шешімінің орындалу ... ... ... сәйкес келуін, -
«Барымтаның мақсаты белгілі-бір зиян, ұрлык, кісі өлімі, жесір дауы, бидің
шешімін орындамау үшін ... ... ... тиіс. Сондықтан
барымтаны өзін-өзі қорғаудың заңды формаларының ерекше бір түрі ретінде
қарастыруға ... - ... Ш. ... ... алудың бұл құқықтық ерекшелігін мынандай мән-
жаймен дәлелдей келе [3,95б]:
«... Барымта тападай талтүсте, ... ... ... ... ... ... ... Жасырын барымталағанда үш күннен қалдырмай
егескен адамына мәлімдеп, не үшін жасалған ... айту ... ... ... ұрлық саналады. Әдейі жариялап барымтаға шыққанда, қарсы
жақ та ... ... ... жанжал тәбелеске ұласып, кісі шығыны да
болатын. Әрине, мұның бәрі малды айдап әкету болғандықтан, ... іс ... деп ... ... ... ... ... істер өз алдына жеке дара
бөлектенбеген. Сот істерінің бұлайша өз алдына сараланбауы, ... ... ... да оны кең ... терең біліктілікпен атқаруға жас кезінен-ақ бой
үйретіп, ... ... Іс ... мұндай жинақылық билердің
біліктілігін барынша арттырып, қаңдай ... іс ... ... ... ... кірісетін болған. Осыған мысал ретінде Едіге бидің
мына шешімін келтірейік.
«Он-оннан ... кісі ... ... ... екі ... ... түседі. Едіге
алғашқы келген он кісіге бөлек үй тіктіріпті. Соңғы келген он кісіге күрке
тіктіріп ... ... ... ол күні ... ... ... жұмыстарын сұрапты.
Сонда меймандар:
-Ұлы жүз Үйсін Тоғас бидің елінің адамдарымыз. Өзді-өзіміз даулымыз.
Ұрыс, ... ... бір ... бала ... Соны құрым киізге тігіп алып,
өз еліміздің биі Тоғаска барып едік ол кісі: «Қоз тамғалы ... ... ... бар, ... барыңдар» деді. Манас биге келіп едік, ол: «Қаз дауысты
Қазыбектің баласы Бекболат биге барындар» деді. Оған ... едік ол: ... ... басы ... Үйсін Төле бимен «Ердің кұнын екі ауыз ... ... ... деп ... сілтеді. Жүрген жайымыз осы, депті.
Едіге екі даугерді алдына алдыртып, құрым киізге тіккен баланың киізін
сөктіріп, баланы алып ... ... анық бала ... жоқ екен. Бас, қол аяқ
мүшелерінен белгі жоқ. Ортан қол, сұқ қол секілді екі егіз бала екен. Сонда
Едіге ... деп ... ... ... бастайтын бас жоқ, көретін көз жоқ, ұстайтын қол жоқ, ... ... Он екі мүше ... жоқ ... ... бұл адам ... ... құн бұйырылмайды. Бірақ ата-бабамыздан қалған сөз ... ... құр ... жаншы құр қалмайды», деген. ... айып ... ... үшін таяқ ... ... жақтас болғандарға ат
бастатқан тоғыз айып тартындар. Бір тоғызды Манас ... ... ... екеумізге бітіріп, тындырып қайырған да абырой болады,
депті. Екі жағы да риза болып, бұл ... ... ... ... «Уа, пәлі! Әділ бітім» депті. ... ... ... барып
айтқанда, «Уа, пәлі!» деп бәрі де би шешіміне ризалығын білдіреді.
Билер сотын жүргізудегі ендігі бір зерделей ... ... ... ... өте әділ ... және ... сай ... білуі. Би өз ұстанымы мен
ішкі сенімімен қаралатып ... ... ... ... ... тіл,
кестелі ой, нақты дәлелмен «табандап ұрьш тап шығуында». «Таста - ... - ... жоқ» ... ... ... ... ... тек әділ билік айту
ең ... ... ... ... ... жаңа ... Қазақ елінің ішкі қоғамдық
өміріне енді-енді еніп, жүзеге аса ... ... ... белгілеген
құқықтық тәртіп бойынша қылмыстық істі тергеу, анықтау және келтірілген
дәлелдер бойынша үкім ... сол ... ... ... де ... ... туралы да нақты деректер сақталған. Әділ билігімен Үш жүзге
даңкы ... ... би XIX ... орта ... ... ... мынандай бір қылмыстық іске үкім шығарған екен.
«... Бұрынғы қазақ қағидасы ... ауыр ... үш ... ... Жан ... 2. Мал жазасы. 3. Ар жазасы. Біріншіге ... ... ... беру ... Оны ... қанмен жуу деп атайды. Екіншіге, ... ... ... ... қуу ... күйе жағып, мойнына құрым іліп,
қара ... ... ... ... ... ... жатады. Бұлардың
бірінші мен екіншісі туысқан ... ... ... ... бір ... ... адамдар, немере туыстар, шөбере туыстар
жатады.
Сонымен, айыпкер Қорабай Шоңүлы ... ... ... ... сүйіндік
аталатын елден қуылсын, не жоғарыда айтылғандай көп алдында масқаралансын.
Бұл екеуінің таңдауы ... ... ... ... алса да, ... ... ... деп билік айтады. Айыпкер ... ... ... Бұған барлығы да, сот ісіне Баянауылдан келгендер де ... ... ... ... іс қараудағы мұндай билік шешімдерінің хатқа
түсіп, архивте сақталғаны ... ... ел ... ... үлгіде
жатталып жеткен билік сөздер. Ал Ресей империясының әкімшілік билігі толық
күшіне енген ... бері ... ... қатарында сот
құжаттарына тон үлгіде жазылып ... ... 1860 ... ... ... билер шешімі мен үкімдері көнігі кеңселік стильден аумайтындықтан
және архивтерде барынша сақталғандықтан, біз одан гөрі ел жадында ... ... ... ... ... үлгілерін дәйекке келтірдік.
Қазақ елінде билер сотының қаймағы бұзылмай тұрған XIX ғасырдың бірінші
жартысында ... ... ... ... ... ... саяхатшы ғалымдардың біршамасьн білеміз. Солардың ішінде Қазақтың
дәстүр-салтына, әлеуметтік-тұрмыс жағдайына, ... ... ... ... ... ... айтып кеткен адал жүректі еуро нәсілді
ғалымдардьң бірі Семенов Тянь-Шаньский.
Қазақ елінің ең көрікті ... Іле ... мен ... тауларын
зерттеу арқылы танылған Семенов Тянь-Шаньскийдің Жетісудағы Дулат-Албан
елдерін аралағанда хатка түсірген ... орны ... Бұл ... «Путешествий в Тянь-Шань в 1856-1857 годах» деген ... ... ... тән ... соты ... өтетіні туралы өте
мұқият әрі накты жазылған дерек көзі бар. Албан және ... ... ... ... дау созыла келіп, екі елдің игі жақсылары бас қосқан ... ... ... ... Осы ... ... ... қатысқан Семенов
Тянь-Шаньский бұл сот процесін бастан-аяқ хатқа түсіріп, өзінің ... да ... ... Албан руының абыройын немен өтеу керек деген ... ... би ... айттырылған күйеуіне ең кемі бір жетіге уақытша тұрмысқа
шығып, одан соң күйеу ерікті түрде одан бас тартып, ... әкеп ... ... ұсынысын ортаға салады. Бұған Семенов Тянь-Шаньский де ... ... соты ... шешімін шығаруға келіседі. Ендеше, бұл ақ сүйек
тұқымынан шыққан ажарлы қыздың ар-намысына нұқсан ... ме деп ... ... Оның ... ұлы жүздің приставы мақұлдап, бұл екі рудың
арасын өршітетін жөнсіз намыс, ел ... ... ... ... деп ... ... сотын бастан аяқ бақылап отырған Тезек төре де ... ... мен ... да ... салады. Ол күйеуге сый-сыяпат көрсетіп, онын
ата-анасына берілген калыңмал мен кұн ... ... ... корғауды
канағаттандыруы жөн екенін, дегенмен де калыңдыққа құда түсуде ... ... ... ... беделін ескеріп, уәдеде тұрмағаны үшін
төленетін кұн қысқартылса дейді. Диқанбай батырдың келісімімен билер ... ... бір ... ... [3,95б]:
Сөз кезегін алған Диқанбай батыр өзінің немересін даудан азат ... екі руды ... ... ... ... риза ... айтып, билер
қандай шешімге тоқтаса, соған көнетінін білдіреді.
«... Сот ісі ... ... ... ... ... Диқанбайға
елу жылкы, ал Албан руының күйеу жігітіне және оның отбасына жүз ... Бір ... ... уакытқа созылған бұл дау осылайша екі жақты да
риза етті. Қалыңдықтың інісі Қожыр одан және ... ... ... ... үшін сұлтан Әлидің ауылына шаптырылды» делінген. ... ... ... соты ... ... ... және
орындалудьң нақты айғағы болса керек. Оған коса, Қазақ ... ... тән ... ұлттық болмыстағы сот жүйесінің билігі ... ... ... ... жайлы толық мағлұмат аламыз. Осы сот ісіне
бастан аяқ ... ... ... ... түсінігі мен пікірін шынайы
түрде бүкпесіз айтып, зерттеу жұмысына ... ... ... ... бұл ... ... үлгідегі билер сотының мол дерегі жатыр.
Расында, қазақ елінің сот билігінде жесір дауы ең маңызды әрі ел бірлігі
мен татулығын ... ... ... шығаратын күрделі мәселе болған.
Мұндай істер үлкен-кіші деп бөлінбеген. Жесір ... ... ... үшін ... ... ... айттырылып, калыңмалы төленген кыздың ата-
анасының қолында отырып қайтыс болуы, белгілі ... ... бас ... ... уакиғаларға байланысты қалындықты алып қашып
кету немесе қыздың ... ... ... ... ... ... және де
қайтыс болған әпкесінің орнына ... алу, ... ... ... жолмен
әйелді жатқа жібермеу сынды көптеген құқықтық қатынастар мен нормаларды
билер ғасырлар бойы ... ... ... әдет-ғұрьшқа
сай әділ шешіп отырган.
Әсіресе, жоғарыдағы ... ... кыз ... ... ... қалғанда немесе барысымен қайтыс болған жағдайда ... ... ... ... ... мен төсек-орынды билер соты
арқылы қайтадан ... ... ... жолы ... ... түрде қаралып, әділ шешім шығарылған. Енді дәстүрлі құқықтағы осы
қалың мал мен жасауға қатысты, оның материалдық ... ... ... ... берудің жай-жапсарына тоқталайық. Ол үшін алдымен
қалын малдың ... ... ... ... туралы айта кетелік.
Анығын айтқанда қалыңмал айттырылған қызды сатып алуға жүретін құнның ... ... ... ... осы ... ... этнограф ғалымдар
өздерінің еңбектерінде нақты фактілер келтіріп, ... Сол ... ... ... қызды тәрбиелеп өсірген ата-анасы мен бірге туған
бауырларына берілетін сый және ... ... ... жиендердің
нағашы жұртында «кырық шұбар тай» ... ... ... мал деп
саналған.
Бүл жөнінде ғалым Ахметова былай дейді: ... ... ... ... ... ... теріс пікір тудырған. Тіпті, кейінгі
кездерге дейін қалыңмалды қыздың ... ... ... деген жаңсақ
тұжырымға бой ұрған. Қалыңмал ... малы ... соз. ... ... ... ... үшін ілік ... көбіне түсіп қалады». Қалыңмалдың
кұдаласқан екі әулеттің арасындағы материалдық құқықтың, және де онын бір-
біріне ... ... ... үшін кез ... ... пайдаланудың таза ізгілік
жолымен орындалатые шарты да бар. Мұндай жазылмаған құқықтық қатынастарды
жоғарыдағы автор мынандай ғылыми ... ... ... ... ... малы. Қазақтың әдет-ғұрпы бойынша қыздың отбасы (төркіні)
тәуір адамдар болып шықса, осы ... ... ... ... ... ... ... алдымен қыздың жасауын толықтыру басталады. Ал
келесі жылы балалы болғанда баласын алып төркіндеп ... ... ... ... ат ... ... жауып кұрмет көрсетеді», дей келе мұның
әлеуметтік тұрмыстағы мән-жайын былай түсіндіреді.
«Атан-ана ... ... малы ... ... ... берік
болуының экономикалық шарты. Ер жігіттің екі жұрты бар, бірі өз жұрты,
екіншісі ... ... ... ... ... айталық күйеу малынан айырылып,
жұтқа ұшыраса немесе ірі айып ... ... ... ... ... тең ... Қызы бала ... мол сыйлық сүйінші беріп отырады»
дейді [25,5б]:
С.Ахметовтің зерттеуіндегі бұл ойлар өзінің сонылығымен және ... ... ... ... орны бар әдет-ғұрыптың ажырамас бөлігі -
қалыңмалды кенестік заманда өнің ... ... ... ретінде
көрсеткен жансақ ғылыми тұжырымларға аяусыз берген соққысы. Шыңдығыңда,
шаңырақ көтеріл, отау тігетін екі жастын өмір ... ... ... беру екі ... ... тең борышы болған. Қыздың төркініне
қалыңмалдың мейілінше қомақты берілуі, басқа жұртқа кетіп бара ... ... ... және ... ... ... ... беделді болуының
бірден-бір кепілі іспетті.
Мәселен, қалыңмал есебінен берілетін жасаудың құндылығын ... ... ... ... ... және қыз ... ... оның ата-анасы жасауын дайындайды. Бұл дәстүрге ұлтымыз әлімсактан
ерекше мән берген. «Қызының көштен қалып, көз ... ... күн ... қам ... ... ... ... қыз жасауын рулы елдің игі-
жақсылары мақтан ететіндей, түскен жұрты сүйсінетіндей етіп дайындау үлкен
абырой деп ... ... ... ... ... рәсімдегі қалыңмал
мен жасаудың әдет-ғұрып заңында белгіленген өзіндік ерекшелігі және соған
сай қолданылатын құқықтық нормалары бар. ... осы екі ... ... ... ... ... ... етушінің шағымымен іс билер
сотында қаралып, қалыңмал да, ... да кері ... ... ... ... ... түсу үшін ... мен қалыңмал дауы бойынша XIX ғасырдың
орта тұсындағы ... соты ... ... ... ... Ф. Лазаревский атақты Баймағамбет сұлтан қызының артынан
жасауын алып ... ... ... отыз түйеге артып, оған отыз
кілем жауып, бұған қоса жүз жылқы беріп, ... ... ... дәлелге
келтіреді [25,5б]:
Біз жасаудың кұңдылығын сөз еткенде алдымен ол ... ... ... жеке ... ... ... құқығына тоқталамыз.
Ұзатылған қыз келін болып түскеннен кейін бала тумай ... ... ... ... ... толығымен төркініне қайтарылуы тиіс. Егер бұл
мәселе ерікті түрде орындалмаған жағдайда, берілген шағым ... соты ... ... болған.
Қыздың ата-анасына қайтарылатын жасау басқаша себеппен жұмсалып кеткен
жағдайда немесе ерлі-зайыптылар, ... ... ... ... оның орны басқадай мал-мүліктерімен толықтырылып берілген...
Сонымен, ең ... ... ... ... пен ... ... ... етуі тиіс. Бұл басты талап. «Таста тамыр, биде бауыр жоқ», «Тура
биде ... жоқ» ... ... ... ... салтанат құрғаны жөн.
Екіншіден билік - бағыныштылықпен қыйсынбайтын категория. ... ... ... ... ... ... болсақ, одан судьялардың
әлдебір билік тармағына бағыныштылық тетіктері мен ... ... ... ... ... ... судьяларды таңдаудың
билерді таңдағандай халықтық үлгісі басшылыққа алынуы керек. Биді ... ... ... ... ... тиіс.
Үшіншіден судьялардың жасына ешқандай шек қойылмауы ... Олар ... қай ... ... судья болсада хақы бар. Мысалы, ... ... би ... 120 жасқа жетсе, он бес жасында ... ... ... биі» Төле би ... 93 ... ... би
(1667-1764) 97 жасқа келген.
Төртіншіден, сот жазалаушы емес, қорғаушы. Сондықтан оның ... қана ... заң ... және ... ... ... ... керек.
Бесіншіден, сотта тілдің, шешендік өнердің салтанат құруына толық
жағдай жасалуы тиіс.
Қазақтың «Бай мал ... би – ар ... ал ... елін ... би елін дауға бермейді», «Туысына бұрғаны, бидің құдай ұрғаны»,
«Алдыңа келсе – ... ... кеш» ... мақал – мәтелдері әділ билердің
қадір-қасиеті мен мән маңызын дөп сипаттаған. Би жай ... бірі ... ... ... тағдырын шешетін қоғамдық тұлға. Судьялар да осы
билікте тұруы ... ... ... ... СОТ ... ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕЛУ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
2.1Қазіргі кездегі алқабилер институтының қалыптасуы
Тәуелсіз, егеменді мемлекетіміздің сот саласы қуатты, жақсы ... ... ... ... ... жылы Сот құрылымында сот реформасы дамып, 2006 ... ... ... ... ... енгізілді және ол соттық құрамында халық
сенімінен ... ... ... ... ... ... ерекшелігі сот реформасындағы ең серпінді әрі ірі
қадамдардың бірі болып отыр[1]:
Тарихқа көз салсақ, бұл институт ... ... ... ... ... ... қазақ билерінің тәжірибесінде кең болғанын көруге болады.
Қазақ халқының ұлы зерттеушісі, ғалымы ... ... 1864 ... «Сот
реформасы жайлы» зерттеу жобаларында қазақтың ... ... ... сот ... ... қатысу көріністерін өте айқын бейнелеп
жазған. Сол ... ... ... ... сот ... сот ... ... ант-су ішкізуінің өзі билерге ... ... мен ... ... ... ... ... даласының жазбада қалған осындай
терең зерттеулері арқылы жан-жақты дәлелдеп отыр.
Бүгінгі таңда әлемдік тәжірбиеде алқабилер институтының екі түрі ... ... ... ... ... қоғамдық өкілдермен бірге кәсіби
судья да қатысуға міндетті. Бұл біздің алқа билер ... ... Заң ... ... ең ... кезінде облыстық сотың
соттауына жатқызылған, ауыр қылмысы үшін ... ... өлім ... ... ... ... сот төрелігін атқаруға қатысу мүмкіндігін
беріп, өте жауапты міндет жүктейді.
Алқабилер – бұл азаматтық билік. Алқаби міндетіне ... ... ... ... ... атқаруға кірісе отырып, өз
міндеттерімінді адал және ... ... ... ... барлық
дәлеледемелерді, дәлелдерді, істің мән-жайын назарыма алуға, ерікті азамат
және әділ адам ретінде істі өзімнің ішкі ... мен ... ... ... түрде ант етемін» деп ант қабылдайды [26,2б]:
Алқабилер соты – отандық әділ сот тарихында принципті жаңалық. Халықтың
сот билігіне араласуының ... – бір жолы ... ... ерекше
көңіл бөлініп, конституциялық норманы іске асыру барысында біраз ... Сот ... ... ... қатыстыру және оған көпшіліктің
бақылауын ұйымдастыру ... ... бір ... ... ... маңыздылығы ең алдымен, өлім жазасы көзделген
қылмыстық істерге қатысуында.
Бұл ретте айтуымыз ... ... ... істі ... ... ... ... шақырылған және ант қабылдаған
Қазақстан Республикасының азаматы. Бүгінгі таңда қолданысқа енген заңға
сәйкес, адам ... ... ... 2 кәсіби судьямен бірге 9 ... ... ... ... ... ... сот ... әділдігі
халық алдында күмән тұғызбайтыны анық.
Алқабилердің құқықтық мәртебесі ... Оған ... іс ... белгіленген тәтіппен қылмыстық іс ... сот ... ... ... ... өкілеттіктер берілген және сотта өз міндеттерін
атқарған кезінде ... ... ... ... ... ... ... мүшелері және олардың мүліктері
мемлекеттің қорғауында болады.
Оларға істі қарап жатқан судьяның ... ... ... ... ... ... ... уақытында барабар, оның негізгі
жұмыс орны бойынша орташа жалақысының кем емес ... ... ... ... атқару барысында іссапар шығындарын өтеліп,
негізгі жұмыс орны бойынша кепілдіктері мен жеңілдіктері ... ... ... ... ... атқару уақыты еңбек өтілін есептеген кезде
есепке алынады. Алқабидің сотта ... ... ... ол азаматты жұмыс
берушінің бастамасымен ... ... ... ... ... ... жол ... кандидаттарының тізімін жасау механизімі 2006 жылы 16 қаңтарда
қабылданған Қазақстан Республикасының «Алқабилер ... ... ... ... ... кетсек, «Алқабилер туралы» 2006 жылғы 16
қаңтардағы Қазақстан Республикасы Заңының 2-бабына сәйкес, ... ... ... сот ... ... ... сот ... қатысу
үшін алқабиге кандидаттардың тізімдері бойынша ... ... жыл ... 1 ... ... ... ... органына жіберілуге тиіс. Алқабилерді іріктеу процесіне Қазақстан
Республикасы ... ... ... ету ... жергілікті
атқарушы органдар жыл сайын алқабиге кандидаттар  іріктелетін жыл алдындағы
жылдың 1 желтоқсанына ... ... ... ... және
қосалқы тізімдерін жасайды[1]:
Қазақстан Республикасының «Алқаби туралы» ... 1 ... ... ... ... істі ... белгіленген тәртіппен қарауына қатысуға
шақырылған және ант қабылдаған Қазақстан Республикасының азаматы.
Алқабиге кандидаттардың ... ... және ... ... ... саны облыстық соттың төрағасы жыл сайын ... ... ... ... істерді алқабилермен қарау кезінде ең басты қиындық, ол
алқабилерді іріктеу ... ... ... ... ... ... ... 100-150 адамнан шақырылса да, сотқа алқабилерге үміткерлердің
нақтылы келуі төмен деңгейде, негізінен әр ... іс ... ... ... ... орта ... 25 пайызы әрең дегенде жиналады, кей
кездері қажетті алқабилікке үміткерлердің санының жиналмауына байланысты,
сот ... ... ... Осы ... ... ... сот ... алқабиге үміткерлердің санын қосалқы тізімнен толықтыру үшін өкім
етеді[26,2б]:
Сонымен қатар, берілген тізімдер бойынша көптеген ... ... ... ... болып жатады. Белгілі заң талаптары бойынша
алқабилер құрамына жасы 25-ке толмаған азаматтар, мемлекеттік қызметшілер,
әкімшілік, ... ... ... наркологиялық,
психологиялық есепте тұрғандар, соттылығы бар адамдар және ... ... ... ... ... ... 2010 ... дайындалған тізімдер ішінен жоғарыда көрсетілгендей,
соттылығы бар және ... ... ... ... ... Сонымен
қатар, тізімдердің ішінен 25-ке толмаған ... да ... ... ... бойынша жергілікті атқарушы органдарға алқабиге
үміткерлер тізімін даярлау кезінде әлі де ... ... ... ... ... ... мекеме басшылары жұмыстан босатпау
салдарынан сот мәжілісіне қатысудан бас тарту, түрлі себептерге ... ... бас ... ... ... бір ... іс ... негізгі
құрам бойынша 10 адам, қосымша ... ... 2 ... жалпы-12 адамды
іріктеу қиынға соғуда. Алқабидің сотқа ... ... ... кедергі
келтірген жағдайда, оның әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодекстің 514-1
бабымен әкімшілік жауапқа тартылатынын ескерген жөн. ... ... ... ... ... ... істі ... жатқан судьяның ... ... ... ал, жұмыс жасайтын алқабидің сотқа қатысу
уақытына сәйкес, оның негізгі жұмыс орны ... ... ... кем
емес мөлшерде сыйақы төленетінін ескерсек, алқабилермен істі қарау кезінде
қаншама мемлекеттік қаржының жұмсалатыны ... ... ... ... іс ... 100 адам ... ... шақыру жұмысын,
шақыру қағаздарын жасақтау, шақыру кезіндегі шығындарды да есептесек, ... ... ... ... ... ... аян. Сондықтан,
алқабилердің істі қарауға ұйымшылдықпен қатысуы мемлекет қаржысының көп
ысырап болмауына, ... ... ... ... ... ... ... ретінде сотқа бір рет қатысып көрген ... ... сот ... ... ... сөзсіз. Ресейде алқаби сотына қатысқан азамат
былай дейді: «Менің билікке, соттарға деген көзқарасым толық өзгерді, ... ... пара ... ... пікірге қарсымын, мен сатылған жоқпын
ғой». Алқабилер арқылы қоғам сот билігіне ... ... мен оның ... еркін насихаттаушылар әскерін құра алады.
Алқабилер соты шет елдердің тәжірибесі көрсетіп отырғандай, қылмыстық сот
өндірісіне азаматтардың алқаби ретінде қатысуы ... ... ғана ... борышы деп саналуында[26,2б]:
Сонымен қатар, кейбір елдерде мысалы, АҚШ және Канадада сотқа алқаби
ретінде себепсіз келмеген азаматты, ... ... ... кей жағдайларда
ірі мөлшердегі айыппұл салып, ... ... ... ... ... ... қарастырылған. Франция елдерінде, алқабиге
кандидаттар сот отырысына себепсіз келмеген ... ... ... ... ... келмеу екінші рет қайталанған жағдайда айыппұлдың 
көлемі екі есеге көбейтуді заңмен белгілеген. Ал алқаби ... ... ... ... бес ... ... ... өтелмеген не
болмаса алынбаған, сотталғандығы бар, қабілетсіз не ... ... ... деп ... ... судьялар, прокурорлар,
тергеушілер, адвокаттар, мемлекеттік ... мен ... ... ... психоневрологиялық есепте тұрған адамдар енгізілмейді.
Ескерілетін бір жай, азаматтар сотта алқабилердің міндеттерін атқаруға
күнтізбелік жыл ... бір рет, ... іс ... ... ... Сотта азаматтың алқаби міндеттерін атқаруға кедергі келтіруге
фактілеріне заңмен арнайы көзделген ... бар. ... ... ... ... кедергі келтіргені үшін лауазымды адамдарға
ескерту жасалады немесе айлық есептік ... ... ... ... ... ... мүмкін. Сол сияқты, егер алқабидің міндеттерін
атқаруға азаматтық ... ... ... ... ... ... ескерту жасауға немесе айлық есептік көрсеткіштің онға дейінгі
мөлшерінде айыппұл салуға әкеп ... ... ... ішкі ... бойынша істің мән-жайын өз бетінше
бақылауға және өз пікірін ... ... ... қойылатын сұрақтарға
жауап беруге мүмкіндік алу үшін сотта қаралатын дәлелдемелерді зерттеуге
қатысуға, процеске ... ... ... ... ... сұрақтар
қоюға, заттай дәлелдемелерді, құжаттарды тексеріп қарауға, сот тергеуіндегі
барлық басқа да ... ... ... етушіге заңнама
нормаларын, содай-ақ сот ... ... ... құжатардың мазмұнын және
іске қатысты, өзіне түсініксіз басқа да мәселелер ... ... ... Сол ... сот ... тәртіп сақтауға және төрағалық етушінің
заңды өкілдерінің бағынуға, алқабилердің міндеттерін ... ... егер ... ... жариялаған немесе істі таңдау немесе кейінге қалдырылған
жағдайда, сот ... ... үшін сот ... ... ... ... төрағалық етушіге қандай себептері бар, сол туралы алдын-ала
хабырлауға міндетті.
Сондай-ақ істі ... ... сот ... ... ... ... енбейтін адамдармен төрағалық етушінің рұқсатынсыз іс ... істі ... ... сот ... тыс ... ... ... қатысуына байланысты мәліметтерді өзіне белгілі болған мән-
жайларды жария ... және ... ... құпиясын бұзуға тыйым салынған.
Осы орайда алқабидің өз міндеттерін атқармауы және ... ... ... ... ... жауаптылыққа немесе төрағалық
етушінің алқабиді істі қарауға одан әрі қатысудан шеттеу мүмкіндігіне әкеп
соқтырады[28,3б]:
Қылмыстық істі ... ... ... кейін, судья қылмыстық
іс бойынша басты сот ... ... ... ... ... ... ... алу тәртібімен алқабиге кандидаттарды іріктеуді
жүргізу, бірнеше іріктеуден кейін негізгі құрамда тоғыз алқаби және ... ... ... ... ... ... ... құрылады. Қосалқы екі
алқаби де сот талқылауына қатысады, егер ... ... ... ... сот ... отыра алмаған жағдайда қосалқы алқаби
оны ауыстыруға ... ... ... ... сот ісін ... үшін ... ... сот басталар алдында ант қабылдайды.
Міне осы мәселелердің бәрі алқабилердің жауапкешілігін де, ... ... ... орнын да көрсетіп береді. Бұл алқабилер институтының енгізілуі
сот реформасындағы басты кезең екенін ... ... ... да бір ...... ... құрудағы қажеттіліктің
бірі, өлім жазасы көзделген ... ... ... ... ... ... ... сотталушы мен қорғаушы талап ете алады.
Алқабилердің ... ... ... құбылыс болуға ... ... 8- ші ... ... аясында дүниеге келіп ... бұл ... ең ... ерекшелігі кеңес бөлмесінде олар негізінен үш
мәселеге: әрекеттің орын ... ... ... ме, ал ... ... анықталды ма, бұл әрекетің жасалуына сотталушы кінәлі
ме? – деген сауалдарға назар аударылады. Осы ... ... ... ... ... ... төмендететін немесе оның ... ... ... ... әкеп ... ... туралы өз
ішкі нанымын таразылап, ар-ожданның таразысына салып ... ... ... бұл ... ... әрекеті дәрежелеу тұралы мәселені
шешпейтіндігін және ескерту ... Ал ... ... сай ... ... ... алқа билердің қатысумен қарау азаматтардың күмәнсіз, ... ... ... әділ қамтамасыз етеді. Және алқа
билер өздерінің шынайы, әділ ісімен адвокаттар мен прокурорлардың кәсіби
биліктіліктерін ... ... ... ... ... Сонымен қатар, сот
мәжілісі барысында алқа билер сот ... ... ... оған қол
сұқпауды, тәуелсіздікті, бейтараптылықты қамтамасыз етуде маңызы ... Бұл ... ... шешу үшін ... іс ... ... тетіктер жеткілікті түрде қарастырылған.
Сондай-ақ ұйымдастыру мәселесінің тәсілдері де шешімін тапқан. Тәртіп
бойынша алқа билердің ... ... сот ... ... ... ... ... қойылады. Оларға кеңесу және
жеке демалу бөлмесі беріледі. Мұндай оңтайлы жағдай-жасау – алқа ... ... ... ... ... ... болмауын
ойлаған әрекет. Қазіргі кезде аталған талаптарды қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... сот ... өндірісіне алқа билерді қатыстырудағы маңызды сәт іс бойынша шешім
қабылдау рәсімі болып табылады. Алайда процессуалдық заң алқа ... ... екі ... ... ... ... ... болып,
бейтараптылық пен шынайылықты қамтамасыз ете ала ма деген мәселе туындайды.
Әрине, оны толық ... ... ете ... Оған ... ... болмауы
тиіс.
Бұған қатысты заңда мына талаптар қарастырылған. Кеңесу бөлмесінде
судьялар қойылған мәселе бойынша ... да бір ... ... жеке
пікірлерін білдіруге құқығы жоқ. Алқа билер бірден айыпталушының ... ... ... туралы мәселені дауыс беру ретімен шешуге ... беру ... ... жүзеге асады. Әр судья және алқа билер бір-бірінен
жасырын, ешкіммен ... ... жеке ... ашық ... ... ... талқыламай айыпталушының қылмыстық ... мен ... ... ... сұрақтарға ғана нақты жауап ... да ... ... ... ... тастайды.
Шешім көпшілік дауыспен қабылданады. Егер көпшілігі (алты және одан көп
алқа билер) кінәсіз деп дауыс берсе, ешқандай талқылаусыз-ақ, ақтау ... ... беру ... айыпталушының кінәлі екендігі туралы
шешім қабылданса, ҚК-нің тиісті бабы бойынша айыпталушының әрекетін судья
дәрежелегеннен ... ... және алқа ... ... ашық ... жаза беру ... ... билер институты, процессуалдық заңнамадағы барлық қағидалардың
мінсіз және толыққанды орындалуына бағыт-бағдар ... Атап ... ... ... ... ... ... тигізеді. Алдын ала
тергеудің және сот тергеуінің сапасын жақсартады. Тараптардың ... ... ... ізге түсу ... ... ... ... Сондай-ақ қылмыспен күресудің атын жамылып, жөнсіз айыптауға жол
беруде орын алатын келеңсіздікті жояды.
Осы уақытқа дейін сот үдерісіне алқа ... ... ... Жоғарғы сотта
көптеген шаралар ұйымдастырылады. Прокурорлар мен адвокаттар қатысқан
халықаралық ғылыми ... ... ... алқа ... еліміздің
құқық жүйесіне лайықты үлгісі таңдап алынады. Әсіресе республикадағы
судьялардың үлкен тобы ... ... ... ... ... алқа билердің
қызметімен жан-жақты танысып, нәтижесі мол тағылым алды.
Бүгінде барлық ... ... ... тізімдерді дайындап,
облыстық соттарға берді. Соның ішінен кездейсоқ таңдап алынған ... ... ... ... ... қоса ... ... сотының қызметін қамтамасыз ету жөнінде арнайы ... Сот ... алқа ... ... ... бойынша сот мәжілісінің
хатшыларын оқыту да өз уақытында ұйымдастырылады.
Сондай-ақ соттағы алқа билер жұмысын ұйымдастыру жөніндегі ... мен ... ... ... ... соттарға
жіберіледі. Барлық облыстық соттарда алқа билерді ... алу ... ... компьютерлік бағдарламасы жұмыс істейді.
«Көш жүре түзеледі» дегендей, еліміз егемендік алғалы ... да, ... ... да ... жетілген сайын бұл
саладағы тәжірибе әлі де дами түсуі сөзсіз.
Сонымен қатар, Елбасымыз айтқандай «сот ... ... ... ... Себебі, оның құрамына алқабилер институтын енгізу, ең ірі ... оның ... ... алып ... ... ... халықтың сот
билігіне деген сенімін нығайта түсумен осы ... және ашық ... ... ... Мұның өзі жазықсыз адамдардың жауапқа тартылып,
жапа шегуіне көмектеседі. Сондай- ақ өткен жылы 2006 ... 11 ... ... ... сот ... судьялардың мәртебесі
туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына өзгерістер мен
толықтырулар енгізу ... ... ... ... тағыда айта кетерлік жайт, Қазақстан Республикасының ... ... ... жылдардағы «сот жүйесін ... ... ... ... бұл ... жұмыстар атқарылып
жатыр. Алқабилер принципті жаңалық халықтың сот билігіне араласуының ... ... Оның ... сот ... ... ... ... және оған
көпшіліктің бақылауын ұйымдастыру демократиялық ... бір ... ... ... сот ... ... ... мол құзыреті
бар. Олар тіпті, жауапқа тартылушының жазықсыз деп ақтап ... де ... өзі ... ... ... ... сот ... қатысып,
үнсіз отырып кете салатын жандар емес сот шешіміне тікелей ықпал ете алатын
үлкен өкілеттігі бар нағыз ... ... ... ... қатысуымен өтетін сот ашықтық пен сот әділдігін одан әрі
дамытып, сотқа деген ... ... ... ... ... соты қоғам үшін өзіндік демократияның мектебі деуге болады.
Әскер -  нағыз ерлердің мектебі десек, алқабилер соты – ... ... ... ... Осы ... ... тәжірибесінен өткен әрбір
азамат, адамгершілігі мол, әділ және заңды ... ... ... өз
шешіміне жауапкершілікпен қарайтын азамат ретінде құқықтық ... мол ... ... ... соты – ... ... сот, онда қарапайым адамдар халықтың атынан
заңдылықты анықтау мен ... жету үшін сот ... ... ... соттардан айырмашылығы арнайы білім, теорияға сүйенбей-
ақ, істі ... ... ... ... ... ... ... Олар
қоғам мен қарапайым халықтың мүддесін қорғайды. Алқабилер адамгершілік, ... ... ... ... ... ... соты халық пен мемлекет арасындағы байланыстырушы алтын көпір
секілді. Елімізде азаматтық қоғамның биліктің ... ... ... ... белсенділігі, азаматтық қоғамды қалыптастыру мен
шешімдердің заңдылығына халықтың сенімін ... ... болу – ... ... сотында жүзеге асырылып,
орындалатын құрметті ... ... сот ... ... кепілдіктері
2006 жылы Қазакстан Республикасы өзін алқа заседательдер қатысуымен сот
төрелігін ұйымдастыруды ... ... ... ... Оны ... ... қалыптасатындығына байланысты таяудағы бірнеше жылда,
алқабилер соты адам ... мен ... ... тиімді құрал немесе
коғамға және үкіметке ... ... ... ... Біз ... ... ... жасауға болатын қолданыстағы кейбір әлемдік және
тарихи «даяр үлгілер» бар деп есептейміз[1].
Азаматтардың мемлекеттік сот ... ... ... дәрежесі судьяның
тәуелсіздігіне тікелей байланысты ... ... ... алқа ... ... ... заң ... мәселелерінің бірі болып табылады. Судья туралы айтқан ... ... ... ... ... бар ... алқа ... қылмыстық сот өндірісіңің судьясы болып табылатын судъяға бөлуге
болмайды. Ол бірдей тәуелсіз болуы керек. Соттар мен ... ... ... ... ... осы ... ... Қазакстанға
қарағанда анағұрлым өркениетті елдерде де үздіксіз айтыстардың нысаны
болды. Кандай да бір ... істі ... ... ... ... ... ... ма? Бұл сұрақтар өркениетті қоғам үшін ... ... ... ... ... еркінен (тіпті өмірінен) айыруға ғана
емес, сондай-ақ түбегейлі мәселелер бойынша ... ... ... ... Түрлі саяси режимдер барысында судьялар мәртебесін зерделеу кезінде
саяси әсер ... ... ... ... Болашаққа көз сала
отырып, осы немесе басқа ... ... ... ... ... ... сот ... мен судьяның құкықтық жағдайына әсер ... жөн. ... ... ... сот ... ... партиялық
мемлекеттік және идеологиялык бақылау және судьяның бірінші кезекте «жалпы
халықтық» мүдде деп аталған мемлекеттік қорғануға ... ... ... ... ... Осылайша тоталитарлық, авторитарлық
және басқа да демократияға карсы режимдер ... ... ... ... ... ғана мүмкін.
Демократиялық мемлекеттерде сот төрелігінің жүйесі айтарлықтай ... бұл ... ... ... ... ... ... мемлекеттің өз алдына қоятын бірінші кезектегі
максаты - адам, жеке тұлға туралы қамқорлық. Дәл осы ... ... ... және ... ... да ... ... немесе жорамалды бұзуға байланысты тартыстарды карастыруда және
шешуде көзделген іс жүргізудін заң ... ... ... ... ... ережелер бойынша сот ... ... ... ... толық мөлшерде қоғамға және оның ... ... ... ... ... ... ... іс жүргізу нысанына енген
сотта іс қарау дауларды шешудің, ақиқаттылықты орнатудың, шындықты іздеудің
ең тиімді ... ... ... Осы ... жетілдіре отырып,
демократиялық елдер жоғары мәртебеге және соттың елеулі рөліне, ... сот ... ... ... ... мен ... кол жеткізді,
сондықтан бұл тәсілді тек сотқа шынайы тәуелсіздік қамтамасыз етілгенде, ол
шешімдерді ... ... ... ... бойынша, ары
бойынша қабылдаған және сырттан, әсіресе өкімет ... ... ... ... ... ... ғана ... жағдлайларда сот азаматтар мен мемлекеттің арасында туындайтын ... жеке ... құқы мен ... ... ... ... жолымен келе жатқан демократиялық елдерде сот төрелігінің жүйесі осы
немесе басқа мемлекет ... ... ... ... ауысып
отырады. Эволюциялық процестердің ... ... ... ... және іс ... қызметінің бір
мемлекетте дамуында көптеген жүйелердің түрлі элементтері бірдей немесе
басқа ... ... ... болғандықтан, заманауи
мемлекеттерде жалпы құқық жүйенің ... ... ... ... ... да бір басқа жүйенің ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының қолданыстағы
қылмыстық іс жүргізу заңнамасына енгізілген ... ... ... ерекшеленеді. Сонымен алқа заседательдерін таңдау процесі
және олар қабылдайтын шешімдер ... ... ... ... ... етушінін судьялар мен алқа ... ... ... шешілуі керек ... ... ... бойынша дауыс беру ... ... ... ... ... ... ... жүргізу кодексінің 569-бабының 1-бөлімі (бұдан әрі - ҚР ҚІК), «таза
үлгілер» уақытының өзекті еместігіне ой ... ... ... ... сот ісі ... ... Судья мен
алқа заседательдерінің өкілеттілігі қылмыстық істерде екіге ... ... ... ал ... жаза тағайындайды. Бір айға
кетерлігі алқабилер кейде ... ... де ... ... ... ... құрлығында және басқа да көптеген елдерде қабылданған
тергеу процедураларына ... сөз ... ... ... АҚШІ болып табылатын, ағылшын-саксон жүйесінің мемлекеттерінде сот
жүйесі соттар иерархиясына белгілі бір ... ... ... ... ... бағынышты. Бірақ конституциялық қадағалау және
билікті бөлу ... ... «заң ... ... негізгі
элементтері. Олар заңнамалық және атқарушы биліктің ... ... ... ... актілерді қолданатын сот билігінің тәуелсіздігіне
кепілдік береді. Американ жүйесінің сыншылары әдетте ... ... ... және ... ... алып келуі мүмкіндігін
айтады. Әрине, бұл жазғыруларда шындықтың да бір үлесі бар, бірақ олар ... ... ... - өмірлік тағайындау судьялардың ... ... ... ... және ... мәртебемен бірге,
судья қызметінің ерекше беделіне ... ... ...... және ... ... атқарушы биліктің тарабынан оның
айрықша құзыретіне жасалған кез-келген қастандыққа карсы тұру ... ... ... үшін ... сот ... тәуелсіздік
ұстанымы, судьялардың шешімді өзінің немесе әлде кімнің, соның ішінде
биліктің басқа тармақтарының ... ... ... ... ... ... ... институттар жүйесінде іске ... АҚШ ... ... ... ететін сот билігінің тәуелсіздігінің
құрамдас бөліктерінің бір қатарын ерекше айта кетуте болады: сот ... сот ... ... ... ... ... бұзушылықтар мен
тәртіпсізлікке жол беретін судьяларға қатысты қолданылатын заңды ... ... ... ... және ... ... аулақ болу;
түрлі мүдделер арасынан ... ... және сот ... ... ету ... .
АҚШ сот билігі тәуелсіздігінің негізін қалаушы элемент болып, ... ... ... ... ... қорғаныс табылады. Судьялар
«өз лауазымдарын иемденеді, әзірше өзлерін ешқандай ... ... ... ... ... ... алады, ол шағымдар лауазымын атқару
кезінде азайтылмайды» олар «мемлекеттік сатқындық, парақорлық немесе ... ... ... мен әрекеттер үшін импичмент тәртібімен соттаудан
кейін қызметінен босатылуы ... ... ... ... өз ... ... бойы ... лауазымынан босату қиындығы және ... ... ... қалу судьяның тәуелсіздігіне себепші ... ... ... ... ... және олардың жұмыстарына қатысты дәстүрлер және жазылмаған
ережелер маңызды мәнге ие, ... ... ... іс қарау
нормаларына сәйкес олардың іс жүргізуінде жатқан істерге қатысты ... ... ... тағайындау кезінде судьяның атағы, алдынғы жұмыс
орны, судьялық ... ... ... ... ... жеке
таныстары мен жақсы көрушіліктері, қоғамдық топтары, кандидаттың кімнің
мүддесін ... және ... ... ... ... жеке ... бағалайтын біліктілігі секілді критерийлері де есепке
алынады. Тәуелсіз сот ... ... ... (бұл біз ... оғаш ... де) өте ... ... табылады, бірақ негізгі
емес және құрамына судьяларды сот төрелігіне жіберетін талаптарды ... ... ... кіреді.
Роман-герман үлгісінде әдетте соттардың бірыңғай орталықтандырылған жүйесі
жоқ, ол көп жүйелі. Мамандандырылған соттың түрлі жүйелерінде ... ... бар. ... ... сот ... ... сот жүйелері бар,
олардың жүйесі әкімшілік, ... ... және т.б. ... тән. ... ... мұнда бес жоғарғы сот органы бар, ... ... ... жоқ ... ... ... ... бар. Сот қызметінің
негізінде заң жатыр, сот ісі өте ... ... ... оны ... тиым ... ... ... соның ішінде азаматтық істер
бойьшша).
Судья роман-герман үлгісі процесінде белсенді, ол тек ... ... ... ... ... өзі ... ... шыққан судья»,
«кәсіби емес судьялар» (ассиздер. шеффендер) судьямен бірге ... ... ... ... ... ... ... Апелляциямен катар
шағымданудың кассациялық және тексеру тәртібі колданылады, бұл ағылшын-
саксон үлгісінде жоқ. ... ... ... ... ... ... ... құқықтық жүйеде, судьялар туралы ... ... ... ол (заң) ... ... ... арналған деген
ой келеді (айта кетерлігі жүйе емес, әр нақты судьяға, ... да ... ... деп ... Судья тәуелсіздігіне ... өте көп ... ... ... ... министрлігі
тағайындап жатқан жағдай мүлдем ... ... ... ... ... ... өту үшін үйрету мен кәсіби дайындаудың барлық
жеткілікті қиын сатыларынан ... ... ... шыдағаннан, арнайы
сайланған судья органынан (президент кенесі) жағымды ұсыныстар және т.б.
алғаннан кейін ғана ... ... Оның ... ... тағайындалады,
ал судьяны қызметінен ерекше жағдайларда және өте күрделі процедураларды
жүзеге асырғаннан ... ... ... ... ... ... ел ... «тәуелсіз сот билігінің
кепілдігі» деп атаған. Бірақ ... ... ... ... күшті және халықтың жартысы ғана судьяларды ... ... деп ... ... қызметін судьялар кеңесі бақылайды, мұнда
Франция ... ... ... министрі басшылық етеді. Кеңес президент
жанындағы кеңес беру органы, сонымен қатар тәртіп органы болып ... бұл ... ... ... деп ... да болады. Әділет
министрлігі кішігірім бюджетке ие және тіпті судья ретінде жұмысқа шақыру
туралы хабарламаларды ... ... ... ... ... сот ... ... құрылымға ие. Оған сот және
квазисот органдарының ... ... ... ... соттар және бірдей
емес ұстанымдар негізінде құрылған сот жүйелерінің бірнеше ... ... ... осы ... басқа сот құрамындағы рөлі мен мәртебесін едәуір
дәрежеде анықтайды. Біріншіден, барлық ... ... ... істі ... органдары бар. Бұлар мәні жағынан қоғамдық бастамада әрекет ... ... ... бұл ... ал ... консилиаторлар
және т.б. Кейбір жағдайларда олар дауларды жөнге келтіруге көмектеседі, ал
енді бір ... мәні ... ... ... істер бойынша әлемдік
судьялар ретінде ... ... ... ... ... заманауи кезеңде демократиялық және
құқықты мемлекет ... құра ... ... сәл ғана ... ... ... ... жөн. Бізге белгілі ... ... сот ... ... ... ... ... де жеткілікті назар аударылған жоқ. Бірақ ... сот ... ... ... ... ... тармағы ретінде бекіту
мақсатында осы мәселе бойынша теориялық өңдеулердің қажет болғандығын ... ... ... ... бола ... Қазақстан социалистік
жүйеге сәйкес өмір сүрді. Дегенмен уақыт өткен сайын ... ... ... прокуратураны, милицияны тікелей басқару мүмкіндігі
бар жергілікті басшылардың атына бағытталған сындары ... ... ... ... және ... ... ... қатысты дәстүрлі стилін
көрсетті: қарапайым әдептілік үшін оларға ... ерік ... ... ... ... ... олардың дербестіті мен
тәуелсіз көрінуін қамтамасыз ету. Сөйтіп, судьялар мемлекеттік органдар
тарапынан белгілі бір ... ... ... ... ... негізгі қорытындыларды анықтайық: КСРО-да болған тоталитарлық режим
кезінде мемлекетте құқықтық сот жүйесі болған жоқ; ... ... ... толығымен бақылауы мақсатында жасалған ... ... ... ... ... құрылымына
байланысты болды; судья шешімі мемлекеттің саяси еркін ... ... ... ... мемлекет ретінде өзін демократиялық
құкықтық мемлекет ретінде жариялай ... әлі де ... ... ... ... ... жүр, ... қатар уақытша сипаттағы
объективті себептердің ыкпалымен «ауыспалы кезең» сатысында ... ... ... ... деп ... ... ... сот жүйесі
советтік сот жүйесінің негізінде құрылған және сондықтан сот төрелігін
жүзеге ... ... ... ... мен ... ... және ... сот жүйелері айтарлықтай түрлі болып көрінбеуі мүмкін.
Тіпті совет кезеңіндегі және қазіргі уақыттағы ... ... ... ... ... осы ... көп жағынан ұқсас
болуының ассоциаииясына алып ... ... ... қоғамда сотқа барлық құқыктық жүйедегі орталық орын беріледі.
Сот төлтума құқықты, ақикат ... ... және ... рөлі ... ... ... ... сот уәкілетті органдармен және басқару
органдарымен өзара ... ... ... пен ... ... елде ... пен демократия деңгейі жоғары болған сайын, азаматтар
құқықтары мен ... ... ... ... соғұрлым
сенімді қорғалады. Қоғамның дұрыс құқыктық дамуының кепілі болып Қазакстан
үшін «Алқа заседательдер туралы».
Заңды, ол заң, 2006 жылдың 16 ... ... және КР ҚІК ... ... ... ... Бұл ... қалыптасып келе жатқан
демократиялқ мемлекет ретінде үлкен мәнге ие. Біздің көзқарасымыз ... ... ... ... ... ... сот ... жүйесінің тиімділігін жоғарылату;
2) соттың тәуелсіздік ұстанымын іске асыру;
3) қоғамның жаңа құқықтық санасын ... ... ... ... пен коғамның демократиялық түрленуінің маңызды кепілдігі
болу.
«Қазақстан Республикасындағы алқа заседательдері ... сот ... және ... қылмыстық іс жүргізу құқында аз зерттелген мәселе
болып табылатындығын» айта кеткен жөн .
2005 ... ... сот ... жаңа үлгісін ендіру мәселесі
ерекше болған кезде, оқиғаны талдауда кейбір асығыс қорытындылар ... осы ... ... мен ... ... ... ... Ең көп талқыланатын пікірлердің бірі болып: алқабилер сотының
үлгісін енгізу (мұнда шешім білікті судьялармен ... ... ... ... сот алдындағы барлқк мәселелер біртіндеп алқабилер
сотына ауысты. Алқа заседательдері қатысатын ... ... ... ... ... ... ... тарапқа бірдей ... және ... ... ... ... ... ... Ол өз
бастамасы бойынша сотталушының айыптылығын немесе айыпты еместігін ... ... ... ол тек іс үшін үлкен мәні бар дәлелдемелерді
алу және зерттеу сұранысы ... ... ... ... керек. Сотта іс
қарау барысындағы төрағаның басқа әрекеттері алқа заседательдеріне кері
әсер етуі және ... ... ... ... Сот ... ... ... жаза қолдану ретінде ғана қарастырды, халық азаматтық және
қылмыстық процестер арасынан айырмашылық жасамайды, ... ... ... сот ... ... оған ... келтіреді. Өкінішке орай, бұл
тоталитарлық жүйенің, ... ... және ... ... ... ... ұзақ ... созылатын, көп
енбекті және табандылықты қажет ететін жұмыс керек. Қазақстанда билік ... ... ... «қорқынышы Франциядағы немесе Германиядағы
судьялар ие тәуелсіздікпен сай келмейді.
Осылайша басқа ... ... бай ... ... ... ... шынайы салтанаты үшін сот жүйесін ұйымдастыруды әрі қарай
дамытуға көмектесетін терең ғылыми зерттеулер ... ... ... ғана алқа ... ... сот ... ... ақиқат сот
төрелігін жіберудің маңызды механизмі болады.
2.3 Алқабилердің қатысуымен өтетін сот ... ... ... келген адамның құқын әділ ... алу – ... ... Осы
мақсатты заң аясында орындау үшін шынайы сот ... ... ... ерекше назар аударылады. Ал еліміздің дамуындағы экономикалық,
демократиялық жетістіктер мен өскелең заман ... сот ... ... ... жол ... мүмкіндік берді. Соның бірі ретінде ... сот ісін ... ... ... алқабилер соты 2007 жылдың 1 қаңтарынан бастап жұмыс жасап ... ... бері төрт ... жуық ... өтсе де, ... ол ... әлі
толық біле бермейді. Сол білместіктің салдарынан оларды алқабиге үміткер
ретінде сотқа шақырып, хабарлама ... ... ... ... құқықтық білімінің төмендігінен, жеке ... ... ... ... орын алып ... ... ... сот талқылауына мониторингтің ... ... осы ... ... тұжырымдамалық тәсілдің дұрыстығын
айғақтайды. Келешекте алқабилердің қатысуымен қаралатын істердің тізбесі
кеңейтілуі мүмкін.
Сөйтіп, осыдан ... жыл ... ... ... туралы» Заң
қылмыстық сот ісін жүргізуге алқабилердің қатысуына ... ... ... алқабилердің құқықтық мәртебесін, тәуелсіздігінің
кепілдіктерін, олардың қызметін қамтамасыз етудің құқықтық, экономикалық
және ұйымдастырушылық ... ... ... ... басшысы
алқабилер сотын енгізу қағидатты қадам болды деп атап ... ... ... ... ... ... қоғам институттарын
дамытудағы және адам ... ... ... ... ... бері ... ... елімізде бірнеше істер қаралды. Жалпы,
алқаби дегеніміз ... ... істі ... ... ... қарауына
қатысуға шақырылған және ант қабылдаған еліміздің кез келген азаматы.
Сондықтан да алқаби ... сот ... ... асыруға халықтың қатысуының
бір түрі дейміз. Алайда, бұл жай ғана қылмыстық іс ... ... ... ... ... ... бұл ... қаралатын істердің қаншасы оның
үлесіне тиесілі екеніне қарамастан, мұндай соттың елде болу ... ... елде ... сот төрелігінің бар екендігін білдіреді.
Қазақстан Республикасының «Алқабилер туралы Заңы» қылмыстық сот ... ... ... байланысты қоғамдық қатынастарды реттейді,
алқабилердің құқықтық мәртебесін, тәуелсіздігінің кепілдіктерін, ... ... ... ... ... және ұйымдастырушылық
негіздерін айқындайды[32,Б.74-78].
Бұл жөнінде ... ... ... Әділ ... өзінің еңбектерінде
«елімізде алқаби соты орнықты, ол ... ... ... мәні ... ... сот ісін ... жаңа түрі болып табылады дейді».
Арнайы ... ... ... ... ... ... ... шығарады.
Азаматтық қоғам мен мемлекет үшін осы ... ... ... ... қарағанда сот қызметіне істі қабылдауды, өмірлік
тәжірибені, ақиқат пен әдептілікті ... ... ... ... ... ... сөздердің түсініктері берілген:  Алқаби - соттың қылмыстық
істі заңда ... ... ... ... ... және ... Қазақстан Республикасының     азаматы, ал алқабиге кандидат -
Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексіне ... ... ... ... ... үшін ... кандидаттардың тізіміне
енгізілген Қазақстан Республикасының азаматы.
Алқабилердің құқықтық жағдайы осы Заңда айқындалады. ... ... ... іс ... ... ... тәртіппен
қылмыстық іс бойынша сот ... ... ... ... ... отыр.
Қылмыстық іс жүргізу кодексіне енгізілетін түзетулерге сәйкес, ... 1 ... ... ... сатыны қоса алғанда, іс бойынша
кәсіби қорғаушының міндетті түрде ... ... ету ... ... ... алды. Мұндай шешім адвокатураның қалыптасуындағы маңызды кезең
болды. Алайда, нағыз бәсекелестікті қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... Сот төрелігін атқаруға алқабилер
сотын енгізудің ... ... ... билікке, соның ішінде ... ... ... ... ... ... сотқа сенімің
арттыра түсу, сонымен қатар сыбайластық әрекетерге ... қою. ... ... өкілдерінің қатысу жұртшылықтың сот маңызын ұғына түсуіне
және сот төрелігін халықтық, биліктің ажырамас құрамдас бөлігі ... ... ... мүмкіндік береді. Заңға сәйкес алқабилер сотының құрамын
іріктеп алу жергілікті атқару органдарына жүктелген.
Қазақстанда алқаби соты енгізілгеннен бері бірнеше жыл ... осы ... ... ... тәжірибе де жинағаны анық. Мәселен, үстіміздегі 2011
жылғы 1 қыркүйекте республикада барлығы 208 адамға ... 113 ... ... Бұл ретте егер 2007 жылы 61 ... ... 36 ... ... ... ... жылдың 8 айында 69 адамға қатысты 35 іс ... ... ... қарайтын істердің көбеюі оған сенімнің
артып отырғанын ... ... ... ... және ... соттарға баруға жататын сотталушылардың  алқаби сотын
неғұрлым жиі таңдап отырғанын атауға ... ... ... ... ... қатысуымен ең көп істерді Алматы облыстық соты  және ... ... соты ... Одан ... ... ... соты 12 ... Алматы қалалық және Маңғыстау облыстық соттары 11 ... ... ... ... ... ... ... алқабилердің
қатысуымен қылмыстық істерді қарамаған, бірақ биыл ... ... ... соты 3 іс қарады және жақында Павлодар облыстық сотына
бірінші іс түсті. ... ... ... Әскери соты ғана алқабилердің
қатысумен істерді қарамағаны белгілі. Әрине, біздің ... әлі ... соты ... қадамдарын ғана жасап келеді, сондықтан күдіктер де,
сын да айтылады. Атап айтқанда, алқаби сотына қарсы ... ... ... енгізу әлі ерте, ондай сот біздің менталитетімізге жат ... ... ... мұны ... сот шешімінің себептерін заң
ғылымына және практикасына ешқандай қатысы жоқ адамдардың, ... ... ... үшін де қиын ... ... кінәлілігі, дәлелділігі,
жауаптылығы туралы аса күрделі мәселелерді шеше алмайтындығымен түсіндіруге
тырысады. Кейде алқабилердің төмен әлеуметтік мәртебесі ... да ... ... бірқатар мамандар нақты келіспесе де алқабилердің
қатысуымен жүргізілетін сот ісін ... әлі ... ... ... ... ... соты ... сөзсіз жеңісі екені, оны барынша
қорғау және дамыту керектігі анық. Қазақстандағы сот реформасының қазіргі
заманғы тұжырымдамасы оны ең ... сот ... ... ... ... құқықтары мен бостандықтарын неғұрлым пәрменді қорғауға
ықпал етуге арналған институт ретінде қарайды. Осы тұрғыдан ... ... ... оны ... үкімдерінің көбейіп келуі көрсетеді. 2007 жылы
алқабилер 3 ... ... ... 2008 жылы ... 5 ... ... ... осы жылдың бірінші жартыжылдығында 9 сотталушы ақталған. Барлық ... ... іс ... ... бойынша бір ғана ақтау үкімінің күші
жойылған көрінеді. Жалпы, жергілікті халық ... ... ... сот ... ... жәй ... ... олардың шешім
шығаруға нақты ықпал етуіне жағдай ... бұл ... ... ... ... құру талаптарынан туындады [33,Б.25-26].
Алқабилер туралы заң талабы аса ауыр қылмыстарға қатысты қолданылады және
де олардың қатысуымен іс тек  ... ... ... ... ... ... ... Егер сотталушы бас тартса, қылмыстық іс кәсіпқой
судьялардың қарауына алынады. Сондықтан алқабилердің ... ... ... мен олқы ... ... ... қандай, нендей
ерекшеліктері мен өзгешеліктері бар, ... мен ... ... сот ... ... ... қатысуымен өтетін сот процестерін ұйымдастырудағы проблемалық
мәселелер қандай деген мәселелер жиі ... ... ... сот ... шолу ... құзырлы органдар жүргізген тиісті
тексеруден кейін әрбір алқаби мүшесі сот ... ... ант ... ... ішкі ... ... шешім шығарады. Сотта қаралатын
дәлелдемелерді зерттеуге, сотқа қатысушыларға судья арқылы ... ... ... ... ... ... мазмұнымен танысып, түсініксіз мәселелер
бойынша сауалдар беруге құқылы. Сот ісінде жариялылыққа, ... ... ... ... ... ... ... ең басты ерекшелігі
олар кеңесу бөлмесінде бірқатар маңызды мәселеге ... ... ... орын ... ... ... ме, бұл ... сотталушының
жасағаны расталды ма және бұған сотталушы кінәлі ме? ... осы ... ... ... дәрежесі анықталып, соған ... ... ... ... босатуға шешім қабылданады.
Ата Заңымызда белгіленген сот ... ... ... теңдігі және жарыспалық қағидатын сақтай ... ... ... ... ... ... Бұл ретте қоғам мүддесін
білдіретін алқабилердің моральдық бейнесі кіршіксіз, азаматтық ары ... ... ... ... баса ... аударылады. Өкінішке қарай,
алқабилер тізімін ... ... ... ... ... ... ... жүргізілмеуі салдарынан олардың қатарына өткен өмір жолы
күмәнді, жауапкершілік жүгін жете ... ... ... ... еніп кеткен фактілерінің бар екенін жасыруға болмайды. Мысалға, кейде
алқабилердің қатысуымен екі айға созылған сот барысында үкім ... ... ... бірі ... ... ... ... екі ай бойғы
тергеу, тексеру жұмыстарының барлығы зая ... ... ... бастауға
тура келеді. Әрине, көш жүре түзеледі дегендей, алқабилердің ... ... және оны ... ... ... сот жүйесіндегі үлкен өзгерістің
дұрыс екендігін ... ... ... ... ... істі ... өзгеріс оған алқабилерді қатыстыру
болып табылады.
Әрине, алқабилерді қатыстырып сот ісін ... ... ... ... ... ... және құрлықтық құқықтық жүйе ... ... ... Қолданыстағы заңдарды пайдаланып, соның негізінде
өздерінің сот жүйесін құрған Англия, Америка, Канада және ... ... ... ... жүйедегі болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... ғана болып, шешім
шығарады. Ал ... ... ... болса присяжныйлар соты
шешімді кәсіптік судьямен ... ... ... ... болмасын бұлар, негізінен, төрт сұраққа жауап беруге ... ... ... орын алды ма, ... егер қылмыстық оқиға
болса, онда жаңағы айыпталып отырған адамның ... өтті ме, ... ... ... ма, ... осы ... отырған адам жасаған
қылмысына кінәлі ме?
Алқабилер қатарына мүше болатын адамдарды түрлі деңгейдегі сайлауға ... ... ... ... ... және ... ... таңдап алуға
тиіс. Таңдауға түсетіндер, ең алдымен, 25 жасқа толған, денсаулығы ... ... ... ... жан болуы керек. Бұларды қалалық,
облыстық әкімдіктер жинап, іріктегеннен кейін, ... сот ... тағы ... ... ... ешқандай қатысы жоқ адамдар болғаны жөн.
Ондай алқабилер ... ... ... ... ... ... ... шынайы баға береді және шығарған шешімдер ... сай ... ... шын мәнінде кінәлі  екенін анықтау жолдары
іздестірілуі керек[33,Б.25-26].
Алқабилер арасынан нақты бір істі ... ... он бір ... ... ... сонша рет сот процесіне қатысады. Оларға кәсіпқой ... 50 ... ... ... ... Дегенмен, бәрі олардың сот
ісіне қатысқан күндер санына ... Ал ... ... ... қалған үміткерлерге олардың сотқа шақырылған, келген күндеріне ақы
төлеу мен қызмет орнындағы ... ... ... қарастырылмаған.
Алқабилер тізімін жасақтау жергілікті әкімдіктерге жүктелгендіктен, олардың
арасына талапқа сай келмейтін ... да қоса ... ... ... ... компьютер арқылы таңдағанда небір адамдардың алқаби
болып шыға ... ... іс ... ... ... алқа ... ауыр ... үшін
өлім жазасына кесіліп, айыпталған ... ісін ... ... ... ... ... республикада жыл бойы сегіз жүздей
болуы мүмкін деген ... бар. Бұл ... ... белгіленген тәртіп бойынша
қаралады және оған алқа билердің қатысуын немесе ... ... өз ... байланысты[31].
Сотта айыпталушының ісін алқа билермен қарау құқығы туралы ұсынысты, сондай-
ақ оның мұндай құқықтық әрекетін ... ... ала ... ... ... ... Дәл осы ... сәйкес
айыпталушы да бұл тұрғыда өзінің таңдауын бір ақ рет ... ... акт ... ... ... түрде жүзеге асады және ... ... ... етілуі тиіс. Бас Прокуратура осыған
лайықты нормативтік қаулы қабылдағаны белгілі. Жоғарғы Сот та айыпталушының
қаралатын ... алқа ... ... құжаттаманың дұрыс тіркелуіне
байланысты өзінің түсіндірулерін берді.
Сонымен облыстық соттың судьялары істі ... ... ... ... сот мәжілісіне прокурор және сотталушы мен оның қорғаушысы міндетті
түрде қатысқан жағдайда ғана шешім ... ... ... іс ... ... екі ... және тоғыз алқа билер бар ... ... ... ... алқа ... ... ... үшін электронды
технологияны пайдалану арқылы алқа билеріне шақырылған ... ... ... ... ... алу ... ... Әр облыстағы
халық санына қарай екі мыңнан бес мыңға ... алқа ... ... ... Ал атқарушы органдар үміткерлердің тізімін жыл сайын
бірінші желтоқсанға дайын етуі тиіс.
Сонымен қатар, сот ... ... алқа ... сот ... ... оған қол ... ... бейтараптылықты қамтамасыз етуде
маңызы ерекше болмақ. Бұл мәселені тиімді шешу үшін ... іс ... ... ... ... түрде қарастырылған.
Сондай-ақ, ұйымдастыру мәселесінің тәсілдері де шешімін ... ... алқа ... ... ... сот мәжілісіне қатысатын
көпшіліктен оқшау, ... ... ... ... ... ... демалу бөлмесі беріледі. Мұндай оңтайлы жағдай жасау – алқа ... ... ... үдеріске қатысушылармен қарым-қатынаста болмауын
ойлаған әрекет. Қазіргі кезде ... ... ... ету үшін ... қатысатын облыстық соттардағы сот мәжілісінің залдары дайын тұр.
Барлығы ... сай ... ... сот ... мен ... ... реті нақты көрсетілген.
Мұндағы басты қағида – процессуалдық заңдардың дұрыс сақталуын, тараптардың
кең тұрғыда сайысушылығына қатысты ... ... яғни алқа ... ... ... ... ... өміріндегі, соның ішінде
сотталу барысында жеке басына қатысты қалыптасқан жағымсыз ... ... алқа ... ... ... сәт іс бойынша шешім
қабылдау рәсімі ... ... ... ... заң алқа билердің
кеңесу бөлмесінде екі судьямен бірге шешім қабылдағанда ... ... пен ... ... ете ала ма ... ... туындайды.
Әрине, оны толық сеніммен қамтамасыз ете алады. Оған ешқандай күмән болмауы
тиіс.
Бұған қатысты ... мына ... ... Кеңесу бөлмесінде судьялар
қойылған мәселе бойынша қандай да бір ... ... жеке ... ... жоқ. Алқа ... ... ... кінәлі немесе кінәсіз
екені туралы мәселені дауыс беру ретімен шешуге кіріседі. ... беру ... ... ... Әр ... және алқа билер бір-бірінен жасырын, ешкіммен
келіспей ... жеке ... ашық ... және ... ... ... қылмыстық әрекетінің дәлелі мен кінәсі туралы
графадағы сұрақтарға ғана нақты жауап беріп, толтырады да ... ... ... ... ... дауыспен қабылданады. Егер көпшілігі (алты және одан ... ... ... деп ... ... ... ... ақтау үкімі
шығарылады.
Егер дауыс беру қорытындысымен айыпталушының кінәлі екендігі ... ... ... ... бабы ... ... әрекетін судья
дәрежелегеннен кейін, судьялар және алқа билер бірге ашық дауыспен кінәліге
жаза беру ... ... ... институты процессуалдық заңнамадағы барлық қағидалардың мінсіз
және толыққанды ... ... ... Атап айтқанда, сот
үдерісіндегі сайысушылықты қамтамасыз етуге ... ... ... ала
тергеудің және сот тергеуінің сапасын ... ... ... ... ... ізге түсу органдарындағы тәртіпті елеулі түрде
қатайтады. Сондай-ақ, ... ... атын ... ... ... ... орын ... келеңсіздікті жояды.
Сондай-ақ, соттағы алқа билер жұмысын ұйымдастыру жөніндегі ... мен ... ... ... ... соттарға
жіберілді. Барлық облыстық соттарда алқа билерді таңдап алу үшін “Кездейсоқ
таңдау” компьютерлік бағдарламасы жұмыс істеуде.
“Көш жүре ... ... бұл ... тәжірибе әлі де екшеліп,
заңдардың олқы тұсы болса, оны ... беру ... ... бұл ... бәрі ... ... іс.
Қазіргі кездегі өзекті мәселелердің бірі қылмыстық істі  қарау ... ... ... ... ... жетіспеуі.
Олардың шешім қабылдау ... ... ... ... объективті
болмауы.Мысалы, қылмыстық істі қарау тәжірибесіне ... ... ... ... сот ... алқаби алқасын қалыптастыру кезінде
кандидаттардың арасында қойылған ... шын ... ... ... тартылғандарын, жақын туыстарының ауыр қылмыс жасағаны ... ... ... ... Осы негіздерге байланысты 2010
жылы ... ... ... ... сот алқасы Атырау облысының
қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық ... екі ... ... жойды.
Қазақстан Республикасының ҚІЖК-нің 559, 560 баптарына сәйкес, Алқаби:
1) өзiнiң iшкi нанымы бойынша iстiң мән-жайын өз ... ... ... ... ... ... сұрақтарға жауап беруге мүмкiндiк алу
үшiн сотта қаралатын дәлелдемелердi зерттеуге қатысуға;
2) процеске қатысушыларға ... ... ... ... қоюға;
3) заттай дәлелдемелердi, құжаттарды тексерiп қарауға, жердi және ... ... ... ... сот ... ... басқа да iс-
әрекеттерге қатысуға;
4) төрағалық етушiге заңнама ... ... сот ... жария
етiлген құжаттардың мазмұнын және iске қатысты, өзiне түсiнiксiз басқа да
мәселелердi түсiндiрудi сұрап өтiнiш жасауға;
5) сот ... ... ... ... құқылы.
Алқаби: 1) сот отырысында тәртiп сақтауға және төрағалық етушiнiң заңды
өкiмдерiне бағынуға;
2) алқабидiң мiндеттерiн атқару үшiн, ... егер сот ... ... ... iстi ... ... ... жағдайда, сот талқылауын
жалғастыру үшiн сот көрсеткен уақытта келуге;
3) сотқа келуге мүмкiндiгi болмаған жағдайда, төрағалық етушiге келмеудiң
себептерi ... ... ала ... ... 1) істi ... ... сот ... залынан кетуге; 
2) iстi тыңдау кезiнде сот құрамына кiрмейтiн адамдармен төрағалық етушiнiң
рұқсатынсыз iс бойынша сөйлесуге;
3) iстi қарау ... ... сот ... тыс ... ... сот отырысына қатысуына байланысты өзiне белгiлi болған ... ... ... ... ... ... бөлмесiнiң құпиясын
бұзуға құқылы емес.
Әрбір қылмыстық істі қарау барысында төрағалық ... ... ... ... мен ... ... қойылатын шектеулер,
сонынмен қатар, алқабидiң өз мiндеттерiн атқармауы, осы бапта көзделген
шектеулердi ... ... ... ... ... iстi ... одан әрi қатысудан шеттету мүмкiндiгiне ... ... ... ... аса ауыр ... ... істі қарау барысында
алқабидің өз міндетін адал атқармай, іс ... ... ... ... өз ойын ашық ... іске қатысушы тараптармен байланысқа түскен
фактілер де орын алды. 
2010 жылы сотпен алқабилердің қатысуымен Қазақстан Республикасының ... ... 1 ... ... ... С-ға ... ... іс қаралды.
Істі қарау барысында алқаби Г. кенесу  бөлмесіне кетпей тұрып, ақпарат
құралдары қызметкеріне ... ... емес деп ... ... ... ... ... дәлелдемелерге баға беріп, «судья 
алқабилерге істің ... ... ... ... ... ... ... деген негізсіз уәждерді
көрсетіп ... ... ... ... ... ... ... отырған
сотталушының қорғаушысымен кездескен. Алқабидің заң талабын бұзып, осындай
келеңсіз жағдайға барғаны сот талқылауында мемлекеттік ... ... ... ... ... ... негіздерге сүйеніп, сот, алқаби Г. істі тыңдау кезінде сот құрамына
кірмейтін адамдармен және сотталушының ... ... ... іс ... ... ... белгілі болған мән-жайлар ... ... ... ... ... және заң талабын бұзып,
белгіленген шектеулерді сақтамағаны үшін іске ... ... ... ... ... Г. заң ... бұзғаны үшін әкімшілік 
жазаға тартылды.
Осындай келеңсіз жағдай, бір ай бойы қаралған іс бойынша ... ... ... Бұл ... алқабилердің арасында ой-пікірі, ар- ожданы
таза емес бірер адамдардың  да болатынын ... ... ... бірдей объективті шешім қабылдай алмайтын, ішкі ... жоқ, ... емес ... ... ... бұл ... «бір құмалақ бір қарын
майды шіретеді»-, деген мақалды ұмытпағанымыз жөн.
Негізгі 10 ... ... ... ... бірге «сотталушыға тағылған
айып өз дәлелін тапты ма, оның осы ... ... ... ... ... ... ... ме?» деген сұраққа жауап беріп, әділ  ... соты ... үшін ... ... ... азаматтардың
мектебі. Осы мектептен алқабилер тәжірибесінен өткен ... ... мол, әділ және ... ... ... өз ... ... азамат ретінде құқықтық сананың қалыптасуына мол
ықпалын тигізетіні сөзсіз.
Алқабилер соты – ... сот, онда ... ... ... ... ... мен ... жету үшін сот төрелігін жүзеге асырады.
Алқабилердің кәсіби соттардан айырмашылығы арнайы ... ... ... істі ... ... ... тәжірибеге сүйеніп, қоғам мен қарапайым
халықтың мүддесін қорғай отырып, адамгершілік, ар-ождан, мораль, ... ... алып ... ... болу – ... ... Олай болса, «Қара қылды қақ жарып», ... ... ... ... ... ... ат салысайық!
Ең бастысы, алқабилер қатысуымен қаралатын сот процестерінің ізгілікті және
әділдікті арқау ететіні халыққа үлкен сенім ұялатады. Бұл ... ... ... келе ... ... соты ... шынайылығымен халыққа
ең жақын құқықтық орган болған. Құқықтық құрылымы және сот ісін ... ... бай ... бар, ... ... ... соттарға
қай жағынан да үйлесе алатын бірегей сот жүйесі ... ... ... көз ... ... ... ... жылдардан бері ғасырдан
- ғасырға ұласып келе жатқан мемлекеттік билігінде билер сотының алар орны
ерекше. Шынайы ... ... ... ... ... ... ... құқық нормаларын берік ұстанған бұл сот жүйесі ұлттық
санамыздағы ұзақ жылғы даму эвалюциясында тек әділдік пен ... ... ... мызғымай келді. Ұлтымыздың өзіне тән осындай құқықтық
мәдениеті, оның халық ... ... мен ... ... ... ... ... еңбекті барлық қырынан танып білу қажет. Оның ... көне ... келе ... Рим, ... ... Вавилон сынды елдер
жеткендей құқықтық дәрежеге көтеруді осылай ғылыми тұрғыда тиянақтау өте
орынды, әрі еліміздің құқық ... үшін өте ... ... ... ... ... Зиманов өзінің төрт тілде шыққан «Қазақтың билер
соты – бірегей сот жүйесі» деген кітабында: ... ... соты ... ... дауларын қарастыра отырып, тараптардың арасында, рудың
арасындағы бітімгершілікке және бірлікке қол жеткізуге тырысатын. Билер
сотының осы ... ... ... ... беру үшін ... ... ... өтуге, алдыңғы ұлы билердің сынынан сүрінбеуге тиіс
болған» дейді[34].
Осындай тарихи фактілерді ескере отырып, ... ... ... ежелден қызмет еткен билік ... ... ... ... сай ... міндеттерді атқарудағы билердің көп
салалы ... ... ... тұрғыдан талдап көрсету өте ... ... ... билер сотының және ел тұтастығы үшін
билердің атқарған қызметі орасан зор ... көз ... Бір ... ... билер бүгінгі мемлекттік биліктің ... ... ... ... ... ... Олар ... шығарушылық, билік алып ел басқару қызметтерінің барлық түрлеріне
араласты. Оған қоса ... ... ... мен ел ... ... ... ... даналық ойлар айтып, ел болашағын
күнілгері болжауда, оған қажет қандай келелі істерді ... ... ... ... ... ... ... түзу бағыт беріп отырды.
Сонымен соңғы кездері еліміздің сот құрылысына заманалардың бір ... ... ... ... ... билер дәстүрінің принциптерін енгізу
жөнінде мәселелер қарастырылып отыр.
Кез келген ... ... әділ ... алу – мемлекеттің міндеті болып
келеді. Осы мақсатты заң аясында орындау үшін шынайы сот ... ... ... ... ... аударылады. Ал еліміздің дамуындағы
экономикалық, ... ... мен ... ... ... ... ... тың үлгілерге жол ашуына мүмкіндік берді. Соның ... ... ... сот ісін жүргізу тәжірибеге ... 2006 жылы ... ... ... Заң ... сот ... ... қатысуына байланысты қоғамдық ... ... ... мәртебесін, тәуелсіздігінің кепілдіктерін,
олардың қызметін қамтамасыз етудің құқықтық, ... ... ... ... болды. Мемлекет басшысы алқабилер
сотын енгізу қағидаты ... ... деп атап ... Бұл ... ... ... азаматтық қоғам институттарын дамытудағы және ... ... ... ... ... әуелі судья «бұрынғыша атасақ би» ... ... тірі ... жанды энциклопедиясы және заң әліппесін ... ... ... пен ... ... ... Біздің заманымызда тек
соттың (судьяның) заң шығарушылық рөлі ғана ... тұр. Бұл ... ... кеңес заманындағы маңызы ... ... ... заң шығарушылық қызметін реттейтін тетіктер болды. Қазір елімізде
соттардың заң қолданысы барысында заң баптарының ... ... ... ... ... Кеңеске жүгінушілік құқығы
болғанымен, судьялардың өз бастамаларымен заң баптарына түзету ... ... ... ... Ал дұрысында заңды жетік меңгеріп,
қолдана білген тұлға, заңды шығарада алады ғой. ... алар бір үлгі ... заң ... ... ... ... ... тетігін
ойластыру болар еді.
Қазір судьялардың қызметін мемлекет басқарып, үйлестіріп отырады.
Судьялардың материялдық ... ... ету үшін ... ... ... қаржылық көрінісінен түскен пайдадан, мемлекет ... ... ... ... ... ... бәрінің жалақысы
бірдей болмайды. Ол судьяның біліміне, қабілітіне және істі ... ... ... ... ... болу керек. Білімді, білікті және ... ... оның ... ... ... мен қоғамдағы орнына
қарай басқаларынан жоғары болуы заңдылық.
Қазақстан Республикасының ... ... ... судьялардың
әлеуметтік қорғалу мүмкіндіктері қарастырылумен қатар, ... сот ... ... үшін ... ... ... тиіс. Қызметтік мекен-жай,
пайызсыз несие алу, қызметі үшін ... ... ... ... «.... сот ... ... ғана ... төменгі табынада
қызмет етіп, халықтың барлық топтарының мүддесіне тең дәрежеде ұстайтын
демократиялық ... ... ... және ... ... тұрақтылығын қамтамасыз етеді»
Сонымен қатар, Елбасымыз айтқандай «сот құқық жүйесін жетілдіру» ең орынды
мәселе. Себебі, оның ... ... ... ... ең ірі ... оның ... маңыз алып отырғаны жалпы қарапайым ... ... ... ... нығайта түсумен осы заманғы және ашық тұрпатты нақты
мүмкіндігімен ерекшеленбек.
Біз осы зерттеу жұмысымызды қорытындылай келе ... ... ... ... ... және ... ... тұрмыс-салты мен әлеуметтік-
саяси дамуындағы ұзақ жылдарда әртүрлі қоғамға қызмет ... ... ... рөлі мен ... соты және олардың әлеуметтік мәртебесі
жан-жақты талқыланып, аса ... баға ...... ... ... ... қайта жаңғыртуға мұрындық болады деп ... ... ... ... Қазақстан Республикасының «Алқабилер туралы» заңы, 16.01.2006 ж. ... ... № 12 (1068) ... ... К.Мами., С.Узбекулы. Судебная власть в Казахстане. Астана,2000.-178с.
2. Валиханов Ч.Записки о судебной реформе ... 5-ти ... ... ... ... өнерінің негіздері. Алматы,2003.-260б.
4. Ларин А.М. Из истории суда присяженных в России. М.,1995.
5. Миттермайр К. Европейские и амереканские суды присяженных. М.,1998.
6. ... И.В. Суд ... ... и ... ... ... И.Я. Курс ... судопроизводства. М.,1996.
8. Боботов В.С. Суд присяженных. История и современность.М.,1992.
9. Розин Н.Н. Уголовное судопроизводство.М.,1998.
10. Немытина М.В. Россиский суд присяженных.М.,1995.
11. Созақбаев С. ... хан . Жеті ... ... 1994. – 48б.
12. Сапарғалиев Ғ.С. Ғаббасұлы Ғ. Қазақ көшпелі қоғамының әдет заңдарының
бастауы туралы // ... и ... № 1.Б. ... ... ата ... Құжаттар, деректер және зерттеулер. Он томдық.
Алматы: Жеті жарғы, 2006. 7-том. - 604б.
14. Материалы по казахскому обычному ... ... , - 1998.- Т.1.- ... ... Д. ... заңдар ережесі // Жоғарғы сот жаршысы, № 1, 1996.-
Б.16-17
16. Узбекулы С. Право кочевой цивилизации казахов. Алматы.: Мектеп, ... ... ... отношения в ХҮІ-ХҮІІІ веках (Сборник ... ... - ... ... ... Наук ... 1961. - ... Зиманов С.З. Қазақ даласында әділ соттың алтын ғасыры болды ма.//
Қазақтың ата ... 10т.- ... ... ... Н.У. ... правового памятника "Жеты - Жаргы":
автореферат кандидата юридических наук :. - ... 30 ... ... И. Общие основания киргизского суда.// Қазақтың ата заңдары:
10т.- Алматы, 2001.-Т.1.-632б.
21. Проблемы казахского ... ... Под. ред. ... С.З.- Алма ... ... 1989.-144с.
22. Фукс С.М. Обычное право казахов в XVIII - первая половина XIX
в. - Алма-Ата: ... 1981.- 223 ... ... Н.С. Обычное право казахов и его характерные черты. ... Под. ред. ... С.З.- ... ... 1989.-144 с.
24. Ахметов С. Цалыңмал қыздың қоны емес. // ... ... ... ... Е. Ең ... ... соты жүйесі.// Заң газеті, № 39
(1041) 4. 06. 2007 ж.
27 Тасшабаев К. ... ... ... // Заң ... № 185 ... ... Жайлауханұлы А. Алқаби болу - абыройлы міндет. // Заң газеті, № ... ... ... ... Республикасы. Қазақстан Республикасының Сот ... ... ... ... Конституциялық Заңы.-Алматы. Заңгер,2008.
30 Қазақстан Республикасының Президенті Н.А.Назарбаев ... ... 1999, -99 ... ... Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі. Алматы. 2011.
32 Шайкенова С. Алқабилер тәуелсіздігі.// Заң және заман. №24.-2007 .Б.74-
78
33 Хасенова А.С. Алқа ... ... ... ... ... Фемиды.
№15.-2011. Б.25-26
34 Зиманов С.З. Қазақ даласында әділ соттың алтын ... ... ... ата заңдары: 10т.- Алматы, 2001.-Т.1.-632б.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адвокаттың алқабилер қатысуымен жүргізілетін сот өндірісі40 бет
Алқа билердің қатысумен сот процесін дамытудың негізгі кезендері және жалпы сипаттамасы72 бет
Сот отырысында алқабилер қатысуымен жүргізілетін сот өндірісіндегі адвокат: риторикалық аспект82 бет
Қазақстан Республикасындағы алқабилер қатысуымен жүргізілетін сот өндірісі14 бет
Арал теңізінің тартылу себептері6 бет
Алқа билердің сотқа қатысуы26 бет
Құқықтық мемлекет құруға бағытталған қадам12 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет
Азаматтық қоғам институтының түсінігі8 бет
Аударманы оқыту әдістемесінің қазіргі кездегі өзекті мәселелері63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь