Зар заман өкілдері мен шығармашылығы

Кіріспе

І ТАРАУ. Зар заман өкілдері және олардың шығармашылығы

IІ ТАРАУ. Зар заман өкілдерінің шығармашылығы туралы зерттеулер
1.1. Шортайбай Қанайұлы шығармашылығының зерттелінуі
1.2. Дулат Бабатайұлы шығармашылығының зерттелінуі
1.3. Мұрат Мөңкеұлы шығармашылығының зерттелінуі

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Ескі әдебиеттің соңы мен жаңаша жазба әдебиеттің басы болып табылатын зар заман ақындарының бір ерекшелігі де осында. Бұлар жай ғана ақындар емес еді, халық қамын ойлаған, келешегін кеңінен көре білген ғажайып ұлт қайраткерлері туған халқының болашағына бей-жай қарай алмады.
Олардың ең басты көтерген тақырыбы – ұлт ретінде жойылып, бодандық кіріптарлыққа түсуге қарсылық, азаттық деген құндылыққа сенімнің азайып кету қаупінен сескенгеннен туындаған өршіл жырлар. Сондықтан ақындардың өлең-жырларында патшалық Ресей шенеуніктерінің озбырлығы мен сұрқия саясаты жан-жақты суреттеледі. Қасиет тұнған өлкенің ең шұрайлы жерлерін заңсыз басынып, қазақ халқының құқына қол сұғып, ұрпағын аздырып, дінін тоздыру секілді үстем пиғылға қарсылық әрекеттері арқылы аталған ақындар ұлт қайраткерлері дәрежесіне көтерілді. Тек қана империялық үстемдікке қарсы болды деп біржақты қарасақ, қателескен болар едік. Ақындар шығармаларындағы ұлттық болмысты, қазақы қадыр-қасиетті сақтап қалуға үндеген жанайқаймен, шарасыздықпен, соңғы төзімді сарқа айтылғандығымен ерекшеленеді. Мұндай өлеңдерден бодандықтың бұғауына бас игісі келмеген ұлт қайраткерлерінің өршіл үні айқын аңғарылады.
Тақырыпты зерттеудің мақсаты. Осы жұмысты жазудағы алға қойған мақсатым Зар Заман ақындары шығармашылығының маңызын түсіну.
Міндеттер. 1) Зар заман өкілдерінің өмірі мен шығармашылығын талдау;2) Шортанбай Қанайұлының, Дулат Бабатайұлының, Мұрат Мөңкеұлының өмірі мен шығармашылығының зерттелінуін талдау
Тақырыптың деректік қоры. Тақырыптың деректік қорына келер болсақ. Ең алдымен олардың қатарына Мұхтар Әуезовтың “Зар Заман ақындары” атты еңбегі жатады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Бұл тақырыпқа қалам тартқан кісілер көп болды. Олардың қатарына С. Қирабаев, Т. Кәкішев, М. Мағауин, І. Жақанов, Қ. Мәдібай секілді кісілердің “Шортанбай Қанайұлы өмірі мен шығармашылығы туралы зерттеулер, мақалалар” атты еңбектегі зерттеулері, Т. Кәкішевтың “Санадағы жаралар” атты еңбегі, Р. Сыздықованың “Дулатты танып болдық па?” атты Қазақ әдебиетіндегі мақаласы,, Қ. Өмірәлиевтің “Қазақ поэзиясының жанры мен стилі” атты еңбегі, Х. Сүйіншәлиев “XІX ғасыр әдебиеті” атты еңбегі жатады.


Реферат құрылымы. Реферат Кіріспеден, І-ІІ тараудан, Қорытындыдан, Пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1.Шортанбай Қанайұлы өмірі мен шығармашылығы туралы
зерттеулер, мақалалар
2.Сыздықова Р. Дулатты танып болдық па? // Қазақ әдебиеті, 1992, 25 желтоқсан
3.Әдеби мұра және оны зерттеу. Алматы: Қазақ ССР ғылым академиясы баспасы, 1961.
4.Бабатайұлы Д. Шығармалары мен тағылымы. Алматы: Раритет, 2003.
5.Сүйіншәлиев Х., XІX ғасыр әдебиеті, А., 1991

6.Кәкішев Т., Санадағы жаралар, А., 1992
7.Өмірәлиев Қ., Қазақ поэзиясының жанры мен стилі, А., 1983
        
        ҚР Білім және Ғылым министрлігі
Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Тарих, ... және ... ... ... ... ... және олардың шығармашылығы
Реферат
Орындаған: Қалназар Б.
Тексерген: Уразбаева Ақжамал Машрупқызы
Алматы - ... ... Зар ... ... және олардың шығармашылығы
IІ ТАРАУ. Зар заман ... ... ... ... ... Қанайұлы шығармашылығының зерттелінуі
+ Дулат Бабатайұлы шығармашылығының зерттелінуі
+ Мұрат Мөңкеұлы шығармашылығының зерттелінуі
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Кіріспе ... ... Ескі ... соңы мен ... ... әдебиеттің басы болып табылатын зар заман ақындарының бір ерекшелігі де ... ... жай ғана ... емес еді, ... қамын ойлаған, келешегін кеңінен көре білген ғажайып ұлт қайраткерлері туған халқының болашағына ... ... ... ең ... көтерген тақырыбы - ұлт ретінде жойылып, бодандық кіріптарлыққа түсуге қарсылық, азаттық деген құндылыққа ... ... кету ... ... туындаған өршіл жырлар. Сондықтан ақындардың өлең-жырларында патшалық Ресей шенеуніктерінің озбырлығы мен сұрқия саясаты ... ... ... ... ... ең ... ... заңсыз басынып, қазақ халқының құқына қол сұғып, ұрпағын аздырып, дінін тоздыру секілді үстем ... ... ... ... ... ... ұлт қайраткерлері дәрежесіне көтерілді. Тек қана империялық үстемдікке қарсы болды деп біржақты қарасақ, қателескен болар едік. ... ... ... ... ... ... сақтап қалуға үндеген жанайқаймен, шарасыздықпен, соңғы төзімді сарқа айтылғандығымен ерекшеленеді. Мұндай өлеңдерден бодандықтың бұғауына бас игісі келмеген ұлт қайраткерлерінің ... үні ... ... зерттеудің мақсаты. Осы жұмысты жазудағы алға қойған мақсатым Зар Заман ақындары шығармашылығының маңызын ... 1) Зар ... ... ... мен шығармашылығын талдау;2) Шортанбай Қанайұлының, Дулат Бабатайұлының, Мұрат Мөңкеұлының өмірі мен шығармашылығының зерттелінуін талдау
Тақырыптың ... ... ... деректік қорына келер болсақ. Ең алдымен олардың қатарына Мұхтар ... "Зар ... ... атты ... ... зерттелу деңгейі. Бұл тақырыпқа қалам тартқан кісілер көп болды. Олардың ... С. ... Т. ... М. ... І. ... Қ. Мәдібай секілді кісілердің "Шортанбай Қанайұлы өмірі мен шығармашылығы туралы зерттеулер, мақалалар" атты ... ... Т. ... ... жаралар" атты еңбегі, Р. Сыздықованың "Дулатты танып болдық па?" атты Қазақ әдебиетіндегі ... Қ. ... ... поэзиясының жанры мен стилі" атты еңбегі, Х. Сүйіншәлиев "XІX ... ... атты ... ... құрылымы. Реферат Кіріспеден, І-ІІ тараудан, Қорытындыдан, Пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
I ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстан облысының Аягөз ауданы аумағында туып өсті. Ол патша самодержавиясы жаулап алғаннан кейінгі ел басқару, Қазақстанда отаршылдық ... ... ... құру ... жүргізілген ірі өзгерістердің (1822 және 1868 жылғы) куәсі болды.Осы өзгерістердің нәтижесінде хан билігі жойылып, әуелгі аға ... ал ... соң ... ... билігі орнады. Осының бәрі ақынның көз алдында болып өтті. Сондықтан ол осы жылдар ішінде халық өміріндегі, ... ... ел ... ... ... болған өзгерістерді терең танып білді. Дулат өлеңдерінде өздерінің ежелгі жайылымдары мен жерлерінен айырылып, қайыршылық халге ұшыраған адамдардың ауыр жағдайын шынайы ... жаңа ... ... ... жат, ... ... ашу ызамен батыл әшкерелейді. "Бейшара менің қазағым", "О, Сарыарқа, Сарыарқа!", "Ақжайлау мен Сандықтас" және басқа өлеңдерінде өз халқының мүдделеріне қарсы ... ... ... жаңа ... ... жағымсыз қылықтары бейнеленеді. Сыртқы күштерге тәуелді, шарасыз жағдайға душар болу ... ... жаңа ... Абылайдың сыртқы саясатына опасыздық жасауынан көреді. Ақын бұрынғы хан билігіне ... ... ... ... Сол ... ... ... және ел тәуелсіздігі жолында құлшына күрескен Еспенбет биді дәріптейді.
Шортанбай Қанайұлы (1819-1881) - патша ... ... ... ... ... ... ... болған әлеуметтік өзгерістердің мәнін мейлінше нақтылы және терең ашып көрсеткен ақын. Оның өлеңдерінде ... ... ... ... мен саудагерлердің көп байлық пен ақшаға ие болу жолындағы күресі, қоғамның аз уақытта байлар мен ... ... ... үшін күрес, сайлану науқандары кезіндегі көптеген арамзалық әрекеттер мен дау дамайлар көркем тілмен мейлінше айқын да ... ... Жаңа ... - ... мен ... ... халықтың аяусыз қаналуын ол шыншылдықпен және ашу-ызамен жырлады. "Алдаушы жалған" дастанында ол былай деп жырлайды:
Пітіне толды осылай,
Момын жатқан еліме;
Кәр түскендей ... ... ... ... ...
Осылайша болып тұр!
Ақын күрестен бас тартып, отаршылдармен ауыз жаласқандарға жиіркенішке, ызаға толы сөз арнайды. Шортанбай бүкіл ... ... ... мен ... қолшақпарларының іс-әрекетін аяусыз сынайды, тәуелсіздігінен айырылған халық тағдырына қатты қайғырып, елді бірлікке шақырады.
Мұрат Мөңкеұлының (1843-1906) ... ... ... ... ... оқиғалармен тығыз байланысты. Патша үкіметінің Ерекше комитеті1968 жылғы 21 қазанда бекіткен "Орынбор және ... ... ... далалық облыстарын басқару туралы уақытша ереже" халықтың жаңа толқуын туғызған болатын. Бұл кезде Түркістан өлкесі Сырдария және Жетісу облыстарына ... ... ... ... еді. Жаңа ... ... Қазақстанның қалған бөлігінің аумағы орталығы Орал қаласында болған Орал, орталығы Орынбор қаласында болған Торғай, орталығы Омбы ... ... ... және ... ... ... ... Семей облыстарына бөлінді. Ішкі Орда (Бөкей Ордасы) Астрахан губерниясының құрамына кірді. Облыстар өз ішінде уездерге, болыстар мен ... ... ... хан ... ... ... ... жер Ресей мемлекетінің меншігіне көшті. Халықтан жиналатын алымдар көлемі көбейтілді. Батыс Қазақстанның қазақтары жаңа ережеге ... ... ... ... ... өлке - ... және ... көшіп кету идеясы таралды. Патша өкіметі әскер жіберіп, көтерілісшілердің жолын бөгеді. ... ... күші нақ осы ... ... ... Ол халықтың өз тәуелсіздігі үшін, құт берекелі өлкеге көшіп кету жолындағы ... ... ... ... ... "Үш қиян" деген өлеңінде Мұрат Қазақстанды жаулап алу және отарлау жағдайларындағы қазақтардың күйінішті өмірін суреттеген.
Мұрат ақын ... ... ... ... ... ... алып қана қоймай, жеткіншек ұрпақты тәрбиелеуге де кесірін тигізеді деген алаңдаушылығы мен қорқынышын жасырмайды. Мұраттың "Қазтуған", "Шалгез" ... ... ... ... жыршы жырауларының дәстүрін жаңа заман талаптарына сәйкес одан әрі дамытуға жол салған эпикалық үлгілер болып табылады.
Ресей империясы ... ... мен ... ... Зар ... ... өлең-жырларында жан-жақты суреттеледі. Қазақ халқының шұрайлы жерлерін тартып алып, ұрпағын аздырып, діннен аулақтату сықылды империялық пиғылдың жүзеге асуына қарсыласу ... Зар ... ... ... ... ... ... Бұрынғы жыраулар поэзиясымен үндесіп жататын өршіл рух, әсіресе, Мұрат Мөңкеұлының жырларынан айқын байқалады. Зар заман ақындары шығармаларындағы ұлттық ... ... ... сақтап қалуға үндеген ой-пікірлер жанайқаймен, шарасыздықпен, соңғы төзімді сарқа айтылғандығымен ерекшеленеді. Мұндай өлеңдерден бодандықтың бұғауына бас ... ... ұлт ... ... үні ... ... заман ақындарының шығармаларында сары уайымға салыну, қайғы-мұңға берілу сарыны да байқалады. Бұл ... ... ... күннен үміт жоқтығына налиды, тығырықтан шығатын жол таппай қиналады. Олар елдің басына түскен нәубетті ақырзаманның келгені деп ұғады. Бұл ... ... - ... ... жарық дүниедегі көзге ілінген нәрсенің тып-типыл болуы турасындағы емес, отаршылдықтың шеңгеліне мықтап түскен ұлттың күйреуі сипатындағы ақырзаман. Халықты қан қақсатқан ... ... Зар ... ақындарының бірі адам қолымен жасалған зұлымдықтан, екіншілері діннің бұзылғандығынан деп топшылайды. Әсіресе, Шортанбай ақын ... ... ... ... ... ... ... елмен қоштасу, туған жердің өткенін аңсау сарыны орын алған. ... "ауа ... ... ... ... ... халықтардың фольклорлық шығармаларына тән. Талауға түскен елден кетіп, жайлы жер, ... ... ... ... ... бостандыққа ұмтылу мұраттарымен орайлас келеді. Туған жердің табиғатына қарап тұрып, өткен күннің елесін іздеу, жастық дәуренді еске алу ... ата ... ... ... ... ойранына айналған сәтте туындаған мұң-шермен астасып жатады. Ақындардың бірқатары жұтаған жер мен көшкен елге ... сөз ... ... ... ... мен ... әрекеттерді зарлана жырға қосады. Зар заман ақындарының көпшілігіне тән ерекшелік - келешекті көрегендікпен болжап, алдағы уақыттағы ел ... ... ... ... ... ... бейнелеп айтуы. Мұндай болжам өлеңдер Зар заман ақындары шығармашылығының бастапқы кезеңінде, яғни отарлаушылардың ... ... ... ... ... ... тұрғысынан қарасақ, олардың ойлаған қаупі расқа айналғанына куә боламыз. ... ... ... қайраткерлік биікке көтерілуі отаршылдықтың белең алуынан басталады. Жыр жүйріктерінің бар құдіреті, бар қабілеті ел-жұртының санасын ... ... Олар ... ... алдын-ала ескертті, зардаптарын күн ілгері тайға таңба басқандай етіп айтып берді. Елдің берекетін кетірген отарлаушылардың құбыжық ... ... ... ... ... жол ашқан өз халқының кейбір жандайшаптарын аяусыз сынға алды, кей тұста ел бірлігінің кемістігін де түйреп өтті. Зар заманның ... ... ... ... ұрпаққа аманат етіп қалдырды. Аталған ақындардың қай-қайсысы да ұлттық ... ... ... ... үлес қосты.
20 ғ-дың соңынан бастап зар заманның тарихи сипаты, Зар заман ақындары шоғырының белгілі өкілдері, әдеби ағым ретіндегі ... ... ... туралы бірқатар еңбектер жазылды. Зар заман ақындары шығарм. - жаңалығы мол, өзгеше дәстүрі бар күрделі құбылыс ретінде әдебиеттану ... ... ... нысанасы болып қала бермек.
IІ ТАРАУ.
2.1. Шортанбай -- шығармашылық жолы күрделі, өз заманының ұлы ақындарының бірі.Сондықтан да оның ... ... ... ... ... оңайға түскен жоқ.Коммунистік идеология режимі тұсында ақын еңбектері бір жақты ғана ... оның ... мен ... өзгешеліктері түсінуге, оларды бар болмысымен, жетістік-қайшылықтарымен тұтас күйінде қарауға ... ... Ол ... көп жазылды.Шортанбай мұрасын зерттеушілер ішінде М.Әуезов, С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев,Т.Нұртазин, Ы.Дүйсенбаев, Ғ.Мұсабаев сияқты көрнекті ғалымдарымыз болды. Алайдасол ... біз ... ... ... ... принциптері шындықты дәлайтқызбады. Соған қарамастан олар Шортанбайды деп жылы жауып қоймай,одан қалған мұраға айналып - үйіріліп, ... ... ... ... сыңар жақтап болса да,көңіл аударуға, Шортанбайдың үлкен ақындық талантын мойындауға тырысты. ... бәрі ... ... ... ұлттық рухани мұрамыздағы орнын түсінгендіктен, заманы қайшылықтардың ең бір шиеленіскен тұсында өмір ... сол ... аса бір ... тани ... биік ... суреттеген ақын еңбегін мойындағандықтан еді.
деп қорытады. деп түйді.
Шортанбай жырларын ойлана ... ... ... ... ... да қомақты
ойларға, түйінді тұжырымдарға кезігіп, шынайы адамгершілік жолын іздеген үлкен дарын
екендігін көреді.
Қазақ поэзиясының озық дәстүрлерін жете меңгерген, ақындық шеберлігі кемел
Шортанбай көзі ... ... еді. Ол ... тәртіп туғызған келеңсіз жайттардың
көбін нақ таниды, оларға жиіркене, шошына қарайды. Ақын ... да жаңа ... ... ... теңсіздіктің күшейе түскенін, ұрлық-қарлық, барымтаның
көбейгенін, қазақ арасындағы бұрынғы қандастық, бауырластық сезімді енді ақша
құмарлық, дүниеқоңыздық ниет алмастырғанын айтады. Елді езгіде ... ... ... ... ... озбырлығын, жемқорлығын шенейді. Ақын әсіресе қазақтың
ғасырлар бойы қалыптасқан салт, дәстүрлерінің жойылып, аяқ - асты ... ... ... -- ... ... ... міне, осы. Бұл сөздерден бүкіл Шортанбай өнер ... ... ақын ... Россия империясының құрамына енуіне
байланысты Сақара келген өзгерістердің ешқайсысын да қабылдамайды.
Дулат сияқты, Шортанбай да заманға қарсы тұрар шара таба алмайды. Бірақ ... ... ... ... ... ерлік күндерін еске түсіріп, бұрынғы, халық
қамын жеген азаматтардың ерлік бейнелерін жасап, әлі де ел болуға, қатарға ... бар ... ... үміт сәулесі атаулыдан ада. Ақын дүниеден біржола баз
кешеді. -- ... бір ... ... үкім ... ... Тіршілікті жеңілдетудің жалғыз - ақ жолы қалған
сияқты, ол -- ... ... дін жолы ... ... орай, барлық тілек о дүние
қамына ғана бағытталуға тиіс. Шортанбайдың дүниеден ... ... сол ... ... басындағы ауыр әлеуметтік, қатал отарлық жағдайға байланысты ... ... ... көзі тірі ... - ақ ... да, ... түрінде
де халық арасына кеңінен тарады. Ал өзі өлген соң, 1888 жылы ... ... ... ... ... түсті, революцияға дейін әлденеше мәрте қайта басылды. Қазір
Шортанбай таңдаулы шығармалары ... ... ... орып ... ақын ... оқу ... ... әні мені қай жерге, қай қиырға апармады. Әлі де... әлі де жол үстіндемін. Тағы да
бір үзік ... ... ... ... ... атақты әншісі Хамит Ысқақұлы
коп толғандыра беретін-ді. Ол Алматыға бір-екі рет келді. Сол ... көп ... бірі -- ... еді.
Ал бір күні Алматыда бір отырыс үстінде осы ... ... ... Әнес ... ... сөйлеп: деді. Бұл -- ойландыратын сөз. ... ... ... ... де, ... түгіл олардың ар жағындағы ірілер Бұқар
жырау, Ақтамберділердің толғаулары ұмытылды ма, ұмытылмады ғой. Шортанбайдың
сөзі де -- ... сөз. Ол да ел ... ... ел ... ... Осы әр ... ... түскен гауһардай кәдімгі қара өлең боп, әр кез оқыс ... ... ғой. Ал, енді ... ... асқақ әншісі Хамит оны тұтас бір толғау етіп
таңғалдырады. Оны осы қалпында Шортанбайдың десе, өз асылын өзіне
қимайтын жұрт деп бас ... ма ... ... ... ... да бұл -- ... үһілеген зор рухының шаршау, әм құштар лебін сездіретін бір тылсым
дүние. Бір ғажабы, ... ... бүл әнін ... алып ... едім ... ... жүздесуім 1993 жылдың ақпан айы еді.
деген -- XIX ғасырда өмір сүрген Шортанбай ақынның заман ... ... ... аты. Шортанбайдың өлеңі ілгері, соңғы ақындарды барлық күй, сарынын бір
арнаға тұтастырғанда ... өлең ... ... бір ... бір ... өлең
айтқан ақындардың барлығына ақындары деген ат қойдық, -- дегені
Шортанбайдың бұл ... орны ... ... ... ... ... ... Ренессансының басы Абай Құнанбаев, оны дамытқан әрі қалыптастырған ХХ ғасыр басындағы Алаш қайраткерлері дейтін болсақ, оның ... болу ... ХІХ ... алғашқы жартысында ғұмыр кешкен кемел ақын Дулат Бабатайұлы бастаған дәуірі әдебиеті өкілдерінің әсері бар екенін жоққа шығара ... ... ... ... ... ... ... ойлау жүйесінің жаңаша үлгісін тудырып, ұлттың әлеуметтік үнін, халқының азаттығын жырлауда замандастарынан даралық танытқаны туралы Қ.Жұмалиев, Х.Сүйіншәлиев, Р.Сыздықова, Қ.Өмірәлиев т.б. ... ... ... ... Кеңестік идеологияның екпіні басылмай тұрған кездің өзінде толымды пікірлерін ... ... ... ... үйреніп, тозығынан жиренген, тарихтың тұнығынан қанып ішкен талғампаз Алаш қайраткерлері Семей жеріне ... тіге ... сол ... ұлы Абайдың алдындағы бүтіндей бір әдеби дәстүрдің бастауы болған, азаттықты аңсаған саф алтындай бағалы ... ... ... ... ... мүлде білген жоқ десек қателескен болар едік. Оның кестелі көркем жырлары сол кезеңдегі азаттықты аңсаған көзі ашық ... ... ... темірқазығы болғандығы анық. Пікіріміздің дәлелі ретінде Дулат ақынның ... ... ... мен ... ... турасында азырақ сөз қозғамақпыз.
Дулат ақын шығармашылығы біз деп ... ... ... ... ағымның көш басында тұр. Ол жасы жағынан да, әдебиетке келуі жағынан да осы ағымның өкілдері Шортанбай Қанайұлы, Мұрат Мөңкеұлы, Әбубәкір ... ... ... ... ... сияқты марғасқалардың алдында болып есептеледі. Сондықтан оны ең бірінші ХІХ ғасырдағы қазақ қоғамын өз ... ... ... ... ... ... қазақ даласындағы әлі де болса дербес хандық биліктің жойылуына қарсы алғаш үн көтерген, патша билеушілерінің шылауындағы аға сұлтан, ... ... ... сол дәстүрді қалыптастырушы жаңашыл ақын ретінде тануымыз қажет.
Әдебиеттегі дәстүрдің қалыптасуының бір парасы мазмұн мен пішінге байланысты. Кейде ... ... ... ... ... ... ... көбіне ішкі мазмұнға байланысты да дәстүр жалғастығы жаңғырып жатады. Ал екеуі бірдей ... ішкі ... ... онда ... жаңа бір арна ... ... ХІХ ғасырдағы қазақ поэзиясының ішкі мазмұнына алғаш ... ... бірі ... ... ақынның қазақ поэзиясына енгізген жаңалығы зерттеушілер тарапынан биік ... алып ... Ол сол ... ... ... дәстүрін қалыптастырды. Академик Р.Сыздықова: , - дей келіп, - деп ... ... ... алдыңғы қатарлы ғалымдарымыз осындай үлкен баға беріп отырған хас суреткердің туындыларындағы халықтық үлгілер, әлеуметтік үн, көркемдік шындық, көркемдік тәсіл, өлең ... ... ... ... Абай ... бастаған классикалық поэзияны дамытушы буынға айнымас алтын қазық іспетті болды. Сөз жоқ, ... ... ... алдындағы дәстүрдің қайнарынан қанып ішкен, өзінен кейінгі ақындық дәстүрді дамытушыларға тыңнан түрен салып берген қайталанбас тұлға. Егер , ... ... осы ... ... ... жауап бере алатыны анық. 1959 жылы қазақ әдебиетінің негізгі проблемаларына арналған ғылыми-теориялық конференцияда баяндама жасаған ғалым М.Базарбаев: , - ... ... ... ... ... ... ғалым Х.Сүйіншәлиев ақын шығармалырының бірқатар идеялық жаңалықтарына тоқталғанымен, көркемдік жаңалықтарын толығымен ашып көрсете ... жоқ. ... біз тіл мен ... ... ... ... заманында саф алтындай Дулат ақын шығармашылығына назар аудартуға жасқанбай қадам жасаған ... ... ... ... ... ғалым С.Негимов: , - дейді.
Сонымен М.Базарбаев айтқан жаңалық Абайға дейінгі поэзияда бар болып шықты, Абай тек сол ... ... ... жаңғыртушы ретінде өз биігінен көріне білген. Кез келген жаңалықты ... ... ... ... Абай ... бұл жаңалықты өзінше түрлендірген, кемелдендірген. Ойымыз дәйекті болуы үшін ... ... ... мына бір ... назар аударайық: .
Жалпы Дулат шығармашылығын өз замандастарынан ... ... ... - ... ... ... ... белгілі. Мәселен, Абай поэзиясындағы немесе , деген жолдардағы , , сияқты қиыннан қиыстырылған тіркестер Кеңес дәуірінде орыс ... ... ... жаңалықтар ретінде бағаланып келді, Пушкин, Лермонтов сияқты көркем ойдың көгіндегі жарық жұлдыздардың немесе орыс әдеби тілінің белгілі бір ... ұлы ... ... әсер ... ... ... болмас, дегенмен Абайдың туғаннан құлағына сіңісті ана тілінде арда жырлар ... ... ... айшықты ойларында осындай қиыннан қиыстырылған образдардың барлығын неге ескермеуге тиіспіз? Дулаттағы , немесе > ... ... , , ... түрленген көркемдік тәсілдер ақын поэзиясының даралығын айқындап тұр. Осы жолдарды оқи отырып, қазақ поэзиясының ұлы ... Абай ... үлгі ... ... ... ... іздеудің қажеті шамалы екендігіне тағы бір көз жеткіземіз. Осы ретте, , - ... ... ... ... ... басты назарға аламыз.
Академик Қ.Жұмалиев Дулатты өзінен бұрынғы және замандас ақындармен салыстырғанда ... ... ... ақын ... атай ... екі ... баса назар аударады. Бірінші ол Дулат сөздерінің ... жағы ... ... өлең ... ... тек ұйқастары арқылы емес, логикалық ішкі мазмұнымен де нық байланысып жататынын айтады. Оны Абайға дейінгі ХІХ ... өмір ... ... ... ... ... жаңа түр ... бірден-бір ақын ретінде атайды. Ғалым Дулаттың деген өлеңін мысалға келтіре ... ... ... а-а-а-б-а, в-в-в-(в)-а болып - келетін он тармақты шумақтан құралатын өлең құрылысын алғаш ... ақын ... ... бағалайды. Ал дулаттанушы Қ.Өмірәлиев а-а-а-б, ... ... ... ... ... ... өлең үлгісі ХІ ғасырдағы түркі ғұламасы Махмұт Қашғаридың ... ... айта ... дәл осы ... ХІХ ... ... ... деп басталатын өлеңінде кездесетінін, одан әрі Абай Құнанбаевтың деген өлеңінде жалғасын табатынын тілге тиек ... Осы ... ... ... ... Дулатты өлеңнің сыртқы пішініне жаңалық енгізуші ретінде танып, сонымен қатар орта ғасырда пайдаланылған өлең ... мен ... ... ... ... ... танимыз.
Қ.Жұмалиев атап көрсеткен екінші ерекшелігі - ақынның тілі. Ол Дулат поэзиясында ... ойға ... басы ... сөз ... ... ... әрі ... өлеңдерінде сөз, дыбыс ойнақылығы жиі ұшырайтынын айтады. Ақын поэзиясының бағалы жағы өзіне ... мен ... ... ... ... ... мен жаңаша сөз тіркестері, инверсия мен эллипсис т.б. поэтикалық тілдердің түрлері мол ... атап ... ... ... келтіре отырып, Дулатты әдебиеттің дамуына, оның поэтикалық тілінің дамуына елеулі ... ... ақын ... ... Маңдайалды ғалымдардың пікіріне сүйене отырып, Дулат Бабатайұлының қазақ ... тілі мен ... ... ... осы ... елеулі жаңалық енгізуші әрі дәстүр қалыптастырушы ақын ретінде танимыз.
Дулат ақынның тағы бір жаңалық енгізген ... - ... ... Оның ... сюжетке құрылған дастаны ілгерідегі ғалымдарымыздың зерттеуінде қазақ поэмасының алғашқы үлгісі ретінде дәлелденіп жүр. Өйткені бұл эпикалық шығармада ой ... ... ... сол ... ... ... ... жырлардағыдай көпірген көп сөзділік жоқ. Оқиғаны қысқа әрі нақты түрде баяндайды. Формасы жағынан ... ... деп ... ... өте ... келеді. Ол жайында академик Қ.Жұмалиев: [4,155], - деп атап көрсетеді.
Жетім баладан ел ... ... ... ... ... ... Еспембеттің өмір жолын суреттеуге арналған поэманың бастан-аяқ айтылатын идеялық мазмұны соңғы түйінді екі жолға сыйғызылған. Мәселен,
Еспембеттей ер қайда,
Ер ... ел ... - ... ... ХІХ ... ... ... ең озық үлгілерінің бірі ретінде бағаланады. Өйткені ... ... ... тұтас көлемді туындының идеясын екі жолға ғана сыйдырған, айтайын деген ойға қатыссыз жолдар мен буын мен ... ... ... ... басы ... ... өте сирек кездесетін шығарма туған жоқ болатын. поэмасындағы шиеленіс пен тартыс, ... ... ... ... өте ... ... ... қанық шешен тілмен кестеленген.
Сөзімізді түйіндесек,
Жыршының аты жыршы ма,
Әркімнен өлең жаттаса?
Сөз - ... жіп, жыр - ... ... көрінбес,
Өрнексіз қылып баттаса, -
деп өлеңге жоғары талап қоя білген, ... ... ... Дулат Бабатайұлының жырлары қашанда келешек ұрпақтың рухани ... өтей ... ... ... ... ... ... Мұрат. Мұрат зар заман ақындарының ішінде патша саясатының бір тарауына көп ... ... ... Ол ... ... жері алынуы болатын. Сондықтан бұл ақын көп жырында қоныс пен өрістің жоқшысы болады. Жер ... заң ... ел ... соң, ... ұйтқысы бұзылмаған ру тіршілігі көркінен айырылып, құбылып, қуарып бара жатқан сияқтанады. ... ... ... да өлең ... бар ... ... ... жұмсатады. Мұрат зар заман ішіндегі ірі ақынның бірі. Бұның сөз үлгісі ... ... ... ... ... жүйріктей көсіліп, құлашын керіп келеді. Елдің жайлауы мен қонысын жоқтағанда жалғыз өз ... ... ... ... күйі ... ... келе жатқанын айтып:
Еділді тартып алғаны -
Етекке қолды салғаны.
Жайықты тартып алғаны Жағаға қолды салғаны.
Ойылды тартып ... ... ... бар ма ... мен басты есептеп,
Баланың санын алғаны.
Аңғарсаңыз, жігіттер,
Замананы тағы да
Бір қырсықтың шалғаны, - ... ... ата ... ... ... бастағаны, бүгіннен емес, көптен басталған. Сондықтан бұл зорлықтың тарихын шолып ... Ел ... ... ... келе жатқан дерт кернеген соң, заман бұзылмасқа шара жоқ. ... да ... ... ... ... ... ... Бұ да азған заманның белгісін айтып келіп, заман неден бұзылғанына шешу ... ... ... ... ... дін жоғынан емес. Табиғат бұрынғы қалпында, заманды бұзған қазақтың өз қауымы:
Бәйіт еттім бұл сөзді,
Қайғы шегіп заманнан.
Заман азып не ... ... ... ... ... орнынан шығады, -
Бұның бәрі адамнан...
Осыдан кейінгі сөздерде адамның ... ... ... екенін айтады. Белгілері: бұрынғылар айтқан берекесіздік, арамдық, жат бауыр болып қарындастан айырылғандықтан. Қауымды бұзған ... ... ... түйедей,
Киеңкі болған биедей,
Ел биледі бір сымпыс
Екі бұты таралған, - дейді.
Заманды аздырған себептің бірі осы ... ... ... ... Бұл дұшпан иыққа шығып, қырандай қадалып бағып тұр. Мойын бұрғызбайды. Сондықтан ақын:
Дұшпан тазы, біз түлкі,
Қашсақ ... ... ... ... ...
Құлғанадай қадалып,
Қазынасы кең құдайым,
Сақтағайсың саламат, - ... ... ... ақын ... ... жаратқан иесінен тілек тілетеді. Тыныс бітіп қажыған соң, әлі ... ... арғы ... ... ... ... көр" деп соған жалбарынады. Қайғы мен үмітсіздік жеңген ақын алдыңғы заманнан да шошиды, ... ... ел ... ... де жаман бұзатын сияқты. Көмескі келешек тағы да ... ... ... сездіріп тұрған сияқты. Өмір ұйтқысының бұзылуы ақын заманындағы ... ... ... тағы қауіп бар. Ол қауіп:
Ұстай ма деп білегін,
Нығая ма деп ... ... ... ... ... ... ...
Ащы суға тойдырып,
Бұза ма деп реңін,
Адыра қалғыр заманның Жаратпаймын сүреңін.
Бұл ... ... келе ... ... ... ... ... жұмбағы бар. Ол жұмбақ патша үкіметінің қазақ елін орыс қылмақ саясаты. Мұрат сол ниеттің шетін сезген. Өз заманындағы көп ... ... сол күн бола ма деп ... шеккен. Көрген күні осы болған соң, бұ да тіршілікке ырза емес. Сондықтан "адыра қалған заманы" - Махамбеттің ... ... ... өзге ... ... ... сондай дертті заман екенін білдіреді. Мұраттың ел ... ... бір ... өлеңі "Сарыарқа". Мұнда жерден ауған елдің арып-ашқан күйлерін, бұрынғы дәуренін айтады. Мұнда да күшті сарыны - ... ... ... ... заманның жыры. Сонымен бірге қазақ қоныс қылған жердің құтсыздық, сорлылығын айтады.
Кірін жуып, кіндігін кескен жерден, ... ер кете ме ... ... да ... қалғыр құтсыз еді,
Егескен ердің бәрі жер тіреген, - ... ... үшін ... ел ... сарп ... еңбек еткен. Бірақ ежелден баяғы батыр мен жауынгер елдің ешбіріне пайызды қоныс бол ... ... жер. ... ... айрылған қара халықта қарсы тұрарлық шара жоқ. Елдің іргесі ыдырап, ... ... ... ... ... ... ... алды13, Тоздырып ақсүйектің тағын да алды. Әленді Көсеппенен Сібірге айдап, Бұ жұрттың қара түгіл ханын да алды. Сондықтан алып ... ... жүр ... шара жоқ. ... ... ... болсақ. XIX ғасырда Қазақстанның Ресей құрамына өтуі нәтижесінде Зар заман кезеңі басталады. Зар заман ақындары ... ең ... ... ... мәселесі болып табылады. Зар - ... ... ... ... ... ... белең алуынан басталады. Жыр жүйріктерін бар құдреті бар қабілеті ел жұртының санасын оятуға ... Олар ... ... - зомбылықты , алдын - ала ескертті, зардаптарын күнілгері таңба басқандай айтып ... ... ... ... ... ... ... бейнесін жасады.
Жалпы бұл тақырып қазақ халқының толық қанды XIX ғасырдағы ауыр жағдайын түсіну үшін әлі де ... ... ... әдебиеттер тізімі.
1.Шортанбай Қанайұлы өмірі мен шығармашылығы туралы
зерттеулер, мақалалар
2.Сыздықова Р. Дулатты танып болдық па? // ... ... 1992, 25 ... мұра және оны ... ... ... ССР ғылым академиясы баспасы, 1961.
4.Бабатайұлы Д. Шығармалары мен тағылымы. Алматы: Раритет, 2003.
5.Сүйіншәлиев Х., XІX ғасыр ... А., ... Т., ... ... А., 1992
7.Өмірәлиев Қ., Қазақ поэзиясының жанры мен стилі, А., 1983

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет
Құлыншақ ақынның әдеби мұрасы43 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиетіндегі зар заман өкілдері4 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиеті16 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
1916 жылғы ұлт – азаттық көтерілістің шығу себептері18 бет
XIX ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар4 бет
Амангелді иманов бастаған көтеріліс6 бет
Ақпан революциясы6 бет
Білім беру социологиясы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь