Үндестік заңы

Жоспар:

1) Үндестік заңы туралы ұғым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2
2) Дыбыстардың өзгеруі мен үндесуі ... ... ... ... ... ... ... ... .3
3) Дыбыстардың алмасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3,4
4) Ықпалдардың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4,5
5) Бунақ және екпін ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5,6,7
6) Сингормонизм ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7,8
7) Тіл үндестігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8,9
8) Ерін үндестігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9,10
9) Аккомодация ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
10) Дауыстылар мен дауыссыздардың үндесуі ... ... ... ... ...11
11) Дауыссыздар мен дауыстылардың үндесуі ... ... ... ... ...12
12) Ассимиляция және оның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13,14,15
13) Диссимиляция ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
14) Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17
Үндестік заңы туралы ұғым

Адамның тілі -- дыбыстық тіл. Біз өз ойымызды осы дыбыстардың тіркесі, тізбегі арқылы білдіреміз.Дыбыстардың өзара тіркесуінде әр тілдің өзіне ғана тән белгілі бір қалыптасқан заңдылық, жүйе болатыны айтылады. Мәселен, қазіргі қазақ тілінде түбір мен қосымшаның немесе, сөз бен сөздің арасында қатаң қ, к, п дыбыстарының дауыстылармен қатар тұру мүмкіндіктері жоқ деуге болады. Ал морфемалардың құрамында бұлар қатар тұра да, айтыла да береді.Қазақ тілінде көбіне алдыңғы дыбыс өзінен кейінгі дыбысқа ықпал етіп, игереді. Мысалы, бір ғана көптік жалғауы тоғыз вариантта ұшырайды.Оны орфографиялық норма деп есептеп, қалған үшеуі айтуда ғана кездеседі. Олар: -лөр, -дөр, -төр. Бір жалғаудың бұлайша көп вариантты болып келуі сөздің соңғы буынына және дыбысына байланысты болады да, тіліміздің тарихи дамуының нәтижесі түрінде табылады.
Қазіргі қазақ тілінде түбір мен қосымшаның аралығында қатар келген буындар мен дыбыстардың өзароа үйлесімі, яғни тілімізге тән, өзімізге мектептен таныс, негізгі үндестік заңдар мынадай болып келеді:
1. Түбірдің соңғы буыны жуан болса, оған жалғанатын қосымшалар да жуан буынды болады: қала-лық-тар-ға, ал-ды-рың-дар, жылқы-лар-ымыз.
2. Түбірдің соңғы буыны жіңішке болса, оған жалғанатын қосымшалар да жіңішке буынды болып келеді: пионер-лер-дің, мұғалім-дер-ге, кел-тір-ің-дер.
3. Түбірдің соңғы дыбысы дауысты не үнді болса, оған жалғанатын қосымшаларұяң не үндіден басталады: бала-ға, бала-лар, бала-мен, жел-ге, жел-мен, жел-дің.
4. Түбірдің соңғы дыбысы ұяң болса,и қосымша ұяңнан басталады: уәж-дер, уәж-ден, қаз-дар, қаз-ға т.б.
5. Түбірдің соңғы дыбысы қатаң болса, қосымша тек қатаңнан басталады: мақсат-қа, мақсат-пен, мақсат-тан, университет-те, университет-пен.
Морфемалардың біріңғай жуан не жіңішке буынды болып және олардың аралығында қатар келген дыбыстардың біріне-бірі акустика-артикуляциялық жақтан бейімделіп, үйлесіп тұрудың дыбыстардың үндесуі немесе үндестік заңы деп аталады.

Дыбыстардың өзгеруі мен үндесуі

Тіл дыбыстары, әдетте жеке-дара күйінде айтылмай, сөз ішінде немесе сөздердің аралығындабір-бірімен тіркесіп, өз ара тізбектелген түрде қолданылады. Сөздердің
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:

1) С. Мырзабеков « Қазақ тілі фонетикасы». Алматы, 1998ж.
2) С.Мырзабеков « Қазақ тілінің дыбыс жүйесі ». Алматы, 1999ж.
3) К. Аханов « Тіл білімінің негіздері »
4) Б.Қапасова « Қазақ тілі ». Алматы, 2004ж.
5) « Шың » Алматы, 2006ж.
        
        Үндестік  заңы
Жоспар:
1) Үндестік заңы туралы
ұғым............................................2
2) Дыбыстардың өзгеруі мен үндесуі.................................3
3) Дыбыстардың
алмасуы......................................................3,4
4) ... ... ... ... Ерін
үндестігі..............................................................
........9,10
9)
Аккомодация.............................................................
..........10
10) Дауыстылар мен дауыссыздардың үндесуі...................11
11) Дауыссыздар мен ... ... ... және ... ... ... заңы ... ... тілі -- ... тіл. Біз өз ... осы ... ... ... білдіреміз.Дыбыстардың өзара тіркесуінде әр
тілдің ... ғана тән ... бір ... ... ... айтылады. Мәселен, қазіргі қазақ ... ... ... немесе, сөз бен сөздің арасында қатаң қ, к, ... ... ... тұру ... жоқ ... Ал ... құрамында бұлар қатар тұра да, ... ... ... көбіне алдыңғы дыбыс өзінен кейінгі дыбысқа
ықпал етіп, игереді. ... бір ғана ... ... ... ... ... норма деп ... ... ... ғана ... ... -лөр, -дөр, -төр. Бір жалғаудың
бұлайша көп вариантты болып келуі ... ... ... ... ... болады да, тіліміздің тарихи дамуының ... ... ... тілінде түбір мен ... ... ... ... мен ... ... үйлесімі, яғни тілімізге
тән, өзімізге мектептен таныс, негізгі ... ... ... ... ... ... буыны жуан болса, оған жалғанатын қосымшалар
да жуан буынды ... ... ... ... ... ... буыны жіңішке болса, оған жалғанатын
қосымшалар да жіңішке ... ... ... ... кел-тір-ің-дер.
3. Түбірдің соңғы дыбысы дауысты не үнді ... ... ... не ... ... бала-ға, бала-
лар, бала-мен, жел-ге, жел-мен, жел-дің.
4. Түбірдің ... ... ұяң ... ... ұяңнан басталады:
уәж-дер, уәж-ден, қаз-дар, қаз-ға т.б.
5. Түбірдің соңғы дыбысы ... ... ... тек ... ... ... мақсат-тан, университет-те,
университет-пен.
Морфемалардың біріңғай жуан не ... ... ... ... аралығында қатар келген ... ... ... ... ... ... тұрудың дыбыстардың үндесуі
немесе үндестік заңы деп ... ... мен ... ... ... ... ... айтылмай, сөз ішінде
немесе сөздердің аралығындабір-бірімен ... өз ара ... ... ... ... ... ... дыбыстар біріне-бірі ықпал етіп, бірімен-бірі өз ... ... Сөз ... ... ... ... ара үндесіп айтылатыны секілді, дауыссыз дыбыстар да бір-біріне
әсер етіп өз ара ... ... ... ... ... ... бір-біріне артикуляциялық жақтан әсер ... іске ... ... ... үндесуі сөз ішінде жуан дауысты
дыбысы бар буыннан кейін, соған ... жуан ... ... ... ... бар ... ... соған орай жіңішке
дауыстының келуітүрінде болады. Ал түбір ... ... ... ... ұяң ... ... ... да ұяң
дауыссыздан басталуы дауыссыздардың бір-біріне ықпал етіп, өз ... ... ... ... ... ... ... үндестік заңына сәйкес
үнемі үйлесіп, жымдасып ... Егер ... осы ... бұзылатын болса, мұның өзі айтылуы мен ... ... ... ... Өйткені жазу сөздің ... дәл ... Оның ... ... ... ... алынатын
біздің жазуымызда түбірдің соңғы дыбысы ... ... ... жан етістігінен өрбитін жанды, жанбады, жанған
(жоқ) сияқты ... ... ... ... сақталып жазылады.
Алайда осындағы н әрпі үш сөзформада үш ... ... ... б ... ... тіл алды н-дан гөрі қос ерін м ... тіл арты ғ ... ... тіл арты ң ... ... етеді.
Соның нәтижесінде нб тіркесі мб, нғ ... ңғ ... ... н ... ... м, енді ... ң ... алмасады. Әдетте
мұндайда н дыбысы м ... ң ... ... деп айту ... ... әр түрлі сөзформалардың құрамында
кездесетін бір ... бір ... ... дыбыстың әсерінен
басқа дыбысқа өзгеруі. Жан, ... ... – үш ... сөз ... ... мағыналары бірдей, себебі түбірі ... ... ... ... емес. Біріншісінде – н, екіншісінде – м,
үшіншісінде – ң ... ... тұр. ... үш ... ... бір ... үш ... дыбысталады.
Сонымен дыбыстық алмасу – фонетикалық ... ... ... ... позициялық өзгеріс деп те атайды.
Ықпалдардың түрлері
Үндестік заңы көрші ... мен ... ... ... ... бейімделіп тұруына негізделеді. ... ... мен ... ... ... ... буындардың арасында болады. Дыбыстардың бір-біріне етер ықпалы
негізінен екі түрлі ... ...... қатысына қарай;
ә) артикуляциялық – айтылу орнына қарай.
Қазақ ... ... ... ... ... дыбыстардың
көбіне алдыңғысы кейінгісіне дауыс қатысы жағынан ... ... ... тұрады. Мұндайда дыбыстардың күшті не ... ... ... ... ... ... тоннан
жасалатындықтан, әрқащан да басқа дыбыстарға ықпалын жүргізеді. Бұл
жағынан үнділер де ... Олар да ... ... ... ... жасайды. Дауыс қатысы жағынан әлсізі – ... ... ... қатаңдар мен ... ... ... ... ... ... ... бірі игеріп, екіншісі соның ықпалына көніп,
игеріліп тұрады. Игерудің өзі екі ... ... ... игеру – дәл өзіндей ету; ат-ты, кес-се, ашшы ( ас-шы ),ашша (
аш-са ), жүжжыл ( жүз жыл ... ... ... — өзіне жуықтату — бейімдеу: ат-қа, ... ... ... ... ... орын ... ... қазақ тілінде
дыбыстардың бір-біріне ... үш ... ... Ілгерінді ықпал ( прогрессивті) — ... ... ... ... әсер ... өзіне ұқсатып алу.Көрші дыбыстардың
алдыңғысы кейінгісін үнемі ... ... ... ... ... ... ... алыппер—алып бер, тапу—табу.т.б.
2) Кейінді ықпал ( регрессивті ) – сөз бен ... ... сөз ... ... ... ... ... алдында тұрған
дыбысқа әсер етіп, ұқсатып ... қ, к, п ... ... ... ... ... жалғанғанда
әлсіз қатаңдар күшті ... ... ... тарағы—тарақ-ы, күрегі—күрек-і т.б.Регрессивті ықпал
күрделі сөздердің буындары арасында жиі ... ... ... ... ... ... акустикалық
жақтан үндескенімен, артикуляциясы ... ... ... Мұны ... ... реттейді: сөшшең—сөз-шең, сөжжоқ—сөз-
жоқ, жамбады—жан-бады.т.б.
3) Тоғыспалы ықпал — көрші дыбыстардың ... ... ... ... өзі ... ... оның өзінде де сөз
беғн сөздің арасында ұшырайды.Мысалы, ... мен ... күн ... ... ... ... ... көрші дыбыстардың көбіне алдыңғысы ... ... ... ... ... ... етіп,
бірін-бірі игеріп, біріне-бірі бейімделіп тұрады.
Бунақ және екпін
Адам өз ойын ... ... ... белгілі. Сөйлем сөздерден
тұрады. Сөйцлеу кезінде сол ... ... жеке ... ... ... ... топ құрап айтылады.
Ритм—кейбір білгерілі жағынан өзара бірдей немесе біршама ... ... Бұл ... өлең ... ... ... тән ... бунақ, ырғақ секілді негізгі
элементтердің әр тармақ, ... ... ... бір ... болады. Бұл жөнінде алғаш Ахмет Байтұрсынов жақсы ... ... өлең ... ... ... реттілігінен туатын
қасиет сөзді айтқан ... ... ... ... ... ... соққаны секілді дауыстың бір түрлі ырғақ-ырғағы ... ... ... ... бүлк-бүлк соққанының арасы қандай
бірдей болса, сөз ... ... ... ... да ... болады. Сөйтіп дауыс ... ... ... ... ... сөз табиғи ... ... ... ... бар нәрсе болып шығады..... Өлең ... ... ... ... ... ... өңді ырғақ ... Бұл ... ... буын санының бірдейлілігімен, кестелерінің
реттілігімен, сөздердің әуездес ... ... ... ». ... ... ... топ деп отырғанымыз—бунақ. Сонда сөйлем
бунақтарға, бунақ ... ... ... буын ... ... қара ... әр ... үнемі үш бунақты ... ... ... құралады және әр бунақтағы буындардың қайталануында ... бар. Олар ... ... 3--4―4 және ... ... ... де, өзара ритм, ағымы жағынан ерекшеленеді. Мысалы:
/Ай қабақ/, алтын кірпік, /қызыл ерін/,
/Кел ... ... ... аттың терін//
/Сары ағаш / сазға біткен /секілденіп/,
/Қай жерде / отыр екен / ... ... ... шумақтың әр тармағында үш ... бар. ... ... ... Әр бунақ өзіндік екпін, ырғағымен ерекшеленеді. Яғни әр
бунақта бір-ақ ... ... Ол ... ... деп аталады. Бунақтар--
өзіндік екпін, ритммен ... ... ... ... тек бір ... сөздердің аралығында қатар келген дыбыстар ғана ... ете ... олар ... үндесіп, үйлесіп тұрады. Егер өзара
акустика-артикуляциялық жақтан тіл табыса ... онда ... ... де ... ... Сөйлеу актіне бір бунақ құрап
айтылатындар ... ... ... және әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... Қос сөздер: қолма-ғол—қолма-қол, беспестен—бес-бестен, қорағора—қора-
қора.т.б.
3. Қысқарған сөздер: ... ... ... ... зат есімдер: ташшол—тас жол, ... ... ... ... сын ... ... ... көгжасыл—көк жасыл,
қарағасты—қара қасты, т.б.
6. Күрделі сан есімдер: омбір—он бір, үшшүз—үш жүз, ... ... ... ... ... ... әр кезде, сеңғандайсың—сен қандайсың,
сеңгімсің—сен кімсің. Т.б.
8. Етістік тіркестер: ойлабеді—ойлап еді, сөйлебжатыр—сөйцлеп жатыр,
жазыпполдұ—жазып ... ... ... сөздер мен көмекші сөздердің ... ... ... бұрын, сенімембірге—снімен бірге.т.б.
10. Тұрақты тіркестер: ташшүрек—тас жүрек, ... ... ... пен ... ... актінде жоғарыда көрсетілген бунақтар бір-бірімен өзара
қатынасқа түсіңп ... да, ... ... ... ... ... көрінеді. Сонда бастауыш пен баяндауыш, анықтауыш
пен анықталатын сөз, ... пен ... сөз, ... пен
пысықталатын сөз бір ырғақпен айтылады да, бір ... ... ... ... олар міндетті түрде іргелес, көрші тұруға
тиіс, араларына ... сөз ... ... олар ... айрылып,
ажырап кетеді.
Екпін—сөйлем ішіндегі ... ... ... өз ішіндегі
кейбір буын, дыбыстардың басқа ... ... ... ... ... ішіндегі бір буынның ... ... сөз ... ... соңғы буынға түседі. Мысалы, Бала
далада ойнап жүр. Сөз ... ... ... ... ... екпіні—Сөйлем ішіндегі ерекше назар аударылатын ... ... ... Ой екпіні сөйлем ішіндегі сөзді бөлектейді.
Мысалы, Айбек ерте тұрады. Айбек ерте ... ... ерте ... ... арқылы нақтылау, дәлелдей түсу ... ... ... ... ... ... бір тұтас
екпінмен бөлектене айтылуы. Бұл көбіне күрделі сөздерге тән. ... ... ... ... ... ішінде дыбыстың бөлектеніп, ... ... ... ... ... ... ... Дыбыс екпіні көңіл
күйін ... ... ... жиі қолданады. Айтылуда
сөйлеушінің эмоциясын ... ... тән аса ... заң. Осы ... ... ... ... үндесуі немесе буын үндестігі
делініп келді.Түбірдегі дауысты жуан ... ... оған ... ... дауысты да тиісінше жуан болуы ... ... ... байланысты; біртіндеп, сатылап ... ... ... ... ілестірумен барабар, сөздегі барлық буындарға
арқау түбірдің ... Яғни ... ... ... дауыстыға байланысты, бірімен бірі ... ... ... ... ... ... ... бойында біркелкі тембірдің ... ... ... ... құлаққа жағымсыз естіліп, қабылдауды, түсінуді қиындатады.
Индоевропа тілдеріндегі фонологиялық ... ... ... ... ... ... ... сөздері мынадай
сингармониялық белгілерімен ажырайды.
1) жуан езулік—жіңішке ... ... ... Жуан еріндік—жіңішке еріндік: сол-сөл, жон-жөн, от-өт.
3) Жуан еріндік—жуан езулік: тот-тат, сұр-сыр, от-ат.
4) Жуан еріндік—жіңішке ... ... ... ... Жіңішке еріндік—жіңішке езулік: өн-ін, түр-тер, өт-ет.
6) Жіңішке еріндік—жуан езулік: түс-тас, өр-ар, өт-ат.
Бұдан тіл және ерін ... сөз ... ... бірдей екендігі байқалады. Дауыстылардың
сингармотиптеріжақтың қызметіне сай ... де, үш ... ... ... ... ( ДҚ ); 2) Ашықтар ( ДА ); 3) ... ( ДД ... ... ... ... ... ... топтары.
Тіл үндестігі
Дауыстылардың тілдің ... орай бір сөз ... ... ... не біріңғай жіңішке ыңғайласып, үйлесіп ... ... ... Тіл үндестігінің өзін ... ... ... керек
болады: Түбір тұрғысынан және түбір мен ... ара ... ... ... ... түбір сөздер буын құрамына қарай
көбіне бір ... екі ... үш ... қала ... төрт-бес буынды
болады. Соның өзінде көп буынды ... ... ... мен ... ... ... қазіргі қазақ
тіліндегі қосымшалар ... ... ... ... ... ... түбірдің соңғы буыны жуан болса, ... да жуан ... ... ... жіңішке буынды түбірге жалғанатын қосымша да жіңішке ... ... ... ... ... ... түбірдің соңғы буынына тәуелді болмай, өз
қалпын ... ... ... ... да ... Олар:
— бан: мейір-бан. — қар: ... гер: ... ... ― кер, гер: ... дар: ... ... — кеш: ... түйе-кеш.
— еке: ағ (а) –еке, Қас-еке. — көй, гөй: ... жан: ... ...... ... пайда-
күнем.
— кент: Шым-кент, Сүт-кент. — қой: ... ... қор: ... мансап-қор.
— мар: тіл-мар, діл-мар.
— маш: тіл-маш.
— нікі, ... ... ... ... студент-тікі.
— паз: өнер-паз, әсем-паз.
— пен,-бен, мен: ат-пен, қағаз-бен, ... ... ... ... тал: ... өсім-тал.
— уар: тіл-уар, сөз-уар.
— хана: дәрі-хана, кітап-хана.
Көмектес септік—бертінде жазу-сызу өріс ала ... ... ... ... Жуан-жіңішке варианталдымен ... тән. Ол ... ... ... ұзақ қолданудан, дамудан өтуге тиіс.
а) а,рк, нк, кс, кт ... ... ... ... ... жіңішке түрінде жалғанады.Мысалы, парк-ке, банкі-ге.
ә) Х әрпіне біткен ... ... әр ... жуан ... ... ... тарих-тың.
б) ль әріптеріне біткен бір ... ... ... ... ... үндестігі
Дауыстылардың бір сөз ... ... ... ... үйлесіп келуін ерін үндестігі дейді. Бұл заң ... ... ... ... ... ... ... буындарында да
еріндіктер тұруға тиіс. Сөздің басындағы немесе ... ... ұ, ү, у, о, ө ... және екі дауыстының ортасында
келген у ... ... ... ы, і ... өзгертіп, ұ, ү-
лерге ... ... ... ... ... ... буындарда біртіндеп әлсірей береді. ... ... ... ... буыны ү-ге ұқсап, соған жуық ... ... ... ... ... күмүсің. Қазіргі кезде бұл ... ... ... ... ... оқу ... алып барады,
әсіресе екінші буындағы е дыбысы э ... ... ... ... ... бір ... бұрын қазақ тілінде ерін ... ... ірі ... ... , П.М.Мелиоранский т.б.
ғалымдардың еңбектерінен жақсы көруге болады. ... ... ... ... тюрских наречи » деп аталатын даңты еңбегінде қазақ
сөздерін мол ... ... ... сөздіктің бір артықшылығы
сөздер орыс алфавиті негізінде ... Ал араб ... ... ... ерін ... ... ... қиын
болатын. Тек еріндік дауыстылар ғана ... қос ерін у ... ... ... ... дауыстыларға азды-көпті әсер етеді. Мұны
кезінде В.В.Радлов та, П.М. ... де ... ... ... ... жолмен зерттеп жүрген ғалым Ә.Жүнісбеков
сингорманизм ... « соны ... » ерін ... ... тап ... ... тіліндегі ерін үндестігін көпшіліктің
айту практикасына негіздейтін болсақ, былай ... ... ... ... ... ... ... келесі буында
е, ы, і әріптері ұшыраса, онда е әрпі ө ... ы әрпі ұ,і әрпі ... ... Сонда еріндік бір буынды сөздерге қосымшалар көбіне
еріндік болып ... да, ... ... ... ... болады деп ұғу керек. Үшінші, төртінші буында ... ... да, ... кезінде олардың таңбасының ... ... ... ... ... ... азды-көпті әсері
болады деген сөз: өлөңдері, өзөндерге, ... ... Қос ерін үнді у ... бір ... ... ... ... болып келуін талап етеді, яғни ол ... әсте ... тұра ... ... да ... ... ... жері, шірі сияқты соңы ы, і ... ... ... ... ... ... ы, і дыбысы ұ-ға , ү-ге
айналып ктеді. Мысалы, жасұу—жасу, ... ... ... ... ... ... дауысты және
дауыссыз дыбыстардың бір-біріне ... ... ... айтылуы.
Дауыстылар мен дауыссыздардың және ... ... ... ... ... ... нәтижесінде қалыптасқан
заңдылық бар. ... ... ... ... негізінен
дауыстылар дауыссыздарға күштілік жасап, өз ықпалын жүргізеді, ... ... және ... ... өзіне бейімдеп тұрады. Дауыстың
қатысы жағынан ... ... тұр деп ... ... ... ... әсері дегенде, әсіресе тілдің
қалпы жағынан ... етер ... айту ... Яғни ... ... жуан не жіңішке ... ... ... ... ... дауыссыздар да ... ... әсер етіп ... алайда оларды өзгертуге ... ... Тек, қ,ғ ... өз ... ... жуан ... талап етеді. Морфемалар жігінде ... мен ... ... ... мен дауыстылар қатар келген кезде
әрқашан дауыстылар ... ... да, ... ... орын тәртібімен байланысты болады:
1. Дауысты мен дауыссыздың үндесуі ( ... ... ... мен ... ... ( ... ).
Дауыстылар мен дауыссыздардың үндесуі
Сөздің ... ... ... ... онда оған жалғанатын
қосымша тек ... ... ... ... ... мен ереже, зерттеулерде осы аксиомаға ... ... де ... Олар:
а) бу, су, ту, ми, қи, ине, ... у, ... уық ... у, ... дауысты дыбыстар деп ... « ы, і ... ... ... ... райдың у
жұрнағы жалғанғанда і, ы дыбыстары ... ... ... ... ... дауыстылар мен көрші тұрып
айтыла алатын ... ... Үнді ... ... л, м, н, ң ... ... жұрнақтар да басталады және олар ... ... ... береді терезе-міз, терезе-лер, терезе-ңіз, терезе-ні, ойла-н, ал-
ма.Ал р, й, у ... тек ... ғана ... ... ... ... дауыстылар мен еркін қатар тұрып айтыла береді
және ... ... ... Бұл ... ... ... гөрі ... басым болуымен байланысты.
ә) Ұяңдардан тек г, ғ, д дыбыстарынан ... ... ... ... тұра ... ... жылқы-ға, қала-ды. Ал
сөз басында ұяңдардан ... ... ... қара ... қара ... ... ... дауыстыға біткен сөздерге қатаң дуыссыздан ... ... ... ... с және ш қатаңдарынан
басталатын қосымшалар бұл ... ... де, ... ... ... тұра береді. Олар: -сы, -сі, -сың, -сің, -сыз, ... -са, -се, -сын, -сін, -шы, -ші, -ша, -ше, -ш, -шық, -шік. ... ... ... ... ... ... -т, -тай. Қатаң с және
ш дауыссыздарынан басталатын қосымшаларды ерме ... ... ... біткен сөздерге басқы дыбысы қатаңдардан басталатын
қосымшалар жалғанбайдыдейтін ... ең ... ... қ, к, ... ... мен дауыстылардың
үндесуі
Қазіргі қазақ тілінде б, в, г, ғ , д ... ... бәрі де ... ... тұра ... және ... басталатын қосымшалар ретіне қарай жалғана ... ... ... ... келесі морфеманың басында ... ... ... ... үш ... бар. ... к, п.
Түбір соңындағы ... қ, к, п ... ... ... ... ғ, г, б ... ... Олар түбір мен
қосымша аралығында. Бір қарағанда бұлжымастай көрінетін осы ... да ... ... бұл ... ... жарқ ... жарқыл, күңк етті.
ә) Екінші буынындағы қысаң дауыстылар түсіп қалған ... ... ... ... ... Сын есім тудыратын -ы жұрнағы жалғанғанда: ... ... ... -ов, -ев ... ... ... ... жалғауы жалғанғанда екі ... ... ... ... ... регрессивті ықпалынан ... және бір ... бар, оның ... бір-ақ сөзде кездеседі: ... ... ... соңы ... п ... ... оған
көсемшенің -ып, іп жұрнағы ... ... ол үнді у ... ... бып, біп, пып, піп ... морфемалар
жігінде де ұшырайды: қабы-п, қарбы-п, ілбі-п. Көсемше формалы ... ... ... ... тіркескенде қатаң п-ның ұяндануы
занды: жазыб-жібер—жазып-жібер, айтыбжібер—айтып жібер.
Қарапайым ... ... ... ... айту ... ... бунақта қатаң п және көмекші ... ... і ... мүлдем түсіп қалады: айтыжбер—айтып ... ... ... ... ұяң з-ға ... ... ... мүлдем
түсіп қалады да, з регрессивті ықпалға ұшырап ж-ға ... ... ... ... ... с, ... ... с шы-ға жуықтайды: кешіжберші—кесіп
жіберші, тошұжберші—тосып жіберші.
Тіпті соңғы буындағы ... ... ... ... ... де ... кедергі келтірмейді: қожжаурұн—қозы
жаурын, еққыз—екі қыз. Ал екі ... ... к, ... басталатын
сөздермен үндесуі өз алдына: еккүн—екі күн, екқатар—екі ... ... ... ... ... ... жақтан біріне-бірінің ұқсауы, бейімделуі, өзара
тріл табысуы. ... да ... ... қатысы және
артикуляциясы ... ... ... ... ... ... үшке бөліп қарауға болады:
1. Прогрессивті ассимилияция
2. Регрессивті ассимилияция
3. Тоғыспалы ... ... заңы ... ... ... соңғы
дауыссыз дыбысы кейінгі морфеманың басқы ... ... ... ықпал етіп игеріп тұрады. Бұл, әсіресе сөз бен
қосымшаның ... ... ... яғни қосымшаның басқы дыбысы
түбірдің соңғы ... ... ... ... ... Үнді ... сөзді аяқтап тұра алады және ... ... ... кейінгі морфеманың тек ұяң, үндіден
басталуын талап ... ... ... ... ... ... с және ш ғана бұл ... көнбейді. Өзгеғлік етістіктің қатаң
т жұрнағы да соңы л, н, р, й ... ... ... ... ... жөнел-т, қызар-т, түрлен-т. Ал бунақтағы
кейінгі т сөздің ... ... қ, к ... ... болса,
өзінен бұрынғы сөздің соңындағы үнділердің ... ... ... ... Бұл ... бірер кірме, қосымшаның басында
кездесетін к, қ ... ... -қор, -қой, ... ... ... ұяң дауыссыздардан тек ж, ... ғана ... ... Оның ... ж ... ... ... санаулы-
ақ.Бұл ұяңдарға біткен сөздерге дауыссыздардан басталатын ... және үнді ... ... сөз соңындағы ұяңдардың
прогрессивтік ықпалынан ... ... ... қ және к ... ... ... тек с, ш дыбыстарынан басталатын ерме
қосымшалар ғана қосыла ... ... ... бәрі де ... ... тұра ... ... қатаңдар өзіне кейінгі морфемалардың тек ... ... ... ... ... мен ... ... прогрессивті ықпалынан п.б. ... ... Соңы ... ш-ға ... ... с ... ... жалғанса, с дыбысы ш-ға алмасады. Бұл екі ... ... ... ... ... қатар келген ш, с дыбыстары
алмасуға ұшырамайды.
Ал ... ... ... ... азды-көпті прогрессивті
ықпалы болады.
а) Бунақтағы сөздердің алдыңғысы қатаңдарға аяқталып, ... ... б, ғ, г ... ... онда олар ... айтылады:
ешқалам—еш ғалым, көппала—көп бала.
ә) Бунақ ішінде тж ... ... ж ... ш-ға ... ... ... етженді, итшанды—ит жанды.
б) сондай-ақ сд, тд, шд қатар ... ... ... ... ... ... арба, үштөс—үш дос.
в) қатаң дауыссыздарға аяқталған ... соң да ... ... д ... ... де, ... ... де.
Регрессивті ассимилияция заңы бойынша алдыңғы дауыссыз ... ... ... ... ... ... ... етіп тұрады. Алайда бұл ... ... ... басында
кездесетін с, ш қатаңдары көне бермейді.
1) Үнді дауыссыздар да ... ... ... ... ... да, ... ықпал етіп тұрады. ... ... ... ... ұшырамайды. Ал ... ... ... ... дыбыс бар. Ол—тіл алды н. Ол
Мынадай ... ... ... ... ... Соңы н дыбысына біткен ... тіл арты ғ және ... ... ... ... кезде тіл алды ... ң ... ... ... күн-ге, жөңгө-- жөн-ге, сеңген—сен-
ген.
ә) соны н дыбысына біткен сөздерге ... ... б, ... ... онда тіл алды н қос ерін м ... қаммен—қан-мен, қамбады—қан-бады, айтқаммен-айтқан-мен. Алдыңғы
сөз н ... ... ... сөз п ... басталса, тіл алды
н ... қос ерін м ... ... ... ... пида.
2) Үнділерден қазақ тілінде з және ... ғана ... ... Оның ... ж ... ғана ... морфеманың құрамында
ұшырайды, ал з дыбысы ... ... Бұл ... ... да ... Алдщыңғы морфема з, ж дыбыстарына бітіп,
кейінгі ... с, ш және з, ж ... ... ... ықпалдың нәтижесінде бірспыра дыбыс алмасулары ... ... ... ассимилияция мынадай болад:
а) Алдыңғы ... з ... ... ... ... ... ... онда з қатаң тс дыбысына ... ... ... ... ... ж ... басталса, алдыңғы морфеманың
соңындағы з дыбысы ж ... ... Бұл сөз бен ... ... ... жыл, божжорға—бозжорға.
б) кейінгі морфеманың басындағы ш дыбысы ... ... з ... ш ... ... ... ... морфеманыңт т басындағы с ... ... ... ұяң ж ... ... ... ... дауыссыздардың бәрі де сөзді ... тұра ... ... ... кезінде алмасуға икемділері к, қ, п,
с.
а) Алдыңғы ... қ, к, п ... ... кейінгі морфема
үнді және ұяң д, ж, з ... ... онда сөз ... қ,
к, п ұяңданып, ғ, г, б ... ... ... ... көбжер—көп жер.
ә) алдыңғы морфема с дыбысына бітіп, ... ... ш ... с ... ш ... ... башшы—басшы, ойлашы—ойласшы.
Тоғыспалы ассимилияция—морфемалар аралығында қатар ... ... ... ... ... ... ал ... дыбыстың алдыңғы дыбысқа артикуляциялық ... ... ... ... де ... ... тоғыспалы
ассимилияция дейміз. Яғни тоғыспалы ... ... ... әрі ... әрі регрессивті ассимилияцияға ... Бұл екі ... ... ... оның ... сөз бен сөздің
аралығында кездеседі.
1. Алдыңғы сөз үнді н ... ... ... сөз қ ... к
қатаңдарынан басталса, онда нк және нқ түріндегі дыбыс тіркесі
нғ, нг ... ... ... сөз с ... бітіп, ткейінгі сөз ж дыбысынан
басталса, онда ... ... де ш ... мен ... ... ... қос шқысқарып та айтылады: ... бір ... ... арасында болады. Біркелкі
дыбыстардың немесе өз ара ... ... әр ... ... сәл ғана ұқсас ... ... ... ... комбинаторлық өзгерістерінің бір түрі ... ... « Шығу ... молла түрінде дыбысталатын
сөз ... ... ... молда түрінде ... Бұл ... үнді л ... ұяң д ... ... ... ... нәтижесі» деп қарайды. Молда деп айту ... үшін ... ... еді, ал ... ... ... ... емес, табиғизаңдылық болса керек. Тілдегі эпентеза,
гаплология, метатеза ... осы ... ... пайда
болған. ( С.Мырзабеков ). Диссимилияция—ассимилияцияға қарама-қарсы
құбылыс. ... ... ... әр басқа дыбыстар ... өз ара ... ... болып үндессе, диссимилияция құбылысы
бойынша біркелкі немесе өз ара өте ... ... ... әр ... өз ара ... аз дыбыстар болып өзгереді. Мысалы, ... ... ... ... ... осы аталған диссимилияция
құбылысының нәтижесі. ( ... ... ... С. ... « ... тілі ... Алматы, 1998ж.
2) С.Мырзабеков « Қазақ тілінің дыбыс ... ». ... ... К. Аханов « Тіл білімінің негіздері »
4) Б.Қапасова « ... тілі ». ... ... « Шың » ... 2006ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сингармонизм, Үндестік заңы6 бет
Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды6 бет
Қазақ тілінің лексикалық, фонетикалық жүйесі туралы11 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Қосарлы дауыссыз дыбыстар және олардың емлесі5 бет
Абай үшкілі12 бет
Жұбан Молдағалиев4 бет
Қазіргі қазақ, өзбек және түрік тілдеріне ортақ араб сөздерінің қолданылу ерекшеліктерін анықтау, оған тілдік тұрғыдан жан-жақты сипаттама беріп, салыстыру арқылы аталған түркі тілдерінің даму, қалыптасу тарихындағы алатын орнын көрсету133 бет
Қазақ тіліндегі буын үндестігі 8 бет
Бастауыш сыныптарда үндестік заңдылығын үйретудің жолдары63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь