Ш.Уалихановтың саяси-құқықтық көзқарасы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
1 XIX ҒАСЫРДЫҢ ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ САЯСИ ҚҰҚЫҚТЫҚ ОЙЛАРДЫҢ СИПАТЫ
1.1 XIX ғасырдағы қазақстандағы саяси құқықтық ойлардың дамуындағы негізгі идеялар
1.2 Қазақ зиялыларының қоғамдық.саяси қызметінің маңызы
2 ШОҚАН УАЛИХАНОВ ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛЫ РЕФОРМАТОР РЕТІНДЕ ТАНЫЛУЫ
2.1 Шоқан Уәлиханов ойшыл және қоғам қайраткері
2.2 Ш. Уәлихановтың сот билігіне қатынасты көзқарастары
2.3 Ш. Уәлихановтың мемлекеттік билікке қатынасты идеялары
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
КІРІСПЕ

Дипломдық жұмыстың жалпы сипаттамасы. Дипломдық жұмыстың тақырыбына сай 19 ғасырдағы саяси құқықтық ой тарихындағы мемлекеттік басқару туралы ойларды зерттей отыра Қазақстанда саяси құқықтық, демократиялық мемлекет құру идеясы және оның Конституциямызда бекітілгендігі адамзат өркениетінің ондаған ғасырлар бойы қалыптасқан озық-ойлы тарихи және саяси-құқықтық ілімдері мен ой-пікірлері қарастырылады. Казақстанда құқықтық, демократиялық мемлекет құру идеясы және оның Конституциямызда бекітілгендігі адамзат өркениетінің ондаған ғасырлар бойы қалыптаскан озық-ойлы тарихи және саяси-құқықтық ілімдері мен ой-пікірлердің тікелей жемісі деп айтуға болады.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Қазақстан Республикасында демократиялық мемлекеттерге тән билікті бөлу, сот тәуелсіздігі, адам құқығының тиімді қорғалуы, дұниежүзілік қауымдастықпен теңдік дәрежеде болу, елімізді бай және қуатты мемлекеттер санатына көтеру сияқты идеяларды данышпан ата-бабаларымыз өткен заманның қилы-қилы кезеңдерінде тек мәселе ретінде күн тәртібіне қоюмен ғана шектелмей, сонымен қатар оларды шешудің арнайы тетіктерін қасқа жол, жораны тайға басқан таңбадай етіп қалдырып кеткен.
Міне, осыған байланысты ұлы даланың данышпан ойшылдарының ұлағатты идеялары мен асыл сөздерін бүгінгі мемлекеттік билік жұргізу, басқару, құқықтық реформа жасау жүйесінде тиімді пайдалану - тарихтан сабақ алудың айқын үлгісі екені ақиқат. Көрнекті ойшыл Джордж Оруэлл тарихтың қоғамды дамытуға орасан зор себепші екенін айрықша атап, өз ойларын мынадай тобықтай түйінмен қорытқан: "Кім өткенге билік жүргізсе, ол болашақты да билейді". Себебі қазіргі уақытта көрегендік идеялар жоққа тән.
Бүгінгі таңдағы әлеуметтік-саяси және экономикалық шындықтар Қазақстан халықтарының сана-сезіміне өзгерістер әкелуде. Халықтың тарихына деген қоғамдағы көзқарас өзгеріп келеді. Отанымыздың шыншыл да ақиқатты ғана айтатын тарихына деген ынта-ықылас та қауырт өсе түсуде. Болып жатқан өзгерістерге өткен кезеңдерден ұқсастық іздестіріліп, қазіргі заманның күрделі проблемаларын шешеу жолын табуға талпыныс жасалуда. Осындай жағдайларда Қазақстанның тарихи өткен жолын объективті, идеологиялық конъюнктурадан ада көрінісін қалпына келтіру халықтың тарихи зердесін қайта түлетудің негізі, ұлттық бірлікті қалыптастырудың, өскелең жас ұрпақты отаншылдық рухта
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

16. Лурье А. Чокан Валиханов – первый казахский ученый и просветитель// (тарихи журнал (Москва).1943.№ 11 – 12;
17. Айдарова Х.Г. Чокан Валиханов. Ал, 1945; Булатов С.Я. К вопросу о государственных и правовых воззрениях Чокана Валиханова. // Қазақ ССР – і ғылым академиясының хабаршысы. 1956. № 3 (132);
18. Бейсембиев К. Из истории общественной мысли Казахстана второй половины XIX века ( Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин). Алма – Ата, 1957; (12).
19. Дюков Л. В. Чокан Валиханов как последователь Н.Г. Чернышевского // С.М. Киров атындағы ҚазМу – дің ғылыми жазбасы. 49 – т. Заңдар сериясы. 6 – басылымы. Алма – Ата, 1960;
20. Әуезов М.Ф. М. Достоевский және Шоқан Уәлиханов // Әр жылдар ойлары. Алма – Ата, 1961;
21. Зиманов С.З., Атишев А.А. Политические взгляды Чокана Валиханова. Алма – Ата, 1965. Сегизбаев О.А. Исследователь, мыслитель. (Ш.Ш. Уәлиханов жайлы). Алма –Ата, 1974;
22. Атишев А.А. Социологические и госудерственно – правовые взгляды Ч.Ч. Валиханова: Мат. К лекциям по ист. и права СССР. Алма –Ата, 1979;
23. Стрелкова И. Валиханов (Жизнь замечательных людей). М., 1983;
24. Марғұлан А. Х. Ш.Ш. Уәлихановтың өмірі мен қызметі жайлы очерк.// Уәлиханов Ш.Ш. Таңдамалы. Ж., Алма –Ата. 1985;
25. Қасымжанов А.Х., Уразбеков А. Чокан Валиханов – ученый и мыслитель // Философия мәселесі (Москва). 1984. № 5;
26. Усейнова Г.Р. Государственно – правовые взгляды Ч.Ч. Валиханова: Автореф. дис... канд.юр.наук. Алматы, 1966;
27. Ударцев С.Ф. Политические и правовые взгляды Чокана Валиханова// Чокан Валиханов. Записк о судебной реформе / Кіріспесі мен ескертулерін жазған С.Ф. Ударцев. Алматы: ЖҚМ. «Әділет», 1999. 5 – 24 беттер т.б.
28. Аккулулы С. Жизнь и смерть лидера Алаш-Орды// Нива, 2001. №6; Чокай Мария. Я пишу вам из Ножана... Алматы, Қайнар, 2001.
29. Виленский Б.В. Подготовка судебной реформы 20 ноября 1864 г. В России. Саратов, 1963; Днепров Э.Д. Проект устава морского суда и его роль в подготовке судебной реформы (апрель 1860г.)// Революционная ситуация в России в 1859-1861гг. М., 1970. 57 – 70 – бб.;
30. Чернуха В.Г. Проблемы внутренней политики в русской публицистике 60-70-х гг. XIX в Л., 1986. 132-158-бб. Черкасова Н.В. Формирование и развитие адвокатуры в России 60 – 80-е годы XIX в. М., 1987.
31. Ударцев С.Ф. Он был источником научных идей// В кн. Гражданин и выдабщийся ученный, академик Зиманов Салык Зиманович. Юбелейный сборник. Атамұра, 2001. 181 – б.
        
        Тақырып:  Ш.Уалихановтың  саяси-құқықтық көзқарасы
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
....................................3
1 XIX ҒАСЫРДЫҢ ЕКІНШІ ... ... ... ҚҰҚЫҚТЫҚ ОЙЛАРДЫҢ
СИПАТЫ
1.1 XIX ғасырдағы қазақстандағы саяси құқықтық ойлардың дамуындағы
негізгі ... ... ... ... қызметінің маңызы
2 ШОҚАН УАЛИХАНОВ ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛЫ РЕФОРМАТОР ... ... ... ... ... және ... ... Ш. Уәлихановтың сот билігіне қатынасты көзқарастары
2.3 Ш. Уәлихановтың мемлекеттік билікке қатынасты идеялары
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.......................... ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... жұмыстың тақырыбына сай
19 ғасырдағы саяси ... ой ... ... ... туралы
ойларды зерттей отыра Қазақстанда саяси құқықтық, демократиялық мемлекет
құру идеясы және оның ... ... ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан озық-ойлы тарихи және ... мен ... ... Казақстанда құқықтық,
демократиялық мемлекет құру ... және оның ... ... ... ондаған ғасырлар бойы қалыптаскан озық-
ойлы тарихи және саяси-құқықтық ілімдері мен ой-пікірлердің тікелей жемісі
деп ... ... ... ... ... ... ... тән билікті бөлу, сот тәуелсіздігі, адам ... ... ... ... ... ... болу, елімізді бай
және қуатты мемлекеттер санатына көтеру сияқты ... ... ... ... ... ... ... тек мәселе ретінде күн
тәртібіне қоюмен ғана шектелмей, сонымен қатар ... ... ... ... жол, ... ... басқан таңбадай етіп қалдырып кеткен.
Міне, осыған байланысты ұлы даланың данышпан ... ... мен асыл ... ... мемлекеттік билік жұргізу, басқару,
құқықтық реформа жасау жүйесінде тиімді пайдалану - ... ... ... үлгісі екені ақиқат. Көрнекті ойшыл Джордж Оруэлл ... ... ... зор себепші екенін айрықша атап, өз ойларын ... ... ... "Кім ... ... ... ол ... да
билейді". Себебі қазіргі уақытта көрегендік идеялар жоққа тән.
Бүгінгі таңдағы әлеуметтік-саяси және ... ... ... сана-сезіміне өзгерістер әкелуде. Халықтың тарихына деген
қоғамдағы көзқарас өзгеріп келеді. ... ... да ... ... ... ... ынта-ықылас та қауырт өсе түсуде. Болып жатқан
өзгерістерге ... ... ... ... ... заманның
күрделі проблемаларын шешеу жолын табуға ... ... ... ... ... ... ... объективті, идеологиялық
конъюнктурадан ада көрінісін қалпына келтіру халықтың тарихи зердесін ... ... ... ... ... ... жас ... рухта тәрбилеудің аса маңызды факторларының бірі болып ... орай ... ... ... өмір шындығына сай жаңа тарихы
жазылуда.
1995 жылы ... ... ... ... ... ... сәйкес отандық тарих ғылымы алдына өткен
тарихты ... ... ... ... ... ... ретінде
қалыптастыру; «ақтаңдақ» беттерді ашу, бұрын бұраланып түсіндіріліп ... және ... ... ... ... көрсету секілді
міндеттер жүктелді [1].
Міне, осы аталған міндеттерді жүзеге асыруда еліміздің тарихшы-
ғалымдары тарапынан қыруар жұмыстар ... ... ... ... ... ... ... «халық жауы», «феодалдық топтың
қолшоқпары», «кертартпа күштердің өкілі» ретінде ... ... ... ... ... бағытында жүргізген ізденістерін
ерекше айтуға болады. Осындай ... ... өз ... ұлт
мүддесімен ұштастырған хандар мен билеушілердің, зиялы қауым ... мен ... ... не бір ... өмір ... ... ... қатысты көптеген ғылыми еңбектер ... Бұл ... ... ... санасын қалыптастыруға, өскелең жас
ұрпақты отаншылдық рухта тәрбиелеуге және ұлттық идеяның орнығуына ... деп нық ... ... ... Бұл ... біз таңдап отырған зерттеу
жұмысына да тікелей қатысты.
Барлық халықтар мен мемлекет басшылары ... ... ... оның бай ... бүгінгі күннің күн ... ... ... ... ... ие ... азаматтарымызға саяси-құқықтық ой-пікір
қайраткерлерінің ұлағатты да даналы сөздерін ұран ... ... ... ... ... ... ... ел басқару, билік жүргізу қызметін тек сол санаттағы адамдар
тобына ғана тапсыру даму ... ең ... ... Ең ... ... ... мемлекеттік қызметтегі тазалық, әділеттілік тек халықтың
игілігіне еңбек ету сияқты талаптарды іс жүзіне асыру ... емес ... ... ... ... ... ... көшпелі қазақ өркениеті ойшылдарының мәңгі өшпейтін
идеялары, асыл сөздері, жалпы философиясы ... ... ... ... ... жоқ. ... ... сайын сарқылмас рухани қазына ретінде
жас ұрпақты өнегелік пен парасаттылыққа, ... мен ... ... роль ... ... ... мемлекетті нығайту идеялары, ұлы қазақ ... ... Қаз ... ... Әйтеке және Абылай, Шоқан Уәлиханов, сынды қазақ
ойшылдарының ұлттық ... әділ сот, ... ... мәселелеріне
байланысты ұлағатты ой-пікірлері ... ... ... ... зерттеліп, мемлекеттік-құқықтық дамудың болашақтағы сапалы
көріністеріне ... ... әсер ... ... айқындау болып
есептеледі.
Дипломдық жұмыстың міндеттері: тарихи деректемелерге негізделе отыра
қазақ өркениетіндегі ... ... ... ой пікірлерін
талдау, тұжырымдау және құқық тарихында олардың орнын белгілеу.
Дипломдық жұмыстың мақсаты мен міндеттері. ... ... ... 19
ғасырдағы саяси қайраткерлердің мемлекеттік билікке сот билігіне ... ... ... ұлы ... ... ұлы ... Шоқан
Уалихановтың мемлекетті ... ... ... сот ... идеялық ойларын, бүгінгі күннің сот мәселелерімен ... ... ... ... ... болашақтағы сапалы
көріністеріне рухани жағынан әсер ... ... ... ... жұмыстың міндеттері:
- тарихи деректемелерге негізделе отыра қазақ ... ... ... ой ... ... ... ... тарихында олардың орнын белгілеу;
- Шоқан Уалихановтың мемлекеттік билікке қатынасты саяси көзқарастарын
идеялық негіздерін зерттеу;
- Шоқан ... ұлы ... ... ... ... ... сот реформалары атты еңбегін зерттеу;
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
Дипломдық жұмыстың объектісі. Орта ғасырлардағы ... ... ... ой ... ... ... және ... басқару туралы
ойлар жұмыстың объектісі деп танылады.
Дипломдық жұмыстың пәні. Орта ... ... ... саяси
құқықтық ой тарихындағы мемлекеттік билік және мемлекеттік басқару болып
табылады.
Дипломдық жұмыстың ғылыми жаңалығы. Дипломдық ... ... ... ... ... орта ... ... жеріндегі саяси құқықтық
ой тарихындағы мемлекеттік билік және мемлекеттік басқару жұйесінің даму
кезеңдері ұлы ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Еңбектiң теориялық маңызы
дипломда келтiрiлген қорытындылар ... ... ... ... Зерттеу жұмысында орта ... ... ... барысында ғылыми заң әдебиеттерi, шығармалары жеке
монографиялық еңбектер қолданылды.
Дипломдық жұмыстың әдістемелік негізі. ... ... ... ... ... және ... ... әдістер арқылы жазылды. Мемлекет және
саяси құқықты зерттеудің танудың әмбебап тәсілдері ретінде диалектикалық
әдіс қолданылды. Мемлекеттік ... ... бір ... ... ... ... идеясында зерттеу ретінде жүйелеу әдісі
қолданылды.
Дипломдық жұмыстың құрылымы. Осы жұмыстың ... ... ... ... ... ... жазылған монографиялық еңбектермен оқулық
әдебиеттер алынды. Дипломдық жұмыс ... ... 2- ... бөлімдерден, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттерден тұрады.
1. XIX ҒАСЫРДЫҢ ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ... ... ... ... XIX ... ... ... құқықтық ойлардың дамуындағы негізгі
идеялар
Алаш қозғалысы қазақты ... ... ... ... ... өзiнiң әр түрлi себептерi бар. 1905 ... ... ... ... қай ... ... ... демократиялық жолмен
жүруi керек пе, жоқ болмаса монархиялық жолмен жүру керек пе деген ... Орал ... ... Әлихан Бөкейханов, Барлыбек Сыртанов,
т.б. адамдар белгiлi дәрежеде: “Әй,бiз де ойлансақ ... деп ... ... ... ... ... ... партиясы монархияға
қарсы құбылыс болатын. I-II Думаға қазақтардан 12-13 депутат сайланса, III
Думаға келгенде қазаққа орын бермей ... ... өзi де ... ... ... студенттерге болсын, батысшыл зиялыларға болсын ықпал
етпей қойған жоқ. ... ... ... басы-қасында болып,
жетекшiлiк етуiнiң бiр себебi осы. Мемлекеттiк Думадан қазаққа орын ... тағы бiр ... ... ... “Серке” дейтiн газет
шығарғаны, Петербургтiң өзiнде. ... ... ... ... мақаласы кетiп бара жатқан жерiнен тоқтатып тастаған.
Яғни, бұратана халықтарға теңдiк беруге ... ... ... ... ... ... ... айырды. Айтатын ойдың мүмкiндiгiн
қысқартты. Соған ... ... ... ... зиялы қауымдарының
ауызын жабуды көздедi. Өзiне қарсы шығып жатқандарды кiм ... ... ... ғой. 1872 ... ... ... министрлiгi:
“Конечную целью образование всех инородцев живущих в пределах нашего
отечества ... ... быть ... и ... с ... ... ... жұмыс iстедi. Кейiн келе әбден күшейдi. Әсiресе жарлық жағы тiптi
күштi болды. 1880 жылдары әлгi ойды ендi ... ... ... ... ... ... хат ... “Открыть женскую школу ... ... ... их в ... грамоте для того, чтобы она ... ... ... и матерю, то будет влиять на своего мужа и детей ... их на ... ... тогда быстро ... ... ... грамоту и веру” дейтiн нәрсенi айтады. Ал осыны, осының
нәтижесiн бiз ... ... ... ба? ... жасай алмаған империя кеңестiк
тұста жасады. Қазiр қазақтың қыз-қырқындарының 70-80 пайызы оқиды, оның өзi
көбiне орысша оқып және ... да ... ... ... 40 ... ... 60 ... деп Мұхтар Шахановтың айғайлап жүргенi рас. Қазiргi
ұрпағымыздың барлығын ... ... қара ... ... ... Осы жағынан келген уақытында, оқу жүйесiнiң керемет әсерiн қараңыз.
Сол батыстанған, ... оқи ... ... ... та, ... та, ... Дулатов та,  барлығы да орыс-түзем мектептерiнен
өтiп, қазақтың еуропалана бастаған ... Кей ... анау ... ... ... осыған дейiн ештеңемiз болмаған дейтiн нәрсенi жиi
айтатын ... бiрi осы. Тiптi ... соң көп ... орыс ... Әлиханның әйелi, Ахметтiң әйелi. Ал әйел дегенiңiз
қыңқылдап отырып, өзiнiң ... ... ... ... ... Ол ... ... өзiнiң үйренiп қалған дағдысын әкелiп саған ... өнiм ... ... ... буын да, бұрынғы аға буын да осы ... ... Яғни Алаш ... ... ... ... қазақтың
алғашқы зиялылары едi. Олар Еуропадағы құбылыстардың барлығын қазақ
даласынан ... ... ... Алаш қозғалысы, Алаш ... ... ... ... ... ... ескеруiмiз керек. Кейбiреулер айтып
жүргендей емес, Алаш партиясының бекiтiлген бағдарламасы болған жоқ, ... ... Сол жоба ... рет “Қазақ” газетiнiң 1917 жылы қараша айының 22-
сiнде ме, 23-iнде ме жарияланды. Оның алғашқы сөзi: “Бiз Ресей ... ... ... ... ... алуымыз керек” дегеннен
басталған болатын. Ресейден бөлiнiп кету деген ешқандай ой болған ... ... ... ... ... ... қозғалыс. Оның
басталуының өзiнiң әр түрлi себептерi бар. 1905 ... орыс ... ... қай жолмен жүруi керек, демократиялық жолмен жүруi керек пе,
жоқ ... ... ... жүру ... пе ... мәселе көтерiлдi. Орал
қаласында Б. Қаратаев, Әлихан ... ... ... тағы ... ... ... “Әй, бiз де ойлансақ қайтедi” деп Ресейдегi Кадет
партиясының бөлiмшесiн ашуға талаптанды. Кадет партиясы ... ... ... I-II Думаға қазақтардан 12-13 депутат сайланса, III Думаға
келгенде қазаққа орын бермей ... ... өзi де ... ... ... ... болсын, батысшыл зиялыларға болсын ықпал
етпей ... жоқ. ... ... ... басы-қасында болып,
жетекшiлiк етуiнiң бiр себебi осы. ... ... ... орын бермей
қоюының тағы бiр ... ... ... ... ... ... ... өзiнде. 2-нөмiрiнде Мiржақыптың ... ... ... ... бара жатқан жерiнен тоқтатып тастаған.
Яғни, бұратана халықтарға теңдiк беруге болмайды деген сылтауды ... ... ... ... айырды. Айтатын ойдың мүмкiндiгiн
қысқартты. ... ... ... оқыған зиялы қауымдарының ауызын
жабуды көздедi империя. Өзiне қарсы ... ... кiм ... ... ... ғой. 1872 ... бастап Оқу—ағарту министрлiгi:
“Конечную целью образование всех инородцев живущих в ... ... ... ... быть ... и ... с руским народом” деген
тезиспен жұмыс iстедi. Кейiн келе әбден ... ... ... жағы ... ... 1880 ... әлгi ойды ендi “Қасиеттi Синод” жалғастырып, сол
министрлiкке мынадай мазмұнда хат жолдайды: “Открыть женскую ... ... ... ... их в ... ... для того, чтобы она ... ... ... и ... то ... ... на ... мужа и детей и
склоняет их на русскую сторону, тогда ... ... ... духа, грамоту и веру” дейтiн нәрсенi айтады. Ал осыны, осының
нәтижесiн бiз қазiр көрмей отырмыз ба? Осыны жасай ... ... ... жасады. Қазiр қазақтың қыз-қырқындарының 70-80 пайызы оқиды, оның өзi
көбiне орысша оқып және балаларын да  орысша тәрбиелейдi. ... 40 ... жүр едiк ғой, ... 60 ... деп ... Шахановтың айғайлап жүргенi
рас. Қазiргi ұрпағымыздың ... ... ... қара ... ... жатыр. Осы жағынан келген уақытында, оқу жүйесiнiң керемет әсерiн
қараңыз. Сол ... ... оқи ... ... ... та, ... та, ... Дулатов та,  барлығы да орыс-түзем мектептерiнен
өтiп, қазақтың еуропалана бастаған зиялылары. Кей ... анау ... ... ... ... дейiн ештеңемiз болмаған дейтiн нәрсенi ... ... бiрi осы. Тiптi ... соң көп ... орыс ... Әлиханның әйелi, Ахметтiң әйелi. Ал әйел дегенiңiз
қыңқылдап отырып, ... ... ... алатын кездерi болады. Ол байғұс
iстетейiн демейдi, өзiнiң үйренiп қалған дағдысын әкелiп саған ... өнiм ... ... Қазiргi буын да, бұрынғы аға буын да осы ... ... Яғни Алаш ... бастағандар еуропалана бастаған қазақтың
алғашқы зиялылары едi. Олар Еуропадағы құбылыстардың барлығын ... ... ... ... Алаш ... Алаш ... жөнiндегi
ойлардың iшiнде мынадай нәрсенi қатты ескеруiмiз керек. ... ... ... Алаш партиясының бекiтiлген бағдарламасы болған жоқ, жобасы
ғана болды. Сол жоба ... рет ... ... 1917 жылы қараша айының 22-
сiнде ме, 23-iнде ме жарияланды. Оның ... сөзi: “Бiз ... ... ... ... өзiмiзге теңдiк алуымыз керек” дегеннен
басталды. ... ... кете ... ... ... ой ... жоқ.
Патша үкіметі құлатылғаннан кейін 1905 жылдан өмір сүрген алаш қозғалысы
қайта жанданды. 1917 жылы 21-28 ... алаш ... ... ... жалпықазақ съезі болып өтті. ... ... ... Орал, Сырдария, Жетісу, Ферғана облыстарынан және Бөкей Ордасынан
делегаттар қатысты. ... күн ... 14 ... қаралды. Олар:
мемлекеттік басқару ісі, ... ... ... ... ... жер ... сот, дін және әйелдер мәселесі, жергілікті басқару,
халыққа білім беру және т.б.
Съезде бұрыннан айтылып келе ... ... ұйым ... ... ... бағдарламасын жасау жөнінде қаулы қабылданды. Партияның бағдарламасын
Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. ... Е. ... және тағы ... Он ... тұратын бағдарлама жобасы 1917 жылы 21 қарашада "Қазақ"
газетінде жарияланды.
Алаш қозғалысы ... 1917 ... ... ... дейінгі
ұсынған демократиялық идеялары партия ... ... ... ... атап ... партияның басты мақсаты Ресей
федерациялық демократиялық республикасының ... ... ... ... ... ... "Мемлекет қалпы" деп аталады. Бөлімнің
мазмұнына қарай оның мемлекеттің басқару ... ... ... ... ... ... ... Ресей демократиялық, федеративті
республика болуы тиіс деп атап ... және ... мен ... ... ... ... ... мемлекетті жұрт билеуі",
яғни халық билігі, ал "федерация мағынасы құрдас мем-лекеттерге ... ... ... ... бір ... ... өз тізгінін өзі
алып жүреді". Мұндағы негізгі айтылмақ идея ... ... тең ... ... партиясы ұсынған бұл идеяны Кеңес өкіметі де ... ... ... Алаш ... ... автономия түріндегі
мемлекеттілікке қол жеткізуге ұмтылуының өзіндік себептері де бар еді. ... ... сол ... ... ... ... тәуелсіз Қазақстан мемлекетін
құруға мүмкіндік берген жоқ. Сондықтан да партия ... ... ... бір ... ... автономиялардан тұратын
федеративтік, демократиялық Ресей туралы кағида енгізілді.
Мемлекеттік құрылыс ... ... ... Құрылтай жиналысы, оның
аралығында Құрылтай жиналысы мен Мемлекеттік Дума ... бір ... ... ... ... ... тұрақты орган емес, ол мезгіл-
мезгіл сессия түрінде ғана жұмыс істейді. Оның ... ... ... ... ... ... болады. Ол халықты Құрылтай жиналысы мен
Мемлекеттік Дума ... ... ... ... ... басқарды.
Жоғары өкілді органның екі палаталы құрылымы ... ... сол ... ... үшін ... дұрыс қағида болатын. Екі
палатаның бірлескен отырысында ... ... ... ... ... ... болмады. Егер Парламент алдында Президент те жауапты ... бұл ... ... ... ... еді. Сондықтан да партия
бағдарламасында мемлекеттік құрылыс үшін ... ... ... ... бағдарламасы бойынша заң шығару Мемлекеттік Дума құзырында болды
және атқарушы орган қызметіне ... ... ... ... сауал салу
құқын да берілді.
Партия бағдарламасының бірінші бөлімінде демократияның ең жарқын көрінісі
сайлау ... да ... Жоба ... ... ... ... "Депутаттар тегіс, тең, төте һәм құпия сайлаумен болады". Яғни,
азаматтардың саяси құқығы шыққан тегі, ... ... ... мүлкі және
жыныс айырмашылығына қарамай, барлығының сайлау құқығын жүзеге асыру арқылы
бекітіледі.
Ғасырлар бойы халыққа ауыртпалық болып ... ... ... ... ... орган Мемлекеттік Думаның келісімінсіз салынбауы да алаш
қайраткерлерінің ... пен ... жол ... ... ... ... ... мен халықтың тұрмыс деңгейі де көп жағдайда
салық саясатына ... ... еді. Жоба ... ... ... ... ... өте ізгілікті және демократиялы қағида
болатын. "Салық байлық деңгейі мен ... ... ... ... шарт, бай-көбірек, кедей-аздау төлесін". Салық салудың мұндай
тәртібі әділеттілік талаптарына және қазіргі ... да ... сай ... ... ... ... деп ... бөлімінде
қазақтар мекендейтін облыстарда тұратын барлық ұлттар үшін автономия құру
туралы мәселе ең ... ... ... Онда ... деп ... "Қазақ
жүрген облыстардың бәрі бір байланып, өз тізгіні ... ... ... ... бір ... ... Реті келсе, қазақ
автономиясы достас халықтармен әзірге бірлесе ... реті ... ... ... жеке ... ... де осы күнгі земствалықты қабыл алуы".
Бағдарлама жобасында "Алаш" партиясының ... би, ... ... ... ... ... ... халыққа пайдалы да, адал қызмет
ететін механизм жасау жөнінде ұсыныс жасайтыны және оны өмірге енгізу үшін
күресетіндігі ... да сөз ... Ал ... басқармалары мен
милицияларында адал адамдардың қызмет етуі үшін ... ... ... ... идея ... ... таза ... түрін білдіреді.
"Алаш" партиясы әділдікке жақ, нашарларға жолдас, ... жау ... ... ... жұмсап, жұртын тарықпау жағына бастайды"
Заңсыздық пен озбырлыққа жол бермеуді басты мақсаттың бірі ... ... ... әділдік пен адамгершілік желінің қалай
есетінін де байқау қиын ... Жоба ... ... ... деп ... ... қорлық, зорлық көрсеткен, әділеттің ақ жібін аттағандарды
меңзеп отыр. Азаматтардың құқықтары мен ... ... ... ... ... тұтқан "Алаш" партиясы әлеуметтік-әділетгілік
саясатын жүргізуге ұмтылды.
Бағдарлама жобасының үшінші бөлімі ... ... ... ... және ... принциптеріне құрылып жасалған. "Ресей
республикасында дінге, қанға қарамай, ... ... ... адам ... болады. Жиылыс жасауға, қауаым жасауға, ... ... ... кітап бастыруға — еркіншілік". Азаматтардың ... және ... ... ... ететін мұндай ең демократияшыл, ізгілікгі
идеялар сол кезде Ресейдің бірде-бір заңында ... ... аса ... ... ... ... бұл ... тіпті алғашқы
Кеңестік заңдарда да кездеспейді. "Алаш" партиясы қайраткерлері ... ... ... өз уақытынан идеялық жағынан озып кеткен ... 78 ... ... ғана 1995 ... ... Республикасының
Конституциясында өз орнын тапты. Тұрғын үйге қол сұғылмаушылық принципі де
бағдарлама жобасынан ... ... ... ... үй ... үйге кіре ... ... конституцияларда да мойындалғанымен,
ол жылдар бойы өрескел бұзылып келді.
Жоба авторларының іс жүргізу құқықтық мәселелерге арналған ... ... адам ... ... ... құқықтық кепілдіктерінің бірі болып
табылады. Бағдарлама жобасындағы "заңсыз жолмен ешкімді өкімет адамдарының
ұстамауы, сот сұрамай, билік ... ... ... қылмысты болған
адамға судья бар жерде 24 сағат ішінде, судьясыз жерде бір ... ... алу ... ... ... тиіс екендігі адам құқығының кепілдігі
туралы ... ... ... Бұл қағида тергеу орындарының озбырлық
әрекеттеріне қарсы ... ... һәм сот" деп ... ... сот ... және оның
ішінде билер соты туралы айтылады. Билік пен соттың әр халықтың тұрмысы мен
әдет-ғұрып ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... халыққа таныс емес құқықтық нормаларды ... ... ... ... ... нормалар мен билік халықтың
тұрмыс тіршілігі мен даму деңгейіне сәйкес болуы керек, яғни соттар істі
әрбір ... ... ... ... ... ... Қала мен ауыл
арасындағы айырмашылықты ... алаш ... ... ... болыс
ішінде билік пен сот жұрт ... ... ... атқарылғаны жөн" деп
табады. Мұндаға "жұрт ұйғарған ережелер" деп ... ... ... сот істерін шешу кезінде басшылыққа алған ережелері айтылып отыр.
Аталған бөлімде биліқ ету және сот жүйесінің ... да ... ... Олар: би мен судьяның жергілікті халықтың тілін білуі, аралас халық
тұратын жерлерде соттың тергеу-тексеруі мен ... сол ... ... табылатын халық тілінде жүргізілуі, билер мен судьяның тергеусіз
орнынан түспеуі, заң мен сот алдында ... ... тең ... құдайдан
кейінгі ең күшті би мен судья ... ... ... ... ... мойын сұнуы, сот шешімінің дереу орындалуы, ауыр ... ... ... ... көп ... сот тілінің қазақ тілінде болуы,
присяжныйлардың қазақтан алынуы және т.б. Жоба ... ... ... ... мен ... жеке ... ал ... жаза қолданылатын
істерді присяжныйлар сотының қарауына ұсынуы адам құқықтарын құрметтеудің
нағыз демократиялық идеялары болып табылады.
"Алаш" ... ... ... мемлекеттің зайырлық негізін
бекітудің қажеттігін де атап көрсетті. "Дін ісінің мемлекет ісінен бөлінуі"
бағдарлама жобасындағы прогресшіл маңызды ... ... ... ең ... ... ... мемлекет ісіне, мемлекеттің дін ... "Дін ... тең ... Дін ... ... ... ... Яғни, еркім діни сенімі бойынша тең және ... Діни ... ... немесе кемсітушілікке жол берілмейді.
Ислам дінінің Қазақстанға сырттан енгенін және оны ... Орта Азия ... діни ... ... роль ... ескерген қазақ зиялылары
қазақтардың өз алдына муфтиі немесе діни орталығы болуы қажет деп ... қию мен ... ... ат қою мәселелерінің молдаларға берілуі
мұсылмандық неке құқығының прогресшіл жақтарын ... ... ... шығу ... әйелдердің өздеріне байланысты болды. Қалың мал
жойылды, ... 16 ... ... ... мен 18 ... ... ... некесін қиюына тиым салынды және неке қию кезінде молдалар екі
жақтың: қалыңдық жағының да, ... ... да ... ... ... ... ... сотта қаралуы да әйелдер құқығын қамтамасыз ету шараларының
бірі еді.
Бағдарлама жобасында ел қорғау мөселесіне де ... ... ... ... жеткендерді жергілікті жерлерде әскер ісіне үйрету және қызмет
еткізу ұсынылды. Алаш көсемдерінің бірі М. ... ... ... ел ... ... былай деп жазады: "Кімнің білегі жуан болса, сол жұрт
болады. Кім күшті ... сол ... ... Ол өз ... ... ... үшін ... әскер жасақтау қажеттігін, күшті әскердің болуы басқа
елдерді санасуға ... ... ... "Бұл ... ... жоқ жұрт - ... құл. Біз ... екі жолдың тарауында тұрмыз. Қайсысына түссек те, ерік
өзімізде. Бір жол ... ... ... жол ... жолы. Осы бастан
автономия алудың ... ... ... жасап алып, қарамызды
көрсетсек, Алаш Орданы үкіметіміз деп ... ... ... ... ... бар, ... бар жұрт деп бізбен әркім есептеседі".
Бағдарлама жобасыңдағы жер мәселесінде бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен тұрғылықты халыққа
қайтарып беруде әділ шешу міндеті қойылған және жерді сатуға ... ... ... ... ... ... қазынасы, өзендер мен көлдері
және ағаштары мемлекет меншігінде болуы тиіс ... ... ... "Ғылым-білім үйрету" деп аталатын бөлімінде "оқу ордаларының
есігі әркімге де ашық және ақысыз. Білім барша ... ... ... ... өте ... қағида бар. Бағдарламада, сонымен бірге, бастауыш
мектептерде ана тілінде оқытылу, ... өз ... ... ... оқу ... өз ... ... түрінде болуы, үкіметтің оқу үрдісіне
араласпауы, мұғалімдер мен профессорлардың ... ... ел ... ... туралы ұсыныстар бар. Бұл қағидалардың Қазіргі күнге
дейін мәні жоғары.
"Алаш" партиясының бағдарламасын жүзеге асыру ... ... ... ... арқылы бұрынғы қазақ қоғамындағы белгілі
қайшылықтардан арылуға ... ... Онда ... ... ... ... ... біршама жүйелі атқаруға жағдай жасады. Олардың
ұлттық бағдарламасы сол ... ... ... ... ұлттың бас біріктіруіне
жағдай туғызды. Бір сөзбен айтқанда, олар елді өркендетудің демократиялық
баламасын ұсынды, бірақ ол ... ... ... ... аспай
қалды. Келешек ұрпақ өз кезегінде, жаңа ... ... ең ... кезеңінде тәуелсіз мемлекетіміздің қалыптасуына қазақ зиялыларының
көзге түсе бермейтін, бірақ мейлінше игі үлес қосқанын ... ... ... тәуелсіздік күніне жеткендігі, мынадай дамыған заманда
өмір сүруіміз - біздің аталарымыздан ақылды ... ... мал ... ... өмір ... ... ойы мен ойлау
көкжиегінен тым әріге асып ... ... ... да ... ... біз ... ... қиналған азаматтардан мықтымыз» деп айтуға да
болмайды. Әрбір кезеңде шоқтығы биік тұлғалар ... ... ... Бұл ... ... ... болсақ, әлемнің екінші ұстазы
атанған Әл-Фараби араб тілінде трактаттарын жазды.
Яғни, араб мәдени, ... ... ... ... Сол ... ... ... көне шағатай тілінде жазылды. Шоқан Уәлиханов
орыс тілінде жазды. Дегенмен, бұлар қай тілде ... да, өз ... ... ... жайып қарасақ, алашқа дейінгі тұлғалар шоқ жұлдыздай болса,
алаш кезеңінде үркердей ... ... ... шықты. Бұл - бұрынғының
заңды жалғасы.
Мәселен, Абай, Ыбырай, ... баға ... ... ... ... ... болғанын білеміз. Шоқан – бір жағынан, ақ патша билігінің
отаршылдық ... ... де, ... ... мен ... жасау үшін,
амал жоқ, сол елдің ... ... ... ... орыс достарымен,
әріптестерімен реформа жасаймын деп жүріп,соңында ... ... ... ... ... соңында «жаназама бірде-бір орыс достарым
кірмесін. Олар менің ұлтыма ... ... ... ... деп ... ... ... қайғысын арқалап жүрген Абай туралы алаш зиялыларының
«Алқа» атты әдеби ... ... - ... ... ... құрбаны» деп жазады. Яғни, Абай өмір сүрген кезеңде қазақ халқына
мысқылдап кірген салмақ, ақынды батпандап басып ... Алаш ... де өз ... ... өмір ... ... ... Шоқанның, Абай
мен Ыбырайдың заманында өмір сүрсек, біз де солар сияқты ... ... ... ... ... ... бір дәуірде өмір ... ... ... ... Бұл ... алаш ... ... ұлт жағдайын
пікірлесуге, талқыға салуға қолдары жетпей өтті.
1.2 Қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметінің ... - ... ... шын ... ... ... Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев ... ... ... жеке ... саясат субъектісі етіп
қалыптастыруда қазақ зиялыларының озық идеяларға негізделген қоғамдық-саяси
қызметінің маңызы орасан [1, 161-6]. Осы ... ... ... ... ... ауыр дағдарысқа ұшырап, ел басына, жалпы халыққа өткенде
үлкен қасірет пен зұлмат төнген шақтарда да, ... ... ... ... жетіп, шаттанған сәттерінде де, көш бастар қара ... ... пен ... ... ... ... ... дамудың сара
жолымен адымдай түзу жүре білетін және ұлт мүддесін бідіре алатын, ... ... жете ... ... де ... ... ... зиялыларының мәртебелі өз ұлттык мектебін өткен ғасырда (бұл жерде
XIX ғ. - Т.Ә.) ... ... ... ... ... Абай ... кеткендігі бізге жете белгілі.
Тарихымыздың барлық қиын кезеңдерінде де қазақ зиялылары халық
мақсаты үшін өз ... ... ... ... ... ал жаным арымның
садағасы», - деген биік кағиданы ұстанған аса ... өз ... ... ... ... ... қияметтей болған қиын өмір айгақтап, өзі
танытты. Зиялыларымыздың ... ... ... ... ... сөздерімен қоса, айбынды қаруымен де елін қорғаса, Ресейдің боданы
кезеңінде олардың шәкірттері ақыл-ойы мен өз ... ... ... білді» [2, ЗЗ-б]. Бұл ретте XX ғ. басында қазақ қоғамында өpic алған
демократиялық азаттық бағыттағы қоғамдық ... кеш ... ... зор ... ие. ... ... жетекшілері - Әлихан
Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мұстафа Шоқаев, Міржақып Дулатов, ... ... ... Жаһанша Досмұхамедов, Әлихан Ермеков, Жақып
Ақпаев, Халел Ғаббасов және т.б. ондаған қазақ зиялылары ... ... ... ... және Варшаваның жоғары және орта оқу орын-дарын
бітіріп шыққан, аса білімді ... еді. Олар ... ... ... ... ... бойы (1905-1919 жж.) үздіксіз әрі ... ... ... ... ... ... ... ісімен де,
қазақ тілінде жарық көрген алғашқы басылымдарды шығарумен де, ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси өмірге
белсене араласты.
Ғасыр басында қазақ қоғамының саяси және әлеуметтік-экономикалық ... ... өpic ... ... ... ... саясатына қарсы
халықтың қарсыласу қозғалысы арта түсіп. Осы кезеңде саяси тарих сахнасына
қазақ қоғамы үшін ... ... күш ... зиялылары шығып, бұл
козғалысқа ұйымдасқан сипат бepiп, оны жаңа ... ... ... ... ... ... ... Біздерге халықтың қамын ... - деп М. ... ... зиялыларын бірлесіп, ұлт азаттығы ... ... ... ... epic ... ... зиялыларының ұлттық-демократиялық
қозғалысы орталық билік орындарына қазақ халқының ... ... ... ... ... ... съездер өткізулерінен,
саяси партия (қазақ конституциялық-демократиялық) құру ... ... мен ... ... ... Мемлекеттік Думаның
қызметіне (қазақ ... сол ... ... көп ... ... ... ... Парламенті жұмысының мысалында жүзеге
асқанын көреміз - Т.О.) белсене атсалысуынан айқын көрінді. Нақ осы кезеңде
А. Байтұрсынов, М. ... ... ... ... ... елін ... мысал»,
«Маса», «Оян қазақ!» сынды отты жинақтары арқылы ... ... ... ... 1909 жылы Уфа ... ... ... М. Дулатовтың «Оян
қазақ!» атты өлеңдер ... аш, оян, ... ... ... ... бекер жасты.
Жер кетті, дін нашарлап, хал hapaм боп,
Қазағым енді жату жарамасты», - деген жолдар шығарманың ... ... ... [4]. Осы «Оян ... үндес тағы бip жинақ А. Байтұрсыновтың
1911 жылы ... ... ... ... Онда А. Байтұрсынов:
«...Ұйқысын аз да болса бөлмес пе екен,
Қоймастан ... ... - деп ... ... маса ... ... жолындағы күреске шақырады [5]. Сонымен бipгe қазақ зиялылары
1911 ... ... шыға ... ... ... және 1913 жылдан жарық
көрген «Қазақ» газеті беттерінде жалпыұлттық мәселелерді көтеріп қоғамдық
ойға қозғау салу мен ... ... ... ... арттырумен айналысты.
1916 жылғы ұлт-азаттық көтepiлic қазақ халкының саяси тәуелсіздігі үшін
ұлттық мемлекеттік құрылым құру ... ... ... пен
құқықсыздық орын алған қоғамда ... ... ... ... ... ... ... табиғи нәрсе болатын.
Ресейдегі төңкерістерден кейін қазақ ... ... ... асыру жолындағы саяси күрес өpic алды. Қазақ ... жаңа ... ... белсене араласып,бүкіл қазақ жұртын
негізгі мақсат - ұлттық бостандыққа жету ушін күреске жұмылдырды.
1917 ... ... ... 1-ші ... ... кейін саяси ұйым.
Алматы сәулет-құрылыс институтының бұрынғы студенті Қ. Рысқұлбеков түрмеде
қаза тапты. Л. ... ... ... көз ... ... қайғылы мысалдар
аз емес [12]. Осылайша, еліміздің Қ.Рысқұлбеков, Е. Сыпатаев, Л. Асанова,
С. ... және т.б. ... ... ... ... ... құрбанына айналды. X. Қожахметов, Қ. Кузембаев, Т. Тәшенов,
Ж. ... Е. ... және т.б. ... ... ... ... жылғы желтоқсан оқиғалары ... ... ... ... өскенін көрсетіп берді. Бір ғасыр бойы халықты ашса алақанында,
жұмса жұдырығында ұстаған өктемдік үрдістің алдындағы ... ... ... Жастар айдай әлемнің алдында кез келген ұлтқа тән ұлттық ... ... ... баса ... мойын ұсынбайтынын паш етіп берді» [13,
34-6].
Бүгінде Желтоқсан қозғалысының тарихи ... ... ... ... ... ... асырылуда. Осы тұрғыдан алғанда 1990
ж. желтоқсанда Республика ... ... ... есте қалдыру
мақсатында ескерткіш тақта орнатылды. 1991 ж. ... ... ... Н.Ә. ... «1986 ж. ... ... жауапқа тартылған азаматтарды ақтау жөніндегі» Жарлығы шықты. Осы
жарлықтың ... 17 ... - ... ... күш» ... 1996 ж. 9 ... Желтоқсан қозғалысының құрбаны - К.
Рысқұлбековке «Халық Каһарманы» атағы берілді. 2006 ж. Желтоқсан оқиғасының
жиырма ... ... ... ... ... ... ... арналған «Тәуелаздік таңы» ескерткіші ашылды. Осы ескерткіштің
ашылуы кезінде Қазақстан Республикасының ... Н.Ә. ... ... сөз ... ... 20 жыл бұрын жастарымыз жиналып, тоталитарлық
жүйенің толымсыз істеріне сұрқия ... ... ... ... ... ғана ... елдіктің де нышаны еді. Бейбіт сезімдегі жастарды ... ... ... ... ... ... жасағанын бәріміз
білеміз. Оның бәрі -тарих. Тарихтан тағылым алу керек, ... ... ... жүру ... Бұл ... - бip ... ... жүйеге қарсы
төгілген қан мен ... ... ... ... ақ ... [14]. Шындығында, Қазақстандағы Желтоқсан оқиғасы Кеңестер
Одағындағы тоталитаризмнен бас тарту мен тәуелсіздікке ... ... ... еді. ... ... қатысушы жастар мен оның
құрбандарының көрсеткен қайтпас қайсарлығы ерліктің екендігі даусыз. Осы
орайда көрнекті ғалым ... ... ... ... бip ... ... - Желтоқсан қозғалысының жаңа заманның басы екендігі. Тағы да анық нәрсе
- Желтоқсан қозғалысы ғасырлар бойы ... келе ... ... ... ... көрінісі екендігі.
Желтоқсан қозғалысы кейбіреулер айтқандай, кенеттен пайда болып ... ... ... ол ... ... ... ... деген
өршіл сананың айкын көpiнici. Осылай деуіме ең айшықты дәлел, ...«Менің
Қазақстанымның» бүгінде бүкіл ... жаңа ... ... ... ... ... ... тарихи-мәдени асыл
құндылықтарына айналды деуге әбден ... ... ... ... ... алмасуы болды. Ол әлеуметтік ... ... ... ... ... еді» [11]. Бұл ... ... зор төңкеріс жасағаны анық. Сондықтан мемлекеттік құрылымдағы
жеке тұлғалардың бойында ұлттык ... ... ... ... ... Желтоқсан оқиғасының маңызы орасан.
Қазақстан мемлекетінде «...қазақ зиялылары ...халықтың парасатты саяси
қалауын ... ... және көп ... солардың арқасында Қазақстан
мемлекетін дамытудың жолдары ... ... ... қақтығыссыз тыныш
жолымен жүзеге асты... Бұл бағытты бәрінен де ширақ ... ... ... ... ... ... шытырман ахуалымызды кімнен
болсын жақсырақ біледі... Олар қазақ халкының өзіне тән ... ... ... ... Келешек ұрпақ өз кезегінде, жаңа басталған
тарихымыздың ең бip күрделі кезегінде тәуелсіз мемлекетіміздің ... ... ... түсе ... бipaқ ... игі үлес ... бағалауға тиіс», - Қазақстан Республикасының ... ... ... еліміздің өмірінде ұлттың рухани жетекшілернің
маңызы айрықша [15, 176, 177-б]. Сол ... ... ... ... ... халқымен ғана мағыналы екені анық. Осы тұрғыдан алғанда қазақ
елінің ... ... шешу үшiн зор ... сіңіріп жүрген қазақ
зиялысы, белді ақын, белсенді қоғам қайраткері, халық ... - ... ... ... Ол ... Одағы мен КОКП сақталып тұрған кездің
өзінде өз тағдырын қатерге байлап 1986 ж. ... ... ... ... әділ баға беру кажеттігін көтерді. Сонымен қатар ол Желтоқсан
оқиғасының жазықсыз кұрбандарын ақтап, оларға көмек көрсету ... ... ... билігі кезінде желтоқсандықтарды жақтау нағыз ұлтжанды
азамат қолынан ғана келетін Бұл ... ... ... ... баға
беру жөніндегі комиссияның төрағасы болған М. Шаханов Алматыдағы 1986 ж.
Желтоқсан оқиғасында ... ... ... т.б. ... ол ... мынадай баға береді «Желтоқсандағы қазақ жастарының
бұл жиыны ұлтшылдық бой көрсету емес еді. Ол басқа ... ... ... ... ... ... ... Желтоқсан толқуы - ... ... ... рет eкі ... жаңа ... буыны катпаған
демократиялық және ол кезде оны кез күшінде тұрған әміршіл-әміршіл ... еді» [16, 19-6]. ... М. ... Арал ... ... оның экологиялық жағдайы жолында көрсеткен қажыр-қайраты ерекше. Осы
тұрғыдан алғанда М. ... ... ... «Арал-Балқаш» экологиялық
комитеі (кейіннен «Арал-Азия-Қазақстан») халықаралық ... ... ... сай ... болып, халықаралық деңгейде зор маңызға ие болған
қоғамдық ұйым. Бұл ретте 1992 ж. ... Рио де ... ... ... ... ... ... Мұхтар Шахановқа біріккен
ұлттар ұйымы Қоршаған Орта бағдарламасының «Ғалам-500» сыйлығы ... ... ... ... оның ... істерінің әлемдегоі
деңгейде мойындалуы еді [17, 13-б]. Бүгінде мемлекеттік тіліміздің ... ... ... М. ... ... жүрген игілікті icтepi
тәуелсіз еліміздің көкейтесті мәселелерін шешуге ... ... ... ... Қазақстан халқына әлемдік деңгейдегі көрнекті ақын, саясаткер,
қоғам қайраткері Олжас Сүлейменовтың сіңген еңбегі зор. Ол ... ... ... басшылық жасап, жерімізді ұлан,
еліміздің тіршілігіне кеселін келтірген Семей ... ... жабу ... ... ... тоқтатуға мұрындық болды. 2002 ж. түркі рухын
тербеткен қазақ ақыны, қоғам қайраткері О. ... ... ... атты ... үшін ... ... алғашқы иегері атанды. О.
Сулейменов ақындығымен коса қоғам өміріне де белсене араласып, қайраткерлік
дәрежеге көтеріле ... ... Ол ... ... және ... Қазақстан Республикасының Төтенше және Өкілетті Елшісі
ЮНЕСКО-ның ... ... ... ... ... ... ... еліміздің шетелдермен ... ... ... ... ... ... күйpeyi жағдайында Қазақстанның
егемен, тәуелсіз мемлекет ... ... ... ... Н.Ә. Назарбаевтың есімі мен тікелей байланысты. Демек, белгілі
саясаттанушы М.Б. ... атап ... ... ... ... ... ... кейін жанжал, қақтығыстардың қатерлі өртіне
шалдықпай, тәуелсіз ел атанып, сан алуан қиындықтарды ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш Президент!і Н.Ә.
Назарбаевтың еңбегі өлшеусіз» [18, 5-6]. Бұл ретте көрнекі ... ... Н.Э. ... ... бейнесін төмендегідей тұрғыда
сипаттайды: «Қазақстанның Президенті ретінде Н.Ә. ... ... ... ... ... жаңа идеяларды іздестіруді талап ... ... ... ... ... ... әдістерін сақтай
отырып, Н.Ә. Назарбаев қазақстандық ұлттың өзіндік ... ... - ... адалдыққа, ұлттық егемендікке, мемлекеттік
мүддеге жүгінді. Осы идеологиялыұқ негізде жаңа саяси элита ... ... - ... де ... мәнері сөйлейтін, ашық ... ... ... ... ... ... ... оны саяси
қайраткер ретіндегі ел үшін маңыздылығы, жоғары ... ... ... [19, 91-6]. Осыған орай ... ... бepгі ... ... ... ... күрделі жаңарулар легінен
Президент Н.Ә. Назарбаевтың стратегиялық бағыты мен ... шешу ... ... Ол ... ... демократиялық институттарды
күшейтуге, нарықтық экономика мен әлеуметтік қатынастарды либералды жолмен
реформалауға, ядролық қарусыз болашаққа қадам жасауға, ... ... ... ... ... құқылы мүшесі етіп, ... тең ... және ... ... ... зор ... Сайып келгенде, Ел Президенті Н.Ә. ... ... ішкі және ... ... қамтамасыз ету жайын
парасатты да салмақты ... ... ... ... ... етіп ... Бұл ретте ел атасы Б. Эипмов: «Қазір Қазақстан өте қиын ... ... Даму ... келеді. Қазақ елін, Қазақстанды дүние жүзі
таныды. Біздің егемен еліміздің экономикалық ... ... ... ... ... терезeci теңжағдайға жеткізгені, алпауыт
мемлекеттердің біздің елмен санасатыны, сыйлайтыны - еш ... ... ... осы ... ел ... Қазақстанымыздың
тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың шын ... ... ... ... ... ... ... жүргізуінің жемісті жолы деп
білемін» [20], - деген тұжырым жасайды.
Іс жүзінде Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың ... ... мен ... ... ... ... ... еткен мәнді де мағыналы
сөздерінің жеке ... ... ... мен ... ... ... негізделуінде маңызы зор. Қазақстан Республикасының
Президенті ... ... ... сөйлеген сөздерінде, үлкен
жиындар мен басқосулардағы баяндамаларында, ... мен ... биік ... ... ... ... ... бағыттары мен арқауларын аңдата ... ... енді ... ел ... ... барынша мархабат танытты. Елбасының
айтқандарынан, оның уәжді ... ... сүру ... жеке ... өнеге іздеу, үлгі тұту - заңды құбылыс» [21, 26-б].
Біздің заманымызда «Қазақтың ... ipi ... ... адал ... ... ... ... мен, жалғыз қазаққа емес-ау, әpi
өзге ұлттарға да шынайы қамкорлық пен зерделілік жібін ... ... ... ... ат салысып жүрген келесі буын, өз ... ... ... де жоқ ... ... зиялы қауымы саны жағынан ересен мол, әpi қарыштап
әбден дамыған, ал сапалық ... ... ... ... ғылыми, саяси және
мәдени тәжірибесі көп, қарымталы да ... ... алып күш ... ... ... [2, 32, ... да, мемлекеттік құрылымдағы жеке тұлғалардың қалыптасып, жетілуі
мен олардың саяси ұстанымдарының орнығуына зиялы қауым ... ... ... белгілі. Осы орайда қоғамдағы бүгінгі саяси-әлеуметтік
мәселелерді жан-жақты ... жеке ... ... ... ... жаңа заман үрдісіне сай бағыттауда қоғамтанушы ғалымдардың
ғылыми еңбектері айрықша маңызды.
Өз кезегінде «...Отандық қоғамтанушы ... ... ... т.б.) ... ... ... ... түсініктер сеңін бұзып,
қазіргі заманғы әлемдік өркениет үлгісіндегі ұғымдар мен түсініктерді өз
топырағымызға жақындатуға ... ... ... ... ... ... бүкіладамзаттық құндылықтар мен қарым-қатынастар жүйесіне
қосылуымыздың тиімді жолдарын ... ... ... ... ... ... ғалымдар - М.К Козыбаев, Т.Т. Мустафин, К. Нурпейісов,
Э.Н. Нысанбаев, Э.Ш. ... Т.С. ... F. Eciм, ... Т.С. ... С.З. ... ... Д.А. ... Тәтімов, К.Н. Бұрханов, РД. Қадыржанов, СМ. Борбасов, Б. Аяған, М.К-
Қойгелдиев, Т.О. ... және т.б. ... ... ... ... ... іргелі ғылыми зерттеулерінің жеке тұлғалардың қоршаған
ортада болып жатқан процестердің мәнін ұғынуына қосар үлесі ... ... ... ... - Т.Ә.) жаңа қалыптасып келе жатқан
жас мемлекетіміздің шаңырағын ... ... ... ... ... және ... талапкер ұрпағымыз үшін зор өнеге ... ... Оны ... аталар мен ағалар қалдырып кеткен.
Ұлтымыздың зи-ялы қауымы, халқымыздың қырағы ... ... ... біздің ар-ожданымыз бен жан-ахуал амандылығымыздың сарқылмас
кәусары, солар... Мемлекеттік, ... ... ... ... баға ... ... ... әpi таусылмас қазынамыз.
Ұлт мүддесі үшін көрегендік ... ... ... ... беретін зиялыларымыз бүгінгі бүтіндігіміз бен ... ... ... ... [2, ... мемлекеттік құрылымдағы азаматтардың білімді де ... ... және ... ... ... ... ... жеке тұлға
болып жетілуі мемлекеттік маңызды мәселе. Бұл ауқымды ... ... ... ... ... ... рөл ... анық.
2. ШОҚАН УАЛИХАНОВ ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛЫ РЕФОРМАТОР РЕТІНДЕ ТАНЫЛУЫ
2.1 Шоқан ... ... және ... ... ... (1835−1865) – қазақтың аса көрнекті ағартушы –
демократы, шығыстанушысы – ғалымы, ойшыл және қоғам қайраткері, саяси ... ... ... ... ізін ... ... ... иесі.
Уәлиханов, сірә XIX ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстанның
саяси-құқықтық тарихындағы аса ірі ... ... оның ... ... бас ... Қазақстанның саяси-құқықтық идеясының қайнар көзінің
бірі болып табылады.
XX ... ... ... ... мен ... оқылып, әрі ол
ұрпақтан ұрпақтың қайта ойлауына алып ... Бұл ... ... ... ... ... ... жауап іздеу, ал халық өзін-өзі
түсінгісі келіп, рухани қазынаны қайыра ойдан өткізе, әр жаңа ... ... нені ... ... ... [16, 11,12-б].
Шохан Уәлиханов байырғы сұлтандар әулетінен шыққан. Оның арғы атасы, Орта
жүздің Абылай Ресеймен сауда және ... ... ... отырған. Абылайдың
үлкен баласы Орта жүздің ең соңғы ханы Уәли бұл ... одан әрі ... ... осы ... ... Уәлидің есімін алып, өзін ... ... ... ... Шыңғыс Орта жүздің бір аймағының аға сұлтаны болып,
полковник деген дәрежеге ... Ол ... ... училищені бітірген.
1860 жылдардың ішінде патша тергеушілері полковник Шыңғыс ... ... ... ... ... ... ... патриоттарының қоғамына»
қатысы туралы мәселесімен айналысады. Омбының облыстық мұрағатында «Шыңғыс
Уәлихановтың үкіметке қарсы ... ... ... ... іс сақтаулы».
Отбасында Шоқанның әжесі – Уәли ханның жесірі – Айғанымның рөлі ... Ол ... ... ... білді. Сондай-ақ орыс пен қазақ арасындағы
достықтың берік болуына ат салысты. Ел арасында ... аса зор ... ... ... білімді жекеменшік қазақ мектебінде алады, одан кейін
– Омбыдағы Сібір ... ... ... Оқу ... соң, ... Батыс
Сібір генерал-губернаторының жанында қалдырылады да, арада бір жыл ... ... ... мен Қазақстанның Солтүстік-шығыс ... ... ... ... адъютанты болып қызмет істейді. Бұл Батыс
және Шығыс Сібір ... және ... ... ... ... ... және ... офицерлермен танысып, қатынас жасауына
ықпал етті. сондай-ақ Омбының ... ... осы ... жер ... ... ... қозғалысының қайраткерлерімен араласуына мүмкіндік
жасады.
1850 жылдарда ... ... жер ... жазушы Ф.М. Достоевскиймен
(оның кейін досы болды), европа революциялық қозғалысының ... ... М.А, ... ... ... досы Г.Н. Потаниннің өміріне
шешуші рөл ... ... ... және ... П.П. ...... (әр ... Ш. Уәлихановтың ғылыми зерттеулеріне әсер еткен және
оның Ресей географиялық қоғамына мүшелікке өтуіне ұсыныс жасаған) ... де ... ... – дүниежүзілік географиялық ғылымда Тянь-Шань мен Шығыс
Түркістанды алғаш ашып бірден-бір ... ... Ол ... ... ... (1855−1857 жж.) зерттеп, Ыстықкөл аңғары маңайына (1856және
1857жж.) жүргізілген ... ... мен ... ... ... Сол сапарларда ғалым қырғыздың «Манас» атты атақты
поэмасына алғашқы рет ... ... ... рет оны ... ... ... ... жж. Ол Шығыс Түркістанға (қазіргі Батыс Қытай) саяхат ... Оның осы ... ... мен ... ... ісінің нәтижесі
есебінде «Алты-шаһардың немесе Қытайдың Нан-лу (Кіші Бұхара) провинциясының
шығыстағы алты қаласының жайы туралы» ... ... ... өмірге келді. Бұл
Қытайдың бөлігі деп аталған Шығыс Түркістан халықтарының ... ... ... ... ... толық мағлұмат беретін алғашқы
отандық ғылыми еңбек еді. Қытай ... ... ... ... осы ... ғылыми ортаға үлкен әсер қалдырды. ... тірі ... оның ... шығармалары аударылып, Германия және
Англия елдерінде басылып ... Оның ... XIX ... ғылыми
қорытындыларындағы жетістіктерді жинақтаған француз ғалымы Элизе Реклюдің
Әлемдік географиясына енді. Пушкин үйінің қолжазба ... 1863 ... ... Отто ... ... ... хаты ... Шетелдік
тілшіге былай деп хабарланады: «Кейде әлем біздегі материалдардың ... ... ... ... ... ... біздің әдебиетіміз
белгісіз» дей келе батыста қайсы бір тай-талас тудырып жататын ... әлде ... ... ... ... оған ... назар салуды ұсынады: Өзі жаратылысынан қырғыз, Қашқарға ғылыми
саяхат жасаған тағы бір ғалымды ... ... Оның ... ... ... ... басылып жатыр... ол осы қоғамның мүшесі.
Бұл - сұлтан Шоқан Уәлиханов[17, 132-б].
Ш.Уәлихановтың шығармашылығын зерттегендер әділ түрде, оның ... ... ... ... да ... аңғарылатыны, ол Қытайды сынай
отырып, Ресей саясаты мен ... ... ... ... және
демократиялық дәстүр бойынша жабық сынға алғандығын мүмкіндігінше байқауға
болады дейді. Бұл әдеби дәстүр XVIII ... ... ... оны ... 1840 жылдары, М.А.Бакунин Сібірге жер
аударылған кезеңдеріндегі мақалаларында қолданды.
1859−1861 жылдары Ш. Уәлиханов ... ... ... ... Осы ... ... ғалымдармен, жазушылармен, қоғам қайраткерлерімен (оның ішінде
Н.Г. ... ... ... ... арқылы, оның ішінде А.Врангельдің
Ш. Уәлихановты ... ... деп ... ... 1860 ... Уәлиханов Парижге жолға жүріп, осы ... ... ... ... ... қайраткерлерімен кездесуі. Қалай болғанда да,
1860 жылдың 4-қарашасында Петербургтен ол ата-анасына хат жазып: «Құдай
қалса, бір ... ... ... ... ... ... Осы үшін бір
адамнан ақша қарыз алдым, ал ... ... ... мені ... деп қорқамын. Осы хатты алсымен мені күтсін деп Сіздер маған
арналған бір ... мың ... ... Шет елде ... өтей
алмайтындарды кім болса да, мейлі, даңқы жер жарсын, тіпті генералиссимус
болсын, қарыз түрмесіне жабатын ... ... ... ... тек, бір мың ... ... қосып салуыңызды өтінемін. Егерде
қайыршылардай өмір сүрсем, онда бұл ақша тек ... ... ... сапары жайлы жорамалдар бүгінгі күнге дейін нақтылы ... ... не ... ... ... жол ... теріске шығаратын дәлел – оның Лондонға келіп
тіркелмегендігі. Олай болатыны сол кездегі либерал зиялылар ортасы Еуропаға
саяхат жасағанда Герцен мен ... үшін ... оған ... ... де, ... де ... жаңалық болуы мүмкін. Мысалы, венгр зерттеушісі Миклош
Кун Венгр эмигранты Д. Танаркидің күнделігінен 1860 ж. 16 ... ... ... айғақтайды. Танарки ол жерде Ресейде келген үш адамды
көреді. Бірақ, үй иесі оларды онымен таныстыруды жөн санамады. Келгендердің
біреуінің тек ... ... он жыл ... ... ... ... екеу кім? ... құпиялық оймен Герцен олардың аттарын жасырды?
Біршама байқасақ, әдебиетте ойшылдың саяси-құқықтық көзқарасы кей кездерде
тым ... ... Оның ... ... ... ... ... пікіріне қабысып
жатады. Оған, ойшылдың ... ... ... ... ... ... және ... әріптестері мен достарына
жазған ертедегі ... ... ... ... ... бірақ оны дәріптеушілікке қарсылықтары, түсінісулері куәгер болады.
Революция әлеуметтік ... ... ... ... оның ... және саяси-құқықтық жүйеге басқадай лажы жоқ екендігін ол
ұғынды. ... ... ... ... ... ... ... болатын болса да, оның барлық ... ... ... ... ... ... оның жақын достары айқындайды. Г.Н. Потаниннің
баяндауынша «Саяси көзқарасы ... ол (Ш. ... – С.У.) ... ... ... ... ісімен ұрпағына сана-сезім ұялатып, мүмкін болған әрекетті
жасатады. Бұл түсінікте XIX ... XX ... ... ... ... ... ие болды. Бар болғаны 30 жас ... ... ... ... ... тек ... ... ғана болады.
Десекте, жорамалдың бірін, оның көзқарасы мен орныққан пікірінің эволюциясы
мүмкіндігінше қатар келген жақын досы ... ... ... ... ... қосылуынан көруге болар. Ал, 1917 ж.
Шілдеде Орынборда өткен ... ... ... ... облысынан құрылтай
жиынына кандидат болып сайланды. Ол №1 кандидат болса, №2 кандидат Әлихан
Бөкейханов болды.
Ш. ... ... ... орай Атбасар аймағының сұлтан
басқарушы болмақ үміт пайда болды. Іске аспай қалған үміті ... ол ... ... «Мен ... болып [осы жұмысқа тұрсам] отандастарыма
көмек көрсетіп; оларды чиновниктердің және бай ... ... ғой деп ... орайда барлығынан бұрын өз үлгі ісіммен, жерлестеріме сауатты ... ... ... ... ... ойладым. Олар шын сауатты адамнан,
орыс чиновнигінің іс-әрекеті арқылы орыс ... ... ... ... ... болар еді [18, 12-б].
Осы мақсатпен мен Атбасар ... аға ... ... ... ... ... ... чиновниктердің әр түрлі айласынсыз болмай қалған жоқ.
Шоқан Уәлихановтың чиновниктердің ойына келген тәлкегін, қиянат ... ... ... оған ... ... ... Батыс Қытайдағы саяси
құрылыспен ондағы үстемдік етіп отырған ... ... ... ... де
байқалып отырады. Жергілікті басқарушының ережесі ... жаза ... ... ... генерал-губернатор жайлы) оның байқағаны;
«Жергілікті цзян-цзунь... халық есебінен ішіп ... ... ... ет
әкеп береді, тігіншілер көйлек тігеді, тас қалаушылар үйін жөндейді. ... пен ... та шек жоқ. Ал, пара алу ... қытайлықтар
парсының шахынан кем түспейді.
Қазақ ғылымы мен мәдениетінде жарық жұлдыздай ... Ш. ... ... ең өндірімді шығармашылық жолы – 1850 мен 1860 жылдардың арасы,
бұл Александр екіншінің қызу реформаторлық қызметінің кезеңі мен әрі ... ... ... ... ... ... дәуіріндегі
декабристерді қудалау, қатаң цензура мұның барлығы келмеске ... ... ... ... осы ... әлеуметтік, ағартушылық
жағынан тыныс алып осы ... ... ... ... және ... идеяны алып оны таратушы ғана болған ... ... ... көп ... ... жүргізіп дайындауға
мүмкіндік жасады [19].
Ш. Уәлиханов республикалық құрылысты ұнатты, зорлық-зомбылыққа қарсы тұрды,
бірақ ол прогрессивтік ағартушылық конституциялық ... ... ... жоқ. Ол жеткілікті түрде ... ... ... ... болып, оны негізінен қуаттады[20].
Ш. Уәлихановтың аса көрнекті ... ... ...... ... жарияланған саяси-құқықтық тақырыптағы «Сот реформасы
жайында жазба» атты ... ... 1864 ж. ... сот ... ... пен оның жүргізілу
қарсаңында жазылды. Шоқан Уәлиханов оны ... 28 ... 1864 ж. ... ... Омбы мұрағатынан табылып 1880 жылдары Г.А. ... Ол Г.Н. ... ... уақытқа дейін маңызынан айырылмаған»
деп бұрыштама қойған.
Бұл еңбек өзінің көптеген әсері ... 20 ... ... да қызығушылық
тудырды. Сот реформасына дайындық кезеңдерінде сот ... ... ... ... да ... танытты. Осы бағытта
реформаның негізінде қандай ... ... ... ... не ... оны ... үлгіде жүргізуге болады деген мәселелер
талқыланды.
Бірінші талқылауды «Морской сборник», бастады, одан соң оған ... қызу ... ... ... ... М.Н. Филипповтың
«Орыстың сот құрылысымен сот ісіне ... атты ... ... көрді. Ресей сот жүйесіндегі ... ... ... ... ... оның ... сот заседательдері мен адвокатурасы туралы
сұрақтарды көптеген газетпен журналдар талқылады[21].
Әділет министрлігі сот ... ... ... ... ... ... реформасына дайындық жұмысы 1850 жылдың соңында белсенді ... ... жылы ... ... ... ... кеңестің төрағасы,
князь П.П. ... және ... ... Д.Н. ... жазбалар
жіберіледі.
Гагарин сот ісіндегі демократиялық жаңартулардан қауіптенетін қоғамдық
топтардың пікірін, ыңғайын ... оны іске ... ... ... сот ісі мен
адвокатурадағы ең демократиялық қалыптарды алып тастауға ұмтылды.
Замятин дворян, чиновник және зиялылардың ... ... ... ... бұл жаңа ... тез әрі ... ... қалады. Император болса, реформаның біртіндеп жүргізілуін айтып,
1865 ж. 19 қазан ... «Сот ... ... ... ережесін» бекітті.
Ал, реформа түпкілікті түрде 1899 жылы аяқталды. Бірақта, бұл ... ... ісі ... әр түрлі бағыттағы жекелей сот институттарының реформалық
толқынына ұшырады.
Ш. Уәлиханов сот реформасын жүргізу ... ... ... ... ... Ол ... ... бөлігінде осы реформаның ... ... ... ортаның өкілдеріне қарамастан,
бұл реформаны қолдануға жергілікті ұлттық ... ... ... бөлді. Сондықтан, мүмкіндігінше тұтастай жаңашыл ... ... ... таныс әдет-ғұрып, салт-дәстүр, қазақ халқының ... ... ... отырып өңдеді. Оған ең басты аброй – ... ... ... ... ... ... ұлттың ынтасы. «...Бүтін
ұлттың ынтасы, − деп жазды ол қатаң әділеттік жолы арқылы жеке ... де ... ... қажет.
«Алаш» либерал-демократиялық партиясының ұлттық қалауды қорғаған көрнекті
ағартушылары мен ... ... ... ... да бұл саяси-
құқықтық дамуға жалпы тарихи жағынан келуі, XX ғасырдың басындағы ... ... ... бірі ... ... ... Бөкейханов белсенді түрде араласқан «Қазақ» ұлттық газеті 1914 жылғы
бірнеше санында (№71, 73, 76, 77) Ш. ... ... ... ... оның ... ... қалыптастырған алғашқылардың бірі екендігі
жазылса, кейіннен 1917 жылы сол идея шындалып, тазарып «Алаш» ... ... ... ... ... мағынасы туралы идеясына, ... ... ... ... ... жақын тағы да халық соты
жайлы мақаласы үндес келеді.
Қазақ халқы тарихи дамуының жаңа сатысына қалыптасуын, әрі ... ... көшу ... ... ... барлық қажеттілік тұрғысын
сақтауын, оны барынша қорғау жолындағы тарихи жоғарғы міндетті әр ... ой ... ... ... ... ... ... қарастырған XIX
ғасырдың жартысы мен XX ғасырдың алғашқы онжылдықтарындағы алдыңғы ... ... XIX ... ... мен XX ... бас кезіндегі
Қазақстандағы ағартушылық, халық насихат өкілдерінің ... ... ... ... ... қарамастан XX ғасырдың
онжылдықтарындағы ... ... ... насихаты ғасыр тудырған
осы жоғарғы міндетті ... ... ... Осы ... Ш.
Уәлихановтың көптеген идеялары «Алаш» партиясы жетекшілерінің идеясымен
сәйкес келіп, ... өмір ... ... ... тарихи жолын,
әсіресе әлеуметтік экономикалық және мәдени дамуы мен қоғамдық өркендеуін
(кейбіреулері мұны ... іске ... деп ... ... ... келе дамитын процесс деп ұқты) шешуге бағындырылды [23, 2 б].
Ш. Уәлихановтың консервативтік ... ... ... ойы және ... ... патшалық саясат пен саясат жолындағы одан кейінгі
қазақ ... ... ... ... ... ... айтылған ескертулері толығымен айқындалып ақталды. Бұған
нақтылы ... ... Ш. ... досы Г.Н. ... ... ... ... болады. Тарихи дамудың ең бір басты бағыты, ол қоғамның
барлық мүшелерінің материалдық жағдайының өсуі деп мойындады Ш. ... ең ... ... ... экономикалық және әлеуметтік реформа болып
табылады. Ол саяси және құқықтық реформа экономикалық ... іске ... ... ол үшін ең алдымен халықтың тәжірибесі, оның дәстүрі,
мәдениеті ескерілуі тиіс, деп ... да ... ... ... орын тептіріп, әрі сақтап ... − деп ... Ш. ... біз қабылдағалы отырған реформа сол халықтың
мүддесі, пайдасы үшін жасалып отырғандықтан, оның ... ... әрі сол ... ... ... сай ... ... Бұл
жағдайдан тыс жасалған өзгерістің бәрі де зиянды, әрі ... ... ... ... ... ... ... тұралатып, мешеулетуі
мүмкін».
Адамзат, оны қоршаған әлем мен қоғам жөніндегі түсінік және ... ... яғни ол ... ілім ... ... ... ... Ш. Уәлихановтың пайымдауы бойынша қандай жағдайдағы болмасын,
қандайлық бір реформаны болмасын оның ... мен ... ... ылғи да ... ... отыру қажет. Бір уақытта немесе белгілі
бір мерзімде ... даму ... және оның ... ... ... ... бір ... сол халыққа оның пайдасынан зияны ... ... ... ... ... дамуға кедергі
жасаушылық, реформаны халықтың табиғи дамуын ескермей, күштеп енгізу ол
халықтың наразылығын ... кері ... ... ... ... ой ... ... бастап Еуропада болған революцияның бәрі де, − деп ... ол, ... үшін ... ... ... ... туындады. Қисынсыз
теорияға немесе өзге халықтың ... ... ... ... ... адам ... ... апатқа душар етіп келеді». Осыған байланысты,
ойшыл белгілі бір өлшемде бірінші Петрдің реформасына сын ... ... сол ... аса зор ... ... көре ... Ресейдің тағдыры олардың бірлігінде, ал прогреске қол жеткізу
Ресей мен батысеуропа мәдениетінің әсерінде деп мойындады[23]. Қазақстанның
Ресей ... ... ... оны ... ... дей ... ... қосылудың тәсілдерін кінәлай бейбіт келісім арқылы оған барынша ... ... ... ... ... ... ... оның көрші халықтармен,
елдермен бейбітшілікте өмір сүруге ұмтылғандығын атап ... ... ... ... ол ... ... ... ең бейбітшілік
сүйгіштердің қатарына жатады» деп атады.
Далалықтарда орын алған ... ... ... ... ... реформаға дейінгі тәртіпке сын ... ... ... ... ... ... ... колониялық
әкімшілігін айыптады. Мұның ... оның ... ... ... ... 1862 ж. 6 ... А.Н. Майковқа жазғанда, ол, Сібірдегі
бұратаналарға не істегісі келсе соны істейді, тіптен ит ... ... ... кең, ... евразиялық көзқарастағы адам ретінде,
Уәлиханов Қазақстан мен Ресей патриоты болып қалды. Ол, ең ... одан ... ... бұдан соң Ресейді, одан әрі бүкіл әлемді,
барлық адамзатты сүйемін деп ... ... ... ... ұрпағы
ретінде орыстармен тарихи байланыста және тіпті қандас туысқан, − ... ... ... ... идеясын бөле келе қоғам ... және ... ... ... ... ... бар ... Дамудың ерте сатысында қоғамның ішкі себептері арқылы өз бетімен
пайда болған ұйым өмірдің табиғи нысанын құрайды. Одан кейінгі ... ... ... ... мен әлемді тану арқылы адамзаттың атын
өмірдің стихиялы алғашқы негізіне ... ... ... ... түсініктегі болатын ақылды жетістікке алып келді.
Осы мағынада Қазақстан жайлы Уәлиханов былай деп жазды: ... ... ... жоғары, мәдениетті даму көрсеткішінің ең үлкен бірлестігін
берсе де өзінің сол бір табиғи ... ... ... ... ... ... қолдана отырып А.И. Герцен, М.А.
Бакунин, Н.Г. Чернышевскийлер дамытты[24, 12б]. Мұндай ... ... ... ... ... ... дамуына негіз бола, кейбір
халықтардың өткен кезеңдерін олардың айналып ... ... ... прогресшіл ағымның XX ғасырдағы дамушы елдеріне әдеттегідей
болса керек.
Уәлихановқа жоғары ... ... ... ... ... мен ... ... әлемдік мәдениет пен прогрестік дамуының негізіне, оның ... ... ... ... мен ... ... ... халықтың тәжірибесіне сүйенуі арқылы болмақ.
Уәлихановша халықтың дамуы мен ... ...... ... ... өзін-өзі басқару және тергеусіз сот». Ағартушы-демократ
халықтың сана-сезімін, творчестволық күшін, ұлттық жасампаз ... ... ... ... деп ... 9 - ... ... принципі оның түсінігінше тек әскери тұрғыда ғана емес,
одан кеңірек саяси, құқықтық, мәдениеттілік шамасында болса ... ... ... ... ... ... ... принциптер, халықтың
(ұлттық) идея ретінде тәуелсіздікке жақын. Сотты және басқада ... ... ... ... бас ... тым ... ... «орыс үкіметіне, сол сықылды қырғыз халқына да әкелетін ... ... ... ... ... дәріптеушіліктен ол
алыс болды. Чиновниктердің көптеген ... ... ... ... жеке ... немесе ұзын-сонар мұратын жоғары қоюы,
прогрессивтік және прагматикалық идея мен жобаның өмірде іске ... ... шыға ... ... ... ... және адамгершілік теориясына артық
қызғаныштан бізде реформалармен жаңалықтар жиі енгізіледі, бұл тап ... ... ... жағдайында тіптен керегі жоқ», − деп жазды ол.
Уәлиханов реформа туралы мәселелер ерекше сақтықтықты қажет етеді, ... ... ... аса маңызы бар және соған тәуелді дей келе Шекспирдің
халықтық сөзін келтіреді «быть или не ... (не ... не ... ... және ... ... ... ерекшелігін есепке
алуды және Қазақстанға ғана емес, қазақ халқына басқарудың өзіндік нысынын
сақтауды жақтады. 1863 жылы сот ... ... ... қазақ халқының
пікірін танып білу туралы комиссияда жұмыс істеген Уәлиханов, ... ... ... ... ... оның империялық
мемлекеттендірілмеуін ... ... ... ... билер сотымен мировой соттың іс жүргізуінен салыстырудан
байқайтынымыз, − деп ... ...... ... ... ... мировой сотпен қазақтың билер сотының ... ... ... ... де тән ... мол, ... ... сотта
ертен формалдық (немқұрайдылық) және бюрократтық (төрешілдік) белгілер
басымдау. ... ... егер ... жоғарғы сатысы мен ... ... ... ... ... соттан билер
сотының ең болғанда қазақ үшін кейбір айырмашылығы барына ... ... ... деп ... ... ... артықшылығы
басым дер едім». Билер сотының орнын алмастыруды көздеген мировой сотқа ... ... ... ... мировой соттың кемшілігін көрсеткен белгілі
ағылшын, француз және неміс заңгерлерінің беделін пайдаланды[26, 35б].
Немқұрайлы емес, өнегелі маңызы бар ... ... ... сотының
қазақ қоғамында біршама өзгерістерге ұшырағанын 1860 жылдары Қазақстанда
жүргізілген зерттеулерде де көрсетілді.
Бүгінде ... ... ... ... ... болып отырған «Область
сибирских киргизов» (Спб., 1868) атты үш томдық ... ... ... подполковнигі Красовский былай деп көрсетті: «Қырғыздардың ру
басына деген құрметі арқасындасұлтандар ... ... ... ұрпақтан
қрпаққа жалғасып отыр. Бірақ, осы екі ... ... ... ... жойылғаннан кейін орасан зор болды.
Енді, сұлтан деген түсінік қырғыздарға ешқандай мағына бермейтін ... ... басы ... ... ... түпкірдегі ауылдардан тұрғындар ағылып
келіп жатты. Осыдан кейін оның құрметті атағы ... ... ... басқа тәртіппен ұшырасқан кезінде мағынасы одан сайын ұлғая берді».
2.2 Ш. Уәлихановтың сот билігіне қатынасты көзқарастары
Уәлихановтың құықтық зерттеуінде, оның ... ... ... «Сот ... ... жазбада» (1864) көрсеткендей көптеген
тұстары XIX ғасырдың бірінші ... ... ... ... ... Ш.Л. ... ... рухы» атты еңбегінде атап
өтілген халықтар өмірінің әр жақты жағдайымен байланысты заңдар идеясына
жақын[27, Б ... ... ... ... Д.С ... ... әлеуметтік
көрініс әсерінің сіңісуі идеясы. «Барлық қоғамдық құбылыстың шығуы, − ... Д.С. ... − бір ... «заңдардың қозғалуын» көрсетеді.
Біз, егерде қоғамдағы өмірдің барлық қырын танып білмесек, оны ... бір ... ... ... ... оның ... да түсініп біле алмаймыз.
Сол қоғам өміріндегі деректердің үлкенді-кішісінің әсері тимеген бірден-бір
қоғамдық құбылыс болған емес. Демек, ... ... ... ... ... ... әсері болады».
Уәлиханов заң ісінің ең алдымен адам өмірі ... оның ... тағы ... ... факторларын өзгертуге сәйкес келуін мойындады.
Уәлиханов заңның «халыққа ... ... ... ол ... ... да ... әрі оның өмір тіршілігімен сәйкес келсе деп есептеді.
Бөтен заңдар ... ... ... ... тән заң» ... ... болып келеді, дейді.
Уәлиханов құқықтың, «жоғарыдан таңылып, сырттан алынбай» ... ... ... өсіп ... ... ... ... қазақтың әдеттегі
құқығының «адамгершілік жағын», оның ... ... ... ... ... ... дене жазасының жоқтығы, рулық дәстүрдегі өзара
көмек «мысалы, барымтадан зардап шеккенге, малдары жұтқа ... ... ... ... ... ... ... ескі ұғымға
сенушілігін, білімсіздігін (мысалы, отбасы дәстүрінің құқығы бойынша
қыздарын тым ерте ... ... ... ... ... ... ... құқығында кісі өлтіргеннің төлем төлеуі және ... ... ... ... ... ... негізделген, қоғамдық өмірдің
өзінен туған ... ... ... ... ... ... ... «мал бағумен айналысқан көшпенді халықтың ежелден қалыптасқан
дәстүрі барымта жайлы және ... ... ... ... кейде
қанағаттандырылмай қалатындығы мен билер соты шешімінің жөні бар ... ... ... ... ... ... жасаған аздаған
авторлардың бірі».
Сот реформасының мәселелерінде ... бір ... ... жақсы
мағынада консерватор болды. Шындығында, бұл оның ғасырдың үлгілі ... ... ... ... ... оның мәдениетінің шыңырауының
негізімен байланысқан дәстүрлі саяси-құқық түрін бұзып бүлдіруден сақтау,
қорғау жолындағы ұмтылысы еді.
Өз ... ... ... ... нақты білген ол, романтикалық,
гуманистік, және ... ... ... Ол ... ... ұлттың тарихи дамудың жоғарғы шебіне жету үшін
өмірдегі дәстүрлі дамыту мен кемітіп ... ... ... ұстанды.
Оның консерваторлығы тұтастай алғанда, барып тұрған ... ... ... өлшемейтін бюрократтық жалған прогрессшіл реформаторшылдарға
жақындықтан гөр, қазақ қоғамының ... және ... ... негізіне
бағытталды. Мұның қайсысының болмасын шамасын сақтап, сақтықпен келмесе,
қазақ қоғамын ... ... ... ... ... Шоқан
Уәлихановтың пікірінше, халықтық дейтін сот ісінің нысанына қарағанда,
билер сотымен ... ... ... ... ... ... дәстүрлі құқық
болып, құқықтық шындықты айқындайды оны бағаламауға, тіптен бүлдіріп бұзуға
болмайды. Олар, мемлекттік сотпен ... ... және ... арылған, халық өмірінің табиғи элементі, тығыз ... ... ... ... мен сенімі.
Қазақстанда жүргізілген 1867−1868 жж. реформа ... ... ... ... ... ... ... реформалар жасалынуы, сақталуы
Уәлиханов ұсынысының шындығын бекіте түсті. Ш. ... сот ... ... « сот ... ... жазбада», одан басқа да жалпы тарихи
болып табылатын жекелей оқиғаларға білдірілген ойларында, ... ... даму ... ... оның ... мен тұрмысын еріксіз
реформалауды жүргізу қауәпті де зиянды екенін байқатты.
Демек, ойшылдың бұл қауіптенуін XX ғасыр ... ... ... ... мен ... ... енгізу кезеңдері миллиондаған
адамдардың аштан қырылуына әкеп тіреді...
Уәлихановтың ойлауындағы халықтың табиғи өмірі мен дәстүрінің ... ... ... құқықтың заңдарға сәйкессіздігі, билер сотының
мағынасы, Қазақстан үшін дағдылы құқықтың, өз ... ... ... жүйеленіп отыруы ... ... ... ... де көп ... ... болып қалады.
Сот реформасы жайында жазба 1864
Соңғы кезде біздің үкімет әкімшілік және сот ісін ... ... ... ... ... ... де ерекше назар аударды.
Бұл реформаның кейбірі біздің өлкемізге де байланысты болды. Мәселен,
сот ... Сот ісін ... ... ... біздің облыстағы бұрынғы
әкімшілік құрлымды да өзгеріске түсіруі мүмкін және орыс үкіметіне де, ... ... ... да ... ... ... ... де
бюрократиялық шытырман былық орнына қазірде орыстың ... ... ... ... ... ... басқару бастамасы және
округтерде тиімді, ұтымды басқармалардың болатыны [29, 5б] күмәнсіз.
Отаным үшін осындай маңызды ... ... ... байланысты
өзімнің кейбір ойларымды, сот, әкімшілік реформасымен халықты ағарту ісіне
байланысты ... ... ... ... бастығы ретінде жоғары
мәртебелі Сіздің құқырынызға ұсынуды өзімнің міндетім деп білемін.
Ресей тумаларының ішінде байырғы орыс ... өмір ... ... ... ... ... славян тайпасының әдет-
ғұрпынан өзгеше, кереғар келетін діні, тегі өзге ... аз ... ... ... ... ... ... ескергенде
христиандарға, отырықшы орыс тұрғындарына арналып жобалаған ... егер ... ... Азиялық бөлігінде көшіп – қонып жүрген
бүратана халықты басқаруға бүтіндей ... онда ... ... да ... келуі былай тұрсын, нағыз тұрпайлық болар еді.
Облыстық басқарманың кеңесшісі Яценко ... ... ... сот ісін ... құру ұсынысына заңнан және дағдылы сот ісін жіті
білетін билер мен судьялардан ... ... үшін ... ... ... пікірі, әсіресе білімсіз, мәдениетсіз, тұрлаусыз халықтың
пікірі ірқашан да халықтың шынайы көкейтесті тілегінен шыға ... ... яғни ... тобының пікірін халықтың жоғын жоқтаушы
деп қарауға болмайды. өйткені ... мен ... ... ... мәртебелі қауым адамдарының мүддесі көбінесе қауымның, ... ... ... ... ... ... да ... соның
салдарынан халық пікірінің сарыны, бағыты мыңдаған кездейсоқ жағдайларға,
меніңше, ұсақ-түйек ... ... да ... ... ... тұрлаусыз адам өзінің сыртқы сезіміне толық ие
бола алмайтын бала ... ... бала ... ... ... іс ... ... алмайды. Алайда, өмірдің ішкі, ... ... ... ... тән ... болса да, бұл қасиет адам баласының өсу
дәуірінің бар кезеңіне, бар дәуріріне тән қасиет бола ... да ... қолы ... бір ... Адам ... өзін - өзі ... өзін
қоршаған дүние жайында түсінігі кем болып, тіршілігін ... ... ... ... ... ... ұмтылыс жасап тарбанады, сондықтан да
жалғанды шындық, залалды пайда ... көп ... ... ... еді. Бұл
жайында тарих бетінде үлгі болар мысалдар молшылық.
Сондықтан да қоғамдық мәселеде халық ... аса ... ... Заң ... мен ... ... мүддесін көздеп келгені, соны
көздейтіні жайында күндік болмаса керек. Бірақ қоғамның дамуына не залал,
не пайда ... ... ұғым әр ... әр түрлі болғанды, әлі күнге дейін
де көптеген тағылық ... ... орын алып ... ал ... ... ... негізсіздігін толық дәлелдесе де керенаулықтан,
ескінің аңызына шырмалған әдеттен, дағдыдан ... ... ... оны ... ... ... сенім білдіреді, яғни діншілік нанымға
айналдырды. Біздің заманымызда халыққа етене ... ең ... ... ... ... ... – экономикалық және әлеуметтік реформа.
Ал саяси реформалар экономикалық істерді жүзеге ... ... ... ... ... жеке адам және бүкіл адам баласы қауымдасып, өзінің
түпкі мақсаты материалдық әл – ... ... ... ... де осыған сай келеді. Осы ойға жүгінгенде, адамның тұрмвс қажетін
өйтетін реформа ғана ... да, ал бұл ... ... да болса кедергі
келтірмейтін реформа зиянды болып табылады. Қоғамдық тұрмыс мұқтаждығын
жақсартуға бағытылған ... да ... ... қоғамның мұқтажы мен
қаражаты белгілі болғанда ғана кездейсоқтыққа ... ... ... ... Джон Стюарт Миллдің, қандай да болмасын қауымыеһның адамдарына
жана ... ... ... бұл ... ... ақылдық қабілетін,
өнегелілігін және саяси сана ... ... ... ... ... деуі ... орынды.
Расында, дәрігер ауру адамның сырқатын ғана ... оның ... ғана емі ... ... сенімді болады емес па. Қоғамдық
мұқтажды білмегендіктен, гуманистік теорияға шамадан тыс ... ... ... белгілі жағдайда мүлдем қажеті жоқ ... ... ... Егер әр ... ... қабылдар алдында
ауыл шаруашылығындағы өсімдікті егуге қолданылатын әдістерді пайдаланса,
ондай қателіктен тез арылуға болады. Бұл әдіс ... ... ... ... ... ... кейін барып қандай топырақта өсетінін, күн ... б. ... ... ... ... білу ... ... тұжырымы
өсімдікті қажетті заттармен қамтамасыз етіп, оған залал ... ... ... ... оны ... орта, ауа райы, жер жағдайы
бірінші кезекке койылуы керек, себебі ... ояну ... ... ... пен ... ... біртұтас әсеріне байланысты емес
пе. Реформа оңтайлы жасалғанда, яғни қоғамдық организм ... дами ... ... заңына негізіліп жасалғанда ғана ұтымды реформа болады.
Мұндай реформаны ешқандай жағдайда да бөгемей.
1793 жылдан бастап Европада болған ... бәрі де ... үшін ... ... ... ... туындады. Қисынсыз
теорияға немесе өзге халықтың өміріне негізделіп зорлықпен ырықсыз жасалған
реформа адам баласын ... ... ... етіп ... Бүгінгі
тарихшыларымыз біздің қоғамдық дертімізді, аномальдық яғни ауытқушылдық
жағдайымызды Петр реформасының ... ... ... ... ... текке айтпаса керек.
Бұл айтылған пікірімізге қарап, бізді халықшылдардың тар шеңбердегі,
яғни халықтардың тағдырын алдадын ала кесіп – пішіп ... олар ... ... ... - өзі ... деп ... топқа жатқызудан аулақ болған
жөн. Керісінше, біздің тұжырымымыз европалық, әрісі жалпы адам ... ...... ... нәр ... сол ... жету жолындағы бөгеттермен
батып күресу. Бұл дамуға, ... ... ... ... ... халықтың түпкі мақсаты болу керек. Күтім, бап, үй жануарларының
тұқымын ... ... ... ... те адам ... ... Ал ... европалық қайта туындау идеясын қабылтайтын
қабілеттігін арттыру үшін оған адын ала білім беру арқылы ой ... ... ... ... ... ... өз деңгейіне жетпеген нәрсені
қабылдай алмайды.
1822 жылы ... ... ... ... ... да, 1824
жылы бұл заң қазақ даласында ды қолданылды. Өзіндік әдет – ... ой ... бар ... ... ... аты – жөні жоқ, күтпеген жерден ... ... ... олардың көп бөлшекті бағынышты тармақтары, ... ... бар ... орталыққа бағынды. Бұл әкімшілік жүесі осыған
диен қазақ бұлай тұрсын, орысқа да ... ... ... ... мен кірісті, шығысты тексеретін
журналдармен қоса, бізге татар молдалары мен ... оқу – ... де ... ... ... ... біз ... опытқа ұшыратады, прогресс жолын
залалды деп санаймыз.
Бұл ұзын сонар, тіпті өсиетке айналған сөзімізді қажет деп ... ... ... ... сот реформасы мәселесін шешу жөнінде
облыстық басқарманың жанынан құрылған комитет бүгін де баолық жұрт ... ... ... ... ... ... мақсаты мен
талабына ден қоймай, жіті таныспай, комитет ... бірі ... ... ... «халық пікіріне» сүйене отырып қортынды жасаған.
Халық пікірі дегеніміз, біз жоғарыда айтып ... ... ... ... ойындай, сондықтан да әлі жетілмеген халықты балалық балғын
шақта деп, айтып жүруін әділеттік санаймын, ал ... мен ... одан да ... ... өйткені бүкіл ұлттың мүддесі, қатал
әділеттікке жүгінгенде, жеке қауымның пайдасынан ... болу ... ... ... мәселе терең ойды, байыпты тұжырымды қажет етеді, өйткені
халықтың «не өлім, не тірлігі» соған байланысты.
Ресей империясының құрамына еніп ... ... ... ... ... ... көптегінен, байлығы жөнінен біз бірінші орын
аламыз. Меніңше алдағы өркендесу де бізге – қазақтардың ... ... ... – ғайыр тұтас аумақты алып жатырмыз, ал өзге бұратана халық орыс
тұрғындарының ... ... ... Біз орыс қол ... 800 мыідай
болсақ, әлі оған бағынбаған тумаларымызбен миллионнан астамбыз, ал Европа
Ресейдегі ... ... оған ... ноғайларды, Бөкей ордасындағы
қазақтарды қосқанда бір миллионға азар жетеді. Ресейдің ортаазиялық саудасы
деп айтатынымыз біздің ... пара – пар. ... ... ... ... да елдерінің үлесіне, жалпы сауда байланысының аздаған ғана
үлесі тиеді. ... ... ... ... орыс ... ... дөрекі емес.
«Бұл неғылған қырғыз – қайсақ әдеті! әлде қандай қырғыз – ... ... ... ... - ... сөздерді өте жиі естіп те, оқып та жүрміз.
Намысымызға тиетін осы тәрізді сқз ... ... ... ...
қайсақ дейтіні, ал мадақтаған кезде жай қырғыз немесе қайсақ дейтіні мұндай
жақсы ... ма. ... ... ой – ... жабайы, дөректі деген пікірдің
өзі сайып келгендн, қырғыз – қайсақ сөзінің ... ... ... Шынтауықта келсек, қазақ халқы ең бейбітшілікті ... ... олай ... орыс патшалығы бұратана халақтарының
жабайлауының қатарына жатады. Бұл жағынан алғанымызда ... ... ... онда да буряттардың ең қайырылымды да жоғары ілімді ... ... ... ... шығыс шығармаларына қарағанда, унді – германдық эпосқа
жақын поэтикалық ... бай ... ... бар. ... ... түрі нағыз бауырқанған кезеңінде, яғни мәдениеті ... ... ... ... ... ... болашақтағы
үмітіміздің бәрі осы деректерге негізделген. Мұның үстіне біз ... ... ... ... ... ... ... қандас та туыспаз.
Азаматтық дамудан қалтқысыз үміткенр адамдардың өздері орыстармен
отандас бауыр санап, орыстың қол ... өз ... ... ... ... ... үлкен қамқорлықты қажет етері даусыз. Яғни
мұндай үзілді – кесілді мәселеде Шекспирдің не ... не ... ... ... ... байланысты өзі - өзі қорғау жолын дұрыс игере
білмей, ең жарлық, ... ... ... ... ... ... аса
сергектікпен өте сақтықпен қарауды қажет етеді.
Біздерді ерең санамауының ғана ... ... ... ... басқармасың қасындағы комитет өз жұмыстарының арқауы етіп, ешқандайда
баға берместен сұлтандар мен билердің және ... ... ... ... ... Қазақ халқының үстем табы «қара бұқара»
қаламайтын, олардың мүдесіне қажет емес, ... ... ... ... ... ... тек қана ескерусіздіктің, ... ... ... ... баға беру үшін ... ... ... олардың орыс үкіметіне тікелей катысына назар ... еді. ... ... ... дәлелсіз пікірді тексеретін,
анықтайтын тарихи және санақтық деректер де болады.Облыс басқармасындағы
құжат ... мен ... ... ... ... өзінде де білімсіз,
жартылай жабайы халықтың, білімсіз де жабайы ақсүйектердің ... ... да, әрі ... да мол ... ... ... ... соты
1. Қазақтарда құрметті би атағы халық тарапынан қандай да ... ... ... ... ... ... ... емес, тек сот
рәсімін терең ... оған қоса ... ... меңгерген қазаққа ғана
берілген. Би атану үшін қазақ халық ... ... ... ... ... ... білетіндігін, шешендігін танытатын болған. Мұндай
адамдардың есімі желдей есіп, әлейім жұртқа таралып, біріне емес, бәріне де
танылған. Сөйтіп би ... сот пен ... ... патентке айналды да,
бидің балалары заңнан тәлімі болғандықтан, әке ... ... ... ... ... ... мұрагерлік жайында көптеген мысал ... Орта ... ... ... XVII ... ... ... деген
атақты би болды, олардың тұкымы осы күнге дейін билікке ие болып отыр:
Қазбек
Бекболат
Тіленші
Алшынбай
Бұған қарап, қазақтарда би атағы ... ... ... екен ... ... ... ... би Қаржас руынан шыққан атақты, әрі ... ... ... баласы емес. Ата-бабасыңда би болмаған Шорман он ... жиын ... топ ... дау ... де, ... бала би ... Әкесі атақты би болса да, ол атақка балаларының колы жетпеген талай
казақты ... ... ... ... байланысты бір рудың адамдары бір
отбасының мүшелері сияқты болған да, өз руласы өзге ... ... ... билік сұрағанда ол процесте билік жүргізбей, руласына адвокаттық
міндет қана ... ... ... ... жеті ... әрі, ... да тараған. Мәселен, Орта жүз: арғын, қыпшак, қоңырат, найман,
уақ, керей болып алты арыс ел ... олар ... ... ... ... тайпасының талапкері (жоқшысы) арғын тайпасының
жауапкерінің ... ... 15 ... ғана ... бағаналы, қыпшақ,
уақ, керейлердін биінен өзге, яғни Сібір қазағы облсының барлық биін ... ... ... деп, сот ... шығаруға толық құқы болды.
Қазақтың рулық әдет-ғұрпының бұл ... - ... ... би
атаулының, іске қатысы жоғының қайсысын қалаймын десе де толық құқы бар
екеніне негіз болды.
Орта ... ең ... ... бірі ... ... 1758 жылы Кіші
орданың ханы Әбілқайырды өлтіріп, ... ... ... төрт би жинап, өзіне
сот құрды. Оның құрамында Ұлы жүзден Төле би, Кіші ... ... би ... тіршілік, қонысты жиі өзгертудің салдарынан сол жолда ру мен
рудың қақтығысуына себептер табылды, бір ... ... ... жиі ... бір ру мен ... жиі ... ықпал тигізген көшпенді
тіршілік, қазақтың қонақшылығы мен қыдырымпаздық, кезбелік әдеті, билердің
дамылсыз ... және де ... ... ... ... ... де ... жиынға, мәжіліске шақырылуы қазақтардың өз ісін өзге рудың
немесе басқа жақтан келген атақты бидің төрелігіне ұсынуға бұрын да, ... ... ... ... ... қазақтар жолаушы билерге жиі қатысатын,
соның салдарынан ... ... мол ... ... ... ... биге жүгінуді жөн көреді.
3. Сот ісін орныққан жоралғы бойынша каралатын іс, жаңа ... ... жеке ісі ... ... ... би ... ... бийлоги) бидің билігі алынып, биге тарту етіледі.
4. Биге практикант, ал ... жеке іс деп ... ... қазақ,
билері істі қабылдап, оны тексеруге кіріскенде, өз бетінше ... ... ... ... ... өкіметтің хабарлауымен ғана жүзеге
асырылады. Сол ... де өз ... ... асырылуына қатыса
алмаған.
5. Би мен ... ... ... ... ... ... құқына шек қоя
алмалы, сондықтан қазақтар қалай арызданамын десе де құқылы болды.
6. Би сотының ен бір тамаша ерекшелігінің құрамына, ... мына ... ... егер ... адамға тікелей айғақ табылмай, бірақ ... ... ... басым болса, онда билер айыпты адамнын адал ... ... яғни ... айыпкерді ант беріп ақтап алуға немесе
айыптауына мүмкіндік ... Бұл «ант ... саны және ... ... ... ... ... байланысты болды. Сонымен
ант берушілер айыпталушының жақын руласынан, ал кейде сол ... ... ... ... Билер соты ауызша, халық алдында жария жүргізілді, барлық жағдайда
да адвокатура араласты. Оныңхалықтың күрметіне/бөленгені ... ... да ... ... шарасы бұрын : да қазірге дейін де ... ... ... приказ орнағанға дейінгі казақтың Орта ордасының
(Орта жүз) ... ... I ... ... 55б] ... ... облыстағы қазақтардың қазірге дейін жүргізіліп отырған билер
сотын мұқият қарап, аса зер салсақ та, біз ... ... ... ... үлгісіне қосылған ешқандай жаңалық, өзгеріс таба алмадык. Орыстың
қырық жылдық ықпалына қарамастан жүз жыл бұрынғы, ... ... ... ... ... ... ... қалған. Сонда халықтың ішкі даму күші де, орыс
мекемелері мен зандары да оның ... ... ... ... алмады.
Бұл тараптан орыс үкіметі оған қарапайым да ... ... ... ... та ... Осы мақсатпен 1854 жылы жаңа заң шығарылды. Онда былай
делінеді: "1854 жылы 19 мамырға дейін би ... ... ... ... ... ... бұл ... сұлтандар және 6 жылға дейін
ауыл старшыны міндетін атқарып, жақсы қызмет көрсеткен немесе патша ... ... ... наградталған қауым сайлап, округтік приказ бекіткен
адамдар ғана тағайындалады. ("Бұратала халықтарды басқару мекемесі", 2-том,
2-бөлім, 92-бап). ... мән ... ... ... арттыру мақсатымен
жасалған бұл сәтсіз заңның салдарынан бидің тізгіні халықтың әдет-ғұрпынан
төрелік заңынан бейхабар, менмен, тоғышар ... ... ... ... ... бұл заң ... ... сотына ықпал ете алмады. Өйткені 19
мамырға дейін би болғандар өз істерін ... ... ... ... ... әділ ... жүгінуде. Сонымен қазақ даласында ежелгі
билердің соты баяғы қалпында, яғни қазақтар орыстың қол ... ... ... ... ... ... жыл ... халқының қоғамдық өміріне мүлдеп жаңа құбылыстар
енгізген орыс билігі қазақтың ежелгі сот ... ... ... ... егер сот орыс ... ... жағдайына (мәселен, 1854 жылғы
заң) ... тұра ... онда бұл ... ... ... даму кезеңіне де сай
екені даусыз.
Билер сотының қанағаттандыратынын ресми деректер айқын дәлелдей алады,
атап айтқанда: қырғыз ... орыс заңы ... ... ... ... өтініш жоқ та, ал билердің істеріне аздаған ғана шағым түседі.
Округтік приказ ... ... ... ... ... округтерінде соңғы үш жылда бидің әділетсіз шешіміне және орыс
заңы бойынша шешімнің қаулысына ... ... ... түскен жоқ. Бұл
округтерде іс те аз ... ... ... ... ғана ... ... жылы - 72, 1861 - 77, 1862 жылы -22 іс қарады, ал Атбасар ... жылы орыс ... ... ... бір ғана ... түсті, оны жазған
қазақ емес, казак еді. Соңғы үш жылдың барысында бидің шешіміне ... ... ... ... және өзге ... шекаралас
Ақмола округінен көбірек байқап отырмыз. 1860 жылы Ақмола ... ... оның бірі орыс ... ... жөнелтілген, ал 1863 жылы - ... жылы - 4 ... ... ... приказына осы мәселе бойынша келтірілген
деректе шағым жасаған адамның тегі, тайпасы көрсетілмеген. Шағым иесі қазақ
емес деп ұққан жөн ... ... орыс ... ... ... ... ... бірақ орыс сотына шағым жолдап отырған бұл ордалыктар ... ... ... жұрдай болған, "халық сотында сәті
болмаған" ісін орыс чиновниктері ... ... ... ... еді. ... олар не ... Құсмүрынның белгілі
барымташысы Қоржық, ... ... ез ... көптеген шағымымен,
Атбасардын гауптвағында отырған Баубек осындай жолға ... Бір ... ... ... бұл айуанға билер соты бірнеше жылқы төлесін
деп үкім шығарғанмен, ол төлеуден үзілді-кесілді бас ... ... ... орыс сотына шағыңды.
Билер сотының пайдасына тағы бір тайға ... ... ... ... Орыс ... ... ... көптеген жағдайда орыстын
тергеу орнынан гөрі бидің ... ... ... ... дерек бойынша, биылғы
жазда Көкшетауда осындай ондаған іс қаралды.
Енді Сібір ведомствосына қарасты ... ... сот ... ең ... ... атап ... ... сотынын басты
элементтерін орыс губерниясына жобаланған, ... ... ... ... ... ... алып карағанда; әр түрлі ... бұл ... ... үлкен ұксастық идеясында екеуіне тән кұбылыс
мол болып көрінгенмен, әрбір тармағын жеке алып талдасақ, тек ... ... ... ... дегеніміз істің ауызша, жазбаша, әрі
жария қаралуы, бірақ үңіле қараған ... ... ... бар: ... ... ... қағазға түсіреді, ал билер соты әрқашан олай жасамайды;
мировой сот азаматтық істі ғана ... ... ал ... соты ... ... ... ... жария жүргізеді (бұл егжей-тегжейді біз
заңнын баптарымен бірге комитеттің ... алып ... ... ... Сот к ұ р ы л ы м ... ... ... шек қойылмайды. Әрбір округте мировой судья бірнешеу
болуы керек.
2. Биді ресми түрде ешкім ... да, pecми ... ... бекітпейді
де. Европадағы ақыңдар, ғалымдар, адвокаттар сияқты билердің маңызы жеке
беделге ... ... мен ... ... ... ұлы ақын ... олардың ұлылығы туралы пікір үкіметгін декретімен ... ... ... ... Ал ... ... ... арнаулы
тәртіп, нарық бар.
3. Халық қалағанда ғана би ... ... ... Оның Renomms ... ғана оған ... бедел жойылғанда бнлік те дәрежеден айырылады.
Ал мировой судья үш жылға сайланалы да, қьізмет атқарған мерзімінде тұрақты
правосы, міндеті болады.
4. Би ... да, ... да ... пұл ... ... «биден би
ақы" алды, ал мировой судьяға земствоның ... ... ... ... әрі ... шығынына қаражат бөлінеді.
5. Билердің съезі мезгілсіз, кезлейсоқ ... ал ... ... белгілі мерзім тағайындалады.
Мировой судья істі жалғыз шеше береді, ал билер соты шағым иесі ... ... ... әрі ... бір ... билігін қаласа ғана жалғыз
жүргізеді.
б) Сот ісін ... ... ... мынадай істі карайды: қылмысты іс бойынша — қылмыс
ісін жүргізудің ... ... жөне ... іс ... 500 сомға
дейінгі ізденіске (Азаматтық сот ісін ... ... ... ... мен жазалык істер. Ал билер 1167-бап., XV т., қылмыс заңының ... ... ... ... ... ... § 1, ... және осы
тармақтын екінші тіркемесіне қосымшадан өзге барлық қылмыс пен ... және ... ... өз ... әрі ... ... ... ісіне (1177-бап., XV т., Қылмыс занынын 2-кітабы
және 1133, 1134-бап, X т., 11 бөлім, ... сот ісін ... ... азаматтық істерді қарайды.
2. Билер жеке адамдардың шағымы және полицияның, басқа ... ... ... іс ... кірісті, ал мировой судьялар
болса, бұл жағдайда өзге де қылмыскер мен заң ... ... ... ... ... ... сот ісін ... 24-бап, 3-тармақ)
адамдарға алдын ала іс қозғаған.
3. Билер істі өз ... ... ана ... ... ... ал ... судья болса істі жергілікті тіл ... ... ... ... жалпы занының (Қылмыстықсотжүргізу, 28-
бап) негізінде жүргізді.
4. Бидің шешіміне әрқашан да ... ... ... ал ... ... ... жағдайда ақтық шешім, шағым жасауға жатпайды (Қылмыс заңының
30-бабы, Азаматтық сот ісін ... ... Би ... істі жария жүргізеді, мировой судья болса азаматтық істі
ғана жария жүргізеді. (Азаматтық сот ісін ... ... ... соты қараған барлық іске адвокатура қатыстырылады. Ал ... іс ... ... тек ... іске ғана ... сот ісін жүргізу, 5-бап).
7. Мировой судья өз ... сол іске ... ... тіркейді,
ал би сотында мұндай кітапша жоқ.
8. Бидің шешімін сұлтандар, ... ... ... ... судьяның ақтық ұйғарымын мировой судьяның өзі орындайды.
9. Билер сотында шешімге "ант берушіні" катыстыратын жағдай болады,
мұны ... факт ... of fact) ... ... деп ... мировой
сот ант берушіні қатыстырмай-ақ шешім қабылдайды.
Қазақтың билер сотымен мировой соттың іс жүргізуінің осы ... ... ... ... ... ... ... қазақтың билер сотының жалпы идеясында, практикалық мақсатында
екеуіне де төн ... мол, ... ... ... ерен ... жөне ... (төрешілдік) белгілер басымдау. Біздің
ойымызша, еғер өсіп өнудің жоғарғы сатысы мен ... ... ... ... мировой соттан билер сотынын ең
болғанда қазақ үшін кейбір айырмашылығы барына таңдануға болмайды. ... деп ... ... ... ... басым дер едім.
Жалпы алғанда, мировой сот пәк таза сот деп айтуға да және калайда бұл
қалпынан артықты күтуге де болмайды. ... ... ... ... ... ... ... қарағанда, кептеген заңгерлер мен мемлекет
адамдары ... ... сот ... бүгінгі жағдайына толық
канағаттанбайтын көрінеді. Блэкстон Гнейст және ... Конт ... ... ... ... кейбір шамадағы кемшіліктерін
көрсетеді.
Біздің пікірімізше, билер сотының басты артықшылығы немкұрайдылық ... ... ... ... ... Бидің мәні беделге негізделген және
бұл атақ сот практикасына деген патент ... ... ... ... ие ... ... кез келгеніне жүгінуге ерікті, бұл жағынан
қарағанда бізде сырқат адамның ... ... ... ... ... ... сүйенгісі келетіні сияқты. Ресми сайлау мұндай
жағдайды қанағаттандыра алмайды, ал біздің қырда ... ... ... өтетін сайлаулар бүгін де рулық тартыспен ғана шектеліп, ... ... ... қанағаттандыруға, лай суда балықты
жақсы қарамайтын орыс чиновниктерінің дәулетін арттыруға қызмет етіп отыр.
Егер қазақ өз ... ... ... ... ... байлардың ырқы-мен би тағайындауды сайлау арқылы ... онда ... ... кім ... ... ... қазір де етек алып
отырғандай, ... ... әр ... ... ... ... сот
тәртібінен, юстициялық құқықтың жөн-жосығынан бейхабар малды ... ... ... көшіп кетеді. Ынтық жұрт би атандырған
адамдардың ішінен қалауынша сот ... ... ... ... ... ... ... гөрі нысанасына дөп түседі. Енді бізде
билер ... ... ... ... әрі өзінің билігін сақтап
қалуға тырысудың да себебі бар. Сайланған чиновник болғаннан кейін жұрттың
бәрінен пара ... өзі де ... пара ... ... ... оның
айырмашылығы болмайды.
Қазіргі жағдайда арам пиғылды соттар ешбір дау-жанжалға ... оған ... ... - ... іс ... Ал егер ... арам
пиғылды судья ресми түрде белгілі мерзімге сайланса, қазақтар одан сайлауға
дейінгі терминде көкесін таниды. Ақыры судья ayқатты адам ... ... ... сайлауда құтқара алмайды.
Билер сотының артықшылығы, ол істі ... ... ... оған ... ... шек ... ал тіпті кейде олар ақтаушы
да болып көрінеді, және бидін шешіміне шаымм жасауға да хұкы бар. ... ... ... ... ... билік берілген, әрі дкөп
жағдайда да ... ... ... бір ғана ... заңын басшылыққа алып,
шешім қабылдайды.
Қазактар үшін билер сотының түбегейлі ұтымды болатыны жалпы жобаның
басқа ... ... ... сот ісін ... ... ... тұрмыс салтына үйлеспейді. Мәселен, қазақты орыс ... ... Оның ... ... ... өзге ... құрамдағы,
өскен ортасы, тіршілігі бөлек қазақтардың қылмыс пен жат ... ... ... өзге ... ... ... ақыры қазақтар тергеу кезінде ... ... ... ... ... олар орыс ... білмейді, біле де
алмайды. Орысша бірауыз сөз түсінбейтін қазақ орыс заңын білмеймін деп,
аузын аша ... (бұл ... ... ... екені айқын). Бүл
әрине, китаизм, яғни жаратушы ... ... асыл ... Сонда біздің
үкіметіміз өз кол ... ... ... ... іс сиякты
қисынсыз істі талап етіп отырған болып шығады.
Өзіне етене таныс, сонымен тәрбиеленіп, өсіп-өнген заң ғана ... ... ... Бұл заң ... ... болғанымен, сырттан телінген
немесе жоғарыдан ұсынылған заңнан гөрі оған етене жақын, түсінікті де айқын
екенінен ешқандай да ... жоқ. ... біз ... жиі ... ... ... төменгі сатысымен үйлесімділігін ескергенде, шығарылған
зандарға, мысалы, «мұсылман, қытай және» орыстың Русская ... ... ... ... ... ... жағы ... Қазақ
заңында европалық жаңа кодексте сіресіп тұрған ескертетін, сескендіретін
шаралар жоқ. ... тән ... ... болған емес. Ру заңы бойынша,
туыстардың бірінің ісіне бірі жауап ... ... ... ру ... ... көп пайда келтіріп отыр.
Өз ұйғарымымен іс бастау қазақ ... ... ... ... ... биін ... ... тыңшысына айналдырып, олар "би ақыны
көбірек алу үшін жұрттың ... ... тым ... ... болса, ал би
шешімін орындатуға қатысу белгілі жағдайда олардың қолына билік те ... ... ол адал жеке сот ... ... ... кетер
еді. Осындай жалған жағдай да ... ... ... ... ... ... фактілер мен дәлелдерден мына жағдайды аңғаруға
болады:
1. Орыс ... ... ... ... соттың бастамасы
көптеген жағдайларда қазақ халқынын тірлігіне үйлеспейді.
2. Қазақтағы рулық әдет-ғұрыпта, рулық ... ... ... отырған
жағлайда, қазіргі кезде қызмет көрсетіп отырған билер соты басынан ... ... өзі ... ... ... оның ... ерекшелігінің
ықпалымен өсіп-өркендеуінің жемісі есебінде халықтың өркендеуін толық
канағаттандыра ... ... ... салыстырғанда билер сотының ең болмағанда қазақ үшін
кейбір айырмашылығы бар.
4. Сот реформасы мәселесімен пікір жинағанда, ... ... ... ... ... соты на ешкандай өзгеріс немесе косымша енгізбей
колдады.
Жоғарыда ... ... ... ... ... өркендеудің
қаңдай сатысында тұрмасын оның қарапайым өсу жолына: өздігінен даму, өзін-
өзі қорғай білу, өзін-өзі басқара білу қажеттілігін басшылыққа ала ... ... ... келді, яғни билер сотын белгілі мерзімге
дейін, 1854 жылы заң ... ... ... ... бұл ... ... ... кеңсешілдіктің идеясының ықпалынан формализммен
тәртіп түрінде пайда ... жою ... ... ... ... ... мен ... анохронизм ретінде, немесе
қытайдың 10 мың салтанаты есебінде қарау ... ... және ... ... ... да, ... ... қандай да болмасын
пайдалы ... іске ... ... ... ... жасап, халықтың
жасампаз жігерінің талабымен жиілеп, күн санап құлпырып, жаңа бет ... ... ... ... ... да болмасын өзгерісті ұластырып, орын
тептіріп, әрі сақтап қалу үшін біз қабылдағалы отырған реформа сол халықтың
мүддесі, пайдасы үшін ... ... оның ... ... әрі сол қоғамның ұлттық мінез-құлкына сай келуі қажет. Бұл
жағдайдан тыс ... ... бәрі де ... әрі ... ... ретінде қауымды айықпас дертке шалдықтырып, тұралатып, мешеулетуі
мүмкін.
Әрине біздің үкімет осы уақытқа дейін орыстың қылмыс заңымен сотталып,
мемлекеттің ... ... ... ... пен бұзақылық істерді соттың
билігіне беруге келіспейді. "Сібір қазақтарының қылмысты ісі" ... ... ... сот ... 1857 жылы ... XV т., 2-бөлім,
1167-бабында) мыналар жатады: опасыздық, кісі өлтіру, тонау, барымта, ... ... ... қою, ... билігіне ашықтан-ашық бой ұсынбау,
мансаптылардың қызмет ... ... ... ... құжаттарды әдейі
теріс тәржімелеу және жадған шақа соғу, өрт ... ... іс ... ант ... ... ... заңдарының негізінде қылмысқа тартылады;
ал соңдай-ақ қазақтар қылмысты қылықтарын көші-қонысында ... ... ... ... онда империяның жалпы заңының негізінде
қылмысқа тapтылaды». Біздің ... кісі ... ... ... ... ... орыс ... соттау керек. Бұл жағдайда адамның
кұнын жүз жылқыға, алты кымбат затқа да ... ... заңы ... Бірақ барымтаға біраз жұмсақ қарап, ... ... ... Біздің сотта барымта деген өз әрекетінен артық саналып>, оған
үлкен мән беріліп, ... пен кісі ... ... ауыр ... ... ... барымтаның мәні бір ғана аңыз бен ... ... ... ... ... осы ... алапат дыбысын негізге алып
отыр. Сонда, осы біздің криминалистика барымта деп нені ... ... ... анықталмаған, сондыктан оған дұрыс түсінік алу да мүмкін
емес. Облыстық басқарма бірнеше жылдан бері приказдан осы ... ... етіп ... ... одан да ... ... ... басқарманың
стряпчиі Кондратович мырза барымтаны кісі өлтіріп, мал айдап кету ... ... бұл ... бар ... ... жорамал-ақ болар.
Біз барымтаны қазақтың өз ұғымымен түсіндіріп көрейік. ... ... заң ... ... ... Ұрлыққа, тонауға, мал айдап
кеткенге айып төленеді, ал барымтаға ештеме төленбейді. Барымта дегеніміз —
қайтарылатын ... мал, ... құн ... ... ... ... ... жалпы өзгенің жеке меншігін тартып алу. Ертеде былай да болған-ды,
күшті рулы қазақ өзінен әлсіз ... кісі ... ... құн ... тіл
тигізіп қорлағаны үшін айып төлемеген, кісі өлтіріп ... бола ... ... ... ... ... ... шақырғанда келмеген де. Сонда
ру мәжілісінін ұйғарымы бойынша, қорланған, зәбірленген адам барымта алуға
аттанып, ауылын шауып, ... өр ... бас ... Екі ... ... соң, ешқандай айыпсыз, ... ... ... ... ... тал ... ... болған жағдайда күшпен немесе
жасырын, түнделеп жасалады. Жасырын барымталағанда үш ... ... ... ... не үшін жасалған себебін айту керек. Өйтпеген
жағдайда барымтасы ұрлық ... ... ... ... ... қарсы
жақ та дайындалып, айбат көрсетіп, жанжал төбелеске ұласып, кісі шығыны да
болатын. Әрине мұның бәрі ... ... ... болғандықтан, қылмысты іс деп
айыпталмайтын.
Малды тонау дегеніміз - ешбір себепсіз, сылтаусыз, тек ... ... ... қаперсіз қазакқа жасалған ... ... ... ... ... қарызын кайтарып алу, төленбеген
қалын ... ... ... мақсатымен, көбінесе, жасырын, ұрлық жолымен
жасалады.
Әрине, барымта озбырлық нышаны болғандықтан, біздің ... оған ... ... ... барымтаға деген, ескі ... ... ... ... ... әсіресе барымтаға аса маңыз ... ... емес деп ... ... ... ... барымтаны,
ұрлық барымтаны ұрлықтың түрі ретінде билердің сотына түсіру керек ... ... ... ... яғни ... ... керек. Егер кісі
өлімі болмаса, барымтаны би сотына неге ... ... бұл да мал ... ... болғанда да, қазақтар басқа да қылмысты істері мен
кінәлері үшін ... ... ... әлі де ... ... ... ... бермек.
Қазақ болысында сот орнын белгілеу, жергілікті жағдайдың ерекшелігіне
байланысты кейбір қиындықтар туғызып отырған жайы бар, енді сол ... ... ... бүл ... ... олар бір ғана ... қалайда қылмыс соты олардан жырақта болуын қалады. Мұндай кылмыс
істері өз орталарында некен-саяқ ... ... ... ... ... ... Кейбіреулер Омбы болсын десті, бірақ Яценко мырза
мұны құптамады.
Шынтуайтында, біздің облыста сотта шешілетін қылмысты іс ... ... аз ... үш ... ... ... тексеруіне төмендегідей іс түсті:
1861 жылы — 45
1862 жылы — 27
1863 жылы - ... ... ... |
| |1861 |1862 |1863 ... ... |31 |7 |13 ... |1 |3 |2 ... |3 |5 |4 ... |2 |5 |4 ... |8 |7 |14 ... |45 |27 |31 ... ... ... 1861 ж.-34, 1862 ж. – 35, 1863 ж. – 34, ... 103.
Сотта каралып біткен істің қатарында 43 қылмыс ғана шешілгенін айта кеткен
жөн ... мен дала ... ... ... ... ... сот
қарайтын болар-болмас іс үшін сотты Ақмолада құрудың қажетсіздігін былай
қойғанда, ақшаны босқа шашу емес пе, егер бұл сот ... ... ... ... ... қазынаның шығынына қоса, қазақ үшін де ... ... хақ. ... лау беру ... ғасырдағы орыс халқының
үкіметіне қарсылығының басты бір себебі екені ... ... мен ... ... ... заседатель мен поптарға көлік
берудің ауыртпалығын осы күнге дейін ... ... лау беру ... ... ... ... ... 40-60 атқа дейін ... ... ақы ... ... құрғақ уәдемен шығарып салады.
Мұндай кереметтерді жеке адамдар да ... ... ... орыс ... осылай атайды) алған
көліктерін иесіне қайырмаған жағдайы жиі ұшырайды (құрғақ уәде ... ... ... ... біздің қыр үшін арнаулы сот ... ... ... ... ... ... бір ... сот құрылатын
шығар, географиялық жағдайына қарағанда, ол қала ... кем ... ... мен ... жайлап жүрген бағаналылықтарға Ақмоладан жырақ ... ... ... ... ... әрі ... ... дегенде де қазақтардың
соты өз болысында қабылданғаннан ... ... ... ... әлде қайда
тиімді.
Присяжныйларды сайлау мәселесі жайында. Бұл ... ... ... сену қиын және ... ... адамдарымен рулық
жақсы-жаман көзқарастарының ықпалынан секем алмауға болмайды. Соңдықтан бұл
колайсыздықтан құтылу үшін ... ... сот ... ... ... өткен жылы қандай да болмасын іс ... ... ... ... ... ... ... присяжный сайлау керек. Егер қырда ерекше сот
округін құрмаудан түсетін пайданы еске ... онда сот ... ... ... күту ... ... ... реформасы жайындағы хатымды аяқтай отырып, одан - маңызы кем емес,
халыктық мәселеге, дін турасындағы ... ... кете ... енді бұл ... ... ... ... да болады.
Сот реформасы жайында пікір сұрағанда, Көкшетау округінен өзге біздін
облыстың бар округінің қазақтары ... ... ... ... ... берілген неке, некеден ажырату ісі ... би ... ... ... ... ... бұл жағдай, қазір біз
қарағалы отырған тарихи фактілерге байланысты.
Орыстың кол астына ... ... ... ... ғана ... ... үмбетінің ерекше суннит тармағына сиынды. Мұсылман заңын
қазақтар ешқашан да қабылдаған емес, бұл ... ... ... сырт ... ... ... енгізілген.
Халықтын өзі толық қабылдамаған исламды уағыздаудың орыс үкіметіне
қандай кажеті ... ... де, ... түсінбейміз де.
Сібір даласындағы Мұхамметтің апастолы ұлы ... ... ... тағайындап, округтік ... ... ... ... ... ұйғарым жасады. (Особое учреждение управлений инородцев,
именуемых ... ... ... ... 1857 жылы, 2-томның, 2-
бөлімі).
Бізді қайран қалдыратыны сол Сперанский өзінің "мекемесі" ... ... - ... ғана ... ... ... т.б. ... айналдыру оңай. Бұл салауатты, ақылды адамның
осындай надандық, тағылық ілімді уағыздаушы, таратушы болуына не зор ... Осы ... ... ... империясының кол астына енген халықты дінсіз
деп карау, немесе Ресейге ... ... ... діни ... деп
қабылдауы болды, мұсылмандарды да жақтыра қойған жоқты, бірақ ... ... ... ... сай ... еді. Ол заман өтті,
прюдеризм моды емес.
Орынбордың шекара бастықтары өз қол ... ... ... ... ... ... ... бері жасалуда, онда татарларға молда болу
емес, қырда қазақтардың арасында ұзақ ... ... ... Ал ... ... ... бұрынғыдай қамқорлыққа алды, соның арқасында
біздің ... ... ауа ... етек алып ... ... ... ... шала
молдасы көбейіп, Орта Азиядан шыққан әулиелер ... ... ... ... ... ... дәруіштік жолды тұтқан күрт, ноғай, түріктер келе
бастады. Шетелдік ... ... ... ... ... бұларды әулиеге нағыз табынушылар деп білемін) мүддесі ... ... ... ... бас ... әрине мұндай кезде бұл
қарттардың, қажы мен ... де ... ... ... насихат көп жағдайда едәуір өрістеді. Баянауыл, ішінара Қарақаралы
округінің қазақтары жаңа бет бұрғандарға тән құбылыспен ... ... Онда ... ... әкімдерінің қамқорлығында Бұқардан,
Қоқаннан келген ишандар қожалар, көбейді, бұл сұмырайлардың бірі ... ... ... ... Орыс үкіметі біздің өнегелі тәрбиемізді сеніп
тапсырған ... діни ... ... ... бен ... әсер етті, пара алды, екіжүзділікке үйретті, ... ... ... ... ... ... елге арамза молда деген осы.
Татардың діни ағзамдары мұсылманның ... ... өне ... ... олармен жалпы ұғымға келіп, тіл тапты, бұған Мансұровтың
ісі дәлел бола алады. Онда ... ... бәрі де ... ... ... ... оның ... санаған, содан кейін біздің қырда
діни орындар кімнің ... ... ... ... діни ... ... ... дейсіз! Мұндай қоғамдық қиын мәселеге сот
қатысы, некенін ісі қалай ... білу ... ... ... ... көпшілігі
татарлар, олар шетінен алдамшы келеді. Бұлар өз ... әрең ... ... ... ... ... да, рахымсыз қараңғылыққа, тағы ... ... ... ... алып ... ... ... жандар.
Молда болу үшін Уфада тұратын татар мүфтиінің алдында емтихан тапсыруы
керек. Бірак ... ... өту ... ... ... ... байланысты. Дүниеде орыстың мұсылман ағзамдарынан өткен парақорлар
бар ма екен. ... ең ... ... діни ... колына ақша
ұстатпай тұрып, өтініш айтуға болмайды. Уфадағы мұсылманның діни жиынына
қатысқан бір башқұрт былай дейді: ... ... ... хатшының, қазының
және хұсни хатшының да аузын алу керек". ("Заметке башкира о ... ... 1863 ж., № XI, ... халқында біздің татар молдалары жайында ... ... ... ... мысқыл-мәтелдер бар. ... ... ... ауа жайылмау үшін, оның егжей-тегжейіне
тоқталып жатпадық, татар ... ... ... мен ... ... ... ... жеткізе алмадық. Қысқасы,
біздің сыпаттамамыз жұтаң болғанымен, дерек бұлтартпайды ... ... ... ... ... де ... бақылаусыз
молдалардың қолына берілген халық ағарту ісіне тоқталайық. Бұл біз ... ... пен ... ... ... ... істерін
айқындай түседі. Біздің облыстың әр ауылында көшпелі мектеп бар. ... ... ... ... молдалары немесе семинаристер,
Көкшетау, Атбасар мен Ақмола ... ... ... Ал Баянауыл мен
Қарқаралы жақта кейінгі кезде ... ... ... ... діни ағзамдары қазақ жастарын ... ... ... ... болу үшін бір ғана ... ... ... болар. Петропавл
қаласын қоныстаған мұсылман халқы арасында мынадай мәселе туды: карта ойнау
күнә ме, күнә болса қандай дәрежеде? Осындай ... ... ... ... ол басқашы өзінің киелі кітаптарын ашып, жауап іздепті де,
мұсылмандарды бірімен-бірінің ... ... ... күнә, ал орыстармен ұтыс
пиғылымен ойнау, джихад ретінде, ойнау зауал, пайғамбардың ... ... ... - дін үшін ат салысу. Профессор Березин ... ... ... ... ... ... мұсылмандық жөніндегі
танымал мақаласында, мұны өте айқын дәлелдеген, кұран сөзінің негізіне және
өсиет кітабына сүйене отырып, мұсылмандық пен ... ... ... ... бірін-бірі жоққа шығарады. Мәселен, Магомет жеті ... ... ... бар ... ... ... олай болса мұсылмандар
Птоломейден бергі астрономиялық жаңалыктардың бәрін ... ... ... олай жасамаған күнде дінге деген сенімінен айырылады да.
Магомет заманындағы космологиялық, медициналық наным мен ... ... ... де, ... ... ... тастады. Дегенмен
арабтар арагідік математикадан қол үзбеді, өйткені ... ... ... оны ... ... еді. ... ... ұнады, өйткені ол бәріне де жанасуға, әуелі ... ... ... ... ... ... ... Магометтің ілімін тазарту
мүмкін емес, оған ешқандай да реформа жасалмайды. Алтыншы ғасырдағы көшпелі
арабтардың сол замандағы спиритуалистердің, ... ... ... түрлі көзбояушылығына, тағылық нанымға иланған діннен қандай ... ... ... Егер түріктер мен парсылардың исламы осындай жағдайда
болғанда, мұсылмандық дінде пуританизм тәрізді орын алып ... ... ... ... Татарлар поэзияны, тарихты, математиканы,
философияны, барлық жаратылыстану ғылымын адамның санасын арбау деп ... да, бір ғана ... ... мен бақасшылыққа ғана сүйенеді.
Татар тілінде мракобестік сарынына түспеген бірде бір кітап жок. Татарлар
қазақ даласында өздері ... ... ... бірақ халықтың жас
буыны олардың көрсоқыр ыкпалына ... көне ... ... Орта Азия ... тікелей қатысы, әрі татарша хат
тануы олардын түрік тілінің ... ... ... роман, повесть,
поэма мен ертегілерді оқуға мүмкіндік ... ... ... ... ... Шәміл ілімінің сарыны (арабтардын Грек
империясымен ... ... ... ... ... немесе
Гоpaницийдің Лигуринге айтылатын одасына (Мавлеви-Жәмидін сүйкімді ... ... ... ... ... ... немесе езгеге катысы жок
(бұл-бұлдың роза гүліне ғашық болуы жайында поэма, ... ... ... ... ... ... патшасының мұрагері туралы повесть) щығармалар.
Әрине еркектің еркекке кұмарлығын жазған романды оқу өнегелік ... ... ... ойлы қиял ... шырмайтын, құрғақ қиял сарынымен
жазылған кітаптан пайда жоқ екеніне зерделі адам ... ... ... ... одан да ... екеніне бұлардың
бірі де сенбейді. Бұхарада Мір Хайдар әмірлік жургізіп тұрғанда Әбу ... ... ... ... алдыңда жария оқуына тыйым салынды. Өйткені
оны тыңдаған ... діни ... ... ... дін ... ... үшін ... Парсы еліңдегі соғысқа аттанған.
Татар ағартушыларының қазақтарға берер жемісі осы. Бірде-бір шындық
нышаны жоқ, адам нанғысыз ... өлі ... Бұл ... ... ... ... қоса ... жөн болады. Араб тілінде жазылған
құран ... ... ... ... ... сол жұмбақ күйінде
жаттату, яғни қазақ балаларына санамен емес, таяқтап жаттату ... ... ... ... дейді, білім-ілім алуға молдаға баласын берген
қарапайым қазақ. 1860 жылы ... ... жас ... ... мырза
Бөкей ордасындағы татар мектебіндегі ілімнің барысын қарапайым тілмен айқын
сыпаттаған. Бұл фактінің ұтымдылығы Бабажанов мырза ... ... ... ... тілшісі болғандыктан, мұсылмаңдықтың туын ұстаушы
ретінде татардың ағарту ісіне қас емес ... деп ... ... бұған дейін барымтаны қудалап, мал ұрлаушыларды іздестіріп,
қысқасы қазақ халқын тәртіпке түсіру жағын ойлады да, ... ... ... онша ... ... коймады, молдалардың кезбе дәруіштердің істерін
бақылауға мұршасы болмады. Бірақ әлде болса да істі ... ... ... ... неке және некеден ажырату ... ... ... ... ... қазақтардың дорекі әдеті - ... ерге ... ... олардың ырқынсыз ұзатуы ғой дейміз. ... ... ... құда ... үкі ... ойымызша бұл әдетті мұсылмандық діни ағзамдардың қатысынсыз-ақ
жоюға болады. Қазақтардың ... ... ... яғни белгілі жаска
дейін ұзатпауға, әрі ұл-қыздарын өздерінін ... ... ... ... ... ... бұл ... қадағалауды аға сұлтандар мен
болыстарға міндеттеу жөн болар еді. Полициялық бақылау, заманның ағымы ... ... ... оған да ... ... ... болар. Некелік жайында
төпелеп түсіп ... ... ... ... ... ... ... шариғаты да мүлдеп дәрменсіз болып отыр.
Біздің қырда көбіне молдалық міндет атқарып ... ... ... жене ... да ... ультроклерикальдық
бағыттың халықтың әлеуметтік дамуына тигізетін жат әсерін ескере ... ... ... және діни ... ... ... ... әрі
халықтың талабын орындау ... неке және ... ... ... би ... билігіне берген жөн, онсыз да мұсылмаңдық некеде,
құпиялық та, жұмбақтық та сыр ... ... ... ие болуда, Еуропа халқының өсу жолыңда да ең
кесепатты жағдайды басынан кешірді.
Әкімшілік реформа ... ... жоқ, ... ... себептермен
біз үшін жанды мәселе болғандықтан, оны ... ... ... ... көкейкесті мәселе, сондықтан оған немқұрайды, ат үсті қарай
алмайды. Біздің ... ... ... ... ... даласын
басқару ісіне ұзақ жылдан бері сыннан өткен ой-пікірлер ұтымды ... ... деп ... ... ... оның ... мен кемшілігін
байқайтын уақыты ... ғой ... ... дала ... ... орда ... ... сайлауымен емес, шекара
бастықтарының қалауымен сайлауыңда. Орта жүз ... ... ... ... ... біз бағалай білетін құқық та бар, бірақ
соны қалай ... ... ... ... отырмыз. Олардың бергі
бетіндегі қазақтардың түтін басы салығы ... ... ... ... халыққа ауыртпалық келтіріп отыр. Көтерме ... ... ... да ... болғанымен, біздің кейбір ... ... бір ойға ... соншалық, мұны біздің қырда да
қолдануды ойласты. Сібір қазақтарының мал басына қарай төлеп отырған ... ... ... ... әрі ... да мүмкін, салықтың соңғы
теориясына сай, көшпенділерге пәлендей ауырлық келтірмейтініне күмән жоқ.
2.3 Ш. ... ... ... ... идеялары
Көрнекті ойшыл Шоқан Уәлиханов және оның саяси-құктықтық ... ... аса ... ... ойшыл - ағартушысы Шоқан Уәлихановтың
есімі Қазақстанның саяси-құкықтық ой-пікірдің тарихында ... ... баға ... еңбектерінде философия, тарих, этнография, публицистика,
лингвистика, эстетика, психология сияқты ғылымдардың өзекті ... еді. ... ... да ... ... шын ... мазмұны бар еңбектері әлі де ... ... ... ... ... ... ... осы күнге дейін біршама құнды зерттеулер мен
монографиялар ... ... ... де, Шоқан Уәлихановтың бай мұрасын
зерттеуде әлі де ... ... ... ... бір ғана ... ... саяси-кұқықтық идеялары. Негізінде бұл ... ... ... ... ... ... және зерттеуші А.А. Атишев
болды. Олар шын мәнінде ... - ... ... ... ... ... ... Шоқан Уәлихановтың саяси
көзқарастарын жана методологиялық деңгейде талдау жасап, ғылымда жаңа бағыт
ашқан [31, 29б]еді.
Міне, ... ... да сол жаңа ... ... проблемалар
туындауда. Солардың бір ғана саласы - ... ... ... мазмұнын жаңа методологиялық талаптар ... ... ашып ... ... ... ... ... саяси -құқықтық идеясының өзегі, мазмұндық мәні
негізінде төрт ... ... әр ... ... ... ... қорғай білуі, өзін-өзі басқара білуі және өзіндік сотының болуы.
Шоқан Уәлихановтың бұл ойларында Ресейде Земский соборды ... ... ... самодержавиялық монархиялық басқару формасын жоюды
жақтаған орыс революциялық демократтарының идеялары өзінің ... анық ... ... ... ... ... ... дамуың деген ұғымына
халықтың деспотиалық режимімен азат етілген және ... ... ... өмір сүру ... ие болған республикалық ... өту ... ... ... ... ойынша қазақ
халқының "өздігінен дамуы" әр уақытта ғасырлар бойы қалыптасқан ... ... даму ... ... мағынасын, сапалық
формасын сактап қалуы. Бірақ, бұл мағынадан қазақ халқы еш ... ... ... ... ... ... ... болсын деген қорытынды туындамайды. Керісінше,
қазақ ... ... ... ең алдымен, Ресейдің демократиялық ... ... ... ... үшін ең ... ... "Мы без ... без русских мы
только Азия и причем другим без не может быть", деп ... ... ... ... ... ... растай түсетіні даусыз.
Шоқан Уәлихановтың "өзін -өзі қорғай білу" идеясының мәні өте терең. Оның
ойынша "чувство самосохранения есть ... ... ... бұл үғым ... ... бостандықгары мен құқықтары өрескел бұрмаланып, ... өзін - өзі ... ... ... қол ... ... мен ... қарсы көтеріліс жасау құқы ... ... ... ... ... ойшылы өзінің "білімсіз, мәдениетсіз, түрлаусыз"
халқының ауыр жағдайына ... ... ... ... тепкінің астында
жұрген елінің кұреске шығуға ... ... жоқ ... ... ... с ... в Сибире делают что хотят, только разве ... не ... ... ... Уәлиханов өзін - өзі басқара білу және өзіндік сот
идеясын жан-тәнімен жақтайды. ... -өзі ... ... ... ... принциптерге негізделген, гуманизм қағидаларына сүйенген
халықтың билік жүргізуі деп ... Оның ... ... ... ... әрқашан да "оның материалдық мұқтажына шақтаулы, әрі ... ... ... сай ... ... ... Уәлиханов осы ойларын
әрі қарай дамыта келе жалпы саяси басқару, билік ... ... ... ... дами ... ... ... заңына негізделіп", іс-
жүзінде асырылуы тиіс ... ... тиек ... ... Н. ... ... Уәлиханов отарлық әкімшіліктің
пікірін теріске шығара отырып, қазақ ... ... ... ... ... ... ... халықтың пікірінің негізінде,
ұлттық формада, ұлттық тілде ... ... ... ... ... ... ... өзге халықтың өміріне негізделіп, ... ... ... ... жүргізу "адам баласын жойқын апатқа дұшар
етіп келеді" [8,61].
Патша өкіметінің отарлық ... ... ... оның ... іс-жүзіне асырылған Кеңес мемлекетінің әкімшілік-құқықтық ... ... ... болмысына мұлдем жат коммунистік идеология
ұлтымызды, оның әдет-ғұрпын, дінін, ... ... ... ... қанықпыз. Тек тәуелсіздікке қолымыз жеткеннен кейін ғана ұлттық
сипат, форма, әдет-ғұрып қайта ... ... ... ... ... "Сот реформасы жайында хат" деген еңбегінде өте
мазмұнды және ... ... ... сот" ... мағынасына талдау
жасап, түсінік береді. Өзіндік сот ұғымы ойшылдың пікірінше билер ... ... ... үндестік мағынада. Атап айтқанда, ол Қазақстанның
территориясына енгізілген ... сот ... оның ... ... ... күмәнмен қарайды, оның болашағы жоқ ... ... ... ... ... көшпелі қазақ қоғамының барлық болмыстық
қатынастары мен талаптарына сай келетін билер сотының империялық соттардан
артық, ... ... ... ол ... деп атап көрсетті: "Қазақтарда
құрметті би атағы халық тарапынан қандай да сайлау ... ... ... ... ... бекітуімен емес, тек сот рәсімін терең білетін,
оған қоса шешендік өнерін меңгерген ... ғана ... Би ... ... ... ... ... шешендік сайысқа түсіп, өзінің заң - ... ... ... ... Мұндай адамдардың есімі желдей
өсіп, әлейім жұртқа таралып, біріне ... ... де ... ... ... сот пен ... істегі патентке айналады". Шоқан Уәлихановтың
пікірінше, билердің жоғарыда көрсетілген жеке ... сот ... ... ... ... төс үйір иеленушілер мен ... ... ... ... және ... ... болуына кепілдік береді.
Билер сотының демократиялық ... ... ол ... деп ... ... артықшылдығы, ол істі неден саяқ болмаса, жалғыз шешпейді; оған
қатысатын адамға шек қойылмайды, ал ... ... олар ... да ... және ... ... шағым жасауға да құқы бар"[19,47].
Сонымен қатар, қазақ ойшылы билер сотының артықшылығын, қүрметелігіш,
оған ауыл ... кез ... ... ... ... ... қарамастан талап қоюға құқы бар екеніне ... ... ... ... ... ие болған бидің кез келгеніне жүгінуге ерікті".
Осындай мағынадағы демократиялық ... мен ... ... ... - құқықтық сот ісін ... ... ... сотының
артығырақ екеніне көзін жеткізді. Міне, сондықтан да, ол ... ... ... ... билер соты қалпында сақтап қалуды ... ... ... ... ... ... кейбір жағымсыз жақтарын да
сынға ала отырып, оның ... ... ... есу ... ... ... пікірін білдіреді.
Қазақ ойшылы билер сотының артықшылығына тоқталғанда олардың азаматтық
және қылмысты істерді қарау барысында бірнеше ғасырлар бойы ... ... ... ... ... жылы лебізбен қабылдайды, олардың
халықтың түрмыс-тіршілігіне ... ... ... аса ... ... "Тегінде, - деп жазды Шоқан Уәлиханов, - ... жиі ... ... ... ... төменгі сатысымен
үйлесімділігін ескергенде, шығарылған заңдарға, ... ... ... ... Орыс ... ... қарағанда, қазақтың әдеттегі правосының
адамгершілік жағы басымдау. Қазақ заңында евро-палық жаңа ... ... ... ... ... жоқ. ... тән ... ешқашан
болған емес. Ру заңы бойынша, туыстардың бірінің ісіне бірі жауап беретін
руластық ... ру ... ... көп ... ... ... ... шын мәнінде Шоқан Уәлихановтың ойлары көшпелі ... ... ... ... ... ... ... яғни
мәдениеті дамыған елдердің дәрежесіне үйлесімді жағдайдың деңгейінде" деген
тұжырымға саяды. Ойшыл ежелгі заманнан көшпелі қазақ қоғамында ... келе ... ... ... ... ... нормаларының
жалпы адамзат цивилизациясы қабылдаған адамгершілік, ... ... ... ... Атап ... ... қонакасы, жылу, асар, ағайыншылық, жұртшылық сияқты қазақтың
әдеттік-құқық нормалары бекіткен ... ... тиек ... Ол ... ... ... ... "Чувствительность в кайсаках и
участие, принимаемое ими в несчастии ближнего стоят внимания и ... куда бы он ни ... в ... ли богача или в хижину бедняка ... ему ... ... ... ему сострадательность и не только словом,
но всегда чем-нибудь более или ... ... ... друг ... ... ... ... подражания и просвещенному
европейцу".
Қазақ халқының әдеттік - құқығының ... ... ... ... ... ... емес. Қазан төңкерісіне дейінгі мерзімде қазақ
қоғамын зерттеп, кұнды еңбектер ... орыс ... де бұл ... ... ... Маковецкий П.Е.:"... в деле вспомоществования
ближнему киргизы ни сколько не ... от ... ... и ... ... ... ... долг всякого киргиза и обратилось в
непременный обычай"[9,11].
Көрнекті ... С.З. ... ... ... ... гуманистік мазмұндағы
әдеттік-құқық нормаларының қалыптасуын ... деп ... ... ... быть ... ... ... экономического
развития. Общество, при котором обособленный индивидум не обладает еще
достаточной силой и ... ... ... ... ... ... ... членов общества".
Атап кететін бір мәселе: Шоқан Уәлихановтың ... ... - ... ... ... материалдық мұқтажына шақтаулы, әрі сол
қоғамның ұлттық ... сай ... ... ... ... ... ... ұлттық дәстүрге, психологияға мүлдем жат, сырттан теліген
әкімшілік - кұқықтық реформаның ... ... ... тек қоғамдық
қатынастарды оған бетер шиеленістіре тұсетінін қазақ ойшылы ... ... ... Шоқан Уәлиханов билер сотын және демократиялық мазмұндағы
әдеттік-құқық институттарын сақтап қалу қажеттігін дәлелдеп, былай деп
жазды: ... ... ... сонымен төрбиеленіп, өсіп-өңген заң ғана халық
үшін жәйлі болмақ. Бүл заң ... олпы ... ... ... ... ... ... заңнан гөрі оған етіне жақын, түсінікті де айқын
екеніне ешқандай да ... ... ... осы ... көзқарастарын Ресейдің Қазақстандағы
отарлық әкімшілік басқару аппаратында қызмет істеген кейбір ... ... ... ... комисиясының төрағасы болып бірнеше жылдар бойы
қызмет атқарған ірі шығыстанушы ғалым, ... ... ... М.М ... өкіметінің қазақ қоғамына енгізген реформаларын
қатаң сынап: "Қазақтар орыс заңдарымен басқарыла алмайды... мұндай басқару
бізді олардан шеттетеді", - деп ашық ... ... ... мағынадағы пікірлерді Шоқан Уәлихановтың досы, ... ... да ... еді. Шын ... ... ... ... сайлау жүйесін енгізгеннен кейін қазақ қоғамында әлеуметтік
кайшылықтар ... ... ... ... - ... реттеуге түсау
салынып, бассыздық пен заңсыздықтың кең етек ... ... ... Екінші
жағынан, бұл процесс "жергілікті тұрғындардың ... ... ... ... ... ежелгі ғұрыптарын қылмысқа айнаддырады". Жаңа
жағдайда қазақтың демократиялық әдетттік - ... ... қиқы ... ... ... самодержавиясінің империялық құқықтық жүйесінің
сілімтік мағынадағы формалары болып шыға келді. К. ... ... ... ... ... ... самодержавиелік жүйеге қоса коррупцияны,
жартылай әскери бюрократиямен ... ... ... атап кеткен.
Кеңес дәуірі кезінде жазылған кейбір ғылыми еңбектерде Шоқан Уәлихановтың
қазақтың әдеттік - құқық жүйесіне ... ... ... ... ... шеңберінде сипатталынды. К Бейсембиев былай деп ... "... ... ... ... ... в ... ... Ч.
Валиханов не усмотрел ... ... суда ... его ... ... ... ... ойшылының позициясына баға бергенде
"ғалым қазақ әдеттік - ... ... ... деп, "ол ... ... құтыла алмады" деген тұжырымдарға тоқталады.
Шоқан Уәлихановтың қазақтың әдеттік ... ... ... ... ... ... және ... себептері
бар. Мысалы, классикалық дәрежеде дүние ... үлгі ... рим ... ... ... ... ... әдеттік-кұкы қауымдық
негізде, коллективтік жауапкершілік принципімен қалыптасқан. Яғни, қазақтың
әдеттік-құқының негізгі ... рим құқы ... ... ... емес,
жеке адамды қорғау, оны адам ретінде бағалау. Осы идеяны жақсы түсінген
Шоқан Уәлиханов Европа ... ... ... ... ... ... ... білдіреді, ойын былайша
түжырымдайды: "Қазақтар үшін ... ... сот ісін ... ... ... ... ... үйлеспейді... қазақты орыс заңымен
соттауға болмайды. Оның себебі мынада: біріншіден, өзге ... ... ... ... ... қазақтардың қылмыс пен жат қылыққа көз-
қарасына, түсінігіне орыстармен, өзге ... ... ... ... ... ... кезінде орыспен қатар ... бас ... ... олар орыс ... ... біле ... ... бірауыз сөз түсінбейтін қазақ орыс заңын білмеймін деп,
аузын аша алмайды!" [2,58].
Міне, ... ... ... Уәлихановтың тұжырымдары ғылыми тұрғыдан
дәлелді, ақиқатпен үйлеседі және көшпелі ... ... ... тексерілгенін аңғартады.
Шоқан Уәлихановтың осы мағынадағы ... ... ... ... анық ... ... ... казак даласына
айдалып келіп, халқымыздың әдеттік құқын терең зерттеген А. Леонтьев ... ... в ... ... они ... - С.У.)
руководствуются гораздо больше своими древними обычаями, носящими на ... ... ... ... Зерттеуші С.З. Зимановтың пікірінше,
XIX гасырдың ортасында қазақ қоғамында рулық номенклатураның формалары ... ... және ... ... ... рол атқарған. Сонымен қатар,
Шоқан Уәлихановтың құқықтық идеяларында барымта институты ерекше ... және оның ... осы ... ... тарихи-кұқыктық әдебиетте
пікірталас болып отырған мәселенің ... ... ... ... арнайы қалам тартқан ғалым С.Л. Фукс болды.
Ол көптеген ... ... ... ... жасап, барымтаны "әділ
сотты қамтамасыз етудің көрнеу тәсілі",- деп бағалады. ... Т.М. ... ... ... ... "сот ... ... деген пікір білдірген еді. Зерттеуші Н. Өсеровтың
бағалауы бойынша, барымта көптеген нормаларға жатады және оның ... ... за ... ... или ... ... С.З. Зимановтың пікірі бойынша барымта институты ... ... ... ... сот ... күшпен қамтамасыз
етіп отырған [23,36].
Шокан Уәлихановтың барымта туралы айтқан ойларын мүлдем басқа мағынада
түсіндіріп, мынадай қорытындыға ... ... в ... ... ... как барымта, по твердому убеждению Валиханова, разрушительно
действовало на казахское скотоводство. Как легкий способ обогащения барымта
исключала ... ... ... ... и ... ... приучила степняков к паразитизму, к ленности, убивала всякую
твердую инициативу".
Осы пікірге С.Е. Толыбеков те қосылғандай. Көшпелі қазақ қоғамы ... ... ... ... ...... ... классовые конфликты прежде всего и появились в виде ... ... ... из черт ... ... ... ... классом, которая временами приобретала форму открытого
грабежа".
Ал, ... ... ... ... басқа мағынада түсіндіреді. Оның
ойынша барымта алғашқы қауымдық құрылыс ыдыраған ... ... ... даму ... біршама өзгерістерге ұшыраған, қазақтың әдеттік-
құқында ол "қайтарылатын ... мал, ... құн ... ... адамның
малы, немесе затын, жалпы өзгенің жекеменшігін тартып алу". Казақ ойшылының
бұл тұжырымдарынан мынаны ұғамыз: көшпелі қазақ ... ... ... ... ... ұйымдасқан күштеу аппараты дамымағандығына
байланысты ... ... ... ... ... - ... ... билер шығарған шешімдерді күш қолдану арқылы ... ... ... ... ... келтірудің занды жолы. Әлеуметтік
практикада, әсіресе, ауқатты, байлар санатына ... ... ... ... ... өз ... орын дамыған жағдайда барымта өзінің
күшіне енеді. "Сонда, деп ... ... ... ру ... ... ... жәбірленген адам барымта алуға аттанып, ауылын шауып,
менменсінген өр көкіректі бас идіреді".
Осы ... ... ... ... ... қазақ өмірін, оның саяси-
құқықтық құрылымын жетік білмегендіктен барымта институтын тонау, адам жеке-
меншігіне қол сүғу, қирату, бүлдіру ... ... ... ... ... Ол ... мен тонауды, себепсіз малды айдап кетуді ... ... ... ... ... ... - деп ... Шоқан
Уәлиханов, - ешбір себепсіз, сылтаусыз, тек пайдақорлық, ашкөздік мақсатпен
жайбарақат, қаперсіз қазаққа жасалған шапқыншылық, ... ... ... ... ... ... ... келе, оның мәнін,
процессуалдық ерекшеліктерін тереңірек ашып көрсетеді: "Барымта тапатай ... ... ... ... күшпен немесе жасырын, түнделеп жасалады.
Жасырын барымталағанда үш күннен қалдырмай, ерегескен адамына ... ... ... ... айту ... ... ... барымтасы ұрлық
саналады".
Міне, осындай фактілерді басты назарда ұстап, Шокан Уәлиханов ... ... ... ... ... ... ... оны қорғауды
билер сотында қалдыруды талап етеді. Өз ... ол ... ... ... ... ... ... барымтаны ұрлыктың түрі ретінде
билердің сотына түсіру керек те, ашық, ... ... ... яғни
жеңілдеу қарау керек. Егер кісі өлімі болмаса, барымтаны би ... ... ... бұл да мал ... ... Уәлихановтың құқықтық идеяларында әйел құқы ерекше орын алады.
Орысша оқып, Еуропа мәдениетін бойына ... ... ... ... ... ... сол болмыс дәрежесімен қарайды. Оның ойынша
атастыру, қалың мал, ... көп әйел ... ... сарқыншақтары
ретінде танылады, цивилизациялық дамуға жат құбылыстар. Мысалы, ол ... ... неке ... және ... ... өте ... ... ретінде бағалайды. Кәмелеттік жасқа толмай қызды ұзату, ... ... заң ... да ... ... ... болашағының
тамырына балта шабумен пара пар бағалануы тиіс деп ... Бұл ... ол ... ... "...Қазақтардың тұрпайы әдет-ғұрпы, өздерінің
қыздарын күйеуге тым жас кезінде, ... ... ... ... ... Қазақтар кейде өздерінің балаларын бесікте
жатқан кезінен атастырып қояды... жеке басының ықтиярынсыз ... ... ... ... ... қоюын тапсыру қажет"[29,28].
Неке қиюдың құқық негізі тек ғана бір-бірінің махаббаты және ... болу шарт және ... ... ... малға сату нағыз сорақылық
екенін Шоқан Уәлиханов айрықша атап ... ... ... ... ... ... ... ретінде өз
елінің гуманистік, қауымдық және демократиялық мазмұндағы саяси - кұқықтық
институттарын ... ... ... ... ... ... сақтап қалуды дәрмені келгенше, ақтық демі - ... ... ... ... ол ... ... институттарын заман
талаптарына сай ... ... ... ... Еуропалық некелік
нормаларды қабылдауға шақырды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Белгілі заңгер, Ғайрат ... ... ... тұсында
парламентке ұқсас ақылдасу кеңесі болғаны туралы мынандай пікір білдіреді:
"Абылай сұлтан кезінде де, хан болғаннан кейін де ... ... ... жан-жақты талқылап, шешіп отырған. Сондықтан Абылай барлық билікті
өз қолына ... алды ... сөз - ... ... болып есептеледі. Егер
хан жанындағы Кеңес, бір топ ... ... ... қажетті жағдайда әр
жүздің жалпы жиналысы шақырылып ... Бұл да ... ... ... ... бір белгісі.
Бұл туралы біз онша айта бермейміз. Оған барлық ... ... ... ... қарайтын, Парламентке ұқсас десек, ... ... ... ... ... ... тұсында парламент болды
десек, ешқандай артықтығы болмас. Сонымен қатар үш ... ... ... ... шешу үшін ... қазақ халқының өкілдерімен құрылтай
шақырылатын. Осы айтылған ... ... ... ... ... ... атынан жарияланып, жүзеге асырылатын.
Корыта айтқанда, біздің пікірімізше, қаншама шексіз билікке ие болғанымен
"Қазақ халқы тарихында сепаратистік ... ... ... ... ... ... бір ... біріктіріп, іргелі қазақ мемлекетін
құрудағы Абылайдың ролі ерекше. Оның есімі қазақ халқы тарихынан көрінген
саясаткер, ... ... ... орын ... Абылай бір орталыққа
бағынатын күшті мемлекет құру үшін қазақ хандарының саяси ... ... ... мен ... ... ... ... реформаторлық
жаңалықтар енгізді, Абылай білгір де, айлакер қолбасшы болды. Жоңғар ... ... оны ата ... деп ... ... ... аз халықты емес,
үлкен халықты басқаруға ... деп, ... ... қасиеттеріне бас
иеді".
Абылай ханның кейбір идеялары осы күні де өзінің көкейтестілігін ... ... ... ... ... ... ... Мұхтар Әуезов айтқандай "бүкіл XIX ғасыр әдебиетінде қимыл
мен күрес жырын жырлаған ... ғана ... ... ... ол ... мәңгі өшпес із қалдырған Л. Толстой, Ф. Достоевский, М. ... А. ... М. ... ... ... планетарлық деңгейге
көтерілген, дәріптелген саяси идеяларымен сабақтас.
Оның "адамзат басы ... ... ... ... ... ... ой-арманы, саяси мақсаттары екені дауасыз. Соғысты болдырмау
жол бермеу, шиеленістер мен қақтығыстарды ... ... шешу ... оның ... Н. Ә. ... ізгі мақсаттары,
стратегиялық болжамы.
Көшлелі казақ өркениетінің эволюциялық дамуы Батыс Европа халықтарының
тарихынан мүлдем ... және ... салт ... еш уақытта "базис",
"қондырма" ұғымдары формула, ... ... ... ең ... ... ... ... мінез - кұлқын
моральдық талаптарын, үят, ар - ... ... баға ... ... ... ... ... болып табылады". Ал, материалдық дәреже,
байлык руханият пен ... ... ... ... ету жолында
пайдаланатын зат, нәрселер ретінде кабылданған.
Мысалы, көшпелі қоғамның ұлы ойшылдары мен ... сал мен ... ... ... ұран, өсиет, қағида ретінде қабылданған,
олардан ... ... Бір ... ... ... ... өркениетінің саяси-
құқыктық ой-пікіріді дана сөзді, ұлт дәстүрін әр уақытта аскақтатуға және
бұл ... ... ... ажырамайтын бөлігі ретінде қабылданған.
Ұлттың рухани асқақтатуы оның тарихын оқып біліп, мақтануымен тікелей
байланысты. ... ... да, ... ... да, оның ... халқының бай жері, бай тілі және ұялмай мал тұтатын бай тарихы бар.
Тек сол дүниелерімізді ... ... ... азғындық, белсенді надандық
басып бара жатканда ұлтымыздың санасына сіңіру - ұлт алдындағы борышымыз.
Орыс ойшылы В. Ключевский: "Тарих тек оны ... ғана ... ... ... керісінше ол қадағалаушы және оның сабақтарына ... үшін ... ... - деп ... ... ... ой ... тарихынан сабақ алу әр қазақ азаматының борышы.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
16. Лурье А. Чокан Валиханов – первый казахский ... и ... ... (Москва).1943.№ 11 – 12;
17. Айдарова Х.Г. Чокан Валиханов. Ал, 1945; ... С.Я. К ... ... и ... воззрениях Чокана Валиханова. // Қазақ ССР – і
ғылым академиясының хабаршысы. 1956. № 3 ... ... К. Из ... ... ... ... ... половины
XIX века ( Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин). Алма – Ата, 1957; ... ... Л. В. ... Валиханов как последователь Н.Г. Чернышевского //
С.М. Киров атындағы ҚазМу – дің ғылыми жазбасы. 49 – т. ... ... 6 ... Алма – Ата, ... Әуезов М.Ф. М. Достоевский және Шоқан Уәлиханов // Әр ... ... – Ата, ... ... С.З., Атишев А.А. Политические взгляды Чокана Валиханова. Алма
– Ата, 1965. Сегизбаев О.А. ... ... (Ш.Ш. ... Алма ... ... ... А.А. ... и госудерственно – правовые взгляды Ч.Ч.
Валиханова: Мат. К лекциям по ист. и ... ... Алма ... ... ... И. ... (Жизнь замечательных людей). М., 1983;
24. Марғұлан А. Х. Ш.Ш. Уәлихановтың ... мен ... ... ... Ш.Ш. ... Ж., Алма ... ... Қасымжанов А.Х., Уразбеков А. Чокан Валиханов – ученый и мыслитель //
Философия мәселесі ... 1984. № ... ... Г.Р. ...... ... Ч.Ч. Валиханова:
Автореф. дис... канд.юр.наук. Алматы, 1966;
27. Ударцев С.Ф. Политические и правовые ... ... ... Чокан
Валиханов. Записк о судебной реформе / Кіріспесі мен ескертулерін ... ... ... ЖҚМ. ... 1999. 5 – 24 ... ... ... С. Жизнь и смерть лидера Алаш-Орды// Нива, 2001. №6; ... Я пишу вам из ... ... ... ... Виленский Б.В. Подготовка судебной реформы 20 ноября 1864 г. В России.
Саратов, 1963; ... Э.Д. ... ... ... суда и его роль ... судебной реформы (апрель 1860г.)// Революционная ситуация в
России в 1859-1861гг. М., 1970. 57 – 70 – ... ... В.Г. ... ... ... в русской публицистике 60-70-
х гг. XIX в Л., 1986. ... ... Н.В. ... и развитие
адвокатуры в России 60 – 80-е годы XIX в. М., ... ... С.Ф. Он был ... ... ... В кн. Гражданин и
выдабщийся ученный, академик Зиманов ... ... ... ... 2001. 181 – б.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шоқан Уәлихановтың саяси-әлеуметтік көзқарасы18 бет
Мөңке би8 бет
ХІХ ғасырдың екінші жартысы - ХХғасырдың басындағы қазақ ұлт - зиялыларының қалыптасуы22 бет
Ш. Уәлихановтың Шығыс Түркістан халықтары туралы тарихи көзқарасы37 бет
Шоқан Уәлихановтың әлеуметтік көзқарасы16 бет
Қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы-демократ Ш. Ш. Уәлиханов6 бет
Шоқан Уәлихановтың әлеуметтік көзқарастары6 бет
Торайғыров сұлтанмахмұт4 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ ағартушыларының қоғамдық - саяси көзқарастары19 бет
Қазақ даласындағы философиялық көзқарастардың ерекшеліктері23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь