XI – XV ғасырлардағы Монғолия

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

1. XI . XV ҒАСЫРЛАРДАҒЫ МОНҒОЛИЯ.
1.1 XI . XII ғасырлардағы Монғолияның әлеуметтік . экономикалық жағдайы. 4
1.2 Монғолдар державасының құрылуы. Моңғол Темужиннің билікке келуі. 6
1.3 Монғол жаулап алушылықтары. 8
1.4 Монғолдар державасының ыдырауы. 9

2. КЕЙІНГІ ОРТА ҒАСЫРЛАРДАҒЫ МОНҒОЛИЯ.
2.1 XV . XVI ғасырдың басындағы Монғолияның әлеуметтік . экономикалық жағдайы. 11
2.2 Монғолиядағы феодалдық бытыраңқылық және онымен күрес. 12
2.3 XVI ғасырдағы Монғол . Қытай қатынастары. Ламаизмнің таралуы. 13
2.4 XVII ғасырдағы маньчжурлар шапқыншылығы. 14
2.5 XVII ғасырлардағы монғол мәдениеті. 14

ҚОРЫТЫНДЫ 16

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 20
КІРІСПЕ
Моңғолия жерін адамдар тас дәуірінен мекендей бастады. Б.з. 6 – 12 ғасырларында қазіргі Моғолия аумағы Түрік, Ұйғыр, Қырғыз қағандықтары мен Ляо кидан мемлекеттерінің құрамында болды. 13 – ғасырда Шыңғыс – хан ьүрікі – моңғол тайпаларын біріктірді, көптеген көршілес елдер мен халықтарды бағындырып, Шыңғыс хан империясын құрды.
13 – ғасырдың 2 – жартысында Шыңғыс хан империясы 4 – ке бөлініп, моңғол үстіртін мекендеген түркі тайпалары Алтау тауының батысына қарай қоныс аударды. Ал қазіргі Моңғолия Құбылай хан негізін қалаған Юань империясына қарады. 1358 жылы Юань империясы жойылып, моңғолдар ел астанасы Пекин мен оның төңірегінен қуылды.
14 – 15 ғасырларда моңғолдар Қытайда билікке келген жаңа әулет Мин империясымен қиын – кескі соғыстар жүргізді.
16 ғасырда моңғолдар бытыраңқылықты бастан кешіріп, олар үшке: Оңтүстік Моңғолия (Чахар хандығы), Солтүстік Моңғолия (Халха) мен Батыс Моңғолия (Жоңғар хандығы) бөлініп кетті.
1634 жылы Моңғолия тайпалары Маньчжур ханы Абахайдың әскерімен шайқаста жеңіліп, 1636 жылы Оңтүстік Моңғолия Маньчжур империясының құрамына өте бастады.
1691 жылға дейін оңтүстік пен солтсүтіктегі моңғолдар тайпаларының бәрі Манчьжур билеушілерінің үстемдігін мойындауға мәжбүр болды (қ. Цинь империясы).
1756 – 1758 жылдары Жоңғар хандығы жойылды.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. История Востока. В 6 – ти томах. Т. 2. Восток в средние века. – М., 1995. – 364 – 429, 524 – 528 бб.
2. История Монгольской народной Республики/Ш. Нацагдорж, Б. Цэдэн, Б. Ширендыб и др. – М., 1983.
3. Моңғолдың құпия шежіресі. A., 1998.
4. История Востока. Т. II. Восток в средние века. М.: Восточная литература РАН, 1995. – 564 – 567 бб.
5. История Востока. Т. III. Восток на рубеже средневековья и нового времени. XVI – XVIII вв. – М.: Восточная литература РАН, 1999. – 564 – 567 бб.
6. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. 6 том. Бас редакциясы Алматы 2004 ж. 563 – 564 бб.
7. C.Ә. Тортаев Орта ғасырлардағы Азия және Африка тарихы. Алматы 2009 ж.
8. Булгакова Д.А., Истаев А.Ж. Мемлекет және құқықтың жалпы тарихы. Оқу - әдістемелік құрал. Алматы 2004 ж.
9. Чулууны Далай Монголия в XIII - XIV веках, "Наука", М. 1983
10. История народов Восточной и Центральной Азии, "Наука", М. 1986.
11. С.Г. Кляшторный Государства татар в Центральной Азии (дочингисова эпоха)//“Mongolica: К 750-летию “Сокровенного сказания”, “Наука”-Издательская фирма “Восточная литература” РАН, М. 1993.
12. Л.Р. Кызласов Ранние монголы// “История и культура Востока Азии. т.3 - Сибирь, Центральная и Восточная Азия в средние века”, “Наука”, Новосибирск 1976.
13. Е.И. Кычанов Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир, Издательская фирма “Восточная литература” РАН, М. 1995.
14. Н.Ц. Мункуев Заметки о древних монголах// “Татаро-монголы в Азии и Европе”, 2-е изд., “Наука”, М. 1977.
15. С.А. Плетнева Кочевники Средневековья, “Наука”, М. 1982.
16. Ш. Сандаг Образование единого монгольского государства и Чингисхан// “Татаро-монголы в Азии и Европе”, 2-е изд., “Наука”, М. 1977.
17. И. П. Петрушевский Поход монгольских войск в Среднюю Азию в 1219 - 1224 гг. и его последствия// “Татаро-монголы в Азии и Европе”, 2-е изд., “Наука”, М. 1977 г.
18. Е.И. Кычанов Кочевые государства от гуннов до маньчжуров, Издательская фирма “Восточная литература” РАН, М. 1997.
19. Р. Груссе Чингисхан: Покоритель Вселенной, “Молодая гвардия”, М. 2002.
20. Л.Л. Викторова Монголы, “Наука”, М. 1980.
        
        МАЗМҰНЫ | |
| ... |3 |
| | ... XI – XV ... ... | ... XI – XII ... ... ...... |4 ... | ... Монғолдар державасының құрылуы. Моңғол Темужиннің билікке келуі. |6 ... ... ... алушылықтары. |8 ... ... ... ... |9 ... ... ОРТА ... ... | ... XV – XVI ... басындағы Монғолияның әлеуметтік – экономикалық |11 |
|жағдайы. | ... ... ... ... және онымен күрес. |12 |
|2.3 XVI ... ...... ... ... ... |13 |
|2.4 XVII ... ... ... |14 ... XVII ғасырлардағы монғол мәдениеті. |14 |
| | ... |16 |
| | ... ... |20 ... ... ... тас дәуірінен мекендей бастады. Б.з. 6 – 12
ғасырларында қазіргі Моғолия аумағы ... ... ... ... ... ... мемлекеттерінің құрамында болды. 13 – ғасырда Шыңғыс – хан ьүрікі
– моңғол тайпаларын ... ... ... елдер мен халықтарды
бағындырып, Шыңғыс хан империясын құрды.
13 – ғасырдың 2 – жартысында Шыңғыс хан ... 4 – ке ... ... ... ... тайпалары Алтау тауының батысына ... ... Ал ... ... ... хан ... ... Юань
империясына қарады. 1358 жылы Юань империясы жойылып, моңғолдар ел ... мен оның ... ... – 15 ... ... ... билікке келген жаңа әулет Мин
империясымен қиын – кескі соғыстар жүргізді.
16 ғасырда ... ... ... ... олар ... ... ... хандығы), Солтүстік Моңғолия (Халха) мен Батыс
Моңғолия (Жоңғар хандығы) бөлініп кетті.
1634 жылы ... ... ... ханы Абахайдың әскерімен
шайқаста жеңіліп, 1636 жылы ... ... ... ... өте бастады.
1691 жылға дейін оңтүстік пен ... ... ... ... ... ... мойындауға мәжбүр болды (қ. ... – 1758 ... ... ... жойылды.
1. XI – XV ҒАСЫРЛАРДАҒЫ МОНҒОЛИЯ.
1.1 XI – XII ... ... ...... ... ... ... халықтарының тағдырына зор әсер ... ... ... ... ... ... хан мен оның ... болды.
XI ғасырдың басында қазіргі Моңғолия моңғол тілінде сөйлейтін
тайпалардың мекеніне ... Онда ... ... ... ... ... қоныс
аударды; жалайыр, керей, қоңырат, найман, ... ... ... ... ... маңғуыт, меркіт, найқын, алқұнауыт, оранар,
ұранқой, сүкегін, тайшыжұт, т.б. ... ...... тұрып жатты.
Моңғолдар Байкал көлінен Ұлы Қытай қабырғалары, Енесай өзені мен Ертіс
өзендері аралығында көшіп – ... ... ... жері ... ... ... ... бөлінді. Солтүстігіндегі моңғолдар орман – тоғайларда, ал
оңтүстігіндегі ... – ашық ... ... ... өзгертіп отырды.
Орман–тоғайдағы моңғолдар аң, балық аулаумен шұғылданса, оңтүстігіндегілер
мал бағып, көшпелі өмір сүрді.
Әлеуметтік – ... және ... даму ... ... моңғолдар оңтүстіктегі моңғолдардан артта қалып қойған. Олар
алғашқы қауымдық қоғамнан таптық қоғамға енді – енді өте бастаған ... ... ... ... аң ... ... ... – бірте
солтүстіктегі моңғолдар мал бағумен де айналыса бастады. Мал басының көбеюі
оларды тоғайдан шығуға мәжбүр етті.
XII ғасырдағы ... ... ... жартылай аң аулаушылар,
жартылай мал бағушылар болды. Далада тұратын моңғолдар ірі қара, жылқы, қой
өсірді. Түйе ол ... ... аз ... Олар тез ... тез ... дөңгелек киіз үйлерде тұрды. Әр рудың өзіне тиісті, бекітілген
жайлау, қыстаулары ... ... ... мал етімен, сүтімен
қоректенді. Мал моңғолдардың өздерінде жоқ ... ... ... ақша орнына да жүрді. Қолөнері нашар дамыды. Олар жүннен киіз
басты, арқан есіп, жіп иірді, мата мен ... ... ... ... ... алып отырды. Теріден қайыс – таспа, мес, қоржын, киім
тікті. Ағаштан ... ыдыс – аяқ, ... ... Аз ... ара, ... ... садақ оғын… жасады, Моңғолиядағы сауда Орта
Азиядан, Шығыс Түркістаннан шыққан ұйғыр және мұсылман көпестерінің ... ... ... өте ... ... олар күнтізбе дегенді білмеді.
Қытай саяхатшысы Мэн Хун былай деп жазды: “Жылды шөптің өсуімен есептейді,
біреуінен қанша ... деп ... 20 шөп, 30 шөп деп ... ... Олар
күзді көктемнен адыратпайды, айдың күндерін білмейді”.
Кейбір моңғол ... ... ... ... ... ... ... айтарлықтай ықпал етті. XIII ғасырға дейін моңғолдардың өз
жазуы болған жоқ. Моңғол ... ең ... ...... ... ... Дегенмен барлық моңғол халқына, оның мәдениетіне
Азияның сол кездегі ең озат елі – Қытай көп үлес ... ... ... ... халқының көпшілігі мамандық дінді ұстанды.
Басты құдай деп “мәңгілік көк аспан” саналды. ... жер ... ... да ... ... пір тұтып, сыйынды. Керей ... ... XI ... ... ... ... ... дінін
қабылдады. Наймандар арасында буддизм мен христиан діні тарады. Бұл діндер
Моңғолияға ұйғырлар арқылы тараған еді.
XII ғасырдың ... ... ... ... ... сипаты айқын көріне
бастады. Әрбір рудың ... ... ... ... ... ... ... кедей туыстарын қанай бастады. Мұндай ру ... деп ... ... меншігіндегі жерлерді біртіндеп осы нояндар өз
қолдарына ала бастады. Олар мал ... ... ... қоныстарды
бөліп, өздеріне көбірек жақсы жерлерді қалдырып отырды. ... және ... бұл ... ... ... ... мысалдар қалдырған.
Жердің иесі ретінде нояндар бақташылар – араттарды ... ... Жер үшін ... белгілі бір өтем/салық/төледі. Мысалы,
ноянның малын өз малымен қоса ... ... ... өтеу ... ... өмірінде құлдар үлкен рөл атқарды. Құлдар жеткілікті
болды. ... ... ... құлға айналдырылатын. Дегенмен,
соншалықты көптігіне қарамастан, құлдар моңғолдардың қоғамдық өндірісінле
шешуші рөл атқарған жоқ. ... ... ... үйлерінде малай
ретінде пайдаланды, енді бір ... ... ... ретінде
пайдаланды. Құлдардың еріксіз еңбегі тиімсіз болды. Ол арнаулы бақылаушы
адамдарды қажет етті. Құлдардың еңбегі мал ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық қауымнан құлдық қоғамға тоқтамай,
феодалдық қоғамға көшті. Осы жолмен дамуына олардың дамыған феодалдық ел ... ... ... да ... ... етті.
XI – XII ғасырларда Моңғолияның қоғамдық өндірісіндегі басты тұлға –
ерікті шаруа–арат болды. ... ұсақ ... ... табыстарын
ұлғайта түсуге мүдделі болды. Араттар әлі басыбайлы емес, ... ... қала ... Олардың бір нояннан басқа ноянға кетуге хақысы болды. Бұл
ерікті шаруалардың ... келе ... ... ... қарсы күресі
туралы деректер бар. Мысалы, Шыңғыс хан ... ... ... ... ... деп сипаттама берген болатын: “Балалары әкелерін тыңдауды
қойды, ... ... ... ... ... әйелдеріне сенуден
қалды, ал әйелі ерін сыйлауды қойды. Сол себепті қарақшылар, бұзықтар,
безбүйректер ... ... ... тәртіп, мәніс қалмады”.
Моңғолиядағы феодализмнің қалыптаса бастауына байланысты “нөкерлік”
деген өмірге келді. Нөкер ... ... ... ... дегенді білдіреді.
Нөкерлік XII ғасырдың аяғында кең қанат жайып, елдің қоғамдық өмірінде
үлкен рөл ... ... ... ... еңбекшілер наразылығын басып,
нояндар билігін ... өз ... ... нояндармен күресіне қатысу
болды. Нөкерлер текті тұқымдардан таңдап алынды. Нөкерлер жер, шаруалар
болды. Бұл ... ... ... ... болды. Моңғолша бұл үлес
“хуби” деп аталды. Қарапайым халық “харачу” деп ... ... ... ... ант – су ішіп, ауызша уәде беретін.
Феодалдық қатынастардың онан әрі дамуына рулық ... ... ... Әрбір атаның тұқымдары бірге ...... ... ... үй ... да, қалғандары сол үйдің айналасына тігілетін.
Әскерді де әр атаның тұқымдары жасақтайтын. Жеті атаға дейін бір ... ... ... ... Сондықтан келін басқа атадан
айттырылатын, ал қалың ... ... ... ... ... ... мәжбүр болатын. Әр атаның өз таңбасы болды. Соғыс кезінде әр атаның
жауынгерлері жауға қарсы өз сарларларының басшылығымен топ – топ ... ата – бір ауыл ... ... ... сый- құрметке бөлеген. Ол
жайында XIV ғасырдағы араб саяхатшысы Ибн ... ... ... Әр ... ... болатын. Ата ішінде өкпелеген отбасылар басқа жерге көшіп кететін.
Ата ішіндегі билік, байлық үшін ... ... ... ... ... ... Бірнеше рулар, ата тұқымдары бірлесіп, Моңғолиядан ... ... ... ... ... ең ... ... – бүкіл Моңғолияға
билік орнату ... ... мен ... керейлер мен наймандар,
татарлар мен меркіттер арасындағы ... ...... ... қол ... біріктіру болды.
Әсіресе XII ғасырдың екінші жартысында талас – тартыс ... ... ... онан әрі ... ... ... ... етті, яғни
бір орталыққа бағынған тәртіп орнатып, ол ... ... ... ... ... ... Мұндай мемлекеттің құрылуы Есугей
батырдың баласы Темужиннің қызметімен байланысты болды. 1164 жылы ... ... Оның ... Оэлун бес баламен/4 ұл, 1 қыз/ жесір ... ... ... 9 жаста болатын. Ол ер жетіп, ат жалын ... ... ... ... азап – ... ... ... державасының құрылуы. Моңғол Темужиннің билікке келуі.
Темужиннің аты XII ғасырдың 90 ... шыға ... Ол ... ... ханы Тұғрылдың көмегімен көзге түсіп, көтеріле бастады. Бірте
– бірте өз ұлысын құрып, ... ... ... ... ... ... тек Темужін емес, басқа ұлыстың басшылары да ойлайтын. Солардың
тарапынан ... ... ... кездесті. Ең бірінші қарсыласы
тайшыжұттарды өз ... ... ... ... болды. Тұғырыл ханның және
жаджират руының ... досы ... ... ... ... Бұл жеңістен кейін Темужін мен Жамуха арасында араздық туды.
Бір пікір ... ... ... ... құрылыс пен тіртіпті жақтап,
қарапайым халықтың мүддесін қорғады. Ол Темужін орнатпақшы қатаң ... ... ... ... ... ... ... бір пікір бойынша,
Жамуханның өзі билікке ұмтылды, сол билік үшін күресті.
1200 жылы ... ... ... бірге татарларды талқандады. 1202
жылы Темужін әскер басыларына ... ... ... өз ... ... ... салуға тыйым салды. Олжа соғыс біткен соң тең бөлінуге тиіс болды.
Темужіннің бұл жеңісі оның ... ... күш ... ... Татарлар меркіттермен, тайшыжұттармен, ойраттармен бірігіп, Жамуханы
хан сайлап, Темужінге қарсы соғыс бастады.
1203 жылғы көктемде бұл соғыс Темужіннің толық ... ... ... ... Темужін мен керейт ханы (ваны) Тұғырылдың ... ... ... ... соғыс болмай қоймайтын болды.
Cоғысқа Ван – ханды баласы итермелей түсті. 1203 жылы Ван – хан ... ... ... ... ... ... қарсы тұрған бір ғана ұлыс – наймандар қалды. Екі жақ
та соғысқа мықтап ... ... ... ... ... ... ... барып қосылып жатты. 1204 жылы ... ... ... батысында наймандарды Таян – хан бастаған қолын талқандады. Таян –
хан ұрыс кезінде өлді. Бұл жеңістен соң ... ... ... ... бақталасы қалмады. Наймандар батысқа қашып барып, қазақ халқының
негізін қалауға үлес қосты.
1206/1202/ жылы Онон өзені бойындағы ...... ... ... ру – ... ... ... Темужінге Шыңғысхан деген атақ
беріп, оны моңғолдардың ұлы қақаны жариялады. Әбілғазы ... ... ... ... ишарат болды. Темужінге бар. Елге, халыққа: “Бұл
күннен соң Темужін демесін, Шыңыз ... жер ... ... ... ... мен тұқымдарына бердім” деп айт дейді. “Шыңыз” мағынасы
“ұлық және ... ... ... ... – оның көпшесі”, - десе, Құрбанғали
Халид: “… Соғыс ғылым тәсіліне қарап – ақ “жың ... яғни ... ... ол өзгеріп, “жыңғыз” – “Шыңғыс” болып кеткені” дейді.
Әбілғазы: “Шыңғыс хан … туғанда бір қолын жумып туды. Кіндік шеше ... ... ашып ... еді, бір уыс қан ... Мұны ... ... ... кісілердің ешқайсысы бұл ненің нышаны екенін айта алмады, тек
бір кісі ғана ... бала ... ... ... болар, көп елдер мен
уәлаятттарды қаталдықпен өзіне бағындырар, бұл – соның нышаны, - ... ... ... ... тайпаларының барлығы Шыңғысханның ұлысы саналды. Олар: оң қол –
барунғар/Борчу/, сол қолы – жоңғар/Мухали/және орталық/Ная/деп үш бөлікке
айрылды. ... ... өз ... ... мың/, ... ... және
ондықтарға бөлінді. Егер бір жауынгер соғыс даласынан қашса, онда бұл үшін
бүкіл ондық өлтірілді, яғни ... ... өте ... ... ... басында
нояндар, баһадүрлер, мергендер болды. Әскерлердің көпшілігін сансыз ... ... ... атты ... отрядтары құрады.
Соғыс қарулары – қайқы қылыш, ұзын найза, садақ, қорған ... ... ... ... құралдар және тез жанатын май құйылған ... ... он ... ... ... шын берілген жауынгерлерден
құралған “кешігі” – жеке ұланы болды. Осы ... ... ... мен ірі ... ... бағындырып ұстады.
Ең үлкен әкімшілік бөлік бір түмен/оң мың/әскер шығара алатын иелік
болды. Шыңғысханның барлық қарулы ... ... мың ... бар 95
мыңдықтан құрылды. Шыңғысхан барлау ... ... ... ... ... олар ... елшілер және тұтқындар арқылы ... ... тек ... ... кейін ғана әскери жорықтарға шығып
отырды.
1.3 Монғол жаулап алушылықтары.
1207 жылы моңғолдар ... ... ... ... ... халықтарын, тангуттық Ся–Ся мемлекетін, 1209 ж. Шығыс
Түркістандағы ұйғырлар елін ... ... 1211 ж. ... ... ... жорық басталды. 1215 ж. бұл жорық Пекинді/Бэйцзин/басып
алумен аяқталды.
1218 жылы Шыңғысхан наймандарды талқандап, 1219 ж. Қазақстан мен ... ... ... ... 1220 ж. ... ... мен ... мемлекетін басып алды. 1221 ж. Орта Азияны басып алу аяқталды. Жебе
мен Сүбедей батырлар басқарған ... ... ... мен ... ... ... 1223 ж. Қалқа өзенінде моңғолдар орыс ... ... ... ... талқандады.
1225 ж. Шыңғысхан Моңғолияға қайта келіп, келесі, 1226 ж. ... ... Ся ... ... жойып жіберу жорығына шықты. 1227 ж. Ся- Ся өмір
сүруін біржолата тоқтатты. Сол жорықтан қайтып келе жатып Шыңғысхан ... Оның ... ... ресми мәлімет деректерде келтірілмеген.
1229 ж. Хұрал өткізіліп, онда Ұлы хан болып Шыңғысханның үшінші ұлы
Үгедей ... ... ... ... ... ұлы Төле хан ... 1231 ж. Үгедей мен Төле бастаған моңғол әскері Бянь (қазіргі
Кайфын) қаласына басып кірді. Яньцзиннен айырылғаннан кейін ... ... осы ... ... қоныс тепкен болатын. Шабуыл алғаш сәтсіз
басталғандықтан моңғолдар Оңтүстік – Сун мемлекетін чжучжендіктерге қарсы
бірлесіп ... ... Бұл үшін ... ... ... ... келісім жасады.
Оңтүстігінен Сун әскерінің, солтүстігінен моңғолдардың шабуылына
чжурчжендер төтеп бере ... Бянь ... ... ... басып алды. Сонан
соң чжурчжендердің бекініс тіректері бірінен соң бірі құлай ... ... ... ... ... басып алған соң чжурчжен патшасы өзін - өзі
өлтірді. Чжурчжендер аумағын толық басып ... ... Сун ... уәдесін орындамады–Хэнань провинциясын оларға бермеді.
1236 ж. моңғолдардың батысқа жаңа жорығы жасалды. Ол ... ... Бату ... ... мен Еділ ... булгарларын бағындырып,
моңғолдар 1237 ж. орыс жеріне шабуыл жасады. 1237 – 1238 жж. олар ... ... және ... ... ... алып, талқандады. Сити
өзенінде орыс князьдерінің басты күштері талқандалды.
1239 ж. моңғол әскері Днепр өзенінен өтіп, Киевті басып алды. 1241 ... мен ... ... ... әскері Венгрияға, екінші тобы – Польшаға
басып кірді. Польша мен Силезияны бағындырып, ... ... ... және неміс князьдерінің жасақтарын талқандады. Венецияға дейін жеткен
моңғол әскерінің ... ... ... қайтуға мәжбүр етті.
1241 ж. моңғолдардың Ұлы ханы Үгедей қайтыс болды. Бес жыл бойы ... ... ... 1246 ж. ... Хұрал Үгедейдің баласы Күйікті Ұлы хан
сайлады. Ол 1248 ... ... ... ... Тағы да так үшін ... ... үш жылға созылды. 1251 ж. жиналған Хұрал Төленің баласы Мөңкені (1208 ... Ұлы хан деп ... ... ... ... (1217 - 1265) басқарған
моңғол әскері 1258 ж. ... ... ... Ондағы Аббастар әулеті
құлатылды. 1260 ж. Хулагу әскері египеттік ... ... ... да, кері ... ... тағы бір ... Құбылай (1215 - 1294)
Шығыста Қытайды бағындыру үшін соғысып жатты.
1259 ж. ... ... ... Ұлы хан ... қаза ... 1260 ... жиналысында Құбылай Ұлы хан деп ... Бұл ... ... ... ... ... Ұлы хан ... Сөйтіп, Моңғолияда екі Ұлы хан ... ... Ол ... ... қақтығыс төрт жылға созылып, Әрібұха жеңілді. Моңғолия
империясының Ұлы ханы деп Құбылай ... ... ... ... ханның тұсында моңғолдар державасы өзгере бастаған еді. Оның
құрамынан батыс ... ... ... Елхандар (Иран) мемлекеті мен Алтын
Орда Құбылай таққа отырғанда іс жүзінде тәуелсіз мемлекеттерге айналды. Ұлы
ханның ісіне араласпай, олар Ұлы ... да өз ... ... XII –
XIV ғасырларда батыстағы үш ұлыстың ... ... ... ... Ұлы ... сөз ... ... да қалды. XIV ғасырға қарай батыс ұлыстарда
тұрып жатқан моңғолдар жергілікті халықпен араласып кетті. Олар өз ... ... ... көшті. Тек Каспий теңізінің батысында ғана моңғол
тілі XVII ғасырға дейін, ал Ауғаныстанда – XIX ... ... ... ж. ... ... ... Яньцзинге (Пекин) көшірді. 1279
ж. моңғолдар Оңтүстік Сун империясын жаулап ... ... ... Қытай
моңғол феодалдарының қолына көшті. Моңғолдардың XIII ... 70 – ... ... Бирма мен Вьетнамға жасаған жорықтары сәтсіздікке
ұшырады.
Моңғолдар ... ... ... ... ... ... ... орнатты.
Cөйтіп, пассионарлық фазаға шамамен 970 жылдары аяқ басқан ...... ... ... ... Еуразия кеңістігіне өз билігін
орнатты. Пассионарлықтың ... ... ... ... ішінде де
араздықтар, бақталастықтар орын ала бастайды. 1245 – 1262 ... ... ... ... ... Оның жеке бөліктерінің
арасында әскери қақтығыстар басталды. 1257 жылдан 1288 жылға дейін аралықта
моңғолдар вьетнамдықтардан үш рет ... Бұл ... ... ... ... ... ... 1368 ж. шықты. Бұл кезде моңғолдар Қытай
мен Кореядан, ... ... ... ... ... ... кетті. Енді моңғолдармен аралас ... ... ... арта ... ... ОРТА ... ... XV – XVI ғасырдың басындағы Монғолияның әлеуметтік – экономикалық
жағдайы.
XV ғасырда моңғолдықтардың негізгі шаруашылығы – ... ... ... қала ... Моңғол шаруалары–араттар мал жайылымына
лайықты ... ...... ... ... мал үшін жем – ... егіншілікпен айналыспады. Аңшылық рөлі де төмендеп кетті.
Шаруашылық натуралды болды. Қолөнері нашар дамыды. Араттар өздеріне ... ... өзі үшін ... ... ... ... ... байланыс болмады. Князьдықтар ... ... ... ... ... Ішкі ... дамымады. Моңғолия сол себепті сыртқы
саудаға көп тәуелді болды. Солтүстігіндегі бурят – моңғолдар даму жағынан
оңтүстіктен әлдеқайда ... ... ... ... ... ... ... сауда–саттық байланысы
көпке дейін үзіліп ... Бұл ... ... ... көп ... ... екі ел арасындағы соғыстар нәтижесінде онан бетер
шиеленісе түсті. Моңғолдар Қытайдағы үстемдігін қайта қалпына келтіру ... ... ... ... ... алу үшін ... Мин әулетінің императорлары моңғол феодалдарын талқандап, өздеріне
бағындырып алу үшін ... ... ... ең ... баспалдағында
Шыңғыс ханның тұқымдары мен тайшылар тұрды. Бұл хан ... ... ... ... ... Әр ірі ... иелігі болды. Ол
“ұлыс” деп аталды.
Империя кезінде жер ... ... ... оны жеке ... ... ... алу ханның құқы болса, XVI ғасырға қарай ... ... ... ... ... мен ұсақ князьдер болып алды.
Қарапайым еңбекші халық “қара ... ... деп ... Олар ... ... ... ... Араттар өз бетімен қоныс та ... ... ... ... азық – ... ... кең өріс алды. Дегенмен
еңбек өтеу рентасы феодалдық қанаудың және ірі мал ... ... қала ... ... ... ... деңгейі жағынан жікке бөлінушілік
орын ала бастады. Бірінші орында “Сайн хумун” деп аталған “Сыйлы адамдар”,
бақуаттылар тұрды. ... ... ... топ, яғни орташа ... Ол топ ... ... деп ... ... сатыда “Қара хумун” деп
аталған кедей – кепшіктер тұрды. ... деп ... ... топ бірақ
артықшылықтармен пайдаланды. Олар ... ... ... ... үшін ... ... алған қызметкерлер болатын.
Моңғол қоғамының ең төменгі ... ... деп ... ... Олар негізінен үй шаруашылығында пайдаланылды. ... ... ... ... оның ... ... ... бола алмады. Құлдық
өмірбақилық болып, ұрпақтан – ұрпаққа мұра ретінде сақталып отырды.
2.2 Монғолиядағы ... ... және ... күрес.
Монғолиядағы феодалдық бытыраңқылық XIV ғасырдың аяғында басталды.
1368 жылы Қытай халқы көтеріліске шығып, ... ... ... ... қуып ... Моңғолияда натуралдық шаруашылық үстемдік құрды.
Жекелеген князьдықтар арасында экономикалық байланыс болмады. Князьдықтар
күшейіп, олардың ханға тәуелділігі шамалы болды. ... ... мен ... ... ... ... 1389 жылы бұл ... басшысы
Нағашы/Нагачу/моңғол ханына бағынудан бас тартып, өзін Мин императорының
вассалы деп жариялады.
XIV ғасырдың ... ... ... ... мен ... ... ... арасында ұзаққа созылған күрес ... Оған ... ... ... ... кейінгі Моңғол
империясындағы ... ... ... ... ... Моңғолияның малы мен шикізатын тек Қытай ғана
сатып алып тұратын. Өнеркәсіп және ... ... ... ... ғана ... ... ... негізінен шығыстағы моңғолдар
жүргізетін, ал батыстағы моңғолдардың Қытай ... ... ... Сол себепті олардың экономикалық дамуы артта қалып қойды. Шығыс пен
батыстың арасындағы күрес ең алдымен Қытаймен байланыстарын жолға ... үшін ... Бұл ... ... ... екі ... ... - шығыс болып. Қытай екі хандықты бір – біріне шығыстырып, ... ... ... ... ... ... халқын негізінен
ойраттар құрайтын.
Батыстық моңғолдар шығыстық моңғолдарға қарағанда ... ... да XV ... ... жартысында батыстықтар жеңіске жиі жетіп
отырды. Батыстықтар, әсіресе Тоған деген басшысының тұсында зор ... Ол ... ханы ... ... еді. Ол тек батыстағы
князьдарды ғана ... ... ... ... ... да ... 1439 жылы ... өлген соң оның ісін баласы Есен әрі қарай
жалғастырды. Көп өтпей Моңғолия толық ... хан мен ... қол ... ... ... соң Есен ... ... шикізатын көтеріңкі
қымбат бағамен сатып алуды, Қытай тауарының бағасын кемітуді талап етті.
Қытай үкіметі бұл ... ... бас ... соң, екі ел арасында соғыс
басталды.
1449 жылы ... Туму ... ... ... ... ... Қытай армиясы
жеңілді. Оның қолбасшысы – император Инь Цзун ... ... Есен ... ... ... Жаңа сайланған император ол шартқа көнгісі келмеді.
Ақыры 1450 жылы шартқа қол ... Енді ... хан мен ... ... ... хан өлді. 1451 жылы Есен өзін Моңғолияның ханы деп жариялады.
1455 жылы Есенге қарсы князьдар көтерілісі ... Есен ... қаза ... ... соң, Моңғолия қайтадан бірнеше князьдықтарға ыдырап кетті. Ойрат
феодалдары ҚЫтай ... қол үзіп ... Елді ... ... ... жылы Даян хан ... ... белгілі болған Бату Мөңке Моңғолияның
ханы деп жарияланды. Ол ыдырап кеткен князьдықтарды ... ... жылы ол ... Юань ханының” атынан Пекинге елшілік жіберді. Қытаймен
келісім жасалды. Ол келісім бойыша көшпенділер үшін шекарада ... үш ...... өткізілетін болды. Моңғол көшпенділері бұл базарға мал мен
малдың өнімдерін әкелсе, ... ... және ауыл ... ... әкелетін болды. 1500 жылы ыза ... ... ... жасады.
Даян хан Моңғолияны жеке дара 64 жыл бойы билеп, 1543 жылы ... Ол ... ... Моңғолия біржолата бірнеше князьдықтарға ыдырап
кетті. Бір ... ... ... себебі – оның экономикалық артта
қалушылығы болды: натуралды шаруашылық пен ішкі рыноктык жоқтығы. Даян ... соң, ... ... мен ... ... бір – ... бөліне
бастады. Даян ханның үлкен ұлдары оңтүстік Моңғолияны еншісіне алды. Ал
кенже ұлы ... ... ...... Моңғолияны алды/қазіргі
Моңғолия/.
XVI ғасырдың екінші жартысындағы Моңғолия тарихындағы маңызды оқиғалар
Даян ханның ... ... ... хан/1507 ж. туған/есімімен ... Ол ... ... ... ... жақсартуға күш салды.
Өзінің ішкі саясатында ол егіншілік пен қолөнерді дамытуға тырысты. ... 50 – ... ... ... ... ... қаласы өмірге
келіп, қолөнері мен сауданың орталығына айнала ... Бұл ... ... те өріс ... 1570 жылы ... хан Қытаймен бітім жасады. Қытайдың
бірнеше қалаларында моңғолдар үшін рыноктар ашылды. 1571 жылы осындай ... ... 12 – 14 күн ... ... 28 ... ... ... XVI ғасырдағы Монғол – Қытай қатынастары. Ламаизмнің таралуы.
1566 – 1578 жж. ... ... ... ... ламаистік дінге
көшті. 1586 ж. Халқа (солтүстік) Моңғолияда алғашқы ламаистік монастырь –
дацан ашылды. Алтын хан ірі ... ... ... ең ... ... ... ... Сөйтіп Моңғолиядағы шаманизмнің ... ... жол ... XIV ... ... ... ламаизм буддизм дінінің
бір тармағы болды. Ламаизмнің шығуы тибет монахы Дзонхаваны/1357 – ... ... Ол ... “4 ... ... өмір – ... ... - өмірге, оның қуанышына құштарлық; азаптан құтылу жолы - ... бас ... ... ... өмір ... ... ең ... адалдыққа жету әрине қиын, оған әрбір адам жетуге тырысуы ... үшін адам ... ... ... ... жасамау, арамдық ойламау керек.
Әрі қарай монахқа, ламаға сену керек. Әр адамның ... ... ... Ол – лама ... ... ... жол ... буддалық жанның қайта оралуы, басқа адамға көшуі туралы
ілімді жақтады. Осы ... ... ... ... ... мен сәтсіздіктері олардың өткен өміріндегі арамдық, қулық –
сұмдықтарының нәтижесі деп ... Ал ... жолы ... бай
феодалдардың жандары бұрынғы өмірде адал, пәк адамдардың денесінде болған.
Яғни, қазір адал ... ... ... ... ... ... аулақ
болсаң келесі өмірде бай, бақытты адам боласың деген пікір уағыздалды.
Дзонхава қатаң тәртіпке, бір ... ... ... ... бәрі ... сары ... бас киім киетін болғандықтан бұл
ілім/Дзонхава ілімі/сары бөріктілер ... деп те ... XVII ... ... шапқыншылығы.
XVI ғасырдың аяғында манчжурлар Қытайда ғана емес, Моңғолияда да өз
биліктерін ... үшін ... ... оңтүстік Моңғолияда Шахар
хандығы қатты қарсылық көрсетті. Бұл хандықтың ... Даян ... ... ... Лингдан хан еді. Ол бүкіл ... бір ... ... 1625 жылы манчжурлар жағына шыққан князьдықтарға қарсы
жазалаушы әскер жіберді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жағына шығып кетті. Лингдан хан
манчжурларға қарсы күресу үшін Миндік ... ... 1634 ... хан мен ... ... ... шайқас болды. Сатқындықтың
салдарынан Лингдан хан жеңіліп қалды. Шаһар ... ... ... жылы ... ... ... съезінде Манчжур императоры Абыхай
Моңғолия ханы деп жарияланды. Сөйтіп Моңғолияда манчжурлар ... ... ... 1911 ... ... созылды.
2.5 XVII ғасырлардағы монғол мәдениеті.
Бірнеше жүз жылдарға созылған соғыстар мен өзара қырқысулар Моңғол
мәдениетінің дамуына кедергі ... ... ауыр ... жағдайы, жарқын
болашақ туралы арманы оның ауыз ... ... ... ... ...... көрсетуші қанаушыларға қарсы күресуші әділетті де батыр
Гесерхан туралы аңыз кең танымал болды. Оның ... ... ... XVII
ғасырдың басында өмірге келді. Сонымен қатар халық арасында алғыс баталар
мен тілектердің сан қилы ... кең ... ... ... ... ... маңызды уақиғалар аз болды.
XVI ғасырдың аяғында Убаши – қонтайшы мен оның ... ... ... аңыз ... ... XVII ... ... Цокто тайшының шығармалары
жазылды. Оның өлеңдерінің шумақтарын достары Урга ... Төле ... ... ... жазған.
XVII ғасырдың бірінші жартысында екі тарихи шығарма өмірге келді. Оның
біреуі “Алтын сырғалар” деп аталады. Авторы – ... ... ... ... ... Бұл шығармалардың авторы бай феодалдар өкілдері.
Олар алдымен ... діни ... ... ... ... және тибеттік үкімет басшыларының тарихын баяндап, сонан кейін ғана
өз елінің тарихын баяндауға ... ... ... сол ... ... ... лама шіркеуінің екі көрнекті қайраткерлері – Нейджи ... мен Зая ... ... ... шығармалар да жетті.
XVII ғасырдың ортасында ойраттардың өз жазулары пайда болды. Оның
негзіне біраз түзетулер ... ескі ... ... ... ... тарауына байланысты тибет ... ... ... ... ... жарық көрді. Ламаизммен бірге Моңғолияға ... ... ... Ол ... салуда, Будда бейнесін жасауда көрініс
тапты. Бурхандарды/ “қасиеттілер”/жасауда ағаш пен ... ... – ақ ... да ... қиын – ... ... де моңғол мәдениеті өте баяу болса да
дамып, жетіле түсті.
ҚОРЫТЫНДЫ
XIII ғасырда ... ... ... зор әсер ... ... бүкіл әлемге шығарған Шыңғыс хан мен оның балалары,
немерелері болды.
XI ғасырдың ... ... ... моңғол тілінде сөйлейтін
тайпалардың мекеніне айналды. Онда бұрын тұрған түркі тілдес ... ... ... керей, қоңырат, найман, қоралас тайпалары моңғолдың
арулат, барулас, бесут, маңғуыт, меркіт, ... ... ... ... ... т.б. тайпаларымен аралас – құралас тұрып жатты.
Моңғолдар Байкал көлінен Ұлы ... ... ... ... мен ... ... көшіп – қонып жүрді. Моңғол жері ... ... ... ... бөлінді. Солтүстігіндегі моңғолдар орман – тоғайларда, ал
оңтүстігіндегі ... – ашық ... ... ... өзгертіп отырды.
Орман–тоғайдағы моңғолдар аң, балық аулаумен шұғылданса, оңтүстігіндегілер
мал бағып, көшпелі өмір ...... және ... даму ... ... ... ... моңғолдардан артта қалып қойған. Олар
алғашқы қауымдық қоғамнан таптық қоғамға енді – енді өте бастаған ... ... ... киімдері аң терілерінен жасалатын. Бірте – бірте
солтүстіктегі моңғолдар мал бағумен де ... ... Мал ... ... ... ... ... етті.
Темужиннің аты XII ғасырдың 90 жылдары шыға бастады. Ол әкесінің досы,
керейттердің ханы Тұғрылдың көмегімен көзге түсіп, көтеріле бастады. ... ... өз ... ... ... ... ... кірісті. Бірақ мұндай
ойды тек Темужін емес, басқа ұлыстың ... да ... ... ... ... ... кездесті. Ең бірінші қарсыласы
тайшыжұттарды өз ... ... ... ... ... ... ханның және
жаджират руының батыры, досы ... ... ... меркіттерді
талқандады. Бұл жеңістен кейін Темужін мен Жамуха арасында араздық туды.
Бір пікір ... ... ... ... ... пен ... жақтап,
қарапайым халықтың мүддесін қорғады. Ол Темужін орнатпақшы ... ... ... ... ... қарсы болды. Басқа бір пікір ... өзі ... ... сол ... үшін ... жылы Онон ... бойындағы Делюн – бұлдақ деген жерде
ашылған ру – тайпа шонжарларының құрылтайы Темужінге ... ... ... оны ... ұлы ... ... ... “Тәңірінің беті
келіп: “Маған тәңірден ишарат болды. Темужінге бар. Елге, халыққа: ... соң ... ... Шыңыз десін, жер жүзінің патшалығын Шыңызға,
оның балалалары мен тұқымдарына бердім” деп айт ... ... ... және ... ... ... “ыз” – оның көпшесі”, - ... ... “… ... ғылым тәсіліне қарап – ақ “жың аңкиз, яғни Жаһангир/әлемді
алушы/лақабы қойылып, ол өзгеріп, “жыңғыз” – ... ... ... ... ... хан … туғанда бір қолын жумып туды. Кіндік шеше ... ... ашып ... еді, бір уыс қан көрді. Мұны келіп әкесіне айтты.
Отырған кісілердің ешқайсысы бұл ... ... ... айта ... ... кісі ғана ... бала ... жүзіне патша болар, көп елдер ... ... ... бағындырар, бұл – соның нышаны, - депті. Ол
кісінің айтқанындай болды”.
Моңғол тайпаларының ... ... ... ... ... оң қол –
барунғар/Борчу/, сол қолы – жоңғар/Мухали/және орталық/Ная/деп үш бөлікке
айрылды. Әрқайсысы бөлек өз ... ... мың/, ... жүздік және
ондықтарға бөлінді. Егер бір жауынгер соғыс даласынан қашса, онда бұл ... ... ... яғни ... тәртібі өте қатал болды. Әскер басында
нояндар, баһадүрлер, мергендер болды. Әскерлердің көпшілігін сансыз ... ... ... атты әскер отрядтары құрады.
1207 жылы моңғолдар Селенга өзенінің ... ... ... ... ... ... ... 1209 ж. Шығыс
Түркістандағы ұйғырлар елін басып алды. 1211 ж. ... ... ... ... ... 1215 ж. бұл ... ... аяқталды.
1218 жылы Шыңғысхан наймандарды талқандап, 1219 ж. Қазақстан мен Орта
Азияны жаулап алуға кірісті. 1220 ж. ... ... мен ... мемлекетін басып алды. 1221 ж. Орта Азияны басып алу аяқталды. Жебе
мен Сүбедей ... ... ... әскерлері Әзербайжан мен Грузияны
талқандап, Қырымға жетті. 1223 ж. Қалқа өзенінде моңғолдар орыс ... ... ... ... ... ж. ... ... қайта келіп, келесі, 1226 ж. Тангуттық Ся
– Ся мемлекетін біржолата жойып жіберу жорығына шықты. 1227 ж. Ся- Ся ... ... ... Сол ... қайтып келе жатып Шыңғысхан қайтыс
болды. Оның қазасы туралы ресми мәлімет деректерде келтірілмеген.
Құбылай ханның тұсында моңғолдар ... ... ... еді. Оның
құрамынан батыс ұлыстары бөлініп ... ... ... мемлекеті мен Алтын
Орда Құбылай таққа отырғанда іс жүзінде тәуелсіз мемлекеттерге айналды. ... ... ... олар Ұлы ... да өз ... ... XII –
XIV ғасырларда батыстағы үш ұлыстың хандары ислам дінін қабылдап, Ұлы ханды
тіпті сөз жүзінде мойындаудан да ... XIV ... ... ... ұлыстарда
тұрып жатқан моңғолдар жергілікті халықпен араласып ... Олар өз ... ... ... ... Тек ... ... батысында ғана моңғол
тілі XVII ғасырға ... ал ... – XIX ... ... ... ғасырда моңғолдықтардың негізгі шаруашылығы – экстенсивті мал
шаруашылығы ... қала ... ... ... мал ... ... көшіп – қонып жүрді. Моңғолдар мал үшін жем – ... ... ... ... рөлі де ... ... ... болды. Қолөнері нашар дамыды. Араттар өздеріне керекті
бұйымдарды әрқайсысы өзі үшін жасап ... ... ... ... ... ... Князьдықтар күшейіп, олардың ... ... ... Ішкі ... ... ... сол себепті сыртқы
саудаға көп тәуелді болды. ... ...... даму жағынан
оңтүстіктен әлдеқайда артта қалып қойды.
Қытайдан қуылғаннан кейін моңғолдардың онымен сауда–саттық байланысы
көпке дейін ... ... Бұл ... ... ... көп зиян
келтірді. Қиыншылықтар екі ел арасындағы соғыстар ... онан ... ... Моңғолдар Қытайдағы үстемдігін қайта қалпына келтіру үшін,
экономикалық қатынастарда өздеріне артықшылықтар жеңіп алу үшін ... Мин ... ... ... ... ... ... алу үшін соғысты. Қоғамдық сатының ең жоғары баспалдағында
Шыңғыс ханның тұқымдары мен ... ... Бұл хан ... ... ... ... ... Әр ірі феодалдың иелігі болды. ... деп ... ... жер ... ... болып, оны жеке тұлғаларға
сыйлау ... ... алу ... құқы ... XVI ... ... ... ықпалды князьдер, ұлыстардың басшылары мен ұсақ князьдер болып алды.
Қарапайым еңбекші халық “қара ясун”, “харачу” деп ... Олар ... ... ... болды. Араттар өз бетімен қоныс та таңдап
ала алмайтын.
Монғолиядағы феодалдық бытыраңқылық XIV ... ... ... жылы Қытай халқы көтеріліске шығып, моңғол ... ... ... қуып ... ... натуралдық шаруашылық үстемдік құрды.
Жекелеген князьдықтар арасында экономикалық байланыс болмады. ... ... ... ... ... ... Алдымен Қалған мен Кайюан
облыстарының аралығы бөлініп ... 1389 жылы бұл ... ... ... ... бас тартып, өзін Мин императорының
вассалы деп ... ... ... қарай Моңғолияның шығысы мен батысындағы ұстемдік
етуші топтар арасында ... ... ... ... Оған ... ... ... ыдырауынан кейінгі ... ... ... болды.
XIV ғасырдың аяғындағы Моңғолияның малы мен шикізатын тек Қытай ғана
сатып алып тұратын. Өнеркәсіп және ... ... ... ... ғана ... сауда–саттық қатынасын негізінен шығыстағы моңғолдар
жүргізетін, ал батыстағы моңғолдардың ... ... ... ... Сол ... ... экономикалық дамуы артта қалып қойды. Шығыс пен
батыстың арасындағы күрес ең алдымен Қытаймен байланыстарын ... ... үшін ... Бұл ... ... ... екі ... бөлінді:
батыс - шығыс болып. Қытай екі хандықты бір – біріне шығыстырып, ... ... ... ... ... ... ... негізінен
ойраттар құрайтын.
1566 – 1578 жж. Моңғолия бұрынғы шамандық ... ... ... 1586 ж. ... ... ... алғашқы ламаистік монастырь –
дацан ашылды. Алтын хан ірі ... ... ... ең бірінші болып
ламаизм дініне кірді. Сөйтіп ... ... ... ... жол ... XIV ... екінші жартысында ламаизм буддизм дінінің
бір тармағы болды. Ламаизмнің шығуы тибет монахы Дзонхаваны/1357 – ... ... Ол ... “4 шыңдығын” уағыздады: өмір – азап, ... - ... оның ... құштарлық; азаптан құтылу жолы - өмірге
құштарлықтан бас тарут, ... ... өмір ... ... ең ... ... жету ... қиын, оған әрбір адам жетуге тырысуы керек.
Ол үшін адам ... ... ... ... ... арамдық ойламау керек.
Әрі қарай монахқа, ламаға сену ... Әр ... ... ... ... Ол – лама ... дұрыс бағыт, жол сілтеуші.
XVI ғасырдың аяғында манчжурлар Қытайда ғана емес, ... да ... ... үшін ... Манчжурларға оңтүстік Моңғолияда Шахар
хандығы қатты ... ... Бұл ... ... Даян ... ... ... Лингдан хан еді. Ол бүкіл Моңғолияны бір мемлекетке
біріктіруге тырысты. 1625 жылы ... ... ... ... ... әскер жіберді. Бұл жорық сәтсіздікке ұшырап, оңтүстік
Моңғолиядағы ... ... ... ... ... ... жүз жылдарға созылған соғыстар мен ... ... ... дамуына кедергі келтірді. Халықтың ауыр тұрмыс жағдайы, жарқын
болашақ туралы арманы оның ауыз әдебиетінде көрініс тапты. Әсіресе ...... ... ... ... күресуші әділетті де батыр
Гесерхан туралы аңыз кең ... ... Оның ... ... ... ... ... өмірге келді. Сонымен қатар халық арасында алғыс баталар
мен тілектердің сан қилы ... кең ... ... ... әдебиеті саласында маңызды уақиғалар аз болды.
XVI ғасырдың аяғында Убаши – қонтайшы мен оның ойраттарға ... ... аңыз ... келді. XVII ғасырдың басында Цокто тайшының шығармалары
жазылды. Оның өлеңдерінің шумақтарын достары Урга маңындағы Төле ... ... ... ... ... История Востока. В 6 – ти томах. Т. 2. Восток в средние века. – ... – 364 – 429, 524 – 528 ... ... Монгольской народной Республики/Ш. Нацагдорж, Б. Цэдэн, Б.
Ширендыб и др. – М., 1983.
3. Моңғолдың ... ... A., ... История Востока. Т. II. Восток в средние века. М.: Восточная
литература РАН, 1995. – 564 – 567 ... ... ... Т. III. ... на ... ... и ... XVI – XVIII вв. – М.: Восточная литература РАН, 1999. – 564 ... ... ... ... ... 6 том. Бас редакциясы Алматы 2004 ж.
563 – 564 бб.
7. C.Ә. Тортаев Орта ғасырлардағы Азия және Африка ... ... 2009 ... Булгакова Д.А., Истаев А.Ж. Мемлекет және құқықтың жалпы тарихы. Оқу -
әдістемелік құрал. Алматы 2004 ... ... ... ... в XIII - XIV ... ... М. 1983
10. История народов Восточной и Центральной Азии, "Наука", М. 1986.
11. С.Г. Кляшторный Государства татар в ... Азии ... К ... ... ... ... ... “Восточная литература” РАН, М. 1993.
12. Л.Р. Кызласов Ранние монголы// “История и культура Востока Азии. т.3 -
Сибирь, ... и ... Азия в ... ... ... ... Е.И. Кычанов Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир, ... ... ... РАН, М. ... Н.Ц. ... Заметки о древних монголах// “Татаро-монголы в Азии ... 2-е изд., ... М. ... С.А. Плетнева Кочевники Средневековья, “Наука”, М. 1982.
16. Ш. Сандаг Образование единого монгольского государства и ... в Азии и ... 2-е изд., ... М. 1977.
17. И. П. Петрушевский Поход монгольских войск в Среднюю Азию в 1219 ... гг. и его ... ... в Азии и ... ... ... М. 1977 ... Е.И. Кычанов Кочевые государства от гуннов до маньчжуров, Издательская
фирма “Восточная литература” РАН, М. 1997.
19. Р. Груссе Чингисхан: Покоритель Вселенной, ... ... М. ... Л.Л. ... ... “Наука”, М. 1980.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шыңғыс хан мемлекетінің нығаюына түрік тайпаларының ықпалы6 бет
Қазақстанның географиялық зерттелу тарихы13 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
III – VII ғасырлардағы иран21 бет
XVII-XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығы8 бет
Ежелгі заманғы Қазақстан414 бет
Еуропалық орта ғасыр әдебиеті11 бет
Молдовия20 бет
Польша мемлекетінің тарихы3 бет
Қазақ халқының жоңғар шапқынышылығына қарсы күресі9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь