«Сауда фирмаларының тауар қозғалыстарын есепке алу» бағдарламасын әзірлеу

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1. Тауар қозғалысының ақпараттық жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6
1.1 Ақпараттық жүйе құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Өнідірістік шығын сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 16
1.3 Шағын және орта бизнес ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 34

2. Сауда фирмаларының тауар қозғалыстарын есепке алуды автоматтандыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
46
2.1 Тауардың мәні мен мағынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 46
2.2 Бағдарламалық құрылымды сипаттау ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 68
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 69
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 70
КІРІСПЕ

ХХ ғасырдың соңғы үш он жылдығы білім көлемінің және қоғамда айналымдағы ақпарат ағындарының бұрын болып көрмеген өсімімен сипатталады. Бұл күндері бұл ағындардың қуаты мен динамикасы соншалықты, оларды адам баласы қазіргі информатика құралдары мен жаңа жоғары тиімді ақпараттық технологияларды пайдаланған жағдайда ғана меңгере алады.
Нарықты жинақты зерттеу ереже бойынша , тауарды зерттеуден басталады, өйткені тауарды нәтижелі пайдалану, тұтыну қасиеті, тұтынушы сұранысы т.с.с осыған тікелей байланысты. Тауар мұқтаждықты не тұтынысты қанағаттандыруға назар аудару, иелену, пайдалану не тұтыну үшін нарыққа ұсынылатын барлық зат.
Тауар- нарықтағы ең маңызды элементтердің бірі болып табылады. Әрбір жаңа тауар нарыққа шыққанда жоғары қажеттілікке жауап бере алуы керек. Қазақстанда «тауар» ұғымы тым ерте дүниеде пайда болған. Ол көшпелі түрік тайпаларынан алынған және сөзбе – сөз алатын болсақ «мүлік» «жақсылық» мағынасын білдіреді. Адам қызметінің нәтижесі бола алатын өнім тауар сөзіне ие бола алады. Экономикалық ойдың қазіргі өкілдері «тауар» ұғымын басқаша айтады. Тауар экономикалық игілік ретінде қарастырылып және шектеулі мөлшерде барлығын айырбас үшін арналғандығын айтуға болады. Экономикалық теорияда «тауар» сөзі ерекше мәңге ие.
Қазіргі өмірді жаңа тауар түрін ойлап табу мен өндіру кәсіпорынның өркендеуіне шешуші болып ...
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Михеева Е.В. Практикум по информационным технологиям в профессиональной деятельности. - М. : Издательский центр «Академия», 2006.
2. Рагулин П.Г. Теоретические основы информационных технологий. Учебное пособие. - Владивосток: Изд-во Дальневост. Ун-та, 2004.
3. Семенов М.И., Трубилин И.Т., Лойко В.И. Барановская Т.П. Автоматизированные информационные технологии в экономике. - М.: Финансы и статистика, 1999.
4. Петров В.Н. Информационные системы. – СПб.: Питер, 2002.
5. Фаронов В.В. Программирование баз данных в Delphi 7: Учебный курс. – СПб.: Питер, 2004 - 464 с.
6. Карпова Т.С. Базы данных: модели, разработка, реализация. - СПб.: Питер, 2001. - 304с.
7. Архангельский А.Я.Программирование в Delphi 7. -М.: ООО ォБином-Пресс, 2003 г. — 1152 с.: ил.
8. Стивене Р. Delphi. Готовые алгоритмы / Род Стивене; Пер. с англ. Мерещука П. А. - 2-е изд., стер. - М.: ДМК Пресс ; СПб.: Питер, 2004. - 384 с.: ил.
9. Фаронов В.В. Программирование баз данных в Delphi 6. Учебный курс. – СПб, Питер, 2002. - 352 c.
10. Фаронов В.В. Delphi 6. Учебный курс. – М.: Изд. Молгачева С.В., 2001. - 672 c.
11. Шпак Ю. А. Delphi 7 на примерах/Под ред. Ю. С. Ковтанюка — К.: Издательство Юниор, 2003. - 384 с., ил.
12. Бычкова С.М., Фомина Т.Ю. Аудит операций с основными средствами //Аудиторские ведомости. – 2005. - N 10
13. Волошин Д.А. Изменения в учете основных средств // Главбух N 12, 2003. с. 22-25.
14. Резников В.В. Способы начисления амортизации основных средств //Главбух. – 2003 - № 20. -с. 14
15. Табалина С.А. Аудит основных средств //Финансовые и бухгалтерские консультации. – 2003. - N 1
16. Лия Купчина. Управленческий учет помогает увеличить прибыль компании. АКДИ "Экономика и жизнь", 1998.
17. Бычкова С.М., Фомина Т.Ю. Аудит операций с основными средствами //Аудиторские ведомости. – 2005. - N 10
18. Волошин Д.А. Изменения в учете основных средств // Главбух N 12, 2003. с. 22-25.
        
        |МАЗМҰНЫ                                                                  |
| ... ... | |
| | ... ... ... ... |6 ... | ... ... жүйе |6 |
| ... |
| |..... | ... ... ... |16 |
| ... |
| |.. | ... ... және орта ... |34 |
| ... | |
| | | ... Сауда фирмаларының тауар қозғалыстарын есепке алуды | ... ... | ... |Тауардың мәні мен |46 |
| ... |
| |.... | ... ... ... ... ... ... |68 ... ... | ... ... ... |69 ... | ... |70 |
КІРІСПЕ
ХХ ... ... үш он ... ... ... және ... ... ағындарының бұрын болып көрмеген өсімімен сипатталады.
Бұл күндері бұл ағындардың қуаты мен динамикасы соншалықты, ... ... ... информатика құралдары мен жаңа жоғары ... ... ... ... ғана ... алады.
Нарықты жинақты зерттеу ереже бойынша , тауарды ... ... ... ... пайдалану, тұтыну қасиеті, тұтынушы сұранысы т.с.с
осыған тікелей байланысты. Тауар мұқтаждықты не ... ... ... иелену, пайдалану не тұтыну үшін нарыққа ұсынылатын барлық
зат.
Тауар- нарықтағы ең маңызды элементтердің бірі ... ... ... ... ... шыққанда жоғары қажеттілікке жауап бере алуы керек.
Қазақстанда «тауар» ұғымы тым ерте дүниеде пайда болған. Ол ... ... ... және сөзбе – сөз алатын болсақ «мүлік» ... ... Адам ... ... бола ... өнім тауар сөзіне
ие бола алады. Экономикалық ойдың қазіргі өкілдері «тауар» ұғымын басқаша
айтады. Тауар экономикалық ... ... ... және шектеулі
мөлшерде барлығын айырбас үшін арналғандығын айтуға болады. Экономикалық
теорияда ... сөзі ... ... ... ... жаңа ... ... ойлап табу мен өндіру кәсіпорынның
өркендеуіне шешуші болып саналады. Сонымен бірге, шетел ... ... ... отыр, коммерциялық табыстар тауарды ойлап табу үшін ... ... ... және ... ... 60 ... жаңа ... зерттеп
білуді және соның ішінен нарықтың болашақ талабына жауап бере алатынын
дұрыс таңдап алу ... ... ... зерттеу ереже бойынша, тауарды зерттеуден басталады,
өйткені тауарды нәтижелі пайдалану, тұтыну қасиеті, тұтынушы сұранысы т.с.с
осыған тікелей ... ... ... не тұтынысты қанағаттандыруға
назар аудару, иелену, пайдалану не ... үшін ... ... ... технология алыпсатарлардың «кәсібіне» де тосқауыл қояры
сөзсіз. Оның үстіне, бұл қолға алып ... ... бір ғана ... ... жою ... жүйелі әрі кешенді жұмыстар атқару.
Қазіргі кезде ақпараттардың толассыз көбеюі салдарынан мәліметтер қоры
технологиясын кез-келген мекеме мен ... ... ... ... ... қорының қазіргі заманғы технологиясында мәліметтер ... оның ... ... ... қамтамасыз етуді арнайы
бағдарламалық аспаптардың көмегімен ... ... ... ... қорын басқару жүйесі (МҚБЖ).
Қазіргі кезде компьютерлік техниканы пайдаланбай жұмыс жасайтын сала жоқ
деуге болады. Ал компьютерді пайдалану технологиясының жұмыс ... ... ... ... ... ... ... бірі- жұмыс жасауға
қажетті берілгендер қорын ... ... ... ... кездестіретін
нәрселеріміздің барлығы қандайда бір қордың элементтері болып саналады.
Берілгендер қорымен жұмыс істей білу ... ... ... ... ... ... біріне айналды. Сондай-ақ бұл саладағы
мамандарға барлық уақытта жұмыс табылады деп айтуға да ... ... ... ... ғасыры. Сондықтан да біздің
өмірімізбен байланысты ... ... ... ... құнды ақпарат көзіне айналып, компьютер деген ... ... ... ... ... ... ерекшелігі үлкен
көлемдегі материалдық және ... ... ... ... ... ... ... ақпарат болып табылатын
информациялық экономикаға ... ... ... ... ... ... ... бірі
–тауар және оларды өткізу мәні, есептелуі, ... және ... ... негізгі мақсаты – тауар және оларды өткізу мен оны
есептеу, түгендеу тәсілдері туралы мәлімет беру.
Диплом ... ... ... ... мұқтаждығын не
тұтынысты қанағаттандыруына назар ... ... ... не тұтыну үшін
нарыққа ұсынылатын барлық ақпаратты көрсету
Диплом жұмысының мақсаты Сауда фирмасының ... ... ... ... оны ... ... ... үшін не қажеттігі, оның
техникалық сипаттамасы, экономикалық негізделген баға ... ... ... құрылымы:
Диломдық жұмыс екі тараудан тұрады. Бірінші тарау теориялық мәліметке
арналған. Ол «Тауар қозғалысының ... ... деп ... 1-ші ... тақырыпшадан тұрады. Ақпараттық жүйе құрылымы, Өндірістік шығын
сипаттамасы, Шағын және орта ... ... ... ... орындалатын жұмыстың сипаты берілген. Бұл тарау Сауда
фирмаларының тауар қозғалыстарын есепке алуды ... деп ... екі ... ... ... мәні мен негізгі түсінігі және
бағдарламалық комплексті сипаттау
Сонан соң қорытынды, әдебиеттер тізімі және қосымшалар ... ... ... ... ... Ақпараттық жүйе құрылымы
Қазіргі заманғы компьютерлік технологиялардың қолданылуы экономика мен
әлеуметтік салаларға көптеген жаңа мүмкіндіктер ... ... ... жүйе ... ... ... ... тұратын
күрделі аппараттық-программалық комплекстерді сипаттайды. ... ... ... және ... ... ... орны ерекше болып
табылады. Жалпы жүйе көптеген жергілікті және глобальды есептеу желілерінің
комплексі түрінде анықталады. Көптеген қазыналық ... ... ... ... ... және телекоммуникациялық құрылғылар қолданылады.
Жаңа технологиялардың дұрыс пайдаланылуы ... ... ... ие ... алғы ... бірі ... ... жүйесі – жеке бөлім мен элементтерге бөлуді қажет ... ... ... жүйеге істей алмайтын нәрсені жеке элементтерге
бөліпістей алуға болады. Жүйе элементтері мен ... ... ... ... ... ... ... анық болса, соғұрлым жүйені функциялау мен
құру үрдісі ... ... ... ... элементтер, өзінің алатын орнына қарай
функционалдық және жабдықтайтын болып екіге ... ... ... – ішкі жүйе мен ... ... және ... ... бөлімін
құрайтын құрылымнан құралған жиынтық. Функционлды бөлім ішкі жүйе қамтылған
кешен жиынынан тұратын ... ішкі жүйе ... ... ... жүйе – ... ... бойынша бөлінген жүйенің салыстырмалы тәуелсіз
бөлігі.
Әрбір кіші жүйе кешен жиынына бөлінуі мүмкін. Кіші жүйе – ... ... жеке жүйе ... Кешендер жиыны – нақты белгі бойынша
топталған жиын.
Ақпарат ... ... ... ... ... ... автоматтандырылған түрде орындалуы.
АЖ – құрылымы ішкі ортамен байланысын анықтайтын ішкі ... ... ... ... түрдегі тұрақтылығы және жеке жүйе
астары элементтерімен байланысты.[1]
Ақпараттық ресурстар дегеніміз – бір ... ... ... ... ... табылатын мәліметтер жиынтығын айтамыз. ... ... ... ... және ... мәліметтер массиві мен кіру
құжаттары жатады.
Әлемдік ... ... ... ... ... ... ... мәселелерінің жинағындағы қоғамды ақпаратпен
жабдықтау басты мәселелерінің біріне жатады.
Ақпаратпен жабдықтау концепциясының ... ... ... дамуына ... және ... ... әсер ... жете түсіндіру болып табылады.
Ақпарат жүйесі – жеке бөлім мен элементтерге бөлуді қажет ... ... ... ... ... ... нәрсені жеке элементтерге бөліпістей
алуға болады. Жүйе элементтері мен ... ... ... әрі ... ... ... анық болса, соғұрлым жүйені функциялау мен ... ... ... ... құрушы элементтер, өзінің алатын орнына қарай
функционалдық және жабдықтайтын ... ... ... ... ... – ішкі жүйе мен кешен ... және ... ... бөлімін
құрайтын құрылымнан құралған жиынтық. Функционлды бөлім ішкі жүйе қамтылған
кешен жиынынан тұратын ... ішкі жүйе ... ... ... жүйе – ... ... ... бөлінген жүйенің салыстырмалы тәуелсіз
бөлігі.
Әлемдік бірлестіктегі, дәлірек айтқанда әлемдік нарықтағы Қазақстан
Респувликасының ... ... ... қоғамды ақпаратпен
жабдықтау басты мәселелерінің біріне жатады.
Ақпаратпен жабдықтау концепциясының ... ... ... ... ... және ақпарат
технологиясының үдемелі әсер етуін жете түсіндіру болып табылады.
Аталған ... ... ... ... ... сондай-ақ олардың
құны да жоғары болғандықтан, көптеген ... ... ... және
бағдарламалық қамсыздандыру компаниялары өздерінің ұсыныстарымен шығып
отырады. Әрбір мекеменің автоматтандыру ... ... осы ... яғни ... ... ... өздерін қанағаттандыратынын
таңдау проблемасы тұрады. Мекемелер желісі жүйеге мынадай негізгі екі талап
қояды: ... ... ... және ... ... қойылатын кейбір талаптарға қарамастан,
әрбір мекеме өзінің ішкі ... ... ... ерекшеліктерімен
дараланады. Бірақ көбінше мұндай іс-әрекеттерді орындауға арналған
ресурстар олардың өздерінде ... ... Өз ... шешу үшін ... ... көмегіне жүгінеді.
Жүйе - әртекті элементтер жиынының қойылған ... ... ... және ... ретінде бір ... ... ... ... түсінігі болады. Жүйелер өзара құрамы
бойынша және ... ... ... ... айтарлықтай
ерекшеленеді.
Жүйе деп компьютердің ақпараттық ... ... ... нақты
қолданбалы есептерді шешуге, құжаттарды жүргізудің қосымша процедураларында
және есептеулерді басқаруда қолданылатын ... ... ... Жүйе ... ... сөзін қосатын болсақ, оның құрылуымен
функциялану (іс-қимыл жасауы) мақсаты бейнеленеді. Ақпараттық жүйе – қандай
да бір ... ... ... ... ... өңдеу, іздеу, жаңарту,
енгізу және шығарып беру жүйесі.
Олар, сонымен ... ... ... және жаңа ... құруға
көмектеседі. Яғни, ақпараттық жүйе дегеніміз қойылған ... ... ... ... ... беру және т.б-лар үшін қолданылатын
құралдар, әдістер және персональдың өзара ... ... ... ... ... ... ... ақпаратты өңдеуде қолданылатын
негізгі ... ... ... қолданылып ұсынылады. Ірі ұйымдарда
ақпараттық жүйенің техникалық қорларына, құрамына дербес компьютерлермен
қатар Mainframe ... ... ... Э.Е.М ... ... ... үшін адам ... маңызы өте жоғары, яғни өндірілетін ... ... адам ... ... асырылады. Компьютерлермен ақпараттық
жүйелер арасындағы ерекшелікті түсіну өте маңызды ... ... ... ... жабдықталған компьютерлер ақпараттық жүйемен
техникалық қорлар үшін негізгі құрал болып саналады.[1]
Ең алғашқы ... ... ... ... ... Олар есептерді
өңдеу үшін қолданылатын және ... ... ... ғана ... ... Бұл жылдары ақпараттық қағаз-құжаттарын
дайындауға кететін уақытпен шығындарды азайтуға көмектесті. 60-жылдары
ақпараттық ... ... ... ене бастады. Олардан алынған ақпарат
көптеген параметрлер бойынша уақытылы есеп берушілер үшін ... ... ... ... тек жалақыны есептеу, өңдеу ғана
емес, ... ... ... асыруға қабілетті кең ... ... ... болады. 70-жылдары 80-жылдардың басында
ақпараттық жүйелер шешім қабылдау ... ... ... ... ... ... ... кеңінен қолданыла бастады.
80-жылдардың соңында ақпараттық жүйелерді қолданылу концепциясы тағы да
өзгерді. Олар ... ... ... айналып кез-келген кәсіби
ұйымдардың барлық деңгейінде ... Осы ... ... ... ... ... бере отырып, ұйымдарға ... ... жаңа ... ... ... ... ... өтуге сенімді серіктестермен келіссөз жүргізуге төмен баға бойынша
өнім шығарылымын ұйымастыруға т.б-ға көмектесті.
Аталған жүйелерге ... ... ... ... ... ... да жоғары болғандықтан, көптеген компьютерлік техника шығарушы және
бағдарламалық қамсыздандыру ... ... ... ... ... ... ... бөлімінің алдында осы мәселені
шешу, яғни көптеген ... ... ... ... ... тұрады. Мекемелер желісі жүйеге мынадай негізгі екі талап
қояды: коммерциялық ақпараттың қауіпсіздігі және ... ... ... ... ... қарамастан,
әрбір мекеме өзінің ішкі мәліметтерін өңдеудің өзіндік ерекшеліктерімен
дараланады. ... ... ... ... орындауға арналған
ресурстар олардың өздерінде табыла бермейді. Өз мәселелерін шешу үшін ... ... ... жүгінеді.
Жүйе - әртекті элементтер жиынының қойылған мақсаттарға жету
барысында ... және ... ... бір ... ... ... ... түсінігі болады. Жүйелер өзара құрамы
бойынша және бастапқы ... ... ... айтарлықтай
ерекшеленеді.
Жүйе деп компьютердің ақпараттық ... ... ... ... есептерді шешуге, құжаттарды жүргізудің қосымша процедураларында
және есептеулерді басқаруда қолданылатын көптеген бағдарламаларды алуымызға
болады. Жүйе ... ... ... қосатын болсақ, оның ... ... ... мақсаты бейнеленеді. Ақпараттық жүйе – қандай
да бір объектіні басқаруға қажетті ақпаратты жинау, өңдеу, іздеу, жаңарту,
енгізу және ... беру ... ... ... ... ... және жаңа өнімдерді құруға
көмектеседі. Яғни, ақпараттық жүйе дегеніміз қойылған мақсаттарға ... ... ... ... беру және ... үшін ... әдістер және персональдың өзара байланысқан жиыны. ... ... ... дербес компьютердің, ақпаратты ... ... ... ... ... ... ... Ірі ұйымдарда
ақпараттық жүйенің техникалық қорларына, құрамына дербес ... ... ... ... ... Э.Е.М ... ... жүйенің
құрылуы үшін адам рольінің маңызы өте жоғары, яғни ... ... ... адам ... жүзеге асырылады. Компьютерлермен ақпараттық
жүйелер арасындағы ерекшелікті ... өте ... ... ... ... ... ... компьютерлер ақпараттық жүйемен
техникалық қорлар үшін негізгі құрал болып саналады.
Ақпараттық ... ... ... ... және ... ... принцпінің негізінде тұрғызылады және
басқарылады;
- Ақпараттық жүйелер ... және ... ... ... ... жүйені тұрғызу барысында жүйелік тұрғыны қолдану қажет
етіледі;
- Ақпараттық жүйенің өнімі болып шешімін ... ... ... ... ... жүйені ақпаратты өңдейтін адам-компьютерлік жүйе ретінде
қабылдау керек.
Қазіргі кездегі ақпараттық жүйе ... ... ... ... жүзеге асатын жүйе түсінігі ретінде қалыптасып келеді.
Жалпы жағдайда ... ... ... ... да ... болады.
Ақпараттық жүйенің жұмысын түсіну үшін алдымен оның ... ... ... кейін жүзеге асырылатын ұйымдастырылған ... ... ... ... ... ... үшін компьютерлік ақпараттық
жүйе мүмкіндіктерін анықтау барысында келесі қадамдарды ... ... ... ... есептерінің құрылымдылығы;
2) Шешім қабылданатын фирма басқарылуының иерархия деңгейінің болуы;
3) Бизнестің кез-келген функциялық саласына жататын ... ... ... ... ... түрі.
Ақпараттық жүйелердің спецификалық күшіне байланысты, олардың
құрамындағы ең бір қажетті қасиеттерінің бірі оның ... ... ... функциясы – бұл жүйе ... ... ... ... береді. Ақпараттық жүйелердің сенімділік функциясы шығатын
нәтижеден көрінеді, себебі ол жай қасиеті ғана емес, жеке ... ... ие ... ... қойылған талапқа сай және нақты ... ... ... ... ... ... ... ақпарат арқылы, яғни
осы жүйеге қатысы бар мәліметтерден ... да бір ... ... ... ... ... ... ақпараттық жүйені ақпараттық обьектілердің
бірігуін қамтитын қандайда бір ақпарттық кеңістікті бейнелейтін ... ... ... ... келесі топтарға бөлеміз:
1) Ақпараттық-анықтамалық жүйелер. Олар ақпаратты ... ... ... ... ... ... ... Бұл қажетті ақпараттарды алу үшін желі ... ... ... ... ... ... беретін жүйелер. Олар обьектінің күйі мен жұмыс
тәртібі туралы ақпаратты беріп ... ... үшін ... ... ... эксперттік, интеллектуалдылық жүйелер;
4) Ақпараттық-басқару жүйелер. ... ... ... ... ... ... жеделдетіп тиімдеу жүйелері. Мысалы: ... ... ... сату ... ... ... есептеуіш жүйелер. Мекемелерді, кәсіпорындарды дамытудың
бірден-бірі қаржылық есептеуіш жүйелері. Ол жүйенің жұмысын жүзеге асыруға
алдына қойған ... ... ... ... ... 1С бухгалтерлік
есептеу жүйесін алуға болады.
Ақпараттық жүйелерді құру барысында ... ... ... ... бағдарламалық жасақтамамен мәліметтер қорына түседі. Сондықтан
бағдарламалық жасақтама өндірісі бүгінгі күннің дүниежүзілі экономиканың ең
ірі саласының біріне айналып ... ... ... ... ... болғандықтан, сондай-ақ олардың
құны да жоғары болғандықтан, көптеген компьютерлік техника ... ... ... ... ... ... шығып
отырады. Әрбір мекеменің ... ... ... осы ... яғни ... бағдарламалардың ішінен өздерін қанағаттандыратынын
таңдау проблемасы тұрады. Мекемелер желісі жүйеге мынадай негізгі екі талап
қояды: ... ... ... және ... ... қойылатын кейбір талаптарға қарамастан,
әрбір мекеме өзінің ішкі ... ... ... ... ... көбінше мұндай іс-әрекеттерді орындауға арналған
ресурстар олардың өздерінде ... ... Өз ... шешу үшін ... ... ... жүгінеді.
Жүйе - әртекті элементтер жиынының қойылған мақсаттарға жету
барысында біртоптас және ... ... бір ... ... кез-келген обьект түсінігі болады. Жүйелер өзара құрамы
бойынша және ... ... ... ... ... ... ... элементтерден тұратын әртүрлі мақсаттарды
жүзеге асыруға бағытталған бірнеше жүйелерді ... 1.1. ... ... тұратын жүйелерге сипаттама
|Жүйе ... ... ... бастапқы |
| | ... ... ... ... материалдар, |Тауарды |
| ... және т.б. ... ... ... және ... ... |
| ... ... ... және ... |
| |т.б. | ... ... ... беру|
|жүйе ... ... ... ... |
| |т.б. | ... жүйе ... ... ... |
| ... ... және |ақпаратты өндіру |
| ... ... және т.б. | ... жүйе ... өте кең таралған және көптеген мағыналы
мәндерге ие. Атап айтқанда, ол ... ... ... өте жиі ... деп ... ... ... айтуымызға болады, нақты
қолданбалы есептерді шешуге, құжаттарды жүргізудің қосымша процедураларында
және есептеулерді басқаруда қолданылатын ... ... ... Жүйе түсінігіне ақпараттық сөзін қосатын болсақ, оның құрылуымен
функциялану (іс-қимыл жасауы) мақсаты бейнеленеді. Ақпараттық жүйе – ... бір ... ... ... ... ... ... іздеу, жаңарту,
енгізу және шығарып беру жүйесі.
Олар, сонымен қатар, мәселелерді талдауға және жаңа өнімдерді ... ... ... жүйе дегеніміз қойылған мақсаттарға жету
барысындағы ақпараттарды сақтау, өңдеу, беру және т.б-лар үшін қолданылатын
құралдар, әдістер және ... ... ... жиыны. Қазіргі кезде
ақпараттық жүйені дербес ... ... ... ... ... ... ретінде қолданылып ұсынылады. Ірі ұйымдарда
ақпараттық жүйенің ... ... ... дербес компьютерлермен
қатар Mainframe (мэйнфрейм) немесе супер ЭЕМ енеді. ... ... үшін адам ... ... өте ... яғни ... ... ұсынылуы адам арқылы жүзеге асырылады. Компьютерлермен ақпараттық
жүйелер арасындағы ... ... өте ... ... ... Арнайы
бағдарламалық жасақтамалармен жабдықталған компьютерлер ақпараттық жүйемен
техникалық қорлар үшін негізгі құрал болып саналады.
Ең алғашқы ақпараттық жүйелер ... ... ... Олар ... үшін ... және электромеханикалық бухгалтерлік есептеу
машинасында ғана жүзеге асырылған. Бұл жылдары ақпараттық қағаз-құжаттарын
дайындауға ... ... ... ... ... ... ... қатысты өзгешелер ене бастады. Олардан алынған ақпарат
көптеген параметрлер бойынша уақытылы есеп ... үшін ... ... ... бұрынғыдай тек жалақыны есептеу, өңдеу ғана
емес, көптеген функцияларды жүзеге асыруға ... кең ... ... қажет болады. 70-жылдары 80-жылдардың басында
ақпараттық жүйелер ... ... ... ... ... ... бақылау құрамы ретінде кеңінен қолданыла бастады.
80-жылдардың соңында ... ... ... концепциясы тағы да
өзгерді. Олар ақпараттың стратегиялық ... ... ... ... барлық деңгейінде қолданылды. Осы периодтағы ақпараттық жүйелер
қажетті ақпаратты уақытында бере ... ... ... ... жаңа ... ... ... шикізаттың жаңа
нарығына өтуге сенімді серіктестермен ... ... ... баға ... ... ... ... көмектесті.[1]
Қазіргі кездегі ақпараттық жүйе ... ... ... көмегімен жүзеге асатын жүйе түсінігі ретінде қалыптасып ... ... ... жүйені компьютерлік нұсқада да түсінуге болады.
Ақпараттық жүйенің жұмысын түсіну үшін ... оның ... ... ... ... жүзеге асырылатын ұйымдастырылған үрдістерді түсіну
қажет. ... ... ... ... үшін компьютерлік ақпараттық
жүйе мүмкіндіктерін анықтау барысында келесі қадамдарды ескеру керек.
1) Шешілетін басқару есептерінің құрылымдылығы;
2) ... ... ... басқарылуының иерархия деңгейінің болуы;
3) Бизнестің кез-келген функциялық саласына жататын ... ... ... ... ... ... жүйелердің спецификалық күшіне ... ... ең бір ... ... бірі оның сенімділік қасиеті болып
табылады.
Сенімділік функциясы – бұл жүйе қасиеті. Ақпараттың қателіксіз
құрылуына ... ... ... ... сенімділік функциясы шығатын
нәтижеден көрінеді, себебі ол жай қасиеті ғана емес, жеке тұрғыдан ... ие ... ... қойылған талапқа сай және нақты шығарылуын
қамтамасыз етеді.
Ақпараттық жүйеде элементтер арасындағы байланыс ... ... ... ... ... бар ... қандай да бір оқиғалар туралы белгілер
арқылы жүзеге асады. Әрбір ақпараттық ... ... ... қамтитын қандайда бір ақпарттық кеңістікті бейнелейтін пәндік
саланы иемденеді. Ақпараттық жүйелерді келесі топтарға бөлеміз:
1) ... ... Олар ... жинап оны
пайдаланушылардың сұраныстарын қанағаттандыруға бағытталатын жүйелер.
Мысалы, Сауда ... ... ... ... алудың жұмысын
сипаттайтын автоматтандырылған жүйелер;
2) ... Бұл ... ... алу үшін желі арқылы
ізденіс жүйесі. Мысалы: интернет жүйесі;
3) ... ... ... Олар ... күйі мен ... ... ... беріп нақты жағдай үшін қажетті пікірлерді
ұсынады. Мысалы: эксперттік, интеллектуалдылық жүйелер;
4) ... ... ... ... жоспарлау және
жүзеге асыру жұмыстарын жеделдетіп тиімдеу ... ... ... ... талдау, сату жұмыстарын автоматтандыру;
5) Ақпаратты есептеуіш жүйелер. Мекемелерді, кәсіпорындарды дамытудың
бірден-бірі қаржылық есептеуіш жүйелері. Ол ... ... ... ... ... ... ... жеңілдік жасайды. Мысалы, 1С бухгалтерлік
есептеу жүйесін алуға болады.
Ақпараттық жүйелерді құру барысында еңбек шығынының негізгі ... ... ... ... ... ... Сондықтан
бағдарламалық жасақтама өндірісі бүгінгі күннің дүниежүзілі экономиканың ең
ірі саласының біріне айналып отыр.
Ақпараттық жүйе құрылымын бағыныңқы жүйелер деп ... ... - бұл ... да бір ... ... ... бір бөлігі.
Бағыныңқы ақпараттық жүйенің жалпы құрылымын қолданылу сферасынан тәуелсіз
бағыныңқы ... ... ... ... ... Бұл ... құрылымдық белгісі ретінде сипаттаймыз. Осылайша кез-
келген ақпараттық жүйенің ... ... ... ... ... ... ... болады.
Сурет 1.1. Қамтамасыз ету бағыныңқы жүйелерінің жиыны ретіндегі ақпараттық
жүйе құрылымы.
Ақпараттық қамтамасыз ету ... ... ... ... ... үшін уақытында қалыптастыру және сенімді ақпаратты
беруден ... ... ... ету бұл ... ... кодтаудың біртұтас жүйелерінің, құжаттамалаудың унифицирленген
жүйесі, ақпараттық ағымдар суреті, сонымен қатар мәліметтер қорын ... ... ... ... ... республикалық, салалық және аймақтық деңгейлерде құрылады. Ең
бастапқы мақсатты қоғамдық ... ... ... ... ету. ... талаптар орнатылған стандарттарға
әзірленген:
- Құжаттамалаудың унифицирленген жүйелеріне;
- Басқарудың әртүрлі жүйелеріндегі құжаттың унифицирленген формалары;
- ... ... ... ... ... ... формасын реттеуді ендіру, жүргізу және тіркеу.
- Алайда унифицирленген құжаттамалар жүйесін реттеу барысында ... ... ... пайда болды.
- Қолмен өндіру үшін құжаттың мөлшерден тыс үлкен көлемі;
- Әртүрлі құжаттарда бірдей көрсеткіштің ... ... ... ... жұмыс жасау мамандардың ... ... ... ... ... ... болдырмау, ақпараттық қамтамасыз
етуді құру барысындағы ... бірі ... ... ... ағындар
сызбалары ақпараттар қозғалысының маршрутын және алғашқы ақпараттың ... ... оның ... және ... ақпараттарды қолдануды
бейнелейді. Осындай сызбаның құрылымдарын талдау үшін барлық ... ... ... ... ... ... ... Мәліметтер
ағынының қарапайым сызбаның мысалы ретінде қызметтік жазбаның жүруінің
барлық кезеңдері бейнеленген ... ... ... ... ... шығуы туралы мәліметтер қорындағы жазбаның кезеңдері бейнеленген
сызбаны алуға болады. [2]
Ақпараттың көлемін және оның ... ... ... мүмкіндік
жазбайтын ақпараттық ағындар сызбасын тұрғызу үшін:
- Қолданылмайтын және қосарлануды болдырмайтын ақпараттарды;
- Ақпаратты классификациялау және ... ... ... етеді.
Басқару деңгейі бойынша ақпараттар қозғалысының ... ... ... ... ... ... ... қабылдау үшін қандай
көрсеткіштер қажет, қандай көрсеткіштер қажет емес екендігін анықтау керек.
Әрбір орындаушыға тек қолданылатын ақпараттар ... ... ... ... қорын тұрғызу методологиясы оның жобалауының теориялық
негіздеріне бағытталады. Методология концепциясын тәжірибеде жүзеге асатын
оның ... ... 2 ... ... кезең. Келесі мақсаттар бойынша фирманың барлық функционалдық
бөлімдерін зерттеу.
- оның қызметінің ... ... ... ... ... сызбасын тұрғызу;
- құжат алмасудың жүйесін талдау;
- ақпараттық объектерді және оның ... мен ... ... ... (параметрлер, сипаттамалар құрамын анықтау).
2 кезең. Қызмет сферасының 1-ші кезеңдерде зерттелу үшін мәліметтерін
концептуалды ақпараттық логикалық модельін тұрғызу.
Бұл модельде объекттер мен ... ... ... ... оптимизацияланған және орнатылған болуы ... ... ... ... қоры ... ... болып табылады.
Ақпараттық қамтамасыз етуді құру үшін:
- ұйымды басқарудың барлық жүйелерінің мақсатын, міндетін функцияларын
нақты түсіну;
- ... ... ... оның ... ... ... түрінде
талдау үшін ұсынылатын басқарудың әртүрлі деңгейлерінде қолданылуына
дейінгі қозғалысын анықтау;
- құжат алмасу жүйесінің жетілуі;
- классификациялармен кодтау жүйесін ... ... ... байланысын бейнелейтін концептуалды ақпараттық
логикалық моделін құру методологиясын ... ... ... техникалық қамтамасыз етуді қажет ететін ... ... ... құру ... ... ету – ақпараттық жүйе жұмысы үшін ... ... осы ... мен ... үрдістерге сәйкес келетін
құжаттамалардың техникалық құралдар кешені.
Техникалық құралдар кешені келесілерден тұрады:
- кез-келген модельді компьютер;
- ақпараттарды жинау, ... ... беру және ... ... ... беру ... және байланыс линиялары;
- ақпараттарды автоматты алынып-салыну құрылғысы,
- эксплуатациялық материалдар және т.б.
Құжаттамалаумен техникалық құралдарды алдын-ала талдау, ... ... ... ... техникалық үрдісі,
технологиялық жабдықтар рәсімделеді. Құжаттамалауды шартты түрде үш топқа
бөлуге болады:
1) ... ... ету ... мемлекеттік және салалық
стандарттардан тұратын жалпы жүйелік;
2) ... ... ... әзірлеудің барлық кезеңдері бойынша
әдістемелер кешенінен тұратын арнайыландырылған.
3) техникалық қамтамасыз ету бойынша, есептеулерді ... ... ... ... ... техникалық қамтамасыз етуді ұйымдастырудың екі негізгі
формалары бар (техникалық құралдарды қолдану формалары): ... ... ... ... ... техникалық қамтамасыз ету. Ақпараттық жүйеде үлкен
ЭЕМ және есептеу ... ... ... ... ... ... ... жұмыс
орнымен тікелей функционалды бағыныңқы жүйелерді жүзеге асырады.[2]
1.2 Өндірістік шығын сипаттамасы
«Шығындар қолдағы бардың сатып алуға жұмсалғанын және оны ... ... ... ... ... ... ... әкелуге
қабілетті қаражаттар» - бұл Г. М. Лисович пен И.Ю.Ткаченконың ... ... ... ... ... ... осы ұғымның
басқалай да трактовкасы ( түсіндірулері ) кездеседі. ... ... ... Дж. ... ... ... ... «Шығындар –
тауарларға немесе қызметтерге төленуі қажет болатын, тұтынылатын ... Тура ... ... ... ... ... А.Д.Шеремет
және басқа да авторлар берді. Бұл ұғымдардан «шығындар» тұжырымдамасының
абстрактілі екені көрінеді. ... да осы ... ... ... ... анықтамасы бойынша көзқарастардың біртұтастығы жоқ.
Отандық тәжірибеде ... ... ... ... қаражат» бірдей деп теңдестіріледі және «өндіріс шығындары»
немесе «өндіріске жұмсалған ... ... бір ... ... ... шығын сөзінің табиғаты әр қилы ахуалға байланысты түрлі
мәеге ие болатын сияқты. Басқару есебінде шығындар әр ... ... ... ... ... яғни ... бір ... ғана емес. Шығын
факторы – шығындардың пайда болуына әкелетін кез-келген ... ... олар әр ... ... ... ... ... басқару үшін басшыларға шыққан шығын жайлы ақпарат керек.
Шығындарды есептеу жүйесін ... құру ...... ... ... және оларға сәйкес ... ... ... ... шығындарды әр түрлі негіздер бойынша
классификациялауға ... ... ... ... белгілі бір түріне
жатқызса, кейбіреуін білгілі бір өнімге ... ... ... Шешім
қабылдау үшін ақпарат жинау кезінде есепші шығындардың кей түрі ... ... ... ... екінші типі үшін маңызы жоұ екенін ескеруі тиіс.
Өндірістік шығындарды ... ... ... әр ... ... ... болады.
1. Құрамы бойынша:
- Нақтылай.
- Жоспарлы немесе болжамды.
2. Өндірістің көлеміне байланысты:
- Ауыспалы.
- Тұрақты,т.б.
3. Орташаландыру дәрежесі бойынша:
- Жалпы.
- ... ... ... ... ... ... ... Өзіндік құнға кіргізу әдісі бойынша:
- Тікелей.
- Жанама.
6. Пайда түскен кезеңге шығындарды реттеу және жинақтау.
- Өнімге.
- Кезеңге.
«Шығындар» ... ... ... ... ... байланысты
активтердің азаюы (материалдар, ақшалай қаражаттар) немесе міндеттемелердің
артуы ... ... ... ... мен ... ұғымдарын
толығымен ұқсас деуге болмайды. Қаржы ... ... ... - ... ... ... ... немесе есептен шығару
жағдайында табыстың азаюы, ... ... ... әкелетін және соған
сәйкес қосымша міндеттемелердің пайда болуы.
«Шығындардың» мәнін жеткілікті түсіну үшін , оны үш ... ... ... шығындар ресурстардыпайдаланумен анықталады.[5]
Екіншіден, шығындар ақшалай өлшеммен ... ... ... ... көрсетеді. Үшіншіден, шығындар кез-келген бөлімшенің
қызметі, өнімді өндіру, ... ... іске ... ... ... ... келіп, шығындар өзіндік құнға қарағанда бір мезгілде
белгілі мақсаттарға ақшалай (кейде натуралды не материалды емес) ... ... ... ... ... ... ... соңғы
өнім болып табылмайды, ол мақсатқа жету құралы ретінде көрінеді. Икемді
шығындар әр ... ... ... ... түрліше алып жүреді», ал
жекелеген тұрғыдан қарасақ, шығын – пропорционалды, ... ... ... ... ... ... әрекетін көре тұра шетелдік
әдебиеттерде, теориялық еңбектерде «шығынның әрекеті ... ... өте жиі ... ... ... шығындар динамикасы
(қарқыны) туралы айту қабылданғанмен, «шығынның әрекеті (қылығы)» термині
тек қарқынды ғана ... ... осы ... ... ... ... тұрақты, қалыпты жағдайын көрсететін өте ауқымды ұғым ... ... ... үшін ... ... пен ... қызметтің
деңгейлеріне тәуелді «шығындардың әрекеті (қылығы)» қалай өзгеретінін
көрсету өте ... роль ... ... ... ... ... ... мәселелер туады:
- Келесі жылға өндірістік қызметтің қандай түрін жоспарлау керек?
- Сатылатын тауарлардың ... ... ... сату ... азайту
керек пе?
- Өнімді сатумен айналысатын қызметкерлердің еңбегіне ақы төлеу қандай
нысанда болуы ... ... ... ... немесе олардың
комбинациялары?
- Өнім шығарудың мөлшерін арттыру үшін қосымша құрал-жабдықтар ... ... ... ... (обьектілерді) ұғыну үшін осы немесе басқа белгілері
бойынша шығындарды топтастыру жүргізіледі. ... ... ... көп ... сайын оның зерттелу деңгейі де
жоғары болады. Бұл өз ... ... ... ... ... ... ... көптігіне байланысты эталон
ретінде олардың қандай да бір түрін бөліп алу қиындық туғызады, ... ... ... ... (мақсатына) тәуелді.
Сондықтан шығындар есебін дұрыс ұйымдастыру үшін оларды ... ... ... ... мәні ... 1.2. ... белгілеріне байланысты жасалатын шығындар
жіктемесі ( классификациясы ).
|№ | Жіктеу белгілері ... ... |
|1 ... ... ... ... және ... |
|2 |Өнімнің өзіндік құнына енгізу (қосылу) |Тікелей және ... |
| ... ... | |
|3 ... ... ... қатысы ... және ... |
| ... | ... ... бақылау және реттеу функцияларын ... ... ... ... ... және ... шығындар тобы да ажыратылып
көрсетіледі.
Өндірістік шығындардың жіктелуі.
Шығындар жіктемесі басқару мәселелерін шешуші ... ... ... және оның зардаптарын анықтайтын процеске қатысады. Дұрыс шешім
қабылдау үшін оның ... ... мен ... ... білу ... ... мақсаты – жалпы массадан тек релевантты ... ... ... өзгеруіне ықпал етуге болатын бөлігіне ... ... ... деп – тек ... ... барысында ғана өзгеретін
болашақ шығындарды есептеуді ... ... ... ... немесе
бағыттары басшының алдында тұрған нақты мәселелерге ... ... ... – жай ... ... оның ... міндеті: өнімді сатудан
күтілетін табыс (қызметтерден, тасымалдаудан, сатудан) және ... ... ... ... ... үшін ... шығындар (тікелей және жанама)
туралы есептік мәліметтерді алу;
Екінші бағыт - ... құн ... есеп ... мен ... ... ... ақпараттарды жүйелеп, өндірістік шығындар деңгейімен айналысатын
(цехтардың, ... ... ... ... ... ... ... бағыт – шығу орындары бойынша шығындарды бақылау мен ... ... және ... ... бойынша есепті
ұйымдастыру.
Кесте 1.3. Мақсаттарға сай жасалынған ... ... ... ... ... | Шығындардың жіктелуі ... ... ... құнын| Кіретін және шығатын; тікелей және|
|есептеу, қорлардың құнын және |жанама; өзіндік құнға кіретін ... ... ... ... және есептік кезең |
| ... бір ... және |
| ... ... және бір ... ... қабылдау және жоспарлау | Тұрақты (шартты тұрақты) және |
| ... ... ... ... |
| ... және алынбайтын; қайтарымы |
| |жоқ ... ... |
| ... ... шекті және |
| ... ... және ... және ... ... және реттелмейтін |
Қарастырылып отырған жіктемемен сәйкес есепті ...... ... есебіндегі жаңа ... ... ... ... және ... ... басқару жүйесінде басқарушы
есебінің (оның ішінде ... ... ролі ... ... бойынша шығындарды топтау «Негізгі өндіріс» шотында аяқталған
көрініс бойынша бейнеленеді, бірақ осы ... ... ... ... өнім (қызмет пен жұмыс) түрлерінің өтеуі жөнінде,
оларда қабылданған ... ... және ... шешімнің табыс пен
шығыс деңгейіне әсері туралы қорытынды жасауға болмайды. Көп ... ... шешу ... ... ... ... Басқару
мақсаттарын қанағаттандыратын шығындардың жіктемесі, өндірістік шығындар
туралы ақпараттарды талдау және өңдеу әдістері – өндірістік қызметте ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру.
Өндірістік шығындар есебінің жалпы сызбасында өндірістік шығындар туралы
ақпараттардың қозғалысы көрсетілген.
Шығындарды ... ... ... қызу ... арқасында
шығындарды анықтаумен қатар, онық болашақтағы тенденциялары да анықталды.
Осыдан келіп, есеп тәжірибесінде Шаруашылық Серіктестіктерінің ... ... жаңа ... ... мен пайдалану мәселелері
отандық және шетелдік экономикалық әдебиеттерде кеңінен ... ... ... ... ... қабылданған мәнін анықтау – белгілі бір уақыт
кезеңінде ... ... ... ... (натуралды және құндық
көрсеткіштер) арқылы жабдықтау, ... ... ... ... сату,
дайын өнімдердің өзіндік құндарын қалыптастыру, тіркеу, ... ... ... ... ... ... ... өтіп жатқан
процестерді көрсетуге бағытталған саналы іс - ... ... ... ... ШС ... ... ... ақпаратты алуды және қаржылық
нәтижелерді шығару арқылы қызметін бағалауды қамтамасыз етеді.
Бірақ дамыған өндірістік есеп теориясы мен ... және ... ... ... ... ... ... бойынша шектелген. Біздің
пікіріміз бойынша, техникалық жағынан бәрі өндіріс шығындарының есептік
мәнін анықтау ... ... ... ... ұйымдастыруға немесе
өндіріс шығындарын есе трансформациялау әдістерінің түрлі бағыттарын қамтуы
керек. Сайып ... ... ... ... ... ... нақты алғышартын жасайды. Басқару процесіне кері ақпараттық
ағын ... есеп тек ... ... ғана ... ... болашақта
экономиканы моделдеу үшін ақпаратты дайындайды, демек мұндай есептеу жүйесі
өзіндік құнды басқарудың жоғарыда ... ... ... ... қаражаттарының жалпы сипаттамасы. Есеп айырысу нысандары
Барлық шаруашылық жүргізуші субъектілер өз ақша ... ... ... ... сақтап және міндеттемелері бойынша
төлемдерін, әдетте, осы ... ... ... ... ал ... ... Республикасының Ұлттық банкісінің нормативтік құжаттарымен
белгіленген шегінде нақты ақшамен есептеуді жүзеге асырады. Егер де ... ... ... сомасы 4000 айлық есептік көрсеткіштен (АЕК)
асып түссе, онда олар тек ... ... ... ... ... ... мәлімет заңды ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылады. Егер де контракт
сомасы көрсетілген лимиттен асатын болса, онда төлем ... ... ... ... олар ... орындалса да, әрбір төлемнің сомасы
4000 АЕК-тен аспауы керке. Ақша қаражаттарын ... үшін және ... ... есеп ... үшін ... ... ... банк шоттарын ашады. Банк шоттары – бұл банк пен ... ... ... ... ... ... Банк ... де, шетелдік валютамен де жүргізіледі және ол ... ... ... ... бөлінеді. Корреспондеттік шоттар – банк шоттары
банктер мен ұйымдардың кейбір операция түрлерін жүзеге асырады. ... ... және ... шоттары – бұл да банктік шоттар, бірақ олар жеке
және заңды тұлғалар үшін, сондай-ақ заңды тұлғаның ... ... де ... ... ... ... ... бары мен
қозғалысын есептеу үшін субъектіге арнап ағымдағы шоттар ашылуы мүмкін. Ол
сыртқы экономикалық қызметін жүзеге ... және ... ... ... үшін ашылады. Аккредитивтер, чек (аванс) ... ... ... ... ақша ... ... сақтау үшін және
тиісті операцияларын жүргізу үшін ашады. Субъект шоттарындағы ... ... ... ... ... ... Субъектінің рұқсатынсыз
шоттағы қаражатты есептен шығаруға ... ... ... ... және ... жүрген заңдарда көзделген басқа жағдайларда ғана
жол берілуі мүмкін. Қазақстан Республикасының аймағында ... ... ... жүзеге асыруда келесі әдістерді: қолма-қол ақшаны аударуды; төлем
тапсырманы ұсынуды; чектерді ... ... ... ... ... ... ... карточкасын пайдалануды; тікелей
дебеттік банкі шоттарына ... ... ... ... ... ұсынуды; республиканың заң актілерімен белгіленген
басқа да әдістерін пайдаланады.
Ақшасыз есеп айырысудың негізгі нысандары: ... ... чек; ... ... ... мен ... қызметінің органдарының
инкассалық жарлықтары ... ... мен ... ... есеп
айырысу нысандарын келісім-шарт ... ... ... ... ... ... мен ... зачетқа да жатқыза алады.
Төлем тапсырмаларымен есеп айырысу. Төлем тапсырмалары онда ... ... ... ... ... ... көрсететін
банкалушының ақшаны аударғаны туралы тапсырмасы болып ... ... ... және ... ... өтеу үшін есеп ... сондай-ақ қызмет пен тауарға алдын-ала төлем жасаған кезде,
аванстық төлемдер ... ... ... ... пайдаланады.
Төлем жасаушы банкке белгіленген нысандағы бланкілердегі төлем тапсырманы
ұсынады. Тапсырмаларға қоса төлем жасаушы ... ... етуі ... ... ... және ... ... растайтын
басқа да құжаттары бірге тапсырылады. Төлем тапсырмалары жазылып берілген
күннен бастап 10 күн бойы ... ... ... күні есепке алынбайды).
Төлем тапсырмалары төлем жасаушының шотында ... ... ғана ... ... құжаттарын электрондық түрінде де, қағаз ретінде де
ұсынуы мүмкін. Бұл ... ... ... банк ... ... ... алғанда, олар екі данада ... ... ... да, оның ... көшірмесі бенефициарға жіберіледі, ал
екіншісі иесіне , яғни ... ... қол ... ... басылып
қайтарылады. Төлем тапсырмасын толтыру ... ... ... көрсетіледі:
- төлем тапсырмасының нөмірі;
- төлем тапсырмасының жазылған күні;
- жеке теңестірілген немесе ... ... коды ... ... ... мен ... банкі шоттарының нөмірі;
- бенефициардың коды (БК немесе КБе) және ... коды (ЖК ... – бұл ... екі ... ... ... ... ал екіншісі-экономиканың секторын көрсетеді;
- бенефициар-аудару жасалған ақша кезде қаражатын алушы;
- банк-алушы-банк атауы, аударылған ақшада, оның ... ... ... ... ... ... түскен ақша қаражатын
қабылдайтын банк жіберушімен жасалған келісім-шарттың негізінде;
- ... ... ... теңдестірілген (идентификацияланған)
банктік коды (ЖТБК немесе ИИК) – ... ... коды ... МФО);
- төлем арналымының коды – ҚР ҰБ нормативтік-құқықтық актісімен белгіленген
және соның негізінде төлемдерді жүзеге ... ... ... ал ол үш
символдан (белгілерден) тұрады;
- бюджеттік классификациясының (жіктемесінің) коды – ... ... ... ... ... күні – ақша ... ... (алушының)
банктік шотына ақша қаражатын аударған күні төлем жасаушының нысанымен
анықталады. Төлем құжатына кез ... ... ... ... ... ... жүргізуші субъектілердің арасындағы жасалған
келісімдері бойынша төлем тапсырмалары: жедел мерзімді, ... ... ... ... ... ... бөлінуі мүмкін.Жедел мерзімді төлем
мынадай нұсқалар бойынша жүзеге асырылады: аванстық ... яғни ... ... ... ... ... яғни ... үшін шоттарды
тікелей ... ... ірі ... ... ... бұрын немесе мерзімі кейінге қалдырылған төлемдер
шарттық қатынастар аясында ... ... ... ... етіп ... ... жеке өздеріне тиесілі
қаражатты ... ... ... ... ... ... жекелеген азаматтардың атына; жалақы төлеуге арналған, банк
мекемелерінде аударым алушының атын, оның нөмірін, ... егер ... ... тиіс ... онда ол ... ... аты мен ... Тапсырмаға қаражат алушылардың тізбесі қоса беріледі, онда кім,
қандай мақсаттарға ақша ... ... ... ... жолданған әрбір аударым алушы бойынша барлық аударымдардың
жалпы сомасына төрт дана етіп ... ... ... ... ... төлейді.
Чектермен есеп айырысу. Чек беру төлемді жүзеге асырудың бір тәсілі ... онда ... чек ... ... төлем құжатын ұстаушыға беру жолымен
жасайды. Чек беру өз мәні ... ... ... ... ... ... табылмайды, бірақ ол соны орындау үшін ... ... ... ... орындау тек чек бойынша ақшаны алатын кезде ғана
болады.Чектер ... және ... ... ... ... ... қамтылған, ал екіншісі – қамтылмаған болып бөлінеді. Бұл
кезде чектердің төленетіндігі жөнінде ... ... ... ... ішінде жабылмайтын чектер бойынша да. Чекті қолданумен байланысты банк
пен чек берушінің міндеті мен ... ... ... ... ... ... ... шығады, яғни бұл келісім-шартта, банк өз клиенттеріне чек
берушіге (заңды және жеке ... ... ... яғни чек ... ... ... ал ... өз кезегінде банкі белгілеген (демек чектерді
беру мен пайдалану) ережелерін сақтауға міндетті. Чек ұстаушылардың ... ... ... ... кезінен бастап пайда болады. Чектерге, есеп
айырысу шотының төлем құжаттарына қол қою ... ие ... ... және қолдарында кітапша иесінің нөмірінің таңбасы болуы керек. Чектер
жарамсыз болып қалатындықтан чекте ... ... және ... Егер ... толтыру кезінде қателіктер жіберілсе, онда чекте және
чектің ... ... ... деп жазу ... мерзімі
қойылады және кітапша иесінің қолы қойылады.[6]
Чекті чек ұстаушы төлеуге чек жазылған күні ... және ... ... ... чек ... ... қызмет көрсететін банкке
ұсынылуы ... Чек ... ... ... ... болу ... күнін есептемегенде, әдетте , 10 күннен аспайды.
Банк чек берушіден (немесе чек ұстаушыдан) чекті қабылдамауына болады, ... ... ... ... егер де ... жазылған сомасы цифрмен көрсетілмеген болса;
- чектің мерзімі өтіп кетсе;
- төлем құжаттарында жасанды жазулардың белгілері бар болса;
- чек ... ... және ... ... ... ... ... қорғалу деңгейі оның талабына сай келмесе (қорғалу деңгейі бестен
кем болмауы керек);
- чекте көрсетілген реквизиттер қате болса;
- ... ... ... үлгі ... ... ... қолымен
сәйкес келмесе;
- чектің жабу сомалары жеткілікті болмаса;
- чектің басқа да дефектілері бар болса.
Дефектісі бар чектер чек ... ... ... ... ... табылса, банктің бас бухгалтері ол туралы Клирингтік
палатаға хабарлайды, ал олар ондай чектердің өңделуін тез ... ... ... бар ... акт жасалады, ол акт төрт данада болады:
біріншісі – ... ... ...... бірге ішкі істер
органдарына ...... ... беріледі; төртіншісі –
чекті беруші банкке ... өтіп ... чек ... ... чекті беруші банкке қайтарылады. Банктегі арнайы
шоттардағы ақша қаражатын ... ... ... ... жасалатын операцияларының есебі 42 " Банктегі арнайы шоттардағы
ақша қаражаттары " деген бөлімшесінің ... ... ... ... шоттар кіреді:1060 " Өзге ақша ... ... Бұл ... ақша ... ... есепке алынады. Аккредитив –
клиенттің тапсыруымен өзі келісімге отырған ... ... ... сөзсіз орындалуы тиісті міндеттемесі. Ол бойынша
аккредитив ашқан банк (банк эмитент) жабдықтаушыларға ... ... ... осындай төлемдерді олар аккредитивкте көзделген құжаттарды ұсынған
жағдайда басқа банкілердің жүзеге асыруына өкілеттік бере алады.
Аккредитивтің келесі түрлері ашылады: ... ... ... ... қайтпайтын; дәлелденген және трансферабельдік (аудармалы)
болып бөлінеді.Жабылатын (депоненттелген) аккредитивті ашқан кезде ... ... ... ... сомасына тең ақша ... оның ... ... ал ол ... ... әрекет ету
мерзімінде осы ақшаны мүмкіндігінше аккредитив бойынша төлем жасау үшін
пайдаланатын жағдаймен келіседі.Қайтарып алынатын ... ... ... ... ... келісім-щартта қаралған
жағдайды сақтамаған жағдайда) жоюы немесе өзгертуі туралы жағдайды ... ... ... бенефициарға бере алады. Бірақ өзгерту мен жоюдың
алдында орындаушы банк, аккредитив ... ... ... ... ... ... ... құжаттарды төлеуге міндетті. Қайтпайтын
(немесе қайтарып алынбайтын) аккредитивте банк-эмитенттің барлық жағдайын
орындаған кезде ... ... ... ... ... ... өз міндетіне
алады. Қайтпайтын аккредитив бенефициардың келісімінсіз ... ... ... ... ... өз ... бұрын
тоқтата алады, егер де бұндай жағдай шартта қаралса. Дәлелденген аккредитив
– бұл ... ... ... ... ... ... қосымша
кепілдігі бар болса ғана ... ... ... ... – бұл бенефициардың өзінен басқа (екінші бенефициар
болып ... ... ... ... ... толық немесе ішінара
пайдаланатын мүмкіндігін қарастыратын аккредитив. Аккредитив тек бір ғана
бенефициармен есеп ... ... ... ... ... есеп
айырысу тәртібі және оның мерзімі бенефициар мен ... ... ... ... ... ішінде: банк-эмитенттің
атауы, аккредитивтің түрі және оны ... ... ... ... жабдықтаушыны хабардар ету тәсілі, аккредитив бойынша қаржы алу
үшін бенефициар ... ... ... ... және ... ... ... кейін құжаттарды ұсыну мерзімі, оларды рәсімдеуге
қойылатын талаптар, басқа қажетті құжаттар мен ... ... ... ... ... берілген немесе ұзақ ... ... ... ... ... 3010 " Қысқа мерзімді ... ... ал егер ... есеп ... шотынан ұсынылған болса
1030 "Ағымдағы банктік шоттардағы ақша қаражаттары" шотында аккредитивтің
ашылуы мүмкін, ол кезде жоғарыдағы ... (1030) ... де 1060 ... қаражаты" шоты дебеттеледі. Аккредитивтің мерзімінің өтуіне байланысты
жабдықтаушыға қызмет көрсететін банктегі аккредитив жабылады. Аккредитивтің
жабылғаны жөнінде атқарушы банк ... ... ... ... ... ... ... сомалар оның көрсетуімен қаржылар
алынған шотқа қайтадан ... ... ... ... ... немесе
бөлшектеп кері қайтарылған аккредитивтің сомаларына ... ... ... күні ... ... ... банк-
эмитентке хабарлама жіберіледі.1060" Өзге ақша қаражаты " шоты ... ... чек ... ... ... есепке алынады. Чек – бұл өзінің
шот есебінен қаражатты алушының (чек ұстаушы) ... ... бір ... жөніндегі арнаулы қағазға (бланкке) ... ... ... өзіне қызмет ... ... ... ... ақша қаражаты" шотында айрықша сақтауды талап ететін
қаражаттар есепке алынады. Бұлар үкіметтің жәрдемі ретінде алынған ... ... ... қаржыландыру, мектепке дейінгі балалар
мекемелерін қаржыландыратын ... және ... да ... ... ... демалыс лагерьлері, ата-аналардың балаларын
балалар мекемесінде ұстауға жұмсайтын қаражаттары, кәсіпорынның өтініші
бойынша жеке ... ... ... ... ... ... ... " Жинақ шоттардағы ақша қаражаттары " шотында субъектінің құрамына
кіретін филиалдардың, ... ... ақша ... ... онда ... ... ... ақы, кейбір шаруашылық шығыстары,
іс сапар шығыстары т.б.) жүзеге асыру үшін ... банк ... ... ... Ақша қаржысы, құнды қағаздарын және есеп берудің
бланкілерін түгендеуКассаны түгендеу кезінде кассада тұрған ақша ... ... да ... ... бар ... тексеріледі. Қатаң есептегі
бланкілер де тексеруден өткізіледі. Кассадағы ақша белгілері мен ... ... бар ... ... кезінде қолма-қол ақшалар, құнды
қағаздар (акциялар, облигациялар, ... ... ... ... ... ... қағаздар ретінде шығарылған басқа да құжаттар) және ақша
құжаттары (маркілер, демалыс ... және ... ... және т.б.) ... ... ... қолхаттар есепке
алынбайды, яғни олардағы көрсетілген ақшаның сомасы қалдыққа қосылмайды;
кассада осы ... ... емес ақша ... және ... ... бар ... ... кассирдің мәлімдемесі
қабылданбайды.Түгелдеу актісінде ақша қаржысының бар болуы ... ... ... ... ... салыстырылады және нәтижесі
анықталады. Кем шығу немесе артық шығу табылған ... ... оның ... себебі және сомасы көрсетіледі.Кәсіпорын кассасында сақталатын құнды
қағаздар мен ақша құжаттарын түгелдеу оларды парақтап ... ... ... ... ... жекелеген түрлері бойынша актіде атауы,
нөмірі, сериясы және нақтылы бағасы көрсетіліп ... ... ... ... осы ... ... ... банк мекемелері,
байланыс бөлімшелері берген квитанцияларының деректерімен ... ... ... банк инкоссаторларына түсімді өткізуге берілетін жолдама
тізімдемесінің көшірмесін өткізу кезінде және ... бас ... ... ... ... ... одан түскен сомалармен қатаң
олардан мерзімі, тапсырманың нөмірі, сомасы және ... ... ... немесе байланыс бөлімшесінің атауы көрсетіліп, түскен мәлімдеме
деркетерімен бірге салыстырып тексеру арқылы жүзеге ... есеп ... ... валюталық және арнайы шоттарда тұрған
ақша қаражаттарын тізімге алу, кәсіпорын бухгалтериясының деректері бойынша
берілген деректермен салыстырып, ... ... ... асырылады. Ақша
қаражаттар қозғалысы.Қазақстан ТМД елдерінің ішінде бірінші ... ... ... ... ету, ... ... ... болмау үшін Ұлттық қор құрды.Бүгінгі күні ұлттық қорда 5,3 миллиард
доллар жинақталып отыр. Ұлттық қорды қоса ... ... ... ... ... ... 14 ... АҚШ долларына жетті. Бұл 1994
жылмен салыстырғанда 3 еседен астам өсті деген сөз. Қазақстан ... ... ... ... есеп және ... әдістемесі
Департаментінің»№4 «Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп» деп аталатын
бугалтерлік есеп ... ... ... ... ... яғни субъектілерді, ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есебін
пайдаланушыларды түрлі операциялық және инвестициялық қаржы қызметі бойынша
есепті кезеңдегі ақша қаражаттарының келіп ... ... ол ... ... ақпараттармен қамтамасыз етіп және оларға осы заңды
тұлғаның , яғни ... ... ... ... ... ... ... Ал осы стандарт екінші бабында: «Заңды тұлғалар
, субъектілер (банктер ... ... ... ... ... қозғаласы туралы есепті осы стандарттың талаптарына сай
жүргізеді және есепті кезеңдегі ... ... ... ... ... ... тапсырады» делінген.Барлық шаруашылық ... ... ... сату барысында, сондай-ақ материалдық
құндылықтарды, негізгі құралдарды, тауарларды ... ... ... ... және бюджетке немесе бюджеттен басқа да мекемелерге
әртүрлі төлемдерді ... ... ... ... пайда болады. Әрбір
кәсіпорын, ұйым, мекеме немесе фирма әдетте бір уақытта өндірілген өнімін
сатып ... ... ... ... ... ... ... екіншіден
сол өнімдерді өндіріп шығару үшін қажет ... ... ... ... ... алдында сатып алушы ... ... ... мен ... фирмалардың арасында алашақ
және берешек операциялар көбіне қолма-қол ақша және қолма-қол ақшасыз ... ... ... ... ақшамен есеп айырысу Қазақстан
Республикасының Ұлттық Банк-мекемесі белгіленген ... мен ... ... ... Ақшалай қаржылармен есеп айырысу операцияларының
бугалтерлік есебін ... мен ... ... ... ... ... есеп айырысу операцияларын толық және уақытылы дер ... ... ... ... ... және ... дұрыс, тиімді
пайдалануды бақылау.
3. Есеп айырысу, төлеу ... ... ... ... ... ... кірістері мен шығындарын дұрыс есептеу.
Ақшалай қаражаттары есебі мен аудитінің мәні мен міндеттері.
Барлық шаруашылық субъектілері ақша қаражаттарымен жұмыс істейді. ... ... бір ... ақша ... ... дұрыс жолға
қойылуынан да тәуелді. ... ... ... ... сатып алынған негізгі құралдар, материалдар мен шикізаттар,
орындалған қызметтер үшін есеп ... ... ... бірге
кәсіпорын есеп айырысулар жолымен ... ... еден ... қарым-қатынасқа түседі. Кәсіпорындар арасындағы есеп айырысулар
екі формада жүргізіледі: қолма-қол ақшасыз және ... ... ... ... ... кассалық есеп айырысулар жүргізу мемлекеттің
кәсіпорындардың қаржы-шаруашылық қызметін жан-жақты бақылауға ... Банк ... ... ... ... ... ... олардың басқа субъектілермен уақтылы есеп айыысуын
реттеуге, банктен түрлі мақсаттар үшін несие алуға мүмкіндік береді.[8]
Ақша қаражаттарының есебі алдында ... ... ... ... есеп айырысулар жүргізуді қағалау;
есеп регистрлерінде ақша қаражаттарының белгіленген шектер негізінде дұрыс
пайдалануын қадағалау;
ақша қаражаттарының ... ... ... мақсатымен кезең сайын
түгендеу жұмыстарын жүргізу;
кассадағы және ағымдық шоттағы ақша қаражаттарының бар ... мен ... ... ... ... ... қаражаттарының бар болуы мен олар ... есеп ... ... есеп ... ... ... ... және кредиторлық
міндеттемелердің кемуіне, ақша ... ... ... қаржылық тұрақтылығының нығаюына алып келеді.
Әрбір фирма өндірісті бастау үшін келешекте қанша пайда алатынын көз
алдына дұрыс елестете ... ... Ол үшін ... пен ... ... ... өнімді қандай бағамен сатады, келешек ... ... ... жұмыстарды іске асыру.
Фирма шығындарының құрылымы
Тауар мен қызметті өндіру процесіндегі және өткізудегі ... ... Ең ... ... ... ашық және баламалы
шығындар, біріншісі де, екіншісі де фирманың ... ... ... Ашыққа
жататындар фирманың өндірістік факторларды пайдаланғаны үшін төленген
шығындар. Өндірістің ... ... ... ... ... ... ресурс) және капитал. Фирманың барлық ашық ... ... ... ... ... ... орнын толтырады. Бұған
кіретіндер еңбек ақы түрінде ... ... жер – жер ... ... ... және ... қорлар шығындары. Сонымен бірге кәсіпкердің еңбегіне
төленетін төлемдер өндіріс және сатуды ұйымдастыру шығындарына жатады.
Ашық ... ... ... ... ... құны ... есептеледі.
Нарықтық бағамен өзіндік құнның айырмашылығы – пайда болады.
Мысалы, жер иесі рентасын төлемейді, сонымен бірге жерді өзі ... ... бас ... және ... ... ... осымен байланысты
қызметпен шұғылданбайды. Фабрикаға жұмыс істеуге жалданбайды, еңбек ақы
алмайды. Кәсіпкер өз ақшасын ... ... ... ... ... ... пайыз алмайды.
Ашық шығынды және балама шығынды есептеу арқылы фирманың пайдасын толық
анықтауға болады. ... ... және ... ... ... пен экономикалық пайданы анықтайды.
Пайда дегеніміз – Тікелей және жанама шығындар.
Шығынның ашық және баламалы ... ... ... мүмкіндік болып
есептеледі. Сонымен қатар шығын-ның сыныптамасының тікелей және жанама
түрі бар.
Тікелей шығындарға ... ... ... пен ... ... мен қызметкерлердің жалақысы, амортизациялық өтемдер, жал
төлемі, салықтар.
Жанама ... – бұл ... ... емес ... фирмаға толық
қатынасты.
Бұған жататындар: әкімшілік шығындар, жалдау ақысы, аммортизациялық
өтемдер, қарыз пайызы т.с.с.
2. Азаймалы қайтарым заңы.
Фирма ... ... ... ... пайдалануға тиіс, тұрақты
және өзгермелі фактор арасындағы тұрақты фактордың бірлігіне шектен ... ... ... ... Бұл ... азаймалы қайтарым заңы
әсер етеді. Өндіріс көлемінің өсуіне ... ... ... өзгеруінің
тәуелділігі.[7]
Өндіріс көлемінің өсуімен және сату өзгергенде фирманың шығыны
өзгереді.
Шығынның бір ... ... ... төлем, сақтандыру ... ... - ... ... ... ... кезінде шығынды тұрақты
және өзгермеліге бөлсек, сол кезде ... ... заңы әсер ... және ... ... ... ұзақ мерзімдік уақыт интервалында пайдаланатын өндіріс факторын,
барлығын ... ... ... ... ... да өзгермелі болады.
Ұзақ мерзімдегі шығынды талдау фирманың ұзақ уақыттағы ... ... Ірі ... мен ... ... қандай
мөлшерде өнім шығару атының қандай вариант ыңғайлы екенін анықтау үшін
шығынды барынша азайту ... ... ... ... әсерін қайтару
үшін, өндіріс ауқымын ұлғайту керек, ол үшін жаңа цех ашу, жаңа технология
қолдану ... ... өзі ... жаңа ... ашылуына салалас
өндірістердің дамуына жеткізеді.
Осындай жағдайдың болуын ... ... Оң және ... ... болу ... тиімділік ауқымы оң өндіріс көлемінің мөлшері өскен
сайын орташа шығын азаяды, мөлшері, егер олар ... ... ... ... ... ... ... дегенге келсек
Тиімділік ауқымыныңмасштабының оң және теріс түсінігін көп жағдаймен
түсіндіруге болады. Үнемдеу, ... ... және ... байланысты,
оның себебі:
- кәсіпорын мөлшерінің өзгеруіне байланысты өндіріс ... және ... ... ... ... ... кәсіпорындарда еңбек өнімділігі жоғары техника және
құралдар пайдалануға болады;
- қызметті әр ... ... ... туады, жанама өнім
шығаруға болады, ол үшін ... ... ... ... арқылы
т.с.с.
- көлем тиімдіктің теріс болуы, басқаруда жіберілген кемшіліктерге де
байланысты, кәсіпорындардың ірі болуына қарай;
- ... ... ... ... ... қарай жергілікті
шеңберден аспайтын мақсатқа байланысты қарама қайшылық болады;
- фирма көлемінің артуы негізінде ... ... ... ... ... ... тиімділік ауқымы әрбір өндіріс салаларында әр жағдайда болуы мүмкін.
Кейбір өндіріс саласында орташа шығын өзінің тиімділік шегіне жетеді, ... өнім ... ... қысқа мерзім және ұзақ мерзім кезеңіндегі фирманың
шығынын талдау қажетті емес, себебі ... ... ... ... өнім көлемін анықтамайды (және ұзақ мерзімде де). Ең төменгі
шығын емес, тек құрал пайданы арттырудың және ... ... ең ... ... ... және өсу ... орын алады.
Өнеркәсіптік өнім құрамының үшінші элементі – бұл өнеркәсіптік сипаттағы
жұмыс. Өнім ... және оны сату ... ... және ... басқару үшін
қажет мәліметтерді уақытылы алуды қамтамасыз ететін мақсатты процесс. Бұл
есептің мақсаты сатып алушыларына ... ... ... келісім-шарт
міндеттемелерін және өнім өндірудің өндірістік бағдарламасын орындауды
бақылау ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның
қоймасындағы өнімдердің қолда бары, оның қабылданған қор ... ... ... ... үшін ... сату ... көлемінің жеткіліктілігі, қомадағы және сатып алушыға
жөнелтілген тауарлардың ... ... ... және ... ... ... алушылар төлемдерінің уақытылы түсуін және сату
барысында шығындар пайда болатын ... ... ... ... ... ... ... өндіру, босату және сату бойынша дұрыс
басқару шешімін қабылдау үшін кәсіпорынның басқару ... ... ... алып отыру қажет. Мысалы, өнім ... ... ... ... ... және ... ... бағдарламаның
орындалғаның тұрақты түрде бақылап отыруына және ... ... ... қажетті шара қолдануға мүмкіндік береді. Қоймадағы өнімнің қалдығы
туралы мәлімет кәсіпорынның күнделікті потенциалды мүмкіндігі туралы талдау
жасауға ... ... ... ... ... ... ... өнімнің
сатылуын болжау үшін, кәсіпорынның пайдасына оның әсерін болжау үшін, және
де осы маңызды көрсеткіштер бойынша жоспардың ... ... ... ... ... ... есеп беру ... қалыптастыру көзі
ретінде де есеп ақпараты өте маңызды. Есеп ақпаратын алуды ... оның ... ... ... ... бухгалтериясы болып
табылады. Таурлар және оларды ... ... және оның ... ... ... ... ... үшін нормативті-
анықтамалық ақпарат қажет. Тауарлар запасының жағдайын жан-жақты бақылау,
оның өндіру және жеткізу жоспарын орындау, әрбір ... ... ... ... ... ... ... Есептеуді осылай детальдап
қарау дайын өнімді есептеу мен оның қозғалысын ... ... ... ... ... жобалау жолымен жасалады.
Номенклатура деп кәсіпорынмен ... ... ... ... өнім ... қолданыстағы белгілеу жүйесіне сай өлшем ... ... ... ... ... әр ... ... беріледі, ол оның коды болып ... ... саны ... болу қажет, бірақ өндірілетін өнімнің барлық
тізіміндегі белгілерді қамту үшін жеткілікті болу ... ... ... ... ... тізімі әрбір номенклатуралық позицияның
коды мен сөзбен жазылған түсініктемесінің ... ... ... бар ... ... ... табылады.[8]
Есепті жеңілдету мақсатында бір номенклатуралық номерге бағасы бірдей
немесе ... ... ... ... размерін, сорттарын немесе
түрлерін бекітеді, ... ... ... ... есеп
мәліметтерінің ақпараттылығын көтеруін және бақылауын жақсарту ... ... түрі ... ... ... бухгалтериялар
есептеу бағасы ретінде кәсіпорынның көтерме бағасын қолдануды қалайды
(айналымнан салықсыз) немесе ... ... ... егер соңғысы
болса. Есептеу бағасы үшін өнімнің ... ... ... өндірістік
өзіндік құнын қабылдайтын бухгалтерия бар ... аз ... ... ... бойынша кәсіпорынның бухгалтериясы
жүргізетін өнімнің талдамалық есебі болған жағдайда есептік баға осы ... ... ... ... және ... ... ... бойынша жеке дара позиция болады. Дайын өнім есебін ұйымдастырудың
алғышарттары нормативті-анықтамалық ақпараттың бар болуы ғана ... ... ... ... ... бар тұлғалардың қол жетуін қамтамасыз етуі
екенін ескеру қажет. Көптеген көздер бойынша ... бұл ... ... ... ... ... ... пайдаланушыға қажетті
нақты мәліметтерді массивте біріктіреді. Материалды-жауапты ... ... ... ... онда ... ... түрі, өнімнің
позициялық коды, өлшеу бірлігі және есептеу бағасы ... ... ... ... ... ... қозғалысын көрсететін
басқы құжаттарды толтырғанда белгілеу міндетті. Жедел ... ... ... ... қызметкерлері дәл осындай номенклатуралық парақты
қажетсінеді, ... онда сату ... ... және де сол ... ... мен ... сілтейді, олар сатып алушыларға
берген ... ... ... ... ... ... ... коды бойынша дифференциалды өнімдердің жеткізуі бойынша
кәсіпорынның ... мен ... ... туралы анықтамалық
құжаттың мәліметтері керек. Пайдаланушылардың мүдделеріне сай нормативті-
анықтамалық ақпаратты ... ... ... ... экономикалық ақпаратты механикалық өндеуді жобалау және
басқаруды ... ... ... ... ... ... ... идеяларын өнім және оның қозғалысы туралы жоспарлық және
есептік ақпараттар компьютерлендірілмесе де ... ... ... ... ... ... жағдайында алғышарттары техникалық
тасымалдаушыларға нормативті-анықтамалық мәліметтерді салу болып табылады,
оларды ыңғайлы тәртіппен ... және ... және ... ... ... уақытылы жаңартып отыру жүйесін жасау.[8]
Өнімдер мен тауарларды өткізі шығындарын құжаттармен рәсімдеу және
есепке алу. ... ... мен ... тауарларды сатумен
(саудамен,коммерциямен) шұғылданатын мекемеларді (кәсіпорындардың) кезаң
шығындарының бухгалтерлік есебін дұрыс жүргізу және ... ... ... мен тауарларды сату шығындарының ғылыми негізделген есептік
юаптарын қалыптастырудың үлкен ... бар. ... ... ... №5 ... ... мен ... сату
шығындарының тізімі сауда мекемелерінің ... ... ... ... ... ғана ... өнімдер мен
тауарларды өткізі (сату) шығындарының ерекше баптарын ... ... ... ... ... мен буып-түю және
тоңазытқыш жабдықтарын ұстау шығындары ... ... ... ... материалдық қорлардың табиғи кему
мөлшерлері шегіндегі ысырыпталуы мен ... ... ... ... аяқ ... мен ... асханалық киімдер,ыдыстар мен
аспаптар шығындары», т.б. кездеспейді.Сонымен қатар, экономикалық мазмұны
мен мағынасы біртекті тауарларды сату ... ... ... ... өте ұқсас баптарды құрап, бірін-бірі
қайталайды. Мысалы, «Негізгі құралдпрды ұстау ... ... ... ... ... мен ... буып-түю тиеу,тасымалдау
шығындары»; «Тиеу-түсіру жұмыстары» мен «Тауарлады буып-түю тиеу,тасымалдау
шығындары», «Коммуналдық буып-түю ... ... Сол ... және ... сол ... ... деген бапты жеке көрсетудің қажеті
жоқ,себебі олар бұрынғыдайбасқа көзден емес,негізгі ... ... ... ... оларды «Қызметкерлердің еңбекақысы» деген бапта
көрсету керек. Өнімдер мен тауарлады өткізу ... тым ... ... ... ... еңбегін артық
шығые етеді.Ол тек қана есепші ... ... шын ... ... ... ғана ... болады.Сондықтан жоғарыда айтылған « Сауда
қызметімен шұғылданатын субъектілердегі ... ... ... алу» ... ... ... ... есептік баптар тізюегін жасауда
тауарлар өткізу шығындары мен жалпы және әкімшілік шы.ындарының ... ... ... көңіл бөлінеді. Кезең шығындарының есептік
баптар тізбегі сауда мекемелерінен ... ... мен ... қарай пайдалануға арналған, сондықтан ол сауды ұйымдарының
материлдық, еңбек және қаржы ресурстарын ... және ... ... бақылау қою мақсатында нақты шығындарын уақытылы,толық және дұрыс
көрсетілуін қамтамасыз етеді.
Кезең ... ... ... мен ... ... сақтау,біздің
ойымызша,шаруашылық операцияларын кезең шығындарының ұсынылған баптары
бойынша бірдей және ... ... ... алу мен ... пен бүкіл
ел көлемінде сауда саласының кезең шығындарының жеке баптары ... ... және ... таудау жүргізу мен шығындардың
тиімділігін арттыру резервтерін анықтау үшін ... ... ... ... мен тауарларды сату шығындарының ... ... ... ... алу,қаржылық есеп беруде көрсету
және талдаужасау үшін ... ... ... ... ... ... ... талдау есебін жүргізу ұсынылады.
Ұсынылған шығын баптарының тізбегінің сатылуын және бір ... ... ... ... ... ... ... бойынша бірдей
және экономикалық ... ... табу үшін ... ... бабының
экономикалық мазмұнын және бухгалтерлік есепте көрсету әдістемесі түбегейлі
қарастырамыз.баптар. Шығындар баптарының атауы.
1. ... ... ... ... ... мен ... басқа штаттағы
қызметкерлерінің еңбегіне ақы төлеу
3. Еңбекке ақы төлеуден аударымдар
4. негізгі құралдар үшін жал ақы ... ... және ... шығындары
5. негізгі құралдардың тозуы
6. негізгі құралдардың жөндеу шығындары
7. Тауарлық-материалдық ... ... ... ... мен ... ... ... ұстау шығындары
8. Тауарлық-материалдық қорлардың ... кему ... ... және ... ... ... бойынша шығындар мен ысыраптар
10. тауарларды жарнамалау және өткізу ... ... мен ... шығындары
11. санитарлық және арнайы аяқ киімдер мен киім-кешектер және асханалық
киімдер ыдыстар мен аспаптар бойынша ... ... және жеке ... ... ... да шығындар
1.3 Шағын және орта бизнес түсінігі
Шағын және орта бизнес түсінігінің мәнін ашпас бұрын, ... ... ... ... алу ... ... ... кәсіпкерліктің
алғашқы анықтамасына қатысты қайшылықтар бар. Көптеген ... ... ... ... ... (18ғ) ... ол кәсіпкерлікті сипаттайтын функционалдық негізі ... ... яғни ... байланысты болып
келетін адамдардың қызметі. Бірақ соңғы уақытта кейбір теоретиктер ... ... ... ... ... ... ... түсінігі
негізгі құраушы категория деңгейіне дейін көтерілген.[8]
Кейбіреулері болса, шағын бизнес барлық ежелгі мәдениетте дамыған деп
тұжырымдайды. Бұл істе ... ... ... ... ... және ... ... Мұнын дәлелі тұтынушылар
мен кәсіпкерлерді қорғауға бағытталған Хамураппи заңдары болып ... ... ... ... ғылыми-техника дамудың теоретигі
Кристофер Фример және менеджмент теоретигі ... ... ... ... ... теориясынан ұсынған, оны алғаш зерттеген Иозеор
Шулепеттер болып ... ... мәні ... кәсіпкерлік-
экономикалық дамуда қозғалтатын өзіндік элемент.
Сонымен, қазіргі ұрпақ теоретиктеріне кәсіпкерліктің алғашқы ... ... ... ... рет ... тура ... ... қатар экономистер мен студенттерді дұрыс емес ... ... ... тоқталмас бұрын кәсіпкерлікті қандай
категорияға жатқызу керек екендігін нақтылап алайық.
Одақтық Республикалардың ... ... ... ... ... ... ... кеңінен қолданылған, ол халық
шаруашылығының даму ... және ... ... ... ... ... ... жаңадан қаклыптасқан мәселелерді өз кезеңінде
байқауға және олардың жедел шешілуі ... ... ... ... ... ... ... жүйесінде кәсіпорындар келесідей
айрықша ерекшеліктерімен сипатталады, мөлшері, жұмыс ... ... ... ... ... және ... қорларының құны, шығарылатын өнім
көлемі.
Сонымен кәсіпорындардың үш ... ... ... болады: ірі, орта
және шағын. Олардың кешені бірін-бірі толықтыра ... ... ... ... ... – нарыққа негізгі өнім шығарушылар болып табылады.
Ірі кәсіпорындар – ... ... ... ... ... және орта ... үнемі жаңарып тұратын номенклатурасымен
және ассартиментімен, аз ғана партияда өнім дайындау, шектеулі тұтынушылар
жағдайында елеусіз материалдар мен шикі ... ... ... ... ... ... ... шағын кәсіпорындар нарықтың салыстырмалы толған
кезінде жекелеген тапсырыстарды есепке алып өнімді ... яғни ұсақ ... ... өндіріледі. Сонымен қатар, шағын ... ... ... ... ... алумен байланысты жоғары тәуекелге ие болып
табылады. Бұл әрі инновациялық қызмет, әрі жаңа технологияны игеру. ... ... ... Шағын кәсіпорындардың капиталымен тәуекел, ... ... аз ... алып ... ... мемлекет шағын
кәсіпорындарды құру және дамыту үшін арнайы жеңілдіктер тәртібін ... ... ... ... ... ... меншігі бар,
шаруашылық еркіндікке ие және өз қызметі сферасында үстемдік етпейтін
фирмалар жатады. ... ... ... ... ... ... аспайтын жұмысшылар бар және сату көлемі 20 млн доллардан аспайтын
фирмаларды жатқызады. Бірақ бұл ... ... ... ... ... және орта ... ... инвесторлармен құрылатын,
географиялық шектелген зоналарда қызмет ететін және ... ... ие, ... ... ... асыратын, барлық ... ... ... қабылдайтын кәсіпорындар жатады. Басқару
сипаты икемділігімен, форьмалділіктің жоқтығымен ... ... ... ... ... ... ... өз-ара
алмасуының жоғарылығымен ерекшеленеді.
Нарықтық экономиканың шаруашылық жүргізуші субъектілерде «кәсіпкерлік»
және «бизнес» ... ... ... ... ... пен ... ... бір түрі ретінде қарастыра отырып, отандық және
шетелдік ... ... ... бұл ... - өндіру немесе
алу және тауарларды сату, басқа тауарларға айырбастау үшін ... ... жай ... ... ... арасында екі жақты ... ... ... ... ... табуға бағытталған, жеке ... ... ... жүзеге асырылатын ( тек заңмен тыйым
салынбаған ) ... ... ... «кәсіпкерлік» және «бизнес» түсініктері экономикалық тұрғыдан
қарастырғанда синонимдер болып ... « ... » ... ... ... ... ... әдебиеттерде нарықтық экономика
бойынша бизнес қағамның қажеттілігін ... ... ... ... ретінде анықталады.Бизнес нарықтық экономиканы ... ... ... ... және тек қана ... да, ... ... қызметкерлерінің де қызметтерін
қамтиды. Жалпы ... ... – бұл ... қатыныстар жүйесіндегі
адамдардың іскерлік белсенділіктері. Ал, кәсіпкерлік қызмет бизнестің бір
формасы ретінде ... және оның әр ... ... ... ... ... ... Кодексіне сәйкес (жалпы бөлім ): «
кәсіпкерлік – азаматтар мен заңды тұлғалардың меншік нысанына ... ... ... сұранысты қанағаттандыру арқылы пайда табуға
бағытталған, жеке меншік немесе мемлекеттік ... ... ... ... ынталы қызметі. Кәсіпкерлік қызмет кәсіпкердің
өз атынан, өз тәуекелімен және өзінің ... ... ... ... тәжірбиеде «кәсіпкерлік» пен «бизнес» ... – бірі ... ... ... жағдай, « кәсіпкерлік » және ... ... » бірі – ... ... бола ... ... ... бизнес
кәсіпкерлік пен айналысатын шағын кәсіпорындардың қызметін қарастырады. Әрі
қарай, мен, осы ... ... ... ... боламын.
Бәрімізге белгілі, шағын және орта бизнесте жеке секторлар басшылық ... ... ашу ... ... не ... ... ... көрсетеді пайда табу, қоғамның әлеуметтік,
экономикалықжәне ... ... ... ... ... ... айналысудың мативі ретінде келесілерді көрсету керек:
тұлғалардың өзін - өзі ... ... ... ... ... бір ... қосу, қосымша және ... ... ... өз табыстарын заңды жолмен арттыруға ұмытылу.
Шағын және орта бизнестің артықшылықтары мен ерекшеліктері.
Көптеген адамдардың ойы бойынша, нарыққа тек ірі ... ... ғана қол ... ... ал ... және орта кәсіпорындар
үшін орын жоқ. Басты аргумент ретінде шағын ... ... ... ... түсе алмаитындығы. Ал, егер дұрыс ... ... ... ... бәсекелес болуының бірнеше себебін
көрсетуге болады. Біріншіден, ... ... үшін 0,5 – 1 жыл ... ... ... ... ... ал ірі кәсіпорындар
үшін 5 – 6 жыл қажет. ... ... ... ... ... ... деп ойлайды, ал статистика болса, Екінші ... ... ... 95 % ... ... шағын және орта бизнес
сфераларынан шыққанын көрсетіп ... ... ... ірі
кәсіпорындарға қарағанда капиталының күйіп кету тәуекелі төменірек, жәнеде
әртүрлі инновациялық технологияларды енгізуден қорықпайды.
Шағын және орта ... жаңа ... ... ... етуі ... ... қажет. Әсіресе, бұл елде кризис және жұмыссыздық
кезеңі болған ... ... ие, ... ірі ... ... ... байланысты болғандықтан, жаңа жұмыс орындарын ұсына
алмайды. Американ-Экспресс ( 1987 ) ... ... ... ... жұмыс орындарының өсу қарқыны тұрып қалған ірі
компанияларға қарағанда 3 есе ... ... ... ... ... Бұл, ... және орта
бизнестің динамикалығы, икемділігі, ... ... ... ... беру және ... ассортиментін ауыстыру, технология саласына
жаңалықтар енгізу мүмкіндігі. ... ... ... бұл ... ... ... ... жұмысшылардың басқаруға және
табысқа тікелей қатыс алу мүмкіндігі.
Шағын және орта бизнестің ерекшелігі қызмет ету сферасы болып ... ... ... ... жағдайында, тұрақты тауар ... ... ... ... ... ... Шағындар ұсақ партиялармен
шығарады, жеке тұтынушылардың қажеттіліктерін қанағаттандырады, ... ... және ... ... шикізат өндірісінің қалдықтарын
пайдаланады. Мысалы, автомобиль өндірісі – ірі ... ... ... ... – шағын және орта бизнес қызметі.
Шағын және орта бизнестің келесі бір ... ... ... ... ... ... ... қалуға тырысу және пайдаға қатысуға
негізделген жұмыстың нәтижесінің ... ... ... болып
табылады. Ірі компаниялар ... ... ... ... барлық талпыныстарының ерекшеліктерін білмейді, нәтижесінде
басқару проблемаларына алып келеді, ал шағын ... ... ... бір ... сондықтан бұл жерде ешқандай түсініспеушілік мәселесі
туындамайды.
Кәсіпкер иелігіндегі мүлікті т.б. заңды негізде пайдалану жөнінде, өз
бастамасы мен ... ... және кез ... іс-қимылдарды жүзеге
асыруға құқылы, заңды ұйым немесе жеке ... ... тиіс ... ... асыру үшін, кәсіпкер белгіленген тәртіппен және мемлекеттің
қолданылып жүрген заңды талаптары негізінде ... ... ... ... кәсіпкерлік термин экономистердің еңбегінде ХҮШ
ғасырдың аяғы мен ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... Р.Кантильнон қолданды. Оның анықтауынша «Кәсіпкерлік» -
бұл табыс табу, (жеке шаруашылығы, қолөнершіремесленник, сатушы ... ... табу ... басқаның тауарын белгілі бағамен сатып алып, оны ... ... осы үшін ... ... Оның ... ... ... нарығында әрбір тауарларға сұранысты сәйкестендіру. Тауар
нарығында классикалық, экономикалық ... ... ... – А.Смит.
Нарықтық экономикада кәсіпкерлік қызметі француздың ұлы ... ... ... ол адам ... шоты үшін күреседі және
белгілі бір өнімді ... оның ... ... ... ролін
арттырады, ол үшін өндіріс факторларын ... ... ... ... ... көрсетеді.
Кәсіпкерліктің өзіне тән ерекшеліктерін жан-жақты ... ... бір ... ... дарыны үшін беріледі.
Кәсіпкерлік теорияны дамытуға неміс экономисі В.Зомбарт, кәсіпкер және
австриялық ... ... ... үлес ... ... ... ол ... алушы» (тәуекелге дайын, рухани ойы бай, ... ... ... (көп ... біріктіріп жұмысқа жұмылдыру) және
«сатушы» (шеберлік тек өз ... ... ... ... ... ... негізгі мақсаты - істің өркендеуіне жағдай жасау деп
анықтама ... ... ... ... өндірістік меншігі болуы ... жеке адам ...... ... банк ... не ... ... және т.б.
Құралдар түрлерінің пайдалы қызмет ету уақыты көп жағдайда пайдаланған
мезгілінен ... ... ... Ұсыныс пен сұраныстың жоғары ... ... ... ... ... ... пайызды өсіруге болады. Өз құнын жаңадан өндірген ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Фирмаға, қоғам үшін де пайдалы.
Қазақстан заңында кәсіпкер азаматтар мен бірлестіктердің пайда алуға
бағытталған және ... ... ... ... ... жауапкершілігі
негізінде жүзеге асырылатын ынталы қызметі.
Барлық шаруашылық ... ... тек ... ... ... ... және ... іздеумен байланысты шаруашылық
қызметті жүзеге асыру кәсіпкерлік белгілері болып саналады.
Кәсіпкерлікте ... және оның ... ... ... тұлғалар, әр түрлі ассоциациялар, акционерлік қоғамдар, жалгерлік
ұжым кооперативтері және мемлекет кәсіпкер тұлғалар бола ... ... кез ... ... коммерциялық делдалдық, сату-
сатып алу, инновациялық, кеңес беру ... ... ... кәсіпкерлік нысандары бола алады.
Қызмет мазмұнына қарай кәсіпкерлік мынадай түрлерге бөлінеді.
Өндірістік ...... ... ақпараттар, рухани
құндылықтар өндіретін кәсіпкерлік болып табылады. Кәсіпкерліктің бұл түрі
өндіріс функциясының негізі.
Коммерциялық кәсіпкерлік – ... мен ... ... сату ... мен ... құрамына енеді және өнім өндірісімен
байланыспайды. Кәсіпкер пайдасы тауарды сатып алу ... ... ... арқылы жасалады. Егер бұл операциялар заң шегінде болса, ... ... ...... ... бір түрі ... ... алудың объектісі ақша валюта, бағалы қағаздар болып
табылады.
Делдалдық кәсіпкерлік – бір ... ... ... жақтардың басын
қосатын қызметте көрінеді. Бұндай қызметті көрсеткені үшін ... ... ...... ... ... ... кезде ғана
қайтарылатын сақтандыру жарнасын алып отыратын қаржы кәсіпкерлігінің ерекше
формасы. Жарналардың қалған бөлігі кәсіпкерлік табысты құрайды.
Көріп отырғандай, кәсіпкерліктің барлық түрі ... ... ... ол үшін шектеулі ресурстарды қиыстырып пайдалануға үйрену керек.
Ресурстардың әр түрлі комбинацияларын ...... ... ... Олар ... ... ... бес бағытты қамтиды.
1. Жаңа игілікті жасау немесе ескі игіліктің жаңа сапасын жасау;
2. Өндірістің жаңа ... ... Жаңа ... нарығына шығу;
4. Шикізат немесе жартылай фабрикаттың жаңа көзін табу;
5. Өндірісті қайта ұйымдастыруды жүргізу.
Әрбір мерзім ... жаңа ... ... ... бұл ... ... ... факторында комбинация
жасайтын экономикалық агент ретінде анықтай отырып А.Смиттің тұжырымын
толықтырған Ж.Б.Сей ... ... ... ... тек бір ғана ... ... (жеке, ұжымдық,
қоғамдық) байланысты емес. Оның әр түрлі варианттары мен ... ... Бұл ... ... үшін ... капиталдың толық
меншік болуы міндет емес деген сөз. Қарыз капиталын қолдануға болады. ... жеке ... ... қарағанда бірқатар артықшылықтарға ие:
- түсімділігі жоғары қызмет ... ... ... мүмкіншілігі;
- бизнес көлемінің шектелмеуі;
- қатаң бағамен шектелмеуі.
Кәсіпкерліктің үш түрі ... жеке ... ... ... корпорация (акционерлік қоғам)
Жеке кәсіпкерлік деп, бір адам ғана ... ... ... ... ... және оның ... көп емес – жеке
кәсіпкерліктің кемшіліктері осында.
Оның артықшылықтары: әр меншік иесі өз пайдасына өзі ие, кез ... өзі ... ... Ол тек ... ... ... және ... бекітілген салықтан босатылған. Бұл ұсақ дүкендерге, ... ... ... фирмаларға, сондай-ақ заңгерлердің,
дәрігерлердің т.б. кәсіби қызметіне тән бизнестің кең ... ... деп – екі ... одан да көп адам ... ... атайды. Серіктестікке де табыс салығы салынады. Серіктестіктің
артықшылығы сол, оны ұйымдастыру және қосымша қаражат пен жаңа ... ... ... ... ... жаңа салымдарын төмен ететін, дамып
келе жатқан іс қаржы ресурстарының ... ... ... ... ... ... түсінбеуін, әрқайсысының фирма табысында немесе
зияндағы үлесін ... ... ... ... Серіктестік
формасында делдалдық кеңселер, аудиторлық кеңселер мен ... ... т.б. ... болады.
Корпорация деп бір кәсіпкерлік қызмет істеу үшін ... ... ... ... ... құқық акциялар бойынша бөліктерге
бөлінген, сондықтан корпорация иелері ... ... ал ... ... деп ... Корпорация табысынан корпорацияға салынатын
салық ұсталады. Кәсіпкерліктің акционерлік ... ... ... артықшылықтарына мыналар жатады:
Кәсіпкерлік экономикалық ойлардың ерекше ... ... ... сипатталады және шешім қабылдайды, онытәжірибелік қызметте іске
асырады.
Кәсіпкер болудың мәні ... ... ... ... ... ... көріп білу, тұрақты қарсы тұру.Жаңаны табуға дайын
болу және оның ... ... үшін ... ... ... жеңу және игілікті ықпал ету болып жатқан жағдайға байланысты емес
– бұл процесті кәсіпкер анықтау керек.
Кәсіпкер ой өрісі жағынан өте ... ... оның ... өте тар
шеңберге негізделген.[9]
Кәсіпкердің дамуы капитализм кезінде жоғары сатыда болады.
Біздің отандық әдебиетте кәсіпкерлік ... ... ... ... ... және ... ... ретінде
еркін бастамашылық, новаторлық, тәуекелге бару табыс табу үшін ... ... ... Бұл ... табиғи мүмкіншілік: басқарудың өзі
мүмкіншілік өнері, өндірісті ұйымдастыру, нақты шаруашылық жүргізудегі жеке
бейімділік, ... ой ... ... ... ... түрі материалдық, еңбек, қаржы
ақпараттық ресурстарды пайдаланумен ... ... ... ... бұл ресурстарды толықтай немесе кейбір бөліктерін жоғалту
қаупі жөнінде болуы мүмкін. Бұдан ... ... ... ... да ... ... ең көп ... кәсіпкер мүлкінің құнына тең келеді. Бұл
жағдайда кәсіпорын қарызын төлеуге дәрмені болмай, ... да ол өзі ... ... ... ... сатып, кәсіпорынды
жабуға мәжбүр болады, оны кәсіпкерліктің формалары мен ерікті экономикалық
түрлерінен көруге ... және ... ... экономикалық мазмұны, белгілері, ... ... ... ... ... ... олардың жетістіктері
мен кемшіліктері
3. Фирма - нарықтық қатынастар жүйесінде. Фирма теориясы
4. Фирманың жетілген және жетілмеген бәсеке ... ... өз ... ... ... алып ... ... нарық
атрибуты ретінде ол капитализм дамуы кезеңінде айқын ... ... ... ... ... жүзеге асыру және пайда алу үшін
экономикалық тәуекелге баратын меншік иесі ... ... ... ... ... болады. Ресурстарды
жоғалту немесе ресурстарды тиімді пайдалану жолымен белгілегенге қарағанда
табысты кем алу ... ... ... ... тәуекелділік
кәсіпкерлерге белгіленген жоспарға, жобаға қарағанда қосымша шығын жұмсау
қаупінің ... ... ... жоғалту немесе кірісті азайту қаупімен
анықталатын ... онда ... ... анықтаумен, оны материалдық-заттай
формасында немесе ақша формасында да өлшеуге болады.
Сөзсіз, ... ... ... бұл ... алғанда ғылыми
тұрғыдан неғұрлым негізделген және белгілі ... ... ... ... ... оны өлшеуге де болады.
Тәуелділікті жан-жақты талдап, бағалағанда абсолютті және ... ... ... ... көлемінің әрқайсысының пайда ... жеке ... ... ... ... сызу - ... баға ... алғашқы
сатысы. Бірақ та шамамен мұны кәсіпкерлікке келтіру аса күрделі міндет
болып табылады.[9]
Тәуекел – ... ... ... ... ... ... – жоспар немесе болжауды қарастырылған вариантпен салыстырғанда
табыс алмаудың немесе зиян шегудің ықтималдығы. Тәуекелдің ... ... ... ... қаржылық, несиелік, пайыздық.
Енді тәуекелділіктің кейбір негізгі көрсеткіштеріне тоқталып өтелік.
Осы мақсатпен ... ... ... тәуекел жасау аймағын бөлу қажет.
Егер шағын қуат болмайтын болса, онда оны ... ... ... ... Ал, тәуекел жасау аймағына – кәсіпкерлік қызмет ... ... ... ... ... ... ... әрине,
шығын болады, бірақ, оның мөлшері алынатын ... ... ... ең ... ...... ... шығын көлемі алынуға тиісті пайдадан асып кетуі де ... ... ... ... іске ... ... шығындардың орыны толмай қалу
жағдайына жетуі де мүмкін Мұндай жағдайда кәсіпкер өз ісінен зиян шегіп,
барлық шығынды өз ... ... ... ... ... ... ... қатысты
мемлекет саясаты екі бағыттан тұрады: бірінші – дамуды қолдау, екіншісі ... ... ... ... реттеуді қосу.
Шағын бизнесті елеулі көтермелеуге Қазақстан Республикасы Президентінің
«Шағын кәсіпкерлікке мемлекеттік қолдауды күшейту және оның ... ... ... ... оң ... етіп ... ... сәйкес
мынадай кезек күттірмес мәселелер ауқымы айқындалған:
- шағын кәсіпкерлікті ... ... ... ... ... кәсіпкерлікті дамытуды ынталандыратын және оны құру тәртібін
қарапайымдандыратын, несие бөліп, ... ... және т.б. ... ... нормативтік-құқықтық актілер қабылдау;
- шағын ... ... ... жағдай жасау
(өндірістік ғимарат, жер ... бөлу және ... ... ... ... ... ... мәселелерді шешу – ол
үшін кәсіпкерлікті ... ... ... ... ... үшін ... ... қарастыру.
Қазіргі уақытта Ақмола мен Қостанай облыстарынан басқа барлық ... ... ... ... ... ... ... бөлімшелер
ұйымдастырылған.
«Жеке кәсіпкерлік туралы», «Жеке кәсіпкерлік мәселелері бойынша
Қазақстан ... ... заң ... өзгертулер мен толықтырулар
енгізу туралы», «Шағын кәсіпкерлік субъектілерін тіркеуді ... ... ... Республикасының кейбір заң актілеріне
өзгерістер мен ... ... ... ... ... ... ... фермерлік және шаруалар қожалықтарын қамтый отырып, жеке ... ... даму ... ... ... ... араласуынан қорғайтын кепілдік секілді нормалар көрсетілген.
Осы заңдар бойынша шағын ... ... оның ... ... ... тиіс.
Шағын кәсіпорындардың кейбір салаларындағы қызметтерді ... ... ... ... есеп ... ... үйлер,
мейрамханалар, қозғалмайтын мүліктер мен операциялар, жалдау ... ... ... яғни жалпы ұғым бойынша ... деп ... ... салалар табысты болып келеді екен.
Кәсіпорындардың және оларда жұмыс істейтін ... ... ... ... ... салалық және аймақтық құрылымдарының
құрылуы және оның ... ... ұсақ ... ... ... ... ... шағын кәсіпкерлік аясында соңғы кездері
көрініс берген дағдарыстық ... ... ... ... ... ... келмейтіндігі, оның ұйқы-тұйқы қалыптасқандығы
туралы тұжырым ... ... ... Мәселен, оның жетілген
инфрақұрылымының жоқтығы ... ... ... ... ... ... ғана ... сонымен бірге шағын кәсіпкерлікті
қолдаудың мемлекеттік ... ... ... ... ... артықшылықтың айқындалмауы, кәсіпкерлік құрылымдармен кері
байланыстың ... өтіп ... ... ... және оларды
теңестірудің жоқтығында болып отыр. ... ... ... ... ... ... ... түрінде бүтін секілді өмір сүріп, дамып
келеді, сонымен бірге нақтылы кәсіпорын болып әйгіленген.[9]
Шағын кәсіпкерліктің ... ... ... бар, ... оны ... ... сипаты ретінде бөлектеп көрсетуге
мәжбүр етеді. Оларға мыналар жатады:
- меншіктік құқықтың бүтіндігі және ... ... ... ... ... бақылаудың қажеттілігін жояды, екінші жағынан –
басшының табысқа жетудегі рөлі мен ... ... ... ... ... және ... мен ... тікелей байланыс, бір жағынан, басқару ... ... ... - ... ... қатынас ықпалын күшейтеді;
- кәсіпорын мүмкіндігі мен ресурстардың шектеулілігі, бір жағынан, оған
тауар түріне (жұмыс, қызмет) берілген бағаға және ... ... ... ... ету мүмкіндігін тудырады, екінші жағынан – қызметтің
түрін тез өзгертуге ... ... ... ... шектелінуі және жергілікті нарыққа
бағдарлануы, бір жағынан, ... ... ... ... ...
тұрақты сұранымды қалыптастырады және ... ... ... ... ... ресурстарға жол ашуды шектеу, бір жағынан өндірісті кеңейту
мүмкіндігін ... ... ... қаржылық ресурстардың бытыраңқы
нарықтарын (жеке жинақ, таныстар мен туысқандардың қаражаттарын, өсімқорлар
капиталын) пайдалануға итермелейді.
Шағын кәсіпкерлік - ... ... ... және ... ... ... түрі ... саналады. Себебі ол:
- өте беймәлімділігімен, белгісіздігімен және ... ... бір ... ... аспайтын нарықта кәсіп
етеді. Бұл – ондай рнарықтарға кірудің көп капиталды ... ... іс ... ... ... ... қатынас жүйесінде, ірі және орташа бизнестермен, қаржы-
несие институттарымен, ... ... ... ... ... ... мұны оның экономикалық ... мен ... ... ... ... ... ішкі ... болмағандықтан ол сыртқы ортаның
әсеріне өте сезімтал келеді.
Шағын кәсіпкерлікті қамтыған дағдарыс елдегі экономикалық ... ... ... Шағын кәсіпорындар мен кооперативтердің
алғашқы толқыны салық салу ... ... және ... ... оралымсыздығын пайдалана отырып, ойдағыдай табысты
жұмыс істеп кетті. Инфляцияның ... және ... ... ... тиімділігі шағын бизнесті экономиканың дәл осы
саласына қайтадан бағдарлап жіберді.
Мемлекеттік меншікті ... ... ... деңгейін төмендету,
төлей алатын сұранымды жалпы қысқарту, капитал айналымының аясын толтырып
жіберу және осы ... ... ... ... ... ... ... ұшыратты. Қатал бәсеке, ең алдымен, бағасыздану және
таза табыс мөлшерінің төмендеуі шағын кәсіпкерлікті өз ... ... ... үшін «көлеңкелі» экономикаға кетуге, салық төлеуден жалтаруға
мәжбүр етуде.
Шағын кәсіпкерлік экономиканың ерекше секторы ретінде өмір ... ... ... өмір сүре береді. Оны тікелей шектеу, реттеу және бақылау
жөнінен ... ... ... гөрі бір мысқалдай кемдеу
шығады. Шағын кәсіпкерліктің негізгі ...... ... ... оның жоғары әрекетшілдігімен, қаржылай ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілуімен
толықтырылады.
Экономиканың бұл секторына мемлекеттің мүдделі ... ... және ... сипаттар бар. Шағын кәсіпкерліктің мүддесі ... ел ... ... ... болып, экономиканың дамуы мен
тиімділігі деңгейіне айтарлықтай ... ... ... ... ... ... пайдаланады;
- бюджетке салық төлеуші болып саналады, мұның өзінде экономиканың
басқа секторынан ... – оның ... ... мүмкіндігі оңтайлылық
деңгейге жеткен жоқ;
- орташа және ірі бизнестер үшін қай ... ... мен ... ... сол ... болып шығады;
- қай жерде мемлекет әрекеті немесе ірі және орташа бизнес тиімсіз
болса, ... сол ... ... жұмысқа және қызметке деген
сұранымдарды қанағаттандырады;
- қай жерде бәсекелі орта ... ... және ... ... ... емес тауарлардың бәсекелі бөлшек сауда бағасының деңгейі
қалыптасса, экономиканың сол ... ... ... еңбектің қоғамдық бөлінуін тереңдетеді және болымсыз шығынмен
нарықтық инфрақұрылымды ... ... ... кәсіпкерліктің саяси мүддесі мынаған саяды:
- болашақтағы ... және ... ... ... ... ... қалыптастыратын көздердің бірі болып саналады;
- көрсеткен қолдауынан бүгінгі күні бір нәтижеге жетіп, оны болашақта
ұлғайтуға үміттенетін әлеуметтік топ секілді, ... ... ... етеді.
Шағын кәсіпкерліктің мүддесі мынаған саяды:
- еңбекке жарамды халықтың ... ... ... ... ... ... дағдарыс жағдайында тіршілік етуіне қол ұшын береді;
- халықтың ең белсенді бөлігінің ділін ... ... өз ... және ... табысқа жетулеріне мүмкіндік туғызады.
2. Сауда фирмаларының тауар қозғалыстарын есепке алуды автоматтандыру
2.1 Тауардың мәні мен негізгі ... ... ... ... бірінші түрі- натуралды
шаруашылық.
Натуралды деп адамдар өнімді ... ... ... тек
өздерінің жеке бас қажеттіліктерін өтеу үшін өндіретін шаруашылықты
айтамыз. Ол ... ... ... таза түрі ... еңбек
бөлінісінен хабары жоқ және өнімдерін өзара ... ... ... ... ... ... оларды ұйымдастыру аса
қарапайымдылығымен сипатталды; өндірілетін өнімдер жиыны ғасырлар бойы
өзгерместен, жылдан ... ... ... ... (жай ... ... ... және кімдер үшін өндіру сияқты өзекті мәселелерге шешімдерді
өз шаруашылығының (патриархалды жан ... ... ... ... ... шешеді. Натуралды шаруашылықта қалыптасқан дәстүрлер
мен көсемдердің шешімдері басты рөл ... ... ... ... (яғни, айырбас пен қоғамдық бөлудің болмауы ) өз
өміршеңдігін көрсетті, оның ... ... ... ... және ... ... ... деңгейдегі натуралды шаруашылыққа бау-бақша
жеріндегі жұмыс, саяжай мысал бола алады. Ал, ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету болып табылатын, шетелдер мен жабық
жағдайдағы шаруашылықты ... ... ... ... ... ... ... елді әлемдік, нарықтан шектетіп, экономиканы мешеулік
күйге түсіреді; ... ... ... сол ... ол
керітартпа сипатта болады.
Тауар өндірісі деп - өнімдерді сатуға ... ... ... мен ... ... ... ... арқылы жүзеге
асырылатын шаруашылықты айтады.
Тауар өндірісінің пайда болуының қажетті шарты қоғамдық еңбек бөлінісі
болып ... бұл ... ... ... ... ... маманданады.
Қоғамдық еңбек бөлінісінің тарихи үш кезеңі болды.
Бірінші кезеңінде мал шаруашылығы егін шаруашылығынан бөлініп шықты,
мұның өзі тайпалар арасында ... ... ... ... ... ... қол ... егіншіліктен бөлініп шықты, бұл тауар
өндірісінің өмірге келуінің бастауы болды.
Үшінші кезеңінде сауда өндірістен оқшауланды және ... ... ... Осы ... бастап тұрақты, нарықты байланыстар орнады.
Тауар өндірісінің пайда болуының тағы бір ... ... ... ... бір ... ... ... өзара
оқшаулануы болып табылады.
Ол алғашқы қауымдық қоғам ыдырау кезінде, яғни жеке меншік орнағаннан
соң пайда болды. Тауар ... даму ... - ... нарықтың
дамуы мен тығыз байланысты. Нарықтың төмендегідей типтері бар, ... ... ... ... ... ... ... тауар өндірісінің ерекше үлгілері
қалыптасады:
- Дамымаған нарыққа негізделген тауар өндірісі;
- Еркін нарыққа негізделген ... ... ... ... ... ... өндірісі;
- бұзылған нарыққа негізделген тауар өндірісі.
I. Дамымаған нарыққа негізделген ... ... (жай ... ... ... ... ... өндірісі құрал жабдықтарына, жеке меншікке,
тауар өндірушілердің өз ... ... Жай ... ... ... өнімнің бір бөлігі ғана нарыққа шығарылады. Сондықтанда, ол,
бүкіл, экономиканы қамтымайды, яғни оның ... ... бола ... Еркін нарыққа негізделген тауар өндірісі (нарықтық ... ... тән ... ... бар. Оған жататындар:
- адамның жұмыс күші тауарға айналады және өндірушінің өз ... ... ... ... ... ... ... бөлігі жекелей тұтыну үшін емес,
нарыққа, сатуға арналады.
Бұл ... ... ... ... ... негізделеді, сондықтан да оны
еркін бәсеке дәуіріндегі капитализм немесе “еркін экономика ” деп атайды.
Шаруашылық қызметтерін ... ... мен баға ... ... тауар өндірісінің мұндай ... ... ... деп ... ... нарыққа негізделген тауар өндірісі – экономикада екі
сектордың болуымен, яғни: елдегі материалдық ... мен ... ... ... ... мен ... мемлекеттік және жеке
сектор үлестерінің жоғары болуымен ерекшеленеді.
Мемлекет нарықтық экономикаға белсенді түрде араласады, дегенмен оның
реттеушілік ... оның ... ... ... сақтайды.
Реттелетін нарық экономиканы монополияландыру барысында қалыптасады,
бұл кезде үкіметтің алдында бір ғана мәселе- ... ... ... ... негізгі формалары - заңдар шығару, салық салу,
басқаруды қаржы арқылы жүзеге ... ... ... ... өндірісінің бірнеше үлгілері бар:
1. Әлеуметтік нарық;
2. Аралас ... ... ... ... бағдарламаның нысанды мақсаттары бойынша бір-бірінен
ерекшеленеді.
Әлеуметтік нарық шаруашылығының басты мақсаты - ... ... ... ... мақсаты - кәсіпкерліктің дамуына жағдайлар
туғызу; ал корпоративтік экономиканың мақсаты - ірі ... ... ... ... ... үлгі -Германияға, екіншісі - ... - ... мен ... ... Бұзылған нарыққа негізделген тауар өндірісіне жататын ... ... ... тән ... ... ... ... жүйесі; ірі машина өндірісі, ұлттық экономиканы ұдайы ... ... ... ... ... ... қою. Әкімшіл-әміршіл
экономика жоспарлы нұсқаулық және нормативтік ... екі ... ... ... жүйе – ... ... және ... жөнінде шаруашылық қызметтерін түгелімен бір орталыққа бағындыруға
негізделген.
Нормативтік үлгі - ... ... ... ... ... ... өздері орындауға міндетті жоспар – нұсқау ... мен ... ... жетекшілікке алады.
Қазақстан Республикасының экономикасын реформалау дегеніміз бұрынғы
әкімшілдік-әміршілдік ... ... ... ... ... ... шаруашылыққа өту болып табылады. Осыған орай, біз қандай
экономика құрудамыз және ... ... ... ... ... сұрақтар
туындайды.
Нарықтық экономиканың моделін таңдау деп – мемлекеттің ұлттық
экономикаға ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлік экономикасында (АҚШ) қаржы жүйелері арқылы нарыққа
ықпал ... ... ... ... ... нысаналы нарықты экономикада фискальді саясатты жүзеге
асыратын әдістердің маңызы зор.
Баршаға белгілідей, мемлекет тарапынан ... ... ... қолдау
жасалатын және қаржыны қайта бөлу процестерін зор ... ... ... ... ... экономика, жұрттың бәріне де ұнайды.
Тауар өндірісінің даму кезеңдеріне жасалған мұндай қысқаша шолу, тауар
өндірісі мен нарықтық ... ... ... бар екендігін
білдіреді.
Сөзсіз, нарықты экономиканың негізін ... ... ... ... экономика (капитализм) пайда болғанға дейін, тауар
өндірісі бірнеше жүз мың ... ... өмір ... ... ... ... ... қатынастары, әкімшіл-өмірде жүйеден орын алды.
Демек, "тауар өндірісі" категориясының ... ... ... ... ... көп ... екендігін мойындаған жөн.
Тауар және оның қасиеттері
Тауар өндірісінің өзекті категориясы - тауар болып табылады. Оның ... ... ... ... ... екеуіне тоқтайық.
I. Маркстік теорияда, тауар - сатуға арналған, адамға пайдалы
еңбек ... ... ... Бұл анықтамадан туындайтын салдарлар:
- тауар деп адамның белгілі бір қажеттіктерін қанағаттандыратын заттарды
айтады;
- ... деп ... ... ... ... Мысалы, ормандағы жидектер
оларды жинаушылар үшін тауар болмайды, ... ... ... ... соң, олар ... айналады.
- тауар деп сатуға арналған заттарды айтады.
II. ... ... ... ... ... өкілі К.Менгер)
тауар айырбасқа арналған игіліктердің ерекше түрі деп анықтама береді.
Экономикалық ... ... ... ... кездесетін -
экономикалық қызметтің объектілері мен ... де ... ... ... де ... ... бар, олар ... еңбек өнімі
ретінде қарастырады. Ерекшелігі, екінші анықтамада шектеулі игіліктер мен
шексіз қажеттіктердің ... ... ал ... анықтамада
бұл мәселе қарастырылмайды. Бұл ... ... ... ... олар тауар - еңбек арқылы жасалған өнімдер және адамның
нысаналы мақсатты еңбегі жұмсалған дайын табиғи заттар, сонымен ... ... ... де тауарға айналатынын дәлелдейді. Әрбір тауардың тұтыну
құны болады. Ол өндірушінің емес, басқа адамдардың қажеттіктерін ... оның ... ... құны бар. ... өндірушіге ең қажетті нәрсе өз
тауарының басқа тауарларға ... ... ... ... ... ... ... пропорциялық мөлшермен
айырбасталу қабілетін оның айырбас құны деп атайды. ... ... ... ... өздеріне тән натуралды-заттай
формасы болмайды, бірақ пайдалы әсерлері бар және адам ... ... ... материалдық және материалдық емес ... ... екі ... ... адамның белгілі бір қажеттіктерін қанағаттандыру қабілетін оның
тұтыну кұны деп атайды.
б) әрбір тауардың жалпылай айырбастау ... ... ... ... ... ... ... олардың өзара
пропорциялық мөлшерде алмасуына себепші болатын мәселенің шешімін табуды
алғашқы рет Аристотель ұсынды. Бұдан ... ... ... ... ... ... ... іздеді.
Құнның еңбек теориясын жақтаушылар, тауарлардың құнын жасауға жұмсалған
еңбек шығындары, ... ... ... ортақ, жалпылама негіз болады
деген пікірді айтады.
Шектеулі пайдалылық теориясын ... - ... ... ... ... пікірді ұсынады. Шығындар тұжырымдамасының
өкілдері тек шығындар арқылы ғана құнды анықтауды ... осы ... ... ... тоқталайық. Құнның еңбек
теориясы XVIII және XIX ғғ. ... ... Оның ... ... ... ... қаланған, олар құнды тауарды өндіруге
жұмсалған еңбек арқылы анықтайды. К.Маркс пен ... ... ... құнның негізін құрайды дейді. Маркстің пікір бойынша, тауар өндіруші
еңбегінің екі ... ... Бір ... бұл еңбектің нақты түрі. ... ... ... ... ... құралдарын пайдалануына
байланысты болады және нақты ... қолы ... яғни ... ... ... жасалуымен сипатталады. Осылайша жұмсалған еңбекті нақты
еңбек деп атайды. Екінші жағынан, бұл еңбек өзінің ... ... ... ... ... еңбектің құрамдас бір бөлігі, яғни ол жалпы
жұмыс күшінің жалпылама жұмсалу процесі ... ... ... ... ... деп ... Ол ... жасайды, өйткені ол сан ... ... ... және ... ... ... ... теңестіруге мүмкіндік беретін жалпылама категория.
Құн мөлшерін анықтауға ... ... ... ... құн ... жұмыс уақытымен анықтады. Ал Д.Рикардо нашар өндірістік
жағдайдағы тауарды өндіруге ... ... ... ... құн ... пен ... интенсивтілігінің орташа деңгейіне негізделген, қоғамдық
өндірістің қалыпты жағдайында өнімді өндіруге жұмсалған қоғамдық қажетті
жұмыс уақыты арқылы ... ... ... ... ... ... ... Е.Бем-Баверк, Л.Вальрас, У.Джевонс және т.б) құнның мөлшерін
сатып ... ... баға ... ... ... ... ... беру екі факторға, яғни: қолдағы бар игіліктер қорының көлеміне және
оған деген қажеттіктердің қанығу ... ... ... шөл жерде қалдыңыз және өте шөлдедіңіз делік. Бұл ... ... әрі ... зат, сіз үшін өте пайдалы, әрі тәтті – су, ... ... ... ... соң, сіз үшін ... пайдалылығы кеми береді. Ең
соңғы ішкен бір шыны ... сіз үшін ... ... ... ... шектеулі пайдалылық деп - тауарлар мен қызмет ... ... ... ... ... ... ... қосымша
пайдалылығын айтады. Ол - -жалпы пайдалылықтың көлемін тұтынудың өзгерген
мөлшеріне бөлу арқылы анықталады.
Шығындар тұжырымдамасы ... ... ... ... ... Олар ... ... яғни өндіріс құрал-жабдықтары мен еңбекке
ақы төлеуге жұмсалған шығындар арқылы құн ... ... ... ... үш ... ... ... Дж.Кларк, П.Самуэльсон
ұмтылыстар жасады.
Олардың ішінде А.Маршалдың концепциясы сәтті шықты, ол құнды жасаудың
тек жалғыз ғана ... ... бас ... ол ... шектеулі
пайдалылық теориясы және сұраныс пен ұсыныс теориясын өзара біріктірді және
оларға өндірістік шығындар теориясын қосты. Осылайша ... оның ... - ... ... пен ... ... мен бағалардың
өзара әрекеттесу нәтижелері арқылы – бағаны ... ... ... ... пайда болуы, мәні және теориясы
Әр халық бағалылығы жойылмайтын, әрі ... ... ... ... заттарды
ақша ретінде пайдаланды. Оған жататындар: балта, пышақ, ... ... және т.б. ... сан ... ... ақша ... атқарды,
кейбір экономистердің ақша дегеніміз - тауарлар мен ... ... ... ... заттар» деп мәлімдеуіне себеп болды. Бірақ,
бұлайша, ... ... ... субъективтік және объективтік екі
көзқарас қалыптасты.
Субъективтік көзқарастар - адамдардың бұл ... ... ... ... ... ... болған деп пайымдалды.
Объективтік көзқарастар - тауар-ақша қатынастары-ның дамуы нәтижесінде,
бүкіл тауарлар арасынан дара ... ... әрі ... ... ... атқаратын ерекше тауарды “ақша” деп аталды.
Бұл теория тауар айырбасының дамуын және ақшаның пайда ... ... ... ... ... даму сатыларында, бір өнімді
екінші өнімге тікелей алмастыру кезінде кездейсоқ сәттерде, ... ... ... ... ... ... біреуінің құны екіншісінің құнына
теңестірілетін болды. Өндіріс пен қоғамдық еңбек ... ... ... ... ... түсетін болды. Біреудің қолындағы артық,
жалғыз тауарын басқа тауарлардың құнын кездейсоқ ... ... ... алмады.[11]
Уақыт озған сайын бүкіл тауарлар арасынан бір зат (мысалы, қой) дара
бөлініп ... ол ... ... ... ... Мұндай жалғыз тауар
басқа тауарлардың құнын анықтайтын болды. Айырбастың тарихи ұзақ ... ... ... яғни ақша ... ... Ақша дегеніміз -
жалпылама балама рөлін атқаратын ерекше тауар.
Түрлі елдерде бірнеше ... бойы ... ... ... ... ... ... сайын жалпылама баламалық рөлді алтын ... ... ... оның ... ... қасиеттері, яғни алтынның: :
сапасының біртектілігі;
бөлінгіштігі;
икемділігі (портативтілігі);
сақталғыштығы.
Алтын - сирек ... және ... ... көп ... ететін металл.
Алтынның басқа тауар сияқты тұтыну құны және өзіндікқұны болады. Алтынның
тұтыну құны ... ... ... ... мен безендіру үшін қажет,
сонымен бірге оны өнеркесіпте және т.б. пайдаланады. Алтынның құнын, ... ... оны ... ... қоғамдық қажетті еңбек арқылы
анықтайды.
Алтынның жалпылама баламалық қызметі, оған ғана тән ерекше қасиеттерге,
яғни айрықша ... құны мен ... ... ... ... тұтыну құны оның басқа тауарларды өзіне ... құн ... ... ... пайда болады. Алтынның ... ақша ... ... ... ... ... ... байланысты
қалыптасады.
Қазіргі кездегі ақша тұжырымдамалары ... ғғ. ... ... ... ... ... жататындар ақшаның металдық, номиналды
және мөлшерлік теориялары.
Бұрынғы теориялар өзгерістерге ұшырап, олардң жаңа түрлері пайда болды.
Бұрынғы теориялар ақшаның шығу ... ... ақша ... ... баса ... ... еді, ал қазіргі кездегі ақша теориялары
нарық экономикасының ... ... әсер етуі ... мәселелерді
зерттейді.
Ақшаның металдық және номиналды теориялары - осы теориялар авторларының
ақшаның ... ... баса мән ... байланысты бір-бірінен
өзгешіліктеріне байланысты.
Ақшаның металдық теориясы капиталдың алғашқы қорлануы кезеңінде ... Оның ... ... Т.Манн, Д.Норс және басқа да
меркантилистер болды. Олар ... ... ... және ... ... ... тыс бағалап, соның салдарынан ақшаны асыл металдармен
шатастырды. Мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... қатынастар ретінде емес, оны зат ретінде
қарастырды.
Ақшаның номиналды ... ... және орта ... заңгерлері
жасады. Кейінірек оны Дж.Беркли мен Стюарт одан әрі ... Олар ... ... ... ал ... ақшаның айналыс құралы және ... ... ... ... тыс ... - ... - ... айырбасына - қызмет ететін ... есеп ... ... деп ... оны ... үкімінің жемісі
ретінде түсіндірді.
Ақшаның мөлшерлік ... ... ... ... Д.Юм, ... болды. Олар ақшаның құн мөлшері қызметін
жоғары бағалады. Бүл ... ... ... ақшалай құнның ақшалай
өлшемі мен ... ... ... - ... ақша ... ... ... қуаттайды. Ақшаның мөлшерлік теориясын осы заманға
лайықты жетілдіруге үлес ... ... мен А. Пигу ... ... ... тақырыптарда тоқталамыз.
Ақшаның қызметтері
Ақша бірнеше қызметтер атқарады. Классикалық саяси экономияда - ақшаның
құн мөлшері, айналыс құралы, ... ... ... ... ... ақша ... бес қызметтері зерттелген. Қазіргі кездегі
экономикалық ғылым өз зерттеулерін ақшаның құн мөлшері және ... ... ең ... ... ... ... құн мөлшері қызметі деп оның өзінен басқа тауарлардың ... ... ... ... ... ... бұл ... адамдардың
ойлау қабілеттерінің нәтижелерінен қалыптасқан ақшалар атқаруда. Бастапқы
кезде ақшаның бұл қызметін өзінің құны болатын ... ... яғни ... ... ... белгіленген тауардың құны, оның бағасы ... ... құны ... ... онда ол алтынның көп мөлшеріне
теңестірілетін болды. Демек, тауардың ... ... ... ... ... тауардың бағасы тек қана тауардың кұнына емес, ол алтынның құнына да
тікелей байланысты болады: егер де ... ... ... ... ... егер де алтынның бағасы арзандаса, онда тауардың ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері осындай.
Ақша мен ақша айналымының эволюциясы
Ақша жүйесі деп елде белгілі бір ... ... ... ... ... сәйкес, мемлекет-тің ақша айналысын ұйымдастыру
формасын айтады.
Ақша ... ... - ... ... мен ... ... қызметтерін
атқаратын ақшаның үздіксіз қозғалысы болып табылады.
Ақша жүйесінің элементтеріне жататындар:
ақша бірлігі, яғни елде қабылданған ақша ... ... сом, ... ... ... яғни елде ... ақша бірлігі мен оның құрамындағы ақша
металының ... ... ... бір сом 100 ... ... ал ... бір руб. 0,987672 г. алтынға теңестірілді);
эмиссиялық жүйе, яғни ақша мен бағалы қағаздарды жасап шығаратын мекемелер
(мысалы, Қазақстан ... - ... ... ... - ... ... т.б,);
ақша рәміздерінің түрлері, яғни айналымда заңды төлем ... ... - ... ... ... айырбас монеталар жүйесі;
ақша жүйесінің ұйымдары, яғни ақша айналысын реттейтін мемлекеттік ... емес ... ... ... ... өзінің тарихи дамуында биметализм және
монометализм дәуірін бастан өткерді.
Биметализм ақша ретінде екі металды - алтын мен күмісті (ХҮІ-ХІХ ... ... ақша ... тек қана ... ... және несие
ақшалар оған еркін айырбасталатын болды.
Монометализмнің - үш түрі қалыптасты:
1) алтын монеталық стандарт (1821 жылдан бірінші ... ... ... ... ... ... ... қағаз және несие
ақшалар алтынға еркін айырбасталды.
құйма алтын стандарты (бірінші дүниежүзілік соғыс жылдары Англия ... ... ... стандарты құймасына сәйкес келетін, құн
рәміздерін алтынға айырбастауды жүзеге асырды ... егер ... бір ... құйма алтынның бағасына сәйкес болса, онда картина 1 грамм
құйма алтынға айырбасталатын болды).
алтын ... ... ... ... (XX ғ. 20-30 жж.) ... шетелдік валюталарды (девиздерге) банкноттарды айырбастауды
жүзеге асырды.
1929-1933 жж. дағдарыстан соң банкнотты алтынға айырбастау ... ... ... ... ... ж. ... алмастырылмайтын несие ақша жүйесі қалыптасты. Оның
белгілері: алтынның айналыстан шеттетілуі ... ... ... ... бас ... және олардың алтын құрамын жою
несие ақшалардың беделін ... ... ... емес ... кеңейту; ақша массасын көбейту ... ... ... ... ... ... мен ... эволюциясы - тауар өндірісінің тарихи
объективтік даму процесі болып табылады.
Айналыстағы ақшалардың міндеті - ... ... ... ... болуын қамтамасыз ету болды, бірақ олардың ... ... ... ете ... ... ... алмастыруы ақша қызметтерін атқаратын несие
карточкалардың (банкнот, вексель, чек) одан әрі ... ... ... ... ... ... ақша қызметін атқаратын
түрлері:
1. Қайта жаңартылатын карточкалар. ... ... ... т.б. ... ... ... ... соң, бұл карточкалар қайта
жаңартылады.
2. Бір айлық карточкалар, олар туристік фирмалармен есеп айырысу ... ... ... әр ... ... ... ... тиіс.
3. Фирмалық карточкаларды ... ... ... үшін ... фирмалар шығарады.
4. Сыйға тарту, немесе «алтын», несие карточкаларын тек қана жылдық
табыстары жоғары ... үшін ... ... ... ... ... электрондық ақша жүйесі тән, олардың көмегімен - банк шотынан
ақшаны алу, салымдарды, ... ... чек ... беру және т.б. ... ақша ... ... – мұқтаждықты не тұтынысты қанағаттандыруға назар аудару, иелену,
пайдалану не ... үшін ... ... ... зат. Ол ... ... адам, орын, мекеме және идея болуы мүмкін. Тауарды жасарда
оны дайындаушы үш деңгейлі идеяны қабылдауы керек. Нарықты жинақты ... ... ... ... ... ... тауарды нәтижелі
пайдалану, тұтыну қасиеті, тұтынушы сұранысы осыған тікелей ... ... ... ...... ... шынайы сұранысын
анықтау, оны ұтымды өлшемде шығару үшін не қажеттігі, оның техникалық
сипаттамасы, ... ... баға ... ... ... ... түрін ойлап табу мен өндіру кәсіпорынның өркендеуіне шешуші ... ... ... ... баспасы былай деп көрсетіп отыр,
коммерциялық ... ... ... табу үшін ... барлық шығынды
өтейтін және нарыққа шығаратын) 60 шақты жаңа идеяны зерттеп білуді және
соның ... ... ... ... ... бере алатынын дұрыс таңдап алу
қажеттігін түсіндіреді. Басқа сөзбен айтқанда, жаңа ... ... ... ... ... бере алуы керек. Бұдан келіп екі талап шығады:
біріншіден: жаңа қажеттілікті болжау және ... ... ... ... ... нарыққа шығарылған 10 өнімнің 8-і
олардың артқан үмітін ақтамайды десек, онда жаңа ... ... ... соқтыратын себеп қандай? Сөйтсек “жер асты су тастары”
тізімінде бірінші болып сұраныс ... қате ... (45%) одан ... ... (29%) ... ... және ... аз жұмсалуы (25%), жоғары баға (19%), ... ... ... ... уақыттың тиімсіздігі (14%), кәсіпорынның шешілмеген
проблемалары (12%) көрсетілген. Сондықтан, ең бастысы, жаңа тауарды ... ... ... ... көңіл аудару қажет. Сол себепті
құрастыру кезінде жаңа техникалық және ... ... ... ... тауардың” пайда болуына молырақ көңіл бөліну керек. ... ... ... ... ... ... хабарламаларды зерттеуді
жалғастырады:
1. Конструкциялық және технологиялық табыстың мүмкіндігі.
2. Эксперименталдық жұмысқа жіберілген шығын.
3. Жаңа өндіріске ақша бөлу немесе ескіні модернизациялау.
4. ... ... ... ... ... ... және тәжірибелі- конструкторлық жұмыс өткізуге қосымша
қаржы ... ... ... ... шыққан кездегі және одан кейінгі уақыттағы нарықтағы
өтуін барлау.
7. Бәсекелесушінің мінез-құлығы.
8. Тауарды қажет етуші, нарық ... ... баға және оның өту ... ... мен ... ... ... бәсекелес тауардың пайда болу мүмкіндігі (уақыты,
тауардың сапасы).
Барлық ұсынылған ... жаңа ... ... ... ... ... орай тауардың белгілі бір нарықта өте қажет екендігін
атап өту тиімді. Ішкі нарықта ... ... ... ... қажет болуы
тиімді емес. Американдық “ Rucer ... ... 187 ... жүргізіп жаңа тауарларды құрастыру кезінде қиындық тудыратын
техникалық емес ... ... ... ... орында олар
конструкторлар мен маркетингтік өткізу бөлімі (37%) ... ... ... ... ... ... ғылыми кадрлардың творчестволық
жеткіліксіздігі, “ғылыми ауырлығы” 14% жағдайда ұзақ ... ... ... және анық ... мақсаттың жоқтығы. 9% нашар
қаржылау және ... ... ... ... ... ... ұзақ
мерзімдік жоспардағы жағдайды дұрыс көре алмау, жаңа идеяға аз көңіл ... бәрі 8% ... ... ... жаңа ... ... ... мен бірнеше маманнан құралған “мақсатты тор ” ... ... бұл ... ... ... ... ... Топ жетекшісінің жақсы ұйымдастыру қабілеті және сол ... ірі ... ... керек. Тар көлемді ... ... өте ... ... ... бұл топқа өздерінше
білгіш санайтын өз “адвокат дьяволдарын” сайлайды. Топ өзді-өзі болмыс ... ... жоба ... ал ол қатысушылардың ... ... ... ... ... 4 ... кем ... керек, ал оған адам
қабылдау өз еркімен емес, маман ... ... ... келетіндігін іс
үстінде көрсете білген адам болуы қажет. ... ... ... кәсіптік оқу мен мамандардың білімін жетілдірумен ұштасып жатады. Өз
білімін көрсетуге ынтасы жоқтар мен ... ... ... ... ... ... отыру немесе оларды жұмыстан шығаруға
тиіс. Зерттеуші-мамандарды фирма 6 жылда 1 жыл немесе 3 жылдың ішінде 6 ... 1 ... 1 ай ... отырады. Бұл уақытта адамдар жұмыстан арнайы
босатылады, немесе ... ... ... ... ... оқу ... ... есептеледі. “Нарықтық жаңа ... ... болу ... ... ... тауардың конструктивтік ерекшелігін
қажеттілікке қарай көптеген идеялардың ұсынылуын жатқызуға болады.
Жапондық компаниялардың тәжірибесіне орай, ... ... ... ... жаңа ... және ... жаңа
өнім ойлауға итермелеудің қажеттігі сезіледі. Ондаған ірі ... жыл ... өз ... 10 миллиондаған ұсыныс енгізітін
мақтаныш тұтады. Бұл ... 1 ... 12,8 ... ... Ол
американдық кәсіпорынның орташа статистикалық берілгеніне қарағанда 85 есе
көп.
Сатып алушы ... не алды ... ... ... ... ... ... деңгей
– ойланылған тауар. Шын мәніне келетін болсақ, кез келген тауар – ... ... ... ... қызмет. Дайындаушы ойланылған
тауарды орыдалған тауарға айналдыруға тиіс. Реальды орындалған тауардың бес
сипаттамасы ... ... сапа ... қасиеттер жинағы, арнайы
көркемделуі, марканың аты және ... ... ... ... ... ... мен ... қарастыруы мүмкін.
Тауарлар бухгалтерлік есебінің және оны сатудың негізгі міндеті болып
табылады: өніммен болатын барлық ... ... ... ... құжаттау, өнімді өндіру, сақтау, ... ... ... ... ... ... және босатылған тауарларды сатып
алушылармен уақытында ... сату ... ... ... ... ... ... және басқалары.
Тауар өнімінің құрамына кіреді:
а) дайын бұйым (өнім), толық өңделген, бекітілген техникалық ... ... ... кәсіпорынның техникалық бақылауымен қабылданып,
қоймаға тапсырылған немесе осы өнімге ... ... ... сай
тапсырыс берушімен қабылданған;
ә) жартылай фабрикаттар, сатуға ... және ... ... ... жұмыс, шетте жасалған.[11]
Өнеркәсіптік кәсіпорындарда және өндірістік ... ... ... ... ... ... нәтижесі
— өнім болып табылады. Оның көлемінің, технико-экономикалық сипатының және
тұтынушылық қасиетін артуы экономиканың әріқарай ... және ... ... ... етеді. Кәсіпорынның негізгі цехтарымен
шығарылған және басқа сатып алушыларға, сонымен ... ... ... және ... ... ... ... арналған дайын
бұйымдар өнеркәсіптік өнім құрамының ... ... ... ... ... барлық кезеңдерінен өткен бұйымдар дайын ... ... Олар ... ... ... ... және ... уәкілетті техникалық бақылау бөлімшесімен тексерілген және
қабылданған, ... ... сай ... ... ... ... да құжаттармен жабдықталған.
Әдетте, дайын өнім құрамына көрсетілген ... сай ... ... ... егер ... ... (накладной) толтырып сату
бөлімінің қоймасына тапсырылса. Жүкқұжатта: ... аты, ... ... саны, бағасы, соммасы жазылады. Бірақта ережеден тыс жағдайлар да
болады. Кейбір химиялық өнімдерді олардың өндірісі ... ... ... ... апармағай, оларды сатып алушыларға босатқанға дейін
цех ... ... ... ... басқа да ерекшеліктері болады, осы
ерекшеліктеріне байланысты ... жеке ... ... ... ... ... жағдайларда бұйымдар дайын өнімнің құрамына техникалық
бақылау бөлімі және сату бөлімі қабылдаған кезден жазылады.
Екінші ... ... ... ... кейін бұйымдарды әр
қашан ... деп ... ... ... егер ... ... жағдайлар бұйымдарды қорапта болу керек деп есептсе, онда ... ... ... ғана ... ... ... ... қораптау цехта
емес қоймада болсада. Дайын бұйымдарды өнім құрамына қосу үшін ... ... ... ... ... ... айда дайын өнім құрамына тек
осы айдың соңғы күнінде сағат 24 дейін ... ... ғана ... ... ... үшінші) смена графикка сай ... ... 24 ... онда ... ... ... ... қосылады оларды келесі күннің
таңғы сағат 8 ... ... ... Бұл ... ... ... да
қатысты, көрсетілген мерзімдерде бұйымдарды ... ... ... босатқанда дайын өнім құрамына жатқызылады. ... ... ... элементі жартылай фабрикаттар және сатып алушыларға,
өзіндік өнеркәсіптік шаруашылығына немесе меншіктік капиталдық ... ... ... типтегі көмекші және қосалқы цехтардың (өндіріс)
өнімдері болып табылады. Олар дайын өнім ... ... ... ... ... ... ... кейбір салаларында дайын
өнімнің ... осы ... ... ... цехтарында әрі қарай
өнделуіне ... ... ... ... ... ... да ... Тоқыма өнеркәсібіндегі кәсіпорындарында жуылған жүн
осы болып табылады, ол кейіннен жіп ... ... осы ... ақырғы
өнім болып табылатын дайын мата жасалады. Өнеркәсіптік өнім құрамының
үшінші элементі – бұл ... ... ... Өнім есебі және оны
сату өнімді өндіру және ... ... үшін ... ... ... ... ететін мақсатты процесс. Бұл есептің ... ... ... ... ... келісім-шарт міндеттемелерін және өнім
өндірудің өндірістік ... ... ... ... ... ... есептің көмегімен кәсіпорынның қоймасындағы өнімдердің қолда
бары, оның қабылданған қор нормасына ... ... ... үшін ... сату ... ... көлемінің
жеткіліктілігі, қомадағы және сатып алушыға ... ... ... ... және ... ... есебі сатып
алушылар төлемдерінің уақытылы түсуін және сату ... ... ... ... сферасындағы үнемдеу тәртібін қадағалау мақсатын көздейді.
Өнімді өндіру, босату және сату бойынша дұрыс басқару ... ... ... ... ... ... ... уақытылы алып отыру қажет.
Мысалы, өнім өндіру жөніндегі күнделікті хабар тәуіліктік тапсырманың ... ... ... ... ... түрде бақылап отыруына
және жоспардан ауытқып кеткен жағдайда ... шара ... ... ... ... ... туралы мәлімет кәсіпорынның күнделікті
потенциалды мүмкіндігі туралы талдау жасауға мүмкіндік ... ... ... туралы мәлімет өнімнің сатылуын болжау үшін, кәсіпорынның
пайдасына оның әсерін болжау үшін, және де осы ... ... ... орындалу жолын болжау үшін қажет. Кәсіпорынның сыртқы есеп беру
көрсеткіштерін қалыптастыру көзі ретінде де есеп ақпараты өте ... ... ... ... және оның ... ... ... бухгалтериясы болып табылады. Оның өнімді шығару, босату және
сатуды бақылау бойынша ... ... ... Өнім ... ... ... толтыруын қамтамасыз ету – оның
қоймаға түсуі ... ... және ... алушыларға жөнелтуі;
- Материалды-жауапты тұлғамен өнімді толық және уақытылы ... оның ... ... ... ... нормативтерге оның
запастарының сай болуын бақылау;
- Келісім-шарттарды орындаудың нақты тәртібін, сатып алушыларға өнімді
жөнелтудің, өнімнің сапасы мен ... оның ... ... (Осы оперативті есепті жүргізуді негізінен сату бөліміне
жүктейді);
- Өнімді сатып алушылардан төлемнің уақытында түсуін бақылау және төлем
құжаттарын ... ... есеп ... және бухгалтерлік шот жүйелерінде өнімді
өндіру, босату және сату операцияларын жазу;
- ... ... ... өндірістік шығындарды белгілеу және олардың
шамасы мен құрамын бақылау;
- Тауарды сату жоспарын орындауды бақылау;
- Кәсіпорынның ... есеп беру ... ... ... ... ... ... толық орындау үшін есеп дұрыс жүргізілу қажет.
2.3 Бағдарламалық комплексті сипаттау
Мәліметтерді өңдеуге қолданылатын компоненттер
 Мәліметтер қоры кестесіндегі жазуларды ... ... жаңа жазу ... ... ол үшін программалық код ... ... жоқ, ... ... ... деп ... панельде
орналасқан TDGrid  компонентін орналастырып, DataSource қасиетінде қажетті
деректер көзін көрсету керек.
2) Навигатор компоненті ... ... ... ... ... үшін қолданылады.
    Навигация жазу бойымен жылжу дегенді білдіреді. Бұл компонент 10
батырмадан тұрады:
1. First –  ... ... ... Prior – ... ... ... Next – келесі жазуға жылжу
4. Last – соңғы жазуға жылжу
5. Insert – көрсеткіш орналасқан жазу орнына жаңа жазу қою
6. Delete – ... ... ... егер Confirm Delete ... деп ... ... орындауды құптау хабарламасы шығады.
7. Edit – ағымдағы ... ... Post – ... ... ... сақтау
9. Cansel –енгізілген өзгертулерді сақтамау
10. Refresh – мәліметтер қорынан ... ... ... ... ... Деректер тақырыбы (надпись) компоненті TDBText:
Ұзақ мәтін сақталған өріс жазуларын көрсету, ... ... Tlabel ... ... DataSource  қасиетінде деректер
көзі көрсетіледі, DataField қасиетінде қолданылатын өріс көрсетіледі.
4) Жөндеу өрісі компоненті TDBEdit:
Ағымдағы жазуды өзгерту, көрсету үшін ... ... ... Қосымша қасиеті ReadOnly қасиетін True десе кестенің
жазулары өзгертуді қабылдамайды.
5) Бейне компоненті TDBImage:
Мәліметтер қорында сақталған бейнелерді, ... ... ... Егер ... ... True десе ... ... түрде экранда көрінеді. Егер ол қасиет көрсетілмеген болса
LoadMemo әдісін шақыру арқылы орындауға ... ... ... ... т.б. операциялар Picture қасиетінде көрсетіледі.
6) Деректер тізімін қолдану компоненті TDBComboBox:
Бұл компонент ашылған тізімнен ... ... ... ... ... ... ... қажетті жазуға жылдам жылжу,
немесе тізімде жоқ элементті енгізуге мүмкіндік береді. ... ... тек ... ... Style  жолында TcomboBoxStyle
арқылы тізімге енетін элементтердің бейнелену стилі көрсетіледі.
7) ... ... ... ... ... компонент көмегімен екі жағдайдың бірін қабылдайтын өрістердің
мәндерін көрсетуге болады. Компонент логикалық мән қабылдайды. ... ... ... және оның ... өзгертуге көмектеседі.
8) Мәліметтерді топтап ауыстырып-қосу (группа переключателей)
компоненті TDB-RadioGroup:
Бұл компонент өрістің шектелген мәндер ... ... ... ... Әр ... ... қосу ... біреуін
сәйкестендіруге болады. Ауыстырып қосу ... ... ... ... оның типі Tstrings болады. Тізімге сәйкес мәндер 
Values қасиетінде сақталады, ... String ... ... жаңа база ... болады
procedure TMainForm.bt NewClick(Sender: TObject);
var IniData:IniType;
begin
SaveNewBase.FileName:='untitled1.cbf';
if SaveNewBase.Execute then
begin
If FileExists(SaveNewBase.FileName) then
begin
MessageBeep(MB_ICONQUESTION);
if MessageDlg('File already exists! Owerwrite?',mtConfirmation,
[mbYes, mbNo], 0) = mrNo then exit;
end;
If ... '' ... при ... ... [mbOk], ... нәтижесі:
Бұл бағдарламада базада сақталған тауарды шығарып қолдануға болады
procedure ... ... ... not ... ... Not ... ... файла не существует!',mtError, [mbOk], 0);
exit;
end;
OpenBase(OpenBaseDialog.FileName);
HideAboutForm;
end;
Нәтижесі:
Бұл бағдарламада тауар дәрежесі бойынша кіріс құжатын толтыруға болады
procedure TMainForm.btIncomClick(Sender: TObject);
begin
OpenBaseFile(OpenedFile);
If BaseHeader.CategoryCount

Пән: Информатика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сатып алу - сату шарты мүлікті беру бойынша негізгі шарт ретінде түсінігі, оның мәні және элементтері75 бет
Сатып алу процессіндегі ішкі аудиттің әдістемесі60 бет
Сатып алу-сату шарттарының жекелеген түрлері32 бет
Сатып алу-сату шартының ұығымы және элементтері16 бет
3DS Max3 бет
Excel-де жұмыс істеу. электронды кестелерді әзірлеу5 бет
Norton Commander бағдарламасы5 бет
«Nornot Commander бағдарламасы5 бет
«Қазақстан-2030» стратегиялық бағдарламасының орындалуы51 бет
Жекешелендіру жайлы4 бет


Исходниктер
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь