Еуразияның физикалық географиялық сипаттамасы

Мазмұны

Кіріспе 3

I Тарау. Еуразияның физикалық географиялық сипаттамасы. 4
1.1 Геологиясы. 4
1.2 Жер бедері. 6
1.3 Климаты. 6
1.4 Ішкі сулары. 8
1.5 Топырақ жамылғысы. 10
1.6 Өсімдігі. 11
1.7 Жануарлар дүниесі. 12

II Тарау. Еуразия материгінің ландшафтыларына сипаттама.
2.1 Кеңістік дифференциациясының ерекшеліктері және физикалық . географиялық аудандастыру. 15
2.2 Арктиканың және Субарктиканың Еуропалық секторы. 16
2.2.1 Шпицберген архипелагы. 16
2.2.2 Исландия. 17
2.3 Батыс Еуропа. 20
2.3.1 Фенноскандия. 22
2.3.2 Британ аралдары. 24
2.3.3 Орта Еуропа жазығы. 26
2.3.4 Карпат таулары мен Дунай жазықтары. 28
2.4 Жерорта теңіз алқабы мен алдыңғы Азия тау қыраттары. 30
2.4.1 Пиреней түбегі. 32
2.4.2 Азиялық Жерорта теңіз алқабы. 35
2.4.3 Кіші Азия тау қыраты. 37
2.5 Оңтүстік Батыс Азия. 39
2.5.1 Аравия түбегі. 39
2.6 Орталық Азия. 40
2.6.1 Оңтүстік Монголия мен Солтүстік Қытай. 40
2.6.2 Солтүстік . Батыс Қытай. 41
2.7 Биік Азия. 41
2.7.1 Гиндукуш және Қарақорым. 42
2.7.2 Куньлунь . Алтынтаг . Наньшань жүйесі. 42
2.7.3 Тибет тау қыраты. 43
2.8 Шығыс Азия. 43
2.9 Оңтүстік және оңтүстік . шығыс Азия. 43

III Тарау.
3.1 Еуразияның табиғат зоналары (ашық сабақ жоспары). 45

Қорытынды 48

Пайдаланған әдебиеттер 50
Кіріспе
Курстық жұмыстың өзектілігі: Еуразия материгінің ландшафт типтерін, жер бетіндегі жаратылыс жағдайы әр түрлі табиғат кешендерінің ерекшеліктерін, олардың құрамын, байланысын, бір – біріне тигізер әсерін, құрамдас бөліктерінің өзара орналаса заңдылықтарын көрсету өзекті болып табылады. Ландшафты сипаттау барысында территориялық табиғат кешендерінің түзілісі, құрамдық және құрылымдық бөліктері, географиялық кешендерді сипаттап, түрлендіру жолдары, табиғат байлықтарын тиімді пайдалану сияқты мәселелерді, сонымен бірге Солтүстік Америка материгінің ландшафтық географиясын ауқымды қарастыру өзекті болып табылады.
Курстық жұмыстың мақсаты: Еуразия материгінің ланшафтыларына сипаттама беру, және испататма жасау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
- Еуразия материгіне физикалық – географиялық сипаттама беру.
- Материктің ландшафт типтеріне сипаттама беру.
- Курстық жұмыстың тақырыбын мектеп бағдарламасымен байланыстыру.
- Курстық жұмысқа байланысты карталар құрастыру.
Курстық жұмыстың құрылымы: Еуразия материгіне физикалық – географиялық сипаттама бере отырып, метериктің табиғатының қалыптасу кезеңдеріне, яғни геологиясы, сонымен қатар жер бедері, климаты, ішкі сулары, топырағы мен өсімдігі және жануарлар дүниесі бірінші тарауда айтылып, жалпы сипаттама беріліп кетеді.
Курстық жұмыстың негізгі тақырыбын алатын негігі қажетті мәліметтер екінші тарауда айтылған. Онда Еуразия материгінде таралған табиғат зоналары бойынша ландшафтарға сипаттама берілген. Еуразия материгінің табиғат зоналарының өзіндік ерекшелігі бар. Ол тәртіппен батыстан шығысқа қарай тұтас белдеулер құрап енді бағытта таралады.
Сондықтан осы заңдылықтарға сәйкес ландшафт типтері де жиі өзгерітсерге ұшырап құбылмалы болып тұрады.
Курстық жұмыстың үшінші тарауында курстық жұмыстың мектеп бағдарламасында алатын маңызды арны жайлы қарастырылған және соған орай сабақ жоспары құрастырылған.
Пайдаланған әдебиеттер
1. М.Қ. Қаратаев., Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы 1977 ж, 7 – том, 348 бет.
2. Притула Т.Ю., Еремина В.А., Спрялин А.Н. Физическая география материков и океанов: Учебное пособие для студентов высших учебных заведений/М.:Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС, 2005.-700 с.:ил.
3. География және табиғат №1 (43) – 2010 Қаңтар – ақпан Ж. Аманқұлова “Дамыты оқыту тәсілі” 11 бет.
4. Власова Т.В. Материктердің физикалық географиясы. Педагогика институтында география мамандықтары бойынша оқитын студенттерге арналған оқулық. Алматы, “Мектеп”, 1984 ж. Издательство “Просвещение” 1976 г.
5. Душина И.В., Коринская В.А., Щенев В.А География материков и океанов. 2007 г.
6. География және табиғат №3 (40)- 2008 шілде – тамыз Ә. Құлахметова “Саяхатшылар ізімен” 14 бет.
7. Шәріпов Ә. Алыс жағалаулар. Жол жазбалары. Алматы, “Жазушы”, 1965. 220 бет.
8. О.В. Крылова. Материки и океаны. М, “Просвещение” 2001 г.
9. Молдағұлов Н. Ландшафт.-Алматы: Қазақстан, 1981.-110 бет.
10. Библиотека энциклопедии для юношества. Америка и Австралия.-М.: “Педагогика-Пресс”, 2003 г.
11. Тальская Н. Н., 2010 г. Атлас. География материков и океанов. Природа. Население. Хозяйство. 7 класс: С комплектом контурных карт.
12. Энциклопедия географии.-М.: “Махаон ”, 2004 г.
13. Крылова О.В., География материков и океанов. 7 класс. Атлас. 2009 г.
14. Алексеевский А.А., География: Материки и океаны: В 2 ч.: Ч. 2: Материки планеты Земля: Антарктида, Южная Америка, Северная Америка, Евразия: Учебник для 7 класса общеобразовательных учреждений. 2007 г.
15. Атлас. География. 7 класс. 2008 г.
        
        Мазмұны
|Кіріспе |3 |
| | |
|I ... ... ... географиялық сипаттамасы. |4 ... ... |4 ... Жер ... |6 ... ... |6 ... Ішкі сулары. |8 ... ... ... |10 ... ... |11 ... ... ... |12 ... ... Еуразия материгінің ландшафтыларына сипаттама. | ... ... ... ерекшеліктері және физикалық – |15 |
|географиялық аудандастыру. | ... ... және ... ... ... |16 ... ... архипелагы. |16 ... ... |17 ... ... Еуропа. |20 ... ... |22 ... Британ аралдары. |24 ... Орта ... ... |26 ... ... таулары мен Дунай жазықтары. |28 ... ... ... алқабы мен алдыңғы Азия тау қыраттары. |30 ... ... ... |32 ... ... Жерорта теңіз алқабы. |35 ... Кіші Азия тау ... |37 ... ... Батыс Азия. |39 ... ... ... |39 ... ... ... |40 ... ... ... мен ... Қытай. |40 ... ...... ... |41 ... Биік ... |41 ... ... және ... |42 ... ......... ... |42 ... Тибет тау қыраты. |43 ... ... ... |43 ... Оңтүстік және оңтүстік – шығыс Азия. |43 ... ... | ... ... ... зоналары (ашық сабақ жоспары). |45 |
| | ... |48 |
| | ... ... |50 |
| | ... ... ... ... ... ландшафт типтерін,
жер бетіндегі жаратылыс ... әр ... ... ... ... ... ... бір – біріне тигізер әсерін,
құрамдас бөліктерінің өзара орналаса заңдылықтарын көрсету өзекті ... ... ... ... ... ... ... құрамдық және құрылымдық бөліктері, географиялық кешендерді
сипаттап, түрлендіру жолдары, табиғат ... ... ... ... сонымен бірге Солтүстік Америка материгінің ... ... ... ... болып табылады.
Курстық жұмыстың мақсаты: Еуразия материгінің ланшафтыларына сипаттама
беру, және испататма жасау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
- ... ... ... – географиялық сипаттама беру.
- Материктің ландшафт типтеріне сипаттама беру.
- Курстық жұмыстың тақырыбын мектеп ... ... ... ... байланысты карталар құрастыру.
Курстық жұмыстың құрылымы: Еуразия материгіне физикалық – географиялық
сипаттама бере отырып, метериктің табиғатының қалыптасу кезеңдеріне, ... ... ... жер ... ... ішкі ... топырағы мен
өсімдігі және жануарлар дүниесі бірінші тарауда айтылып, жалпы ... ... ... ... ... алатын негігі қажетті мәліметтер
екінші тарауда айтылған. Онда Еуразия материгінде таралған табиғат зоналары
бойынша ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі бар. Ол тәртіппен ... ... ... ... құрап енді бағытта таралады.
Сондықтан осы заңдылықтарға ... ... ... де ... ... құбылмалы болып тұрады.
Курстық жұмыстың үшінші тарауында ... ... ... ... ... арны ... ... және соған орай
сабақ жоспары құрастырылған.
I Тарау. Еуразияның физикалық географиялық сипаттамасы.
Жер жүзі ... ... ... ... жердегі ең зор құрлық
массиві – Еуразия материгі экватор мен 77° с. е. аралығында орналасқан, оны
төрт ...... ... ... Тынық және Үнді мұхиттары шайып
жатады. Материктің шеткі нүктелері – Челюскин мүйісі (77°43´ c. е.), ... (1°16´ с. е), Рока ... (9°34´ б. б), ... ... (169°40 б. ... ... оңтүстікке 8 мың км, батыстан шығысқа 16 мың км – ге дейін
созылады. Еуразияға қосылатын кейбір аралдар ... ... ... ... ... – Иосиф жері және Солтүстік Жер 80° с. е. ... ... ... ... ... жарты шардағы 11° c. е.
дейін созылған. Атлант мұхитындағы Азор ... 28° б. б. ... ... – 2,75 млн. км², аралдарымен қоса алғанда ... – 53,4 млн. км². ... зор ... болуы оның табиғат
жағдайларының өте күрделілігін және әртүрлілігін анықтайды. ... ... екі ...... мен Азия ... мен ... дүниенің әртүрлі бөліктері екендігі туралы түсінік
өте көне ... ... ... ... тұтас пішіні мен ақиқат мөлшері
туралы географиялық түсінік қалыптасудан да ... ерте ... ... ... мен Азия дүниенің әртүрлі бөліктері ғана емес, сондай – ақ
әртүрлі материктер екен деген ұғым ұзақ уақыт орын ... ... мен ... ... ... – қарсылығын (контрастылығын) тілге тиек еткен
көптеген ... да осы ... ... Бірақ егер материктер деп жан
– жағынан немесе жан–жағынан дерлік Дүние жүзі ... ... ... ірі ... ... ... онда ... мен Азияны
тек қана бір материк ретінде қарастыруға болады. Оны дүние бөліктеріне бөлу
физикалық – географиялық ... ... ... ... және бұл ... дүниенің бөліктері туралы түсінігі жалпы дүние ... ... ерте ... ... де ... ... аса зор ... аталуы да оның екі бөлігі ... мен ... ... ... Геологиясы.
Еуразия материгінің қалыптасуының күрделі тарихы оның ... ... ... ... ... ол күрделілігімен, алуан
түрлілігімен және жер бөліктерінде қайталанбайтын қарама – ... жер беті ... ... ... ... ... жер ... белгілі тектоникалық құрылымдардың және жер ... ... ... тән.
Жердің ең зор континентінің негізін ... ... мен ... ... ... ... құрлығының онан әрі ұлғаюы
байқалды, олар осы ... ... ... тұтастығын және ... ... ... ... ... ... Қытай платформасы кейін
бөлшектенді, екі дербес платформалық учаскеге – Қытай – Корея және Оңтүстік
Қытай ... ... ... едәуір қозғалмалы қалыпқа ие
болды және болашақта тау құрылу процестеріне ұшырады. ... мен ... ... геологиялық тарих ішінде Еуразияның қалған бөліктерінен
тәуелсіз дамыды және оған біршама кейін ... ... ... ... – ақ ... ... ... жеткізген, тектоникалық
жандану үлкен роль атқарған.
Еуропа платформасы шетелдік Еуропа жерінде Скандинавия түбегінің
шығысын және ... алып ... ... ... және ... ... ... жерінде жатқан плитаның батыс ... ... Жер ... ... ... мен Финляндияның жазықтары мен таулы үстірттері,
сондай– ақ Ютландия, Дат аралдары, ... ГДР, ФРГ ... ... ... ... ... ... Орта Еуропа қат – қабатты
жазығы сай келеді. Бұл аудандардың барлығы максималды, ішінара ... ... ... ішінде жатыр, олардың жер бедерін ... Мұз ... ... ... және ... кезеңінде жарылуға ұшыраған
Балтық кристалды қалқанының түп ... ... ... ... ... ... шеткі бөліктерінде және Орта Еуропа жазығында
қат – қабатты морфо – ... ... ... - ...... ... жасалымдар, озалар және т.б. таралған. Балтық
және Солтүстік ... ... ... ... ... ... болған аккумуляциялық жазықтар таралған.
Қытай платформасы шегінде ... ... ... ... ... және жақпарлы таулар, ежелгі фундаменттің
ойыстарына сай келетін аккумуляциялық ойпатты жазықтар және ... ... орта биік тау ... – Шаньдун түбегі
мен Солтүстік Кореяның таулары, аласа аккумуляциялық жазықтарға – ... ... ... ... биік ...... ... бола
алады. Қашқар қазан шұңқырының негізінде тереңдігі төмен түскен ... ... ... ... сонымен қатар жанданған Аравия және
Үндістан платформаларының шеткі бөліктеріне тән. ... олар ... ... ... және ... шетін құрайды, Үндістанда
жер бедеріне бұл типіне кей жерде ... және ... ... сай келеді.
Үндістанның қалған бөлігі түбірлі жазықтар жүйесі болып табылады. Тек ...... ... ... үстінде, бор мен палеоген бойы
ағып ... ... ... ... ... ... ... үстірттері
таралған. Аравия платформасы өзінің шығыс және оңтүстік бөліктерінде
шөгінді ... ... ... ... және бұл ... жер
бедерінің негізгі типтері – горизонталь және еңіс жазықтар мен ... ... ... төменгі ендіктердегі орны және олардың даму
ерекшеліктері бұлардың ... ... және ... ... ... ... етті, сонымен қатар ... ... ... ... ... ежелгі флювиальдіқ
формалар қазіргі аридтықпен үйлеседі.
1.2 Жер ... ... ... ... ... ... және ... бойы даму сипатының әр алуандығымен
ерекшеленетін палеозой ... ... ... ... ... жерінде палеозой жасындағы қатпарлылық Урал тауы жүйесінде ... ... ... бар. ... ... ерте және ... ... Еуропаның солтүстік және орта бөліктерінде, сондай–ақ Орталық
және Шығыс Азияда таралған. Бұл ... үшін ... да, ... та ... етек алуы тән. Жер ... ... ... роль атқарғандар
бірнеше рет қайтадан жаңарған ... мен ... ... әртүрлі дәрежеде көрінген ... ... ... ... каледон қатпарлығы ғимараттарының ... ... ... тау ... және ... ... таулары үрдіс
көтерілу нәтижесі болып есептеледі. Жер бедерінің күрделілігі Пиреней
түбегіндегі Галиссия массивінің ... және ... ... да аз емес.
Жер бедерінің ала – құла ... Орта ... ... ... ... ... қайта жаңарған тауларға тән. Онда тектоникалық
жандану әртүрлі дәрежеде ... ... ... ... жер бедеріне
сипаттама болатындар инверсиялық жер бедерінде аласа массивтер ... ... ... ... ... қыраты ауданы кіші жақпарлы
таулар, Гарц, Рудалы таулар, Судет, Вогез, Шварцвальд, Орталық ... ... және т.б.), ... ... ... ... көтерілген
пенеплендер (Рейн тақта тасты таулары, Орталық массивтің солтүстік бөлігі).
Кейбір блоктардың ... ... ... ... ... ... ... және Орталық массивте, Рудалы тауларда және т.б.
вулкандық таулар ... ... ... ... ... ... синеклизаларға және тектоникалық
жарылулар зоналарына сай келетін ойпаңдармен бөлінген. Ойпаңдар әр кезеңде
теңіз суының астында қалып және ... ... ... ... ... ... мен геологиялық құрылысы әртүрлі. Париж бассейні, Оңтүстік – шығыс
Англия, сатыланып жатқан Швабия – ... ... ... бассейні
куэстік жер бедерінің типіне тән еңіс жазықтықтар болып есептеледі. ... ... ... ... және ... ... Орта Ирландия
жазығы қат – қабатты аккумуляциялық тегіс жазық жер ... ... ... ... ... ... орналасқан (Вогез бен
Шварцвальд арасындағы Жоғарғы Рейн жазығы, Орталық ... пен ... ... Рона ... ... климатында оның территориясының аса ... ... ... көрінеді. Материктің негізгі ... мен ... ... ... ... ... шығысы мен орталық
бөліктерінің тұтастығы, батыс және оңтүстік ... ... ... ... ... ... Еуразияда аса алуан түрлі климат
жағдайларын жасайды.
Еуразиядағы жылдық жиынтық радиация төмендегі шектерде: арктикалық
аралдарда ол 60 ккал – ға, ... ... ... – 70 – тен 140 ккал ... ... ... оңтүстік және оңтүстік – шығысында – 120 – 180 ккал, ... ... Жер ... ең ... шамада – 200 – 220 ккал ... ... ... ... ... 10 – нан 80 ккал – ға дейін
өзгереді. ... ...... ... – Қара ...... ... – Корея түбегінің солтүстігін – ... ... ... ... солтүстікке қарай радиациялық
баланс – теріс.
Ауаның батыс – шығыс бағытындағы ... және ... ... әрекет Еуразияның көпшілік бөлігі үшін басты атмосфералық процесс
болып ... ... ... ... ... жыл бойы ... мұхитының
ауасы келеді де, оның шығысына дейін толық таралады. Атлантикалық ... ... ... ... ... ажырап, қыста салқындап, жазда
жылынып (тронсформацияланып) континенттік ауаға ауысады. Еуразияның батыс
бөлігінің ... тым көп ... және ... ... ... ... үстінде трансформация (өзгеруі) процесі
біршама бояу өтеді де соған сәйкес климаттық жағдайлар біртіндеп өзгереді.
Тек Уралдан кейін, Азия ... ... жыл бойы ... ауа ... ... ... Жылынудағы айқын айырмашылықтар (Орталық пен
Шығыс Азияның орографиясы ерекшеліктерімен байланысты ... ... және ... ... күрт айырмашылықтар (материк пен Тынық
мұхит аралығындағы ... ... ... ... ... осы ... ... байқалатын Еуразияның шығысына тән ... ... ... ... оңтүстік бөліктерінің ... да шын ... ... ... болады, бірақ бұл жерде ... мен Үнді ... ... ... ... ... ... метеорологиялық жағдайлардың жыл маусымына қарай қалай
өзгеретіндігін қарастырайық.
Қыста, жылыну мен ... ... бір – ... ... ... ... ... екінші жағынан Атлант және Тынық ... ... ... байқалады.
Еуразия мен көрші мұхит бассейіндері ... ... ... ... ... ... ... айқындалады. Атлант
мұхитының солтүстік бөлігінде төмен қысымның тұйық ... ... ... атланттық жылы ағыс әсерінен және ... ... ... қарай қозғалатын терең циклондық ... ... ... Жылы ағыс ... ... және ... континентке тереңірек енуіне қарай төмен қысым Солтүстік
Мұзды мұхиттың оңтүстік ... мен ... ... ... да
тарайды.
30° с. е. параллельден оңтүстікке қарай ... ... ... жоғары
қысымды субтропиктік зонаның бөлігі болып саналатын жоғары қысымды облыс
(Солтүстік Атлант немесе Азор ... бар. ... ... ... үшін осы қысымдық облыстардың өзара әрекеттерінің
ерекше үлкен маңызы зор. Азор антициклонының солтүстік және шығыс ... ... ауа ... ... мен ... ... шетінде төмен
қысым облысына тартылып, біршама жылы мұхиттан материкке қарай соғатын және
көп мөлшерде ылғал алып келетін ... және ...... ... ендіктердің циклондық желдер жүйесін жасайды. Бұл ... ... ... соғатын желдер басым болады.
Циклондық депрессиялардың қыстағы негізгі қозғалу жолдары Исландия,
Скандинавия түбегі және Баренц теңізі, сондай – ақ ... ... ... ... ... циклондар осы бағытпен Үнді ... ... ... Азияның тау қырқалары тропосфераның төменгі қабаттарындағы батыс ауа
ағындарының бөлініп таралуына және оның бір ... ... ... ... болады.
Еуропа үстінен циклондар жаңбырлы немесе дымқыл қарлы бұлыңғыр ... ... ... бұл ... ... қыс үшін тән. Көпшілік жағдайда
қоңыржай ендіктерде теңіз ауасынан кейін жауын – ... ... ... ... ... әсер ететін арктикалық ауа ... ауа ... ... ... ... бөлігіне біршама
сиректеу өтеді, өйткені ендік тау жоталары ұстап қалады. Неғұрлым шығысқа
жылжыған сайын, ... ... ... өтуі де ... және ... ауа ... континент үстімен қозғалу кезінде ... ... ... жер ... ... ... ... Азияның ішкі аудандарының устінде антициклондық облыс жасалады.
Батыстан тасымалданудың трансформацияланған ... ... ... оның ... ... болады. Сондай – ақ Азияның ... ... ... ... ... оңтүстікке қарай
көтерілетін биік тау сілемдері (суық ауа ... ... ... әрі ... біршама шағын кеңістікке шоғырлануына мүмкіндік
туғызады). Осы процестердің барлығының ... ... ... ... ішкі ... ... Жер бетіндегі жоғары қысымды ең үлкен
облыс – Азиялық квазистационарлық максимум жасалады.
1.4 Ішкі сулары.
Аралдарымен бірге Еуразияның ... ... ... ағын 16 мың
км³ шамасында, яғни жердегі ... ... ... ... ... сәл ... Ағынды қабатқа айналдырғанда ол 300 мм – ге тең,
бүкіл жерді тұтас алғандағы орташа ... ... Ағын ... ... ... Еуразиядан Оңтүстік Америка ғана алда тұр. Бірақ
осы орташа шамалар Жердің зор материгі ішіндегі ішкі ... ... ... толық көрсете алмай отыр.
Еуразиялық континенттегі ішкі сулардың таралып орналасуы ... ... мен жер ... бірқатар айырмашылықтар, климаттық
контрастар және соған сәйкес жауын – шашынның әркелі ... ... жер ... ... ... суларын таралуындағы үлкен
айырмашылықтарды тудырады. Бұл ... ... ... ... ағыны таралуының картасында жақсы ... ... ... (1500 ... ... ... және экваторлық белдеулерге,
әсіресе Зонд ... ... одан ... ... мен ... және ... орталық бөлігіне тән. Басқа белдеулерде ағынның
мұндай жоғары жиытығы Жапон аралдарының Альпінің, ... ... ... ... ғана тән. Осы ... ... ... жылдық ағын 1500 мм - ден аз, бірақ 600 мм – ден ... ... ... ... Солтүстік жыне Шығыс Азияда жылдық ... 200 – ден 600 мм – ге ... ... ... ... ... Шығыс Еуропа жазығының орта бөлігінің және басқалардың біршама
шағын жерлерінде ағын 200 мм – ден ... яғни ... ... ... сәл аз. Орта және Орталық Азияның орасан зор территориясының,
Үнді бассейнінің, Иран таулы ... және ... ... ... ағын
мөлшері 50 мм – ден аз, сол ... ... ... ... 15 мм – ден ... Осы сандар материктің алуан түрлі
бөліктеріндегі – жер ... су ... ... мен ... ... ... көрсете алады.
Еуразияның беті Атлант, Солтүстік Мұзды, Тынық және Үнді мұхиттарының
бассейіндеріне жатады. ... ... ... ... ... ... оңтүстік – шығысында жиі су торлары бар, оған аса ірі өзен ... және ...... ... жер ... ... мүлде
болмайды, сондықтан мұхитқа қарай ағын жетпейді. Еуразияның жалпы ауданының
30% - тен артығы ... ... ... ... ішкі ағын
территориясына енеді.
Жер бетіндегі сулардың осындай ... ... тек қана ... ... ғана ... сонымен бірге материктің ... де ...... ... ... аса биік ... жоталарының
түзілуіне алып келген күшті көтерілулерге дейін, сірә, ... ... ... ... оның ... ... ... үлкен
құрғақшылығымен ерекшелінгенімен дәл қазіргі кездегідей соншалықты аридты
болмаса керек. Осыған байланысты кайнозойда материктің ... ... ... және ... ... ағындары бар өзендер мен
көлдердің дамыған торлары ... Ішкі ... ... ... ... ... күшті өткен неотектоникалық қозғалыстар, осы
аудандардың мұхит бассейіндерінің әсерінен бөгеліп қалуына ... ... ... ... ... ... ... азаюы және шыры
бұзылуына, сондай – ақ Еуразия материгінің ішкі ... ... ... ... ... Монғолияның таулы үстірттері және т.б.) тән кең –
байтақ ағынсыз облыстардың жасалуына себепші болады.
Биік жоталардың көтерілуіне дейін ... ... аса ... өзен
артериялары, бұл жоталарды терең эпигенетикалық аңғарларымен кесе отырып,
өздерінің алғашқы бағыттарын ... ... ... ... ... солтүстік – батысында су
торының қалыптасуына төрттік мұз басуы үлкен әсерін тигізді.
Сөйтіп, кең – байтақ ... ... ... даму ... ... жер бедеріне байланысты, сонымен қатар климаттың ерекшеліктеріне
қарай су торлары мен өзен ... ... ... региондық типтері
қалыптасты. Олар ары қарай Еуразияның ... ... ... ... өзен мен көл ... ... процестер мен төрттік мұз басуы үлкен роль атқарады. ... ... ... ... мұз ... ... ғана
босағандықтан су торабының басты ерекшелігі ... ... ... ... ... өзен ... мен көл ... жағдайда мұзбен өңделген тектоникалық ... ... ... мен ... торы өте жиі, әсіресен көлдер көп, олар он ... ... ... ... ... кескіндері ғажайып; көлдердің
көпшілігі тектоникалық сызықтар мен ... мұз ... ... бағытына
сәйкес солтүстік – батыстан оңтүстік шығысқа қарай созылып жатыр.
1.5 ... ... ... және ... ... әлемі ауқымындағы
жағдайы материктің ... және ... ... ... ... айырмашылықтарды, бір жағынан флораның ... бойы ... ... және ... ... мен ...
щығыс аралдарындағы тропиктік сипатын, ал ... ... ... күрт ... ... ... ... флорасының
біршама жастығын және оның күрделі генезисін көрсетеді.
Еуразияның голарктикалық флорасының құрамында осы территорияда мұз
жамылғысының ... ... ... соққан жаппай суық түскенге дейін,
кайнозойдың алғашқы ... ... ... жылу ... орман
флораларының элементтері бар. Бұл флоралардың элементтері негізінен екі
мұхит – Атлант және ... ... ... ... ... ішкі ... ... мен жер бетін топырақ, өсімдік
жамылғысының қалыптасуы үшін материктің ... тау ... ... ... күн суытуының және одан соңғы климат
құрғауының үлкен мәні ... ... жер ... мен ... ... ... ... қалыптасуының мұхит маңайындағы орталықтары бір – бірінен
орасан зор ... ... ... қалып, кайнозойдың екінші
жартысында бір – біріне байланыссыз дамиды. Еуразия мен Африканың тропиктік
аудандарымен ... ... ... секторында теңіздер, ал оның ішкі
бөліктерінде аумақты шөлді кеңістіктер қиындатып жіберді. Шығыс ... ... ... ... мен Палеотропик арасында флоралық элементтер
алмасуы жүріп ... Бұл ... ... тән ... ... ... ... бар флораның түр байлығына негіз қалады.
Егер флора дамуының жоғарыда ... ... ... ерекшеліктерін,
сондай – ақ қазіргі климат жағдайлары мен үстіңгі қабат ... ... ... ... ... ... ... өсімдік
жамылғысының қазіргі көрінісінің қаншалықты күрделі әрі алуан түрлі екенін
айқын байқаймыз.
Қазіргі топырақтық - өсімдіктік ... ... ... ... көп ... бойы іс - әрекетінің әсерімен болып ... де ... ... ... ... ... басқа компоненттеріне қарағанда дам әсерінен ... ... ... қоғамының іс - әрекетінің жағымсыз жақтарынан ... ... ... қосу мен ... жырту, ағаштарды қолдан
отырғызу, батпақтарды құрғату және топырақтың ирригация әсерімен ... ... ... ... ... ... мен тарату тағы сол
сияқтылардың бәрі Еуразияның, ... оның ... ... ... ... бөліктері жер бетінің бастапқы топырақ өсімдік жамылуының
елеулі ... ... ... ... ... ... кейбір
елдерінде жер бетінің топырақ және ... пен ... ... ... ... мен ... 90% - ке жуық өзгертті: Ұлы Қытай жазығында,
Хуанхэ бассейнінде, топырақ, өсімдік ... ... ... ... ... ... өйткені халық өте тығыз орналасқан бұл жерде мыңдаған
жылдар бойғы егіншілік мәдениетінің әсерінен ол толық жойылып ... ... ... жер ... ... ... ... жатуын
сипаттағанда оның пайда болуының ерекшеліктерін, қазіргі табиғи жағдайларын
және антропогендік фактордың ықпал ету дәрежесін ескеру керек.
Еуразия ... ... және оның ... ... мен ... үлкен айырмашылықтарын еске ала отырып,
топырақтар мен ... ... ... ... оның мұхит
жағалауларындағы әрбір секторлары және құрлықтың ішкі бөліктері үшін ... ... алып ... дұрыс.
1.6 Өсімдігі.
Негізінен Еуропаның батысына сәйкес келетін батыс, Атлант жағалауы
секторын қарастырудан бастайық.
Полярлық Шпицберген архипелагының мұздан бос ... ... ... қиналардан және тасжарған, поляр көкнәрі, кейбір ... ... жер ... ... жаппайтын көпжылдық аласа ... ... ... етек ... ... шым ... глейлі топырақты жерлерде өсетін ... мен ... ... бар ... ... ... ... мен
Финляндияда, ал шығысқа қарай – СССР – дің ... ... және ... ... ... ... ... тундралар жылы ағыс әсеріне байланысты
климат ерекшеліктерінің салдарынан кеңінен етек ... ... ... ... ... ендіктердің батысыда орманды тундралар немесе тіпті
ормандар етек ... ... ... жерлерде ғайып болып, Скандинавия
мен Исландияның таулы аудандарына айналады, сөйтіп олар таулы ... ... ... ... ... ені тар орманды тундра үшін
тундра өсімдіктері аясында пайда болатын шоқ – шо ... ... ... ... тән. ... Еуропада орманды жазық тундралар Исландияға,
Скандинавияға, әсіресе Финляндияға ... ... ... ... ... аса ...... жапырақты ормандар. Олар шетелдік Еуропада, ... ... және ... мол ... алып ... Шығу
тегіне, географиялық жағдайына байланысты соған ... ... ... ... ... ... және ... аясында қалыптасатын
топырақтардың типтері әртүрлі, сондықтан Еуразияның ... ... ... ... ... жалпылама ғана айтуға болады.
Шетелдік Еуропада қылқан жапырақты ормандар Скандинавия түбегі мен
Финляндияның көп ... ... ... Олар ... ... ... және
солтүстікке 400–500 м, ал оңтүстікте 900 м дейін биіктей түсіп, Скандинавия
тауларының баурайларына айналады. ... ... ... ... ... ... шамамен 61 ендікке дейін болса, ал оңтүстікке қарай
ормандар құрамында ... ... ... ... бастайды. Бұл
ормандардың негізгі қылқан жапырақты ағаштары – еуропа ... және ... оның ... ... ... ... ... ормандар құрамында
шырша көбірек роль атқарады. Батыста, Норвегияда шырша көбірек, ... ... ... мен ... ... ... ал Финляндияда
басымырақ тұқым – қарағай.
1.7 Жануарлар дүниесі.
Еуразияның үлкен, солтүстік бөлігі Голарктикалық зоогеографиялық
облысқа, ал ... ... ... Үнді – ... және ... ... ... арасындағы шекара Үнді – Малайя облысына Үндістан мен
Үндіқытай ... ... ... ... ... Тайвань, Филиппин
және Зонд аралдары кіретіней болып өтеді. ... ... ... ... ... ... ... кіреді. Малайя архипелагының кейбір
оңтүстік–шығыс аралдарын зоологтар мен ... ... ... облыстарына жатқызады. Бұлай болу Еуразия фаунасының
мезозойдың соңында және бүкіл ... бойы ... ... ... даму ... және басқа материктермен ... ... ... ... сипаттау үшін қазба күйінде ғана
белгілі болған ежелгі жойылып кеткен фаунаның, тарихи кезде адамзаттың іс ... ... ... ... ... және ... фаунаның ғылыми
мәні зор.
Мезозойдың соңында бүкіл Еуразия бір ... және ... ... ... т.c.с. тұратын сан алуан
фаунаның қалыптасу ауданы ... ... ... сүт ... ... ... ... сүт қоректілер оңтүстікке, Африка және
Австралияға ығысты. Кайнозой кезінде Еуразияның үлкен бөлігінде орын ... ... ... ... ... ... ... соңғы кезінде климаттың суынуы олардың көпшілігінің жойылуына
немесе оңтүстікке шегінуіне әкеліп соқты. Құйрықтылар, мүйізтұмсықтар және
басқалар ... ... тек ... ... ... ал ...... Азияда олар қазіргі кезде фауна құрамында да бар. Түйелер
мен жабайы жылқылар Еуразияның ішкі ... ... ... уақытқа
дейін кең таралған болатын.
Климаттың суынуы ... ... ... ... ... орын тебуіне әкеліп соқты. Мамонт, тур ... ... ... Беринг теңізі аймағында және Солтүстік ... ... ... ... ... ... ... фаунаны бірте
–бірте оңтүстікке ығыстырды. Оның ... ... ... ... тундраның және тайгалық ормандардың қазіргі фаунасы құрамында
сақталған. Материктің ішкі аудандары климатының ... ... және ... ... жалғасты, олар негізінен Азияның далалары мен
шөлдерінде сақталған, ал ... ... ... ... ... ... климаттық жағдайлар айтарлық – тай өзгере
қоймаған шығыс бөлігінде мұз дәуіріне дейінгі ... ... ... ... ... ... Шығыс Азия арқылы Голарктикалық және Үнді ... ... ... ... ... Оның шегінде жолбарыс, жапон
макакасы, т.б. сияқты тропиктік ... ... ... ... еніп ... ... ... оның шетелдік бөлігі
қарастырылып отыр) қазіргі жабайы фаунаның таралуы оның даму ... ... ... ... ерекшлеліктері және адамзат іс - әрекетінің
нәтижелері көрініс ... ... және ... қиыр ... фауна құрамы
батыстан шығысқа қарай онша өзгермейді. Тундралар мен ... ... ... ... ғана ішкі айырмашылықтары бар. Оңтүстікке
қарай бойлаған сайын Голарктика шегінде айырмашылықтар ... ... ... қиыр ... ... өзіндік ерекшеліктерінің
молдығы және Африканың, ... ... ... ... ... ... олар әртүрлі зоогеографиялық облыстарға
жатқызады.
Бүкіл Еуразияда (Солтүстік Африкадағы сияқты) тундралардың ... ... ең көп ... ірі сүт ...... ... Ол
қазір Еуропада жабайы күйінді мүлде ... ... ол ... ең көп ... және ... ... ... песец лемминг
және аққоян тән. Құрғақ жерді мекендейтін құстардың ең көп тараған – ақ құр
және тундра құры мүйізді ... ... ... ... кезеңде тундраға
балапан басу үшін шағала, чистик, гагара, гага, қаз, үйрек, аққу сияқты
суда жүзетін ... ... ... ... мен ... әдетте биік
жартасты жағаларды мекендейді, құздардың ... ... ... ... ... ... олар ... мыңдап жиналады,
“құс базары” пайда болады. Ұя салатын кездерінде құстарды ұстау ... ... ... оларды қырып – жояды, ... ... ... ең бағалы құс – гагалар. Олардың мамығы жеңіл әрі
өте жылы, ұяларына осы мамықтарын төсейді. Кейбір елдерде ... ... ... ... олардың дүние жүзілік рынокта жоғары бағаланатын
мамықтарын жинау ісі ... ... ... ... және батпақтарда үйректер, қаздар және басқа да құстар көптеп
ұя салады.
Жағалаудағы сулар, Еуразияның солтүстігіндегі ... мен ... ... ... ... ... ... дәуірі кезеңінде қазіргі тундраларда мамонттар, жүндес
мүйізтұмсықтар, қойбұқалар тіршілік ... ... ... ... ... күйінде ғана табылады. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... өсіреді.
Еуразия ормандардың жануарлар дүниесі біршама көбірек жіктелімен
ерекшеленеді. Әсіресе дала және шөлдер мен ... ... ... ... шығыстың жалпақ жапырақты ормандары фаунасының айырмашылықтары айқын.
Бүкіл материкті алып жатқан тайга ормандарына ... ... тән. ... ... ... ... ... ретінде
қоңыр аюды, сілеусіңді, құнуды, тиінді, ақборша тышқанды, сұр тоқалтісті;
ал құстардан құрды, саңырау құрды, ... т.б. ... ... ... ... ... ландшафтыларына сипаттама.
2.1 Кеңістік дифференциациясының ерекшеліктері және физикалық –географиялық
аудандастыру.
Еуразияның орасан зор ... оның ... ... ... мұхиттардың ықпалы, солтсүтік жарты
шардың барлық ... ... орны ... ... ... ... ... жағы ашық таулы ішкі құрлықтың кең ... ... ... мен ... біртіндеп алмасуы,
сонымен бірге, биокомпоненттердің ... ... ... ... жүріп жатады. Онда географиялық қабықтың ... ... роль ... ... ... өте айқын күйде
көрінеді. Континенттік биік таулар қоршаған ішкі бөліктеріндегі (Орталық
Азияда) үлкен кеңістіктерде ... ... ... және ендіктегі орнына
қарамастан айқын байқалатын зоналық айырмашылықтары жоқ ... ... ... ... ... ... жағдайлары мен кеңістіктіктік
дифференциациясы қалыптасуы үшін мұхиттың жақындығының және оның үстінде
қалыптасқан ауаның мейлінше жырымдалған ... пен ... ... ... ... ... солтүстік пен оңтүстік ... ... ... ... мәні ... ... ... азаяды. Орографияның негізгі элемтенттерінің ендік
бойымен созылып жатуы нәтижесінде Атлантика ... ... ... сұғына
еніп, табиғаттың бөлшектенуіне зор әсерін тигізеді. Геокомплекстерінің
заңды алмасуы ...... ...... қарай жүреді, оның
үстіне бұл заңдылық көп жырымдалған таулы – жазықтың жер ... ... ... ... бөлігінде зоналық – климаттық жағдайлармен
тектоникалық – құрылыстың ... ... ... ... Жерорта
теңізі суларымен терең жырымдалуы және ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Материктік шығыс, Тынық мұхит жағалауы, теңіздер және Тынық Мұхит
аралдарының материктік және ... ... ... ... ... ... айырмашылықтары бар, бірақ зоналық құрылымының пайда болуы
мен биокомпоненттердің зоналық типтері жиынтығы ... ... ... ... біріктірілген. Негізінен климаттық
ерекшеліктерге байланысты кеңістік бөлшектеу солтүстік – шығыста ... ... ... ... Жер қабығы құрылымының ерекшеліктеріне
байланысты айырмашылықтар ең алдымен материк пен мұхит ... ... ... – ақ ... ... ... де бар. ... бәрі кеңістік
бөлшектенуді күрделендіре түседі және біршама тектес аймақтарды бөліп алуды
қиындатады.
Еуразияның оңтүстік және ...... ... және ... аралдар үшін төменгі ендіктердегі жағдайлардың муссондық циркуляция
және масса ішіндік процестің мәні ... ... ... жайылуы басым күрделі жер бедері ауа ағыстарының
субмеридионалдық ауысуларымен ... ... ... ... типтерін таратуда фрагментарлық туғыза отырып, аймақтық құрылымға
айтарлық әсер етеді. Бөлшектеудегі басты роль жауыш – ... және ... ... ... топырақ пен өсімдіктер типтерін ретке түсіретін жер
бедерінің үлесіне тиеді.
Айтылғандардың бәрі негізінде Еуразия және ... ... ... мына ... ірі ... бар ... Олар: Арктика мен Субарктиканың Еуразиялық секторы, Батыс
Еуропа, Шығыс Еуропа, Солтүстік Азия, Жерорта ... ... және ... ... ... ...... Азия (Аравия мен Месопотамия),
Орталық және Орта Азия, Биік Азия, Шығыс Азия, Оңтүстік – Шығыс ... әр ... ... ... ... ... және едәуір жан – жақты қарастырылған. ... ... ... ... ... (Фенноскандия, Солтүстік – Батыс ... ... ... ... ... ... шолуға
енгізілмеген.
2.2 Арктиканың және Субарктиканың Еуропалық секторы.
Еуразиядан солтүстік – батыста және солтүстікте жатқан Солтүстік Мұзды
мұхит аралдары ... ... және ... белдеулердегі орнымен
байланысты табиғатты кейбір ортақ белгілеріне ие. Айырмашылықтар ... ... болу ... құрылымымен және жер бедерімен сондай–ақ
белгілі бір сектордағы ... ... ... ... секторы
Солтүстік Атлант ағысы тармақтарының ықпалы нәтижесінде климатының біршама
жұмсақ болуымен ерекшеленеді. Шығысқа ... ... ... мен қаталдығы арта түседі.
Еуразиялық Арктика түгел жуық Совет Одағы жерінде ... ... ... ... ... – Шпицберген мен Исландия.
2.2.1 Шпицберген архипелагы.
76,5 және 80,5 солтүстік ендіктер ... ... осы ...... ... бірден - бір арктикалық аймақ. Архипелагтың
ауданы – 62 мың км². Ол ... ... ... ... Солтүстік –
Шығыс Жер және аралары тар бұғаздармен бөлінген бір – ... ... ... ... ... ... бәрі материктен пайда болған.
Кайнозойдың екінші жартысына ... ... ... ... ... қалдығы. 80–параллель айналасындағы жағдай 0–ге жуық ... ... ұзақ ... түні ... жамылғы қабатының, мұздан бос
жерлерге, көп жылдық ... ... ... ... және ... суық ... ... жағдай жасайды.
Алайда жылы ағыстың әсеріне байланысты Шпицбергеннің табиғи жағдайы
Арктиканың сол ендіктерде бірақ батысырақ ... ... ... ... қарағанда едәуір жұмсақ.
Шпицбергеннің үстіңгі қабаты протерозойлық және төменгі палеозойлық
қатпарланған ... ... ... ... ... ... тас көмір
зонасы бар мезозойлық және кайнозойлық шөгінді басып жатады. Шпицбергендегі
тас көмір кең орындары XX ғасырдың бас кезінен ... ... жер ... мұз басу ... ... болып өткен ежелгі жер
бетін жаппай жапқан мұз ... ... ... етек алуы және ... ... ... Архипелагтың солтсүтік – батысында және
солтүстік – шағысында 1500 – 1700 м ... ... ... ... мен ... ... ... бой көтеріп тұрады, басқа жерлерін мұзды ... ... ... және ... жағалауларды, жарықтарды бойлай
фьордтар тілгілеп жатады. Жағалаулардағы теңіз терасстары бұл жердің жуырда
көтеріңкі болғанын айқындап тұрады. Кеме ... ісі үшін ... ... ... ... Батыс Шпицбергенге сұғынып еніп жататын Ис-фьордтың
маңызы зор.
Архипелаг үстінің ¼ бөлігін мұз басып жатыр. Әсіресе Солтүстік – ... және ... ... кей ... 700 м – ге ... ... мұз ... едәуір. Қазіргі кезде Шпицберген мұзы солтүстік жарты
шардағы бүкіл мұз ... ... ... ... азайып барады.
Шпицбергеннің климаттық жағдайлары қаталдығымен және батысымен шығыс
арасындағы кейбір айырмашылықтарымен ерекшелінеді. Бұл, ... жылы ... ... ... ... ... ... сулар мен фьордтар тек маусымнан қыркүйекке
дейін ғана мұз құрсауынан босайды және кеме ... ... ... ... ... жыл бойы мұз қатып жатады.
Архипелагтың мұздан бөс бөлігін тундра алып жатыр, онда аласа талдар
мен 20 см – ден ... ... ... ... ... ... т.б. гүлдейді. Көп жерлерді шымтезек алып жатыр. ... ... ... оның ... ... ... ақ аю, ... сияқты бағалы жануарлар бар. 20 – жылдардың ... ... ... ... ... олар ... алынған.
Жаз кезінде Шпицберген жағалауларына көптеген құстар ұшып келеді.
2.2.2 Исландия.
Исландия аралы Атлантика мұхитыынң солтүстік бөлігінде, поляр ... 62° 65´ ... ... ... ... ... оңтүстік –
батыста жатыр. Исландияның ... 103 мың км². ... ... ... ... ... ... республикасының территориясын
құрайды.
Вулкандардың тынымсыз әрекетінің қазіргі кезде басып жатқан мұз бен
және ерекше ... әрі суық ... ... ... ... арқасында
Исландия табиғатының өзіндік ерекшелігі өзгеше. Исландия мұз бен от елді
деп аталады, бірақ оның аңыраған жел ... мен ... елі деп те ... еді. Исландия – түгелдей ... жас және ... ... ... ... ... пайда болған арал. Аралдың негізі
түрлі ... ... лава ... ... олар неоген дәуірінде
дүмпуге, жарылысқа ұшыраған, мұның өзінде жарықты бойлай қышқыл лавалардан,
күлден және борықтан ... ... ... жаңа ... болып
тұрған.
Қазіргі кезде Исландия Жердің ең вулканды аймақтарының бірі ... ... ... ... барлық белгілері: вулкандық атылуы,
ыстық сулары мен газдардың шығуы, тіпті жаңа ... ... ... Осыдан бірнеше жыл бұрын Исландияның оңтүстік ... су асты ... ... ... ... суының бетіне
бірнеше сағат ішінде жүздеген метр биіктікке жеткен жаңа вулкан көтерілді.
Антропогеннің бас кезінде Исландияның мұз ... ... оның ... және ... ... ерекшеліктеріне ықпалын тигізген.
Арал жер бедері көбінесе таулы. Ойпаттар 1/5 бөлігінен де аз ... ... оның ... ... бәрі ... пен ...... Шығыс
және солтүстікте ойпатты жерлер жағалық бөліктерде ғана кездеседі. Аралдың
көпшілік ...... ... тік төңіп тұрған биіктігі 400 – 600 ... ... ... көп ... ол ... көптеген фьордтар
сұғына еніп жататын солтүстік және солтүстік – батысты айтарлықтай.
Оңтүстікте және оңтүстік–шығыста базальтты ... ... ... ... шет жақтарында вулканды конустар мойын
созып тұрады. Исландияның ең ... дөңі – ... және оған ... Эрайвайекудль маңда ... ең биік ... ... ... 2219 м) бар. ... жағалыққа жақын жерден
Мирдальсекудль дөңі (1600 м), аралдың орта ... ... (1700 ... орын ... Дөндердің шоқылары атқылап тұрған немесе ... ... ...... бөлігінде Исландияның ең мазасыз
вулканы (биіктігі 1447 м) – Гекла мойыз созып тұр. ...... ... және ұзақ ... бойы атқылап тұрады. Осы кезде алқаптар мен
жайылымдарды лықси аққан лава ... ... күл ... және үлы ... ... көптеген километр жерге дейін уландырады. 1947 – ... ... ... ... ... жайылымдар фторлы газдармен
уланды, бұл қойдың көптеп қырылуына әкеп ... биік ... мұз ... Кең ... ... ... қар ... тіл - тіл болып тармақталып теңізге тіреліп жатады, ... ... қар ... ... жер ... әртүрлі Солтүстік – батыста оның
биіктігі теңіз ... 400 м ... ... ... төмендейді, ал
солтүстік – шығыстағы және орталықтағы едәуір құрғақ жерлерде оның ... ... жүзу ... ... ... үшін суға ... ... осы, өйткені теңіз суы да, ішкі су ... ... ... ... ... ... Атлантика мұхитының қысқа барийлік депрессиясы ортасындағы
аралық жағдайы оның ... ... ... ... ...
Атлантика жылы ағысының тармағы – ... ... ... ... ... өтеді. Ол Исландияның оңтүстік және батыс бөліктерін
жылытып, қысқы ... ... оң ... тудырады.
Солтүстік Исландияға жағалау маңына қалқыма мұздарды ағызып ... суық ... ... Жылы ағыс пен суық ағыс ... ... ... өте ... дауылды, тұманды болады.
Жылы ағыстың әсері әсіресе қыста күшейеді. Сондықтан аралдың оңтүстік
және оңтүстік – батыс ... ең суық ... ... ... 10
немесе 0°С–тен сәл ғана төмен болады. ... ішкі ... және ... ... көп биік ... қыс ... суығырақ
болады. Орташа температурасы -5 тен -15°С – ке ... ... ... ... +7 - 12°С ден ... ...... әсіресе оңтүстік және
оңтүстік – ... мол, онда ...... жылдық мөлшері 1000 мм – ге
жетеді. Ал биік массивтердің беткейлерінде 3000 мм – ге ... ... ішкі ... жауын – шашын мөлшері 300 – 500 мм – ге дейін
төмендейді. Жауын – ... ... ... ... ... және қар
түрінде түсе беруі мүмкін, бірақ қар тек биік таулармен аралдың ішкі және
солтүстік аудандарында ғана ұзақ ... ... ... ... оның ауа райы бүкіл жыл
бойы тұрақсыз болады, әртүрлі, ауыспалы бағыттарда күшті жел ... ... ... ... ауа ... салдарынан Исландия жағалауларында
кемелері жиі апатқа ұшырайды.
Аралдың көптеген өзендерінде су мұздықтардан келеді, өзендер ... ... ... ... ... ... ... секірмелі, әрі
шапшаң болады. Тіпті ең ірі ... ... 50 м – ге ... ... ... көп ... және режимнің бірқалыпты
болмайтындығынан кеме жүзуге жарамсыз. Су қуатының қоры өте мол бірақ ... аз ... ... ... мүк, қына, вереска, қарақат және
бүлдіргендерден тұрады. Ағаш тұқымдас өсімдіктер аралда ... ... ... ... ... бұталы шіліктер, шетен және шеттіктер
түрінде ... ... ... ... сонша, қазір аралдың
оңтүстік бөлігінде 6 ... ғана ... алып ... ... ... ... ... алып жатыр; ықтасындағы біршама жылы жерлерде және
ыстық су көлдері маңайларында ... ... ... және ... түрлі шөптер
өсетін шабындықтар ұшырасады. Аңзақ ... кең – ... ... ... етек жағындағы үнемі лавалық жамылғы жауып жататын жерлер,
суық жел жалап тұратын ... ... беті ... ... ... ... өте селдір шығады.
Исландияда материктен әкелген және арық – тұрақ солтүстік бұғысы,
песец, ... ... ... Ішкі суық қоймалары және теңіз
жағалаулары бойында ... су ... ... ... ... ... ... сорттарына бай, материктік қайраңдар мен фьордтарға
шоғырланатын олар ... ... ... ... ... ... май ... нәлімдерді көп аулайды. Сондай – ... ала ... ... және зубатканы да аулайды. Барлық аулау маусымы
кезінде арал жағалауында Еуропаның ... ... ... бет ... ... ... ауыл шаруашылығы, әсіресе егін өсіру үшін
қолайсыз. Аралдағы аздаған тұрғындардың көпшілігі оңтүстік және оңтүстік
батыс ... ... ... аулаумен айналысады. Елдің ішкі
аудандарында кой ... ... ... ... қиыр ... яғни оның ... ... барып
тірелетін қоңыржау белдеуі тұсында жатқан бөлігі Шығыс Еуропаға немесе
Шығыс Еуропа ... және ... ... яғни оның ... ... сол ... қарама – қарсы Батыс Еуропа деген жалпы атпен
біріктірілуі мүмкін. Былайша бөліктерге бөлі ... ... ... ... және ... пен ... бөліктеріне бөлуге немесе оны
Батыс және Шығыс бөліктерге бөлуге біршама қайшы келеді. Бұл ... ... ... ... қоңыржай белдеудегі Атлант маңы орны горизонталь
тілімделгендігі, жер ... ала ... ... ... және адам қоғамы іс - әрекетінің табиғатына ... ... ... қалыптастырған белгілі бір физикалық – географиялық ... ... ... ішкі ... ... неотектоникалық
процестердің пайда болуының айырмашылықтарына және ... ... ... орнына және Атлант мұхитына қатысты орнына байланысты
келеді.
Атлант және ... ... ... теңіздері Батыс Еуропаның
континенттік массивіне терең ене ... оның ... ... ... күшті ықпал жасайды және халықтың өмірінде зор ... ... ... ... жағалауындағы ең үлкен теңіз – Скандинавия
түбегімен Исландия аралығындағы – Норвег ... ... ... ... ол су асты жотасымен бөлінген, онда Фарер және Шетланд аралдары
орналасқан. Теңіздің орталық бөлігінде терең (3880 м – ге ... ... ... ... ... азая түседі. Ал Норвегия жағаларында
саяз жерлер байқалады. Норвег жылы ағысына ... ... ... ... қабатында температура 3°С – ден төмен болады. Тұздылығы 34 – 35%.
Норвег теңізі балыққа, әсіресе май ... ... және ... өте ... мен ... ... сулары балық аулайтын басты аудандар.
Балық аулау кезінде бұл жерлерге ... ... ... ... Нвқ ... басты – басты балық өңдейтін кәсіпорындары мен ... ... ... ... ... ... теңізі жатыр. Тек
Скандинавия түбегі жағалауын бойлап тереңдігі 200 м – ден ... науа ... ... ... тереңдігі 100 м – ге жетпейді. Саяз ... ... ... 20 м-де болмайды.
Солтүстік теңіздің режиміне оны 3 жақтан қоршаған құрлық зор ықпал
жасайды. Сондықтан да онда, ... ... мен ... ауа мен ... едәуір ауытқуы байқалады. Ютландия жағалауларында қыста
мұз жатады.
Беткі қабаттағы судың тұздылығы солтүстіктен оңтүстікке қарай ... ... ... ге ... ал ең ... ... жерде тіпті (20
%оо) дейін өзгеріп отырады.
Солтүстік теңіз үстіндегі ауа райы ... ... және ... ... ... ... өзі пәрменді циклондық әрекетке байланысты
болады. Жиі ... ... ... ... ... ... жауын – шашындар
мен қарлы борандар бүкіл маусым ... ... күз бен ... кеме ... түседі.
Басым болатын батыс желі теңізде толы су ағыстарымен күшейе түсетін
күрделі ... ... ... ... ... мен толысу ағыстарының
бағыты сәйкес келген жағдайларда су деңгейі күрт ... де ... ... ... адам айтқысыз апатты су тасқындары болады.
Солтүстік теңіздің фаунасы бай және Атлант мұхитының ... ... ... ... шоғырланған өте мол балық байлығы бұл
теңізді ... ... ... ... аса ірі ... біріне
айналдырып отыр. Мұнда майшабақ, нәлім, қамбала, ... және ... аса көп. ... ... ... ... ... алқабында мұнай
мен газ өндіру барған сайын маңызды орын ... ... ... ... ... және Дат
бұғаздары арқылы Балтық теңізімен жалғасады. Мұхит әсерінгің әлсіреуі су
тұздылығының ... ... және ... өзгеру
ерекшеліктерінен байқалады. Бұғаздардағы орташа тұздылық – 17 - ... ... ... ... -6 - 8°С, ал ... ... ... 2 – 4 % болып келеді. Жазда айдындағы су бетінің ... ... ... ... ... ... мұз басып жатады. Тек оңтүстігінде мұз
болмайды, су температурасы +2°С.
Балтық теңізі онша ... ... ... негізінен 60 - 150 м,
шығанақтарында одан да аз. Оның ең ... жері ... мен ... 459 ... ... ... фаунасы құрамы жағынан күрделі келеді. Көне дәуірден
келе жатқан арктикалық және ... ... ... мен бірге оған
кейбір тұщы су ... ... ... ... ... ...... Сонымен бірге
нәлім, палтус, килька ауланады.
2.3.1 Фенноскандия.
Көп ретте Еуропаның солтүстік бөлігін Скандинавия ... ... ал ... ... ... ... мен Кола түбегін қоса алып,
оларды Фенноскандия деп ... Бұл ... ... ... қаталдығы ежелгі кристалдық жыныстардың таралуы жақында ғана
өткен мұз басу ізінің айқын көрінуі, тайға ормандары мен тау ... ... ... ... ... едәуір бөлігі - Еуропаның ең үлкен түбек – Скандинавия
түбегі алып жатыр. Ол солтүстік – шығыстан оңтүстік – ... ... 71 ... c.е. ... созылып 800 мың км² жерді алып ... ... ... ... ... ... шашылып жатыр; олар ішіндегі ең
ірілері ...... ... ... ... ... ... батысында – Вестеролен мен Лофотен архипелагтары. Түбектің батыс
жағалауында мыңдаған ұсақ ... бар. ... ... түбегі
материкпен жалғасады, оңтүстікте Орта Европаның жазықтарынан оны ... ... ... аралығындағы енсіз бұғаздар бөліп жатыр. ... ... ... және Солтүстік теңіздерінің сулары жиектеп жатса,
солтүстік жағалауы ... ... ... ұласады. Түбекте 2 мемлекет –
Швеция мен Норвегия орналасқан. Шығысқа қарай ... ... ... ... ... бөліп тұрған Финляндия орналасқан.
Скандинавия мен Финляндиның шығыс ... ... ... ... жер ... шығып жатады. Скандинавия түбегінен
оңтүстік шығыс шеті кристалдық қалқанның ... ... ... ... ... ...... силур дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... теңізінің жағаларында мұз
дәуірінен кейінгі теңіз трансгрессияларының шөгінділері тараған.
Фенноскандияның батыс бөлігі каледон қатпарлығы аймағына жатады ... ... ... ... уақыттың өзінде де баяу көтерілу
кезеңінің басынан кешіріп отырған қалдық тау ғимараттары. ... ... ... ғана ... ... бірге Балтық қалқанының іргелес
бөліктерін қамтыған және эпиплатформа Скандинавия тауларына пайда ... ... олар ... ... ... ... оның ... шекарасынан
қиыр оңтүстік – батысына дейін Норвегия мен Батыс Швеция ... ... ... ... ... ... екі табиғи облыс – Скандинавия
таулы қыраты және ... мен ... ... ... таулы қыраты Норвегияда фьелтд деп аталатын беткейлері тік
жарлы және үсті ... ... ... ... ... Фьелтдердің
тіп - тік және биік жар қабаттары мұхитқа қарайды. Фьелдтердің үстіңгі
қабатында ... ... ... ежелгі тегістелген беттердің
қалдықтары айқын көрінеді, олардың арасында бұзылуы ... ... ... жеке – жеке ... шыңдар бой көтерген. Үлкен тау
мұздықтарының ... ... ... ... отырып, бір бірімен
қиылысады және қырқалармен карлиттердің қырлы формаларын жасайды. Массив
беткейлері толып ... ... және ... ... ... Скандинавия тауларының үлкен биіктері оңтүстік бөлігіне
орналасқан. Ондағы биіктігі 2468 м ... ... ... ... шыңы
бар биік Ютунхеймен массиві көтеріліп тұрады. Доврефьелль шыңы одан аз ақ
кем, биіктігі 2286 м. Орта ... ... ... ... ... ... кірген Троанхеймсфьордтың жалғасы – Емтландт ойысы кесіп
өтеді.
Емтланд ойысының солтүстігіне ... ... ... ... ... ... ... Солтүстік Швецияның ең биік шыңы – Кебнекайсе
тауы – 2123 м жетеді.
Түбектің қиыр ... ... тік – тік, ... ... кең
фьордтары тұсында үзіліп қалатын Финморкен тау үстірітмен барып бітеді.
Финморкеннің ең биік жері 1000 м – ден ... ... ... биіктігі небары
300 – 400 м.
Фенноскандия ормандары оны мекендеген елдердің аса маңызды байлығы,
оларды ... ... ... ... ... ежелден атап
келеді. Осының нәтижесінде Норвегияның ... ... ... ... ... ... Швед ... сияқты кейбір аудандарды
мүлде ормансыз десе де болады. Бұл ... ... ...... ... ... үшін неғұрлым қолайлы келеді және қазір
олар түгелдей дерлік жыртылып тасталған. Тұтас ... ... ... ... ... ... Швеция орман ел территориясының
жартысынан астамын Норвегияның–1/5 ... ал ... ¾ ... ... ... ... олар шауып алғаннан кейін қайта шыққан жаңа
ормандар және қолдан егілген ... ... ... ... ... ... ... жануарлары көптеп кездеседі. Олардың ... ... ... ... кездестіресін, оның негізінен ... бар. Аю, ... ... ... дерлік жойылып кетті, көптеген
жануарлар қорғауға алынған. Ормандарда кейде елді ... ... ... ... ... ... бұғы мен елік ... қалады, кәсіптік
маңызы бар әртүрлі орман ... шіл, ... құр, ... ... ... ... мен ... аралдар да құстарға бықып жатады.
Ішкі су алқаптарында су құстары (үйрек, қаз, аққулар) өте көп.
Фенноскандия жағалық суларының фаунасына өте бай. ... ... өте көп ... Олар ... жиі ... ... бір түрі
Ботника шығанағында кездеседі. Балық байлығында да есеп жоқ. ... ... ... ... ... ... ... алабұғасын
аулайды. Өзендер мен көлдерден новага, албырт және көл ... ... ... ... ...... ... жағалауындағы бірден – бір ірі
архипелаг. Оның құрамына екі ірі арал – ... мен ... және ... ... арал – Мэн, ... ... Ішкі және Сыртқы Гебридтер,
Оркней және Шетланд аралдары енеді. Архипелагтың жалпы ... – 325 мың ... оның 244 мың км² ... ... ... 84 мың км² ... үлесіне тиеді.
Бүкіл облыс материке жақын, материктік қайраң алабында орналасқан.
Шығысында ерекше кең жайылып, ... ... ... ... ... және ... ... тікелей Атлант мұхиты ... ... мен ... ... ... ... тұрады.
Британ аралдарының жағалауларындағы судың тереңдігі қай жерде болмасын
200 м – ден ... ... таяз ... ... тік ... ... осы
жерден мұхит шұңғымасы баталады. Жағалық суларды ... ... ... түбінде жаөсы жасалған өзен аңғарларының қолақтары
және дюналық жер ... ... ... Бұл, ... ... ... ... ғана құрлықтың теңіз деңгейі астына түскенін
дәлелдейді. Архипелагтың материктен толық ... және оның ... ... қалыптасуы мұз басу дәуірінен кейін болған. Аралдық
орны мен Атлантиканың айқын байқалатын ... осы ... одан әрі ... ... ... ... жер бедерінің бөлшектенгендігі,
қазірогі кезде ормансыз болуы және антропогендік ландшафтардың кең ... ... ... ... ... ... Оған қоса
осы жақында ғана материкпен байланыстан айырылған ... ... ... ... ... еске ... айта кеткен жөн,
алайда аралдық жағдай табиғат ерекшеліктерінде де, халқының тіршілік
жағдайын да ... бір ... ... ... ... ... палеозойлық құрылыстары әсіресе неогеннің
аяқ кезінде және антропогеннің басында күшті вертикаль бөлшектенуді бастан
кешірді. Бұл процестер ... ... ... мен ... ... ... тұнба шөгінділерімен, толған ойыстармен алма – кезек ауысып
келіп, бөлшектенгіш жер ... ... ... ... ... ... бөлігін есептемегенде,
бүкіл облысты түгелдей дерлік қалың шөгінді қалдырған және жер ... зор ... ... ... мұз ... жатты. Соңғы мұз басу
Шотландия, Ирландия және ... ... ... таулық сипатта
өтті.
Британ аралдарының жер бедерінде ... ... ... ... ... ... ... аласа тау массивтер басым болып
келеді. Олардың ең биігі 1300 м -ден сәл ғана ... ... ... ... жарықтармен және әлденеше рет
өткен көтерілу мен шөгудің ... өте ... ... ... Ұлыбритания мен Ирландияның жағалауына жер беті жазық ... ... ... еніп ... ... ... тубектерде, керісінше,
тау массивтері бой көтерген. Жағалау құрылысында теңіз террассаларының
сериялары айқын көрінеді, олардың ... ... ... ... әлденеше рет
өзгеруінің нәтижесі болып табылады. Әсіресе Ұлыбританияның солтүстік-батыс
жағалауы мен Ирландияның батыс ... ... ... ... жағдайда
фьордтық, екіншісінде — риастық жағалау типі жақсы көрінеді. Ұлыбританияның
шығыс жағалауы азырақ жырымдалған, онда бірнеше шығанақтары құрлыққа ... ... тік ... ойпатты жаға басым келеді.
Ұлыбританияның солтүстігінде Солтүстік Шотланд таулы қыраты ... ... ... тектоникалық жарығымен тау қыраты екі бөлікке:
Солтүстік тау ... және ... ... ... Грампиан тауында
аралдардың ең биік шыңы — Бен- Невис (1343 ... ... ... ... бойлап Шотландияның солтүстік-шығыс жағалауындағы Мори-Ферт
бұғазын батыс жағалауындағы Ферт-оф-Лорн ... ... ... ... Тау ... қиыр ... бөлігі жақында өткен жарылу
мен бөлшектенулер ... ... екі ... Ішкі және ... ... ... ... бөлініп қалған.
Солтүстік Шотланд тау қыраты тұтас алғанда үсті тегіс және ... ... бар ... массив болып келеді. Оның жер ... мұз ... ... ... ... ... ... «қой маңдайлар»,
толып жатқан трог аңғарлары көрінеді. ... ... ... ... келген, оның төңірегінде аралдар көп. Аралдардың
жартасты жағаларында ... ... ... тас ... формалар
жасаған. Әсіресе үйгілісі кішігірім Страффа аралы жағалаулығындағы ... ... ... ... ... оны су ... кетеді, ал қайту
кезінде оған аяғыңа су тигізбестен енуге болады.
Шотландияның оңтүстік бөлігінде Оңтүстік Шотландия қыраты ... ... ... метр ... тілімделген, үсті көлбегей белесті
келген ... ... ... Оның ... бөлігі шығыс бөлігіне қарағанда
биіктеу және көбірек тілімделген: онда кар көлдері, дөңгелек ... ... ... бар. ... ... шеті ... Шотланд
таулы қыратының оңтүстік шеті сияқты опырылмалардан пайда болған.
Грампиан таулары мен Оңтүстік Шотландия қыраты арасындағы кен опырық,
Орта Шотланд ... ... Оның беті ... ... кұм ... ... ... тас көмірі бар девон мен карбонның ізбес тастарынан құралған. ... ... ... күмбез тәріздес, қыраттар жасайтын вулкан
жыныстары жарып кірген.
Солтүстік ... ... ... қыратының оңтүстікке қарай
жағалауды ... ... мен ... ... көрініп тұрады. Солтүстік
Англияның орта бөлігін меридиан бағытында созылып жатқан тас ... ... ... көтеріңкі алқап— Пеннин таулары алып
жатыр. Антиклиналдық күмбезді бөлігі сумен шайылған, оның ... пен ... ... ... ... ... кемерлер жасалған, Солтүстік
батыстан Пеннинге ежелгі күмбез тәрздес Камберленд ... ... ... басу ... оның ... тау ... ... комплексі
пайда болған. Беткейлерді үлкен-үлкен Цирктер тіліп өтеді, трог аңғарлары
жан-жаққа бытырап ... да, көл алып ... ... ... ... ... ... Камберленд массиві көлді округ
атанып кетті. Мұз жер бедері формаларының көптігі кей ... ... биік ... сипат береді. Оңтүстіктен Пеннин етегіне триас және юра
дәуірлерінің ... ... ... ... ... ... ... жатқан аңғарлармен және ... ... ... ... ... ... қабаттары ашылып жатады. Ландшафтында
қызыл реңдерініһ басымдылығына қарай Мидлендті Қызыл жазық деп атайды.
Батыстан Мидлендке ... ... ... Оны ... жуық ... алып жатқан құрлықтың оқшауланған учаскесі ретінде теңізге көп еніп
тұрады. Бұл ... ең биік шыңы — ... ... (1085 ... ... ... Таулардың жер бедері тегіс, төбелері жұмыр, беткейлері
көлбеу. Тек қана ең биік бөліктерінің, ең ... ... ... мұз басу ... ықпалымен пайда болған таулы жер бедері бар.
2.3.3 Орта Еуропа жазығы.
Рейн өзенінің төменгі ... ... ... ... ... ... ... белдеуі созылып жатыр. Оныһ оңтүстігінде Орта Европаның
таулы облысы, ал солтүстігінде Солтүстік және Балтық ... ... ... ... атқарады. Осы белдеу алабында ... ... ... ... ... ГДР, ФРГ және ... ... бөлігі жатыр. Көрші облыстармен салыстырғанда мұнда жазық
жер бедері басым және табиғи ... ... ... Европа жазығы — Балтық қалқаны мен палеозой қатпарлы ғимаратты
зонасы арасындағы кең көлемді иін ... Иілу және ... ... ... ... Одан кейін теңіздік жағдайлар бірнеше рет континенттік
жағдайларынан ауысты. Жазықтың құрылысында ... ... бор ... ... теңіз шөгінділері қатысады. Неогеннің аяғында жазықта
континенттік жағдайлар ... және одан ... оның жер ... материктік мұз басумен байланысты болды. Қазіргі уақытта жер
бедерінде екі мұз дәуірінің іздері ... ... ... мұз ... мұз бүкіл облысты Рейннің төменгі ағысына дейін алып жатты, герцин
тау массивтері мен Карпаттың етегіне дейін жетті. ... мұз басу ... ... тек ... ... ғана басып жатты, бірақ қазіргі
жер бедерінде осы мұз ... ... ... жақсы сақталған. Мұз басудан
кейінгі жер қабығының жаңадан шөгуі және трансгрессиялар болып өтті, соның
нәтижесінде Солтүстік және ... ... ... ... ... ... ... жеке учаскелері ішінара шөгуде (әсіресе ... ... ... ... ... Бұл ... ... жағалары
құрылысының ерекшеліктерінен байқалады.
Жазықтың батыс бөлігі биіктігі 100 метрге ... ... ... ... оның ... жағынан едәуір жағалық бөліктері теңіз деңгейінен
төмен жатыр. Жағалауға таяз Зейдер-Зе және ... ... ... олар ... ... ... байланысты пайда болды. Бұл
шөгулердің іздері Рейн атырауы құрылысының ереқшеліктері мен облыстың ... ... ... ... ... ... Атырау алабында Рейн
шөккен атырау жазығының қалдықтары болып табылатын толып жатқан ... ... ... ... ... ... Бұл ... бетінің
көпшілік бөлігі теніз деңгейінен төмен жатыр.
Солтүстік теңіздің жағалауынан біршама ... ... ... ... ал ... ... жағасы маңында—Солтүстік-Фриз аралдар тізбегі
созылып жатыр. Аралдар мен материк жағасы аралығында өзіндік «қос мекенді»
өңір ... ... оны ... ... су басады. Бұл белдеу «ватт» деген
атпен ... ... ... бөлігі жағалауын әдетте ватт жағасы деп
атайды. Фриз ... ... ... ... ... материктен
бөлінген дюналар тізбегін құрайды. Зейдер-Зе шығанағы мен ватт шөккеннен
және төзілгеннен кейін теңіз деңгейінен ішінара ... ... және ... ... марш ... Голландияда иольдер аталатын жалпақ ойпатты ... ... ... ... ішкі ... ... пайда болды. Осы өңірі
алабында егістік жерлердің ... ... ... ... ... дюналар мен қолдан жасалған бөгеттер өңірімен қорғалған, бірақ
бұл бөгеттер әрдайым сенімді бола бермейді. Кейде ... бұл ... ... ... ... жергілікті халықтарды үлкен апатқа
ұшырататын су тасулары ... ... ... су басу ... ... ... күшті дауыл
тұруына және қума толқындардың пайда болуына байланысты 1953 жылы ... Онда ... ... көп ... су ... ... ... қалалар шығынға ұшырады, Рейн атырауының кейбір аралдарын су ... ... ... ... жыл бұрын Батыс Еуропаның аса ірі ... ... ... ... су ... ... су ... қалды және
бөлінуге ұшырады.
Нидерландының халқы аса зор күш жұмсаудың нәтижесінде одан қинарлы
жерлерді бірте-бірте бөліп ... ... бойы ... ... ... Су ... қорғау үшін белгілеуші құрылыстар теңіз жағасы
бойымен ғана емес, сондай-ақ әдетте айнала қоршаған жерден ... ... ... де ... Польдерлердің беті толып жатқан құрғататын
каналдармен тілімделген. ... ... бойы ... құрғату жөніндегі
жұмыстар жүргізілді, қазіргі уақытта шығанақтың жартысы ұқыпты ... ... ... ... ... ... ... Рейн атырауы
ауданында да жүргізілуде. Бірнеше тоғандар Рейннің су ... ... ... және ... деңгейінен төмен жатқан жерлерді су басу ... ... ... ірі және ... Герман ойпатының
солтүстік батысында занды құмды шөгінділерінен ... ... ... ... Бұл ... аз, ... батпақты жер «гест» аталады,
Гесттерден ... ... тура ... етегінде, лесс шөгінділерде
қинарлы жерлер жатыр.
Эльбаның төменгі ағысынан шығысқа қарай жазық едәуір кеңейе ... оның жер ... ... ... соңғы мұз басу қамтыған солтүстік-
шығыс бөлігі ... ... ... жер ... және едәуір
биіктіктерімен ерекшеленеді. Онда соңғы моренна төбелері шоғыры ... ... ... ... ... жатқан бөген көлдер орналасқан.
Көлге бай болғандықтан ... бұл ... ... жер ... ... ... ... территориясындағы Мекленбург көлді
аймағы мен Полына жеріндегі Помор және Мазур көлді ... ... ... ... және ... облыстың ең биік жері (337 м) Польшада Гданьск
маңында.
2.3.4 Карпат таулары мен ... ... ... орны, Альпінің қатпарлы белдеуіне қатыстылығы бұл
облыстың табиғат жағдайларыныц ерекшеліктерін анықтайды. Оның жер ... ... биік тау ... мен ... орта және теменгі ағысын
бойлай орналасқан жазықтар үйлесім табады. Бұл жер ... әр ... ... ... ... ... ... Қиыр солтүстігін есептегенде
облыс түгелдей ... ... ... жатады. Қарпаттың шығысқа карай
көтерілген доғасының ішінде Орта ... ... ... ... ... ... түбегімен шекарада көлемі жағынан кішірек ... ... ... ... Дунай бассейні мен Төменгі Дунай ойпаты
қатпарлы белдеу алабындағы тауаралық ... ... ... ... қатпарлардң түзілуі мен көтерілулердіц алғашқы фазалары
мезозойдың екінші жартысында өтті, ... ... ... басында
шегіне жетті, ал Альпіде орогенездің басты фазалары басталғанда аяқталды.
Қарпаттың көтерілуімен бір ... ... ... ... ... ... ... шөгуі жарықшалармен ұштасқан, жарықтардың вулканизм процестері
пәрменді жүрді. Палеогенде ... ... ... Орта ... ... ... тауаралық иін және Дунайдың төменгі ағысы
бойындағы ойыс пайда болды.
Карпат тау ... ... ... ... оған Морава құятын тұсқа жақын
жерде оңтүстік-батыстан ... ... ... ... ... ... ... массивтерінен басталады. Әрі қарай Карпат
таулары ендік бағыт алып, кеңейе ... және ... ... ... арасындағы шекарада Биік және Аласа Татралардың кристалдық
массивтері көтеріледі. Биік ... және ... тау ... ең биік ... биіктігі 2655 метрге жетеді. Биік Татрадан солтүстікке
қарай жоталардың флиштен тұратын параллель тізбектері—Бескидтер ... Олар ... доға ... ... және ... Бескидтерге бөлінеді.
Соңғысын сонымен бірге Орманды ... деп ... оның ... ... СССР
алабында жатыр.
Румынияда тау жоталары мен массивтер ... ... ... ... үш бұрыш жасайды. Шығысында жекелеген кристалдық массивтері ... ... ... Шығыс Карпат бой келтіреді. Шығыс Карпаттың ішкі
жағынан Вулкандық жота деп аталатын ... ... ... ... ... әк ... ... және лёсс басқан биіктігі — ... ... тау алды ... ... 46° с. е. ... ... ... немесе Трансильвания
Альпісі) кристалдық жыныстардан тұрады және биіктігі жөнінен Пиік ... қана ... ... — 2535 метр).
Жалпақ жапырақты ормандар мен қоңыр топырақ, сондай-ақ Карпат
беткейлерінің ... ... тән, ... ... ... оларды
мәдени өсімдіктер ығыстырып шығарған: ... ... жылы ... ... ... ... ... 600—800 метр биіктікке
дейін жүзім шыбығы мен жеміс ағаштары ... ... ... ... ... ... ... 600-ден 1500 метрге дейінгі, ал
оңтүстікте—800-ден 1800 ... ... ... ... ... ... бөлігінде жалпақ жапырақты және аралас ормандар кең тараған, онда
шамшат пен ... ... орны ... 1200—1400 м-ден биікте қылқан
жапырақты жыныстар: май қарағай мен шырша басым, олардың жеке ағаштары өте
үлкен ... ... ... ... ... жапырақты ормандарға
қарағанда әлдеқайда ... ... ... ... орман шілігі әр түрлі
бұталардан тұратын адам қолы ... ... ... ... ... ... ... 2200 метрге дейін, субальпі белдеуі ... ... ... ... әр түрлі биіктікте жатыр. Альпідегі
сияқты, ол көбіне табиғи жағдайларға емес, адам ... ... ... ... өзгереді. Субальпі белдеуіне бұта қаулары мен биік ... тән ... олар ... жайылым болып табылады. Бұта ... тау ... ... ағаштан оңтүстікте, сондай-ақ ашық гүл
жаратын рододендрондардан тұрады. Шалғындарда ... ... ... ... ... ... ... ең биік бөліктерін жалаң жартастармен және
тас қорымдарымен кезектесіп келетін аласа шөпті нағыз альпі ... алып ... ... мұндай учаскелер Карпатта өте аз. Оларды тек
биік Татра мен Трансильвания ... ... ... ... және ... ... басты облыстарына
қарағанда таулық жабайы жануарлар жақсы ... ... ... бұрын көптеген далалық ... - ... ... және ... дала ... тән ... кең тараған,
қазір олар мүлде жойылып кеткен. Қазір тек әр ... ... мен ... ұсақ дала ... ғана ... ... батпақты және су басатын
кеңістіктер фаунасы да бай еді, оларда әсіресе суда жүзетін және ... ... көп ... ... арасынан игі құтанды, тырнаиы, қазды
және ... ... ... Батпақты учаскелердің жойылуына
байланысты бұл ... да ... ... ... олар тек арнаулы қорғауға
алынған жерлерде ғана мекендейді. Төменгі ... ... ... ... жыл құстары өте көп болады. Ұшып өту жолдары Балта бойымен ... ... ... мол азық ... өзендері мен көлдері әр түрлі балықтарға бай, ... ... ... жайын және табан балық ... ... ... ... ... ... — бекіре, шоқыр және қортпа балық өседі.
Қарпат ормандарында осы кезге дейін орман фаунасының ірі ... Одан әлі де аю мен ... ... болады, сілеусін, түлкі, тағы
мысық және сусары жиі ұшырасады. Тұяқтылардан жабайы қабан, жабайы ешкілер
мен елік ... ... да көп, ... ... ... бүркіт,
кезқұйрық, үкі бар. Барлық жерлерде балдырықтар, саңырау ... ... ... ... ... қара әбжыландарды көруге
болады.
2.4 Жерорта теңіз ... мен ... Азия тау ... мен ... ... ... ... бойына орналасқан
облыстары табиғат және мәдени ландшафтарының бірлігімен ерекшеленеді. Бұл
көлемді территориядағы ... пен ... ... ... географтар өте ертеде атап көрсеткен болатын және ол «Жерорта
теңізі алқабы» деген географиялық ұғым енгізуге себеп болды.
Жерорта ... ... ... ... ерекшеліктері мен
өзіндік өзгешеліктері ең алдымен, жазы ... және қысы ... ... ... ... бұл түрі Жерорта теңізі
жағалауынан басқа еш жерде дәл мұндай кең тараған емес және дәл ... ... ... да ол ... ... ... ... ерекшеліктері топырақ түзулуі процестерінің өзіндік және қызыл-
қоңыр ерекше генетикалық типтегі топырақ ... ... ... ... ... климат пен жерорта теңіздік өсімдік аталып кеткен ... ... ... ... бар ... ... мәңгі
жасыл ормандар мен бұталар) өсімдіктің ерекше типі байланысты.
Жерорта ... ... ... ... вулканизм мен сейсмика кең
тараған альпілік қатпарлы белдеу шегінде жатыр.
Жерорта теңізі алқабының жер ... ... ... ... тегістелген сатылы беттер кең тараған және ... биік ... жер ... ... орташа биік келген таулардың
басым болуы тән.
Жерорта теңіздік климат пен ... ... ... ... кең ... ... ... бассейні — Жерорта ... ... Оның ... мен ... ... ... мен басқа
да ерекшеліктері іргелес жатқан құрлықпен өзара әрекеттесе отырып, табиғат
пен мәдени ... ... ... ... ... су ... көлемі мен тереңдігі жөнінен Жерорта
теңізі ... ... ... орын ... Аралдары, түбектері және су асты
шоңғалдары қазан шұңқырды бірнеше бас- сейндерге бөледі. ... ... және ... ... ... ... ... осы аралдардың
Апеннин түбегініһ, және Сицилияның аралығында, тереңдігі 3330 метрден астам
Тиррен теңізініһ қазан шұңқыры ... ... мен ... ... суы таяз ... ... ... Оңтүстікке қарай, Ион теңізінің
шұғыма алабында 5121 ... ... ... байқалған. Балқан түбегінен
шығысқа қарай, онымен Кіші Азия аралығында толып жатқан ұсақ аралдары ... ... ... Дарданелл бұғазы, Мрамор теңізі және ... ... ... Қара ... жалғастырады.
Жерорта теңізін Атлант мұхитымен жалғастырып тұрған енсіз Гибралтар
бұғазында су асты шоңғалы көтеріледі, онда тереңдік не бары 300 ... ... ... ... ... ... ... оныһ
мұхиттан оқшаулығына, субтропиктік белдеудегі орнына және ағын ... ... ... ... жауын-шашының жылдық мөлшері өте аз ... ... ... жағдайда қызады да күшті бұлануға ұшырайды. Сөйтіп судың
жауын-шашын және ағын ... ... ... ... орнын толтырмайды,
мұның өзі Атлант мұхитымен және Қара теңізбен салыстырғанда су деңгейінің
төмендеуіне және тұздылығының артуына ... ... ... ... ... 39%-ке ... ... айырмашылығы және Жерорта теңізі
бассейнінің теріс ... ... ... және Қара ... ... ... Жерорта теңізіне қарай, ал біраз тереңдікте кері бағытта ағыстың
компенсациялық жүйесін тудырады.
Жерорта теңізі регионының ... ... ... Алдыңғы Азия
аталатын тау қыраты болып табылады, ол ... ... және ішкі ... бар, ... ... ... биіктігі жағынан орташа жоталар
көмкерген тау ғимараттарының күрделі жасалған ... ... ... ... ішкі тау үстірттері сыналап кіргенде алшақтайды, ... ... ... ... ... жақындай түседі. Құрылмы жағынан
шеткі ... ... ... ал ... ... ... ... және арқау массивтерге) ортаңғы массивтер мен тауаралық
ойыстары ... ... Азия тау ... бүкіл бойында Жерорта теңізіне ... ... ... ... жазда Атланттық антициклонының
шығыс континенттік ауа әкелетін желдері соғады. Олармен тау ... ішкі ... ... пен жоғары температура байланысты.
Қыста тау қыраттарын қоңыржай ендіктер фронтының ирандық тармағы ... және ... ... ... әрекеттер жауын – шашынның түсуіне
жағдай жасайды. Алайда континент ішіндегі жағдай мен таулы қазан ... ... ... Жерорта тоеңізі алқабының жағдайларына қарағанда ... ... ... тау жоталарының жел жақ беткейлері ғана
молынан суғарылады. Неғұрлым Шығысқа ... ... ... ... ... ... жауын – шашын аз болып, қыс та соғұрлым ... Азия тау ... ... және ... Жерорта теңізі алқабына жатады. Олардың флорасының әсіресе
фаунасының Жерорта теңізі алқабының фаунасымен және ... ... бар, ... ... ... ... қарай арта түсетін
аридтенудің ізін сақтап келеді.
Алдыңғы Азия тау қыраттары алабында базисті ... ... ... ... ... зор ... ... – Алдыңғы Азия регионының жалпы пайда болуы
мен даму тарихына, ... – ақ ... ... ... ... ... байланысты табиғат бірлігінің болуына қарамастан оның
алабында өзгешеліктер айқын көрінеді. Олар әсіресе ... ... ... анық байқалады, сонымен бірге ондай жағдай солтүстік және ... ... да бар. ... ... ... алқабы немесе оңтүстік
Еуропа үстіртінің ірі облыстарының Алдыңғы Азия тау қыраттарының әрқайсысы
егжей – ... ... ... ... Пиреней түбегі.
Пиреней облысы Жерорта теңізімен Атлант мұхитының аралығында жатыр
және осы екі ... ... Ол ... теңіз алқабынын ең батыс,
Атлант бойы алғы шебін құрайды. Пиреней түбегі Африкаға жақын ... ... ... ... ... Пиреней тауы қоршауымен
оқшауланған, Жерорта теңізінің басқа түбектеріне ... ... ... ... ... ... оның ... түзу сызықты деуге болды; жер
бетінің құрылымында тау ... мен ... ... ... бар ... ... ... негізін кристалдық жыныстардан түзілген және
солтүстігі мен ... ... ... белдеудің тау ғимараттарымен
көмкерілген, пенепленденген Мессета массиві құрайды. Атлант мұхиты жағынан
тау үстірті сейсмикалығы күшті байқалатын ... ... ... жер бетіне кембрий дәуіріне дейінгі граниттер шығып жатқан
солтүстік – батысында биіктіктер 1000 метрден асып ... ... ... аталатын бұл гранит массиві бірқатар ... ... ... ... ... перпендикуляр келген жерлерде, құрлықтың шөгуіне
байланысты жағаның риастық типі ... ... ... ... атау ... шыққан. Испанияның солтүстік батыс жағалауындағы воронка ... ... ... ішкі ... ... ... ... кристалдық жыныстары
онда тұнба жыныс қабаттарымен жабысқан. Мессетаның солтүстік жартысында
биіктігі 600 – 800 ... Ескі ... ... жатыр, оның тегіс беті
құрамында калий тұзының қоры бар көл – ... ... ... ... ... ... ... аласа Жаңа Кастилья
үстірті жатыр, ол тек кей жерлерде ғана жас ... ... ... ... ... тұрады. Оңтүстікте Мессетаның
шеттері опырмаларды бойлап көтерілген және ... 1000 м – ден ...... ... ... ... Месетаның орта бөлігінде, Ескі
және Жаңа Кастилия үстірттері аралығында, Месетаның кристалдық негізінің
көтрілуі және ... ... ... ... тағы бір тау жүйесі
өтеді. Ол жеке ... ... ... ... ... ... ... Сьерра – де Гредос жотасындағы Альмансор массивінің биіктігі ... ... ... ... ... ... ... шығысында бой
көтеріп биіктігі орташа жақпарлы Иберия және Каталон тауларын құрайды.
Альпі қатпарлы белдеуінің ... ... ... ... жиектеп тұрады.
Пиреней таулары Жерорта теңізі алқабы мен Орта Еуропаның аралығында
маңызды ...... ... ... ... Орташа биіктігі
жөнінен бұл тау ... ең биік ... ... ... ... едәуір төмен болса да Еуропада альпіден кейінгі екінші орында.
Пиреней таулары әлдеқайда аз ... және ол ... асу ... ... жыныстардан құралған орта бөлігі анағұрлым биіктеу.
Маладета массивіндегі Пик – де – ... ... 3404 м ... бұл ... жер ... ... ... мұз басуының
едәуір мәні бар. Мұз басу кезінде таулардың неғұрлым биік ... ... ... зор ... қалдырған мұздықтар жауып жатты. Үкір, алдырмайтың
шыңдар, тіп – тік беткейлер және ... ... ... ең ... ... ... асулар жоқ десең де болады, оны басып бірде –
бір темір жол ... тас жол ... ... мен ... ... ...... төмендейді. Оның шеткі бөліктері кристалдық жыныстардан емес,
әк тастар мен борылдақ шөгінділерден құралған, тауды ... қиып ... ... ... мен ... байланыстыратын темір жолдар мен ... ... ... ... ... ... ... жолдар онша көп емес.
Бұл тауларды басып өтетін алғашқы темір жол тек 1915 жылы салынды.
Пиренейдің солтүстік беткейі оңтүстігіне ... ... ... ... ...... ... ұласатын тауалды төбелі өңірі
көмкеріп тұрады.
Пиреней түбегінің оңтүстік тау жүйесі ... ... ... ... ... тауларына өте жақын.
Оңтүстік батыста Мессета мен Андалуз таулар аралығында ... ... ... оны бойлап Гвадалквивир ағады.
Батыста, Мессетаның етегінде Португалия ойпаты ... Оның ... ... ... ... ... ... сілемдері кесіп өтеді.
Жайпақ, аз жырымдалған лагуналық жағалауға екі ірі кеме қатынасына қолайлы
Лиссабон және Сетубал ... ... ... ... ... шағын
учаскелері түбектің шығыс шетінде де бар. Ол – Испан Леванты деген жалпы
атпен аталатын Мурсия мен ... ... ішкі ... – Ескі және Жаңа Кастилия үстірттері ... ... ... ... ... Бұл аудандарда таулы үстіртті, қазаң
шұңқырлы жер бедерінің айтарлықтай биіктіктің, ... ... ... ... Олар ...... біршама аздығы және
маусымдар бойынша температурасының күрт ... тән ... өзен ... ... бас ... ... болады, төменгі ағысында
олар жазықтарға шығады және айқын ... ... жоқ ... ... ... Бұрын тасқындар кезінде бұл өзендер жайылып үлкен
алапты ... ... ... ... ... мен ... жағалық
жазығында солай болды. Өзендердің төменгі жақтарында батпақтанған учаскелер
пайда болған. Олар безгек ... ... ... және ... дерлік
қонысталынбаған. Қазіргі уақытта социалистік елдерде өзендердің жайылуын
болдырмау бетпақтанған жерлерді ... және ... ... ... ... жөнінде зор жұмыстар жүргізілуде.
Облыстың солтүстік немесе орталық бөліктерінің өсімдік және ... ... және ... ... ... тән ... ... мен
оған сәйкес келетін топырақтар таулы аудандарда таралған, жазықтар мен ... ... ... ... ... ... далалық топырақтар басым.
Болғар үстіртінің, Морица ойпаты мен қазан шұңқырлардың қазіргі ландшафтары
олардың байырғы өсімдік жамылғысы ... елес ... ... Бұл ... қара ... ... каштан топырақ жатқан. Олардың жер беті
өңделген табиғи өсімдік жамылғысы бар ... ... жоқ десе де ... ... ... жыртылған жер бетінде бір – бірінен өте қашықта
тұрған, қолдан ... ... ... көп. ... ... одан да көбірек
өнделген. Оның бетін суарна каналдар қиып өтеді. Одан күріш, мақта, ... мен бақ ... ... ... ... Көптеген
егістіктерге ағаштар егілген, сонымен. Бірге ... ... ... да бар; ... ... құнарлы топырақтарын жақсы өңдеуге қол
жетіп жатыр.
Морица ойпаты мен Қара теңіз жағалауының табиғи өсімдік ... ... ... ... байқалады. Одан кейбір мәңгі жасыл
бұталарды, барқыт шөптері және басқаларын кездесуге болады.
Тау беткейлерінің төменгі ... ... бұта ... ... ... арасында жапырақ тастайтындар да, кейбір мәңгі жасыл түрлер
де бар. Бұл ... ... ... ... ... ... Ол ... аталған
ормандар орнында өседі және онда көлемді жерлерді алып жатады. Тауда 1000 –
1200 м биіктікке дейін ... граб және ... ... ... ... ... әр алуан түрлерінен тұратын жапырақ тастайтын ормандар
өседі. Кей ... ... ... ... ... ... аудандарда өте биіктікке ... ... ... ... ... жерлерде бидай егістері 1100 – 1300 м биіктікке дейін
көтеріледі, жеміс бақтарының жоғарғы шекарасы сәл төмендеу жатыр, ... ... ең ... ... ... орналасқан.
Климаты жерорта теңіздік аудандар соған сәйкес ... ... ие ... ... ... және ... ... өңірі мәңгі жасыл өсімдік өскен жерлерде қызыл топырақты ... ... ... ... келеді. Субтропиктік топырақ және өсімдіктер
таралуының жоғарғы шекарасы солтүстіктен оңтүстікке қарай ... ... ... ... жағалауының оңтүстік бөлігінде ол ... ... ... әрі ... ... Грецияда оның биіктігі 1000 м -
ден де әрі ... ... ... ... кең ... ол ... мен тау
беткейлерінің төменгі бөлігін алып жатады,оңтүстік ... ... ... ... одан биікке тауда оларды шибляк ауыстырады,
әр жерде ... ... ... ... жағалауы қарағайымен лаврдан тұратын
жерорта теңіздік ормандардың ... ... ... Жағалаулар мен тау
беткейлерінің төменгі бөліктерінде табиғи ... ... көп ... ... ... Жердің едәуір көлемін ... ... ... ... өрмелей көтерілетін, зәйтүн ағашының тоғайлары, Югославия
жағалауының оңтсүтік бөлігінде байқалатын және ... мен ... ... ... ... алып ... Югославияның көлемді жерлеірнде әр алуан
жеміс ағаштары: алма, алмұрт, ... өрік ... ... жылы ... ... аудандарда, тау беткейлерінде жүзімдіктер көп. Әсіресе
оңтүстік Грецияда олар терассаланған беткейлерімен биікке көтеріледі.
Жерорта ... ... пен ... ... ... да еменнен,
үйеңкіден, жөкеден және ... ... ... тұқымдастардан құралған
жапырақ тастайтын ормандар жатыр. Бұл ормандардың шілігінде ... ... көп. ... ... тау ... ... ... ормандар
әдеуір ... ... ... теңіз алқабы.
Облыс Жерорта теңізінің шығыс жағалауын бойлап солтүстіктен оңтүстікке
қарай біршама енсіз өңір түрінде ... ... ... оның ... ... ... еніп жатады. Содан соң Сирияның батыс таулы бөлігін
Леванды, Израильді және Иорданияны бір бөлігін ... ...... ... ... ... ... ала өтеді. Шығыс жәнен оңтүстік –
шығыста Сирия шөлімен және Аравия түбегімен арада нақты ... ... ... ... Левант дегеніміз – ол жас қозғалыстармен ... және ... ... ...... ... Оның
шекарасы осы көтерілулердің шығыс етегі бойынша шартты түрде жүргізулуі
мүмкін. Облыс оған оңтсүтігінен және ... ... ... ... ... ... ... жіңішке өңірі болып табылады.
Левант алабында кристалдық негізді жыныстары бар бор мен ... кей ... ... ... ... ... қабаттарының астында
қалған. Бұл жыныстар қатпарлраға бүктелген, сонан кейін бұл жағалық ... ... кең ... ... және ... ... теңізі алқабының
қазіргі жер бедерінің ерекшеліктерін тағайындаған дифференциалды вертикаль
қозғалыстарға ұшыраған. Олардың қазіргі уақыттағы ... жиі ... ... ... ... жағасын бойлап халық тығыз орналасқан жағалық ойпат
жатыр. Оның ені солтүстік пен оңтүстікте 30 – 50 километрге ... ал ... ... алабында кей жерлерде 1,5 – 3 км дейін ... ... тау ... ... қиып өтіп, теңізге жақындап келеді де ... ... ... ... ... Израильдегі – Хайфа,
Ливандағы–Бейрут, Триполи порттары орналасқан. Бірақ ... ... ... ... түзу ... және ... келеді. Кейбір
жерлерде ойпатқа жағалауды таулы аудандармен байланыстыратын өтпе аңғарлар
ашылады.
Ойпаттың шығыс жағында ... ... және тік ... тау массивтері
мен үстірттер бой көтеріп тұрады. Таулар Ливан жерінде Ливан деп аталатын
жотада ең ... ... ... ... – эс – ... ... ... м жетеді. Cолтүстік пен оңтүстікке қарай биіктіктер 1000 м ... ... одан да ... түседі. Енсіз аңғарлар тауларды ендікке
жақын бағытта қиып өтеді. Таулардың аласарған бөліктерінде аңғарлар ... ... ... ... көпшілік бөлігін құрайтын ізбес тастарда
карст ... ... мен ... ... жалпы субтропиктік сипаты айқын
көрінеді. Жағалауда және ... ... ... ... ... қызыл және қошқыл қоңыр түсті, маквиз немесе гаригга ... ... бұта ... немесе негізінен емендерден тұратын сирек мәңгі
жасыл ормандар бар ... ... ... ... ылғалды жерлерде
кипарис тоғайлары, шынар, үйеңкі және басқа жалпақ жапырақты тұқымдастардан
құрылған ормандар ... ... ... ... ... пен ... ... жылдық жауын – шашын мөлшері күрт төмендейтн жер де ағаш
өсімдіктері жоғалады, ал бұта ... ... ... ксерофиттік түр
алады. Онда шөлейт, немесе күшті сорттаңдаған сұр ... ... сора ... ... өсімдік өсетін нағыз шөп ... Азия ... ... ... Африкадан қарағанның кейбір
түрлері кіреді.
Таулардың кей жерлерінде 1000 м ... ... ... ... ... ... ормандар өседі. Бұрын олар едәуір ... ... ... ... ... олардың бұрынғы әдемілігін елестететін
шағын учаскелері сақталған. Әсіресе алып дінді және ұшар басы жан – ... ... ... ... ... ... өзгеше келеді. Сондай – ақ
майқарағай мен алеппс қарағайы өседі. 2000 м – ге жуық ... ... ... ... ... ал ... ағаш өсімдіктері альпі
шабындығына ауысады.
Леванта егіншілік суармалы және ... ... ... ... ... ... мен таулардың солтүстік бөлігіне жаңбырлы
кезеңінің ... ... ... ... темекі, жүгері себеді. Сонымен бірге
егер көктемде жаңбыр асты піскенге дейін тым ерте тоқтаса, ... ... сан ... ... жел соға ... өнімге қауіп төнеді.
Оңтүстік пен оңтүстік шығыстық құрғақшылық ... ... ... ... ... суару үшін тау етегіндегі аңғарлардан
шығатын бұлақтардың, ... тұщы ... суы ... және ... ... су ағысы тұрақты өзендердің сулары пайдаланылады.
Оңтүстік оазистерден тропиктік өсімдікті – құрма ... ... ... ... ... ... ... алқабының қалған бөлігімен
ұқсастықтар көп. ... ... ... ... мен Азияның кейбір облыстары
фаунасының өкілдері бар. Жыртқыштардан шие, бөрі мен ... ала ... ... ... мен қарақал сияқты мысық тұқымдастар да ... ... ... ашық ... учаскелерде даман мекендейді. Кемірушілер
өте көп және әр ... су ... ... құндыз
тіршілік етеді. Дуадақ, бозторғай және басқа шөлейтті далалы құстар көп
кездеседі.
Облыстың шығысында таулы ... ... ... қарай бүкіл
облыс арқылы өтетін және Акаба шығанағы мен ... ... ... ... ... тектоникалық ояндар өңіріне ттік құлайды. Бұл – ... ... ... ... және ... ... ... бөлігі мен
Азияның батыс шетінің жер бедерінің көптеген ерекшеліктерін тудырған құрлық
алабының әлемдегі аса ірі рифтер ... бір ... ... отырған
облыс алабында жарықтар солтүстіктен оңтүстікке қарай бірте – ... ... ... ... ... ... ... Сирия алабында
түбі тегіс, батпақтанған Эль – Габ опырығы оқшауланып тұрады, ол ... ... асып ... ... Бека ... ауысады. Иордания
алабындағы опырықтардың түбі мұхит деңгейінен ... ... ... және ... ... орналасқан. Солардың ішіндегі ең үлкені - Өлі теңіздің
деңгейі мұхит деңгейінен 392 м ... ... ал ... ... белгісі –
748 м Тектоникалық ойыстың ... осы ... Гхор ... деп ... ... тау беткейлері жер бедерінде күрт ... ... ... жасап, табан үстінен бірден көтеріледі.
2.4.3 Кіші Азия тау қыраты.
Кіші Азия тау қыраты Жерорта, Қара және ... ... ... ... Кіші Азия ... алып ... Осы ... мен оларды
байланыстыратын Дарданелл мен Босфор бұғаздары ... ... мен ... ... ... ... Жерорта және Эгей теңіздерінде Кіші Азия
жағаларына жақын жатқан Кипр, Родос және басқалары да осы облысқа ... Азия ... ... деп ... ... ... бөлігі
орналасқан.
Шығыста Кіші Азия тау қыраты Армян тау ... ... ... ... Жерорта теңізінің жағалауынан Искендерон шығынағынан
оңтүстікке таман ... одан әрі 40° ш.б. мен Ван көлі ... ... ... ... өзенінің төменгі ағысына сәйкес келеді.
Кіші Азия – ... Азия тау ... ... ең жер орта
теңіздік облыс. Оның батыс және оңтүстік ... әлі де ... ... ... ... ... Ішкі ... оның аридтігі кемірек
шығысқа қарай жатқан тау қыраттарына қарағанда ағынсыз ... ... Кіші ... халық ертеден жиі орналасқан, оның табиғаты ... ... ... ... жер ... ... оңтүстігіне, шеткі тау жоталары
жүйесі тән, ... ... ... ... көлемді ішкі тау үстірті
орналасқан. Шығыста шеткі жоталар бір – біріне жақындай түседі, ал ... ... ... ... мұндай белгілері құрылым
ерекшеліктеріне сәйкес келеді: оның құрылымында Балқан түбегінің және орта
массивті көмкерген тау ... ... ... ... ... ... ... жақпарлы тектес қозғалыстарға ұшыраған кайнозой дәуірінің
қатпарлы ... бар. ... жер ... ... ... ... ... және қазіргі кездегі Жерорта ... ... ... ... бірге көтерілу, шөгулерге және бөлшектенуге
ұшыраған кезде, неогенде және антропогеннің ... ... ... ... Кіші Азияның Балқан түбегінен бөлініп, Эгей мен Мрамор теңіздері
Дардалатын ... ... ...... ... ... ... шығыста, Паропамиз тауында да кездеседі. Иран ... ... ... ... ... бұталы жыныстар, альпілік
шалғындар кездеседі.
Алайда өсімдік жамылғысында таулық ксерофиттер, шөл мен ... ... ... Таулық ксерофиттер әртүрлі аласа және ыстық тәрізді
тікенек бұталардан тұрады. Олар жазықтарда және Иран тау ... ... ... сондай – ақ ... ... тау ... ... ... ... ксерофиттер белгілі бір биіктік
белдеулермен байланысты емес, олар, таулардың төменгі бөлігінде де ... ... ... биіктікте де ұшырасады. Таулық ксерофитті өсімдіктер климаттық
жағдай ерекшеліктеріне – құрғақшылыққа, күшті булануға, температураның ... ... ... түседі.
Cазды шөлдерде өсімдіқ жамылғысының ішінен жусан басым, құмды
учаскелерде сексеуіл кездеседі. ... ... ... ... оңтүстік
жағалаулық шөлдерге қараған, биік астық тұқымдастар, солтүстік африкалық
шөлдер өсімдіктері типтес шөл қынасы тараған.
2.5 ... ... ... ... Азия тау ... ... қалған бөліктеріне
қарағанда өзінің пайда болуы мен табиғи жағдайының бүкіл комплексі ... ... ... ... ... ... бір бөлігі ұштасып
жатады. Ол көбіне – Оңтсүтік – Батыс Азия болып аталатын – ... ... ... бұл ... ... ... неоген дәуірінде ғана
шеткерерікте Альпі – Гималай қатпарлы ... ... ... жасаған Месопотамия иінінің толуы нәтижесінде бөлшектенеді.
Генетикалық жағынан Оңтүстік ... Азия ... ... ... ... табылады, бұл одан Қызыл теңіз ... ... ... ...... ... кезінде біржола бөлінген.
Пайда болу жалпылығы, тропиктік белдеуде орналасқандықтан,
палеоклиматтық ... ... және ... ... органикалық
дүниенің бірлігі Аравияны Сахараның нақты жалғасы етеді.
Оңтүстік – Батыс Азияны Үнді ... ...... бөлігінің жас
теңіздері үш жағынан шайып жатады. Олар – опырылған жерде ... ... ... Аден мен Оман ... тау ... ... суға толтырған
Персия бұғазы және нағыз мұхиттық ... ...... теңізі.
Осы теңіздердің бәрі де қатты қызатын континенттер әсерін көреді, муссондық
әрекетке ұшырайды және ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
Судың қатты булануы мен ағынның нашарлығы Үнді мұхиты теңіздерінің тым
тоұзды болуына жағдай жасайды. Аравия теңізінің тұздылығы 36 – 36,5 ... ... – 37 – 39%о. ... ... ... мұхиттағы аса
зор тұздылық – 41%о.
Сөйтіп, Оңтүстік – Батыс Азия тропиктік шөлдер мен ... ... ... ... ... тұрады да Дүние жүзілік мұхиттың ең
жылы және тұзды суларымен шайылып жатады.
2.5.1 Аравия түбегі.
Дүние ... аса ірі ... ... үшін ...... эәне кең байтақ территориядағы ландшафтар бірегейлі тән. ... ... ... ... ... шөлдер басым. Аравия
түбегінің шөлді ландшафтары Синай түбегінде түгел дерліктей өзгермейді.
Көлемі ... 3 млн. ... км ... зор физикалық географиялық облысқа
Сауд Аравиясы және Персия, Аден шығанақтары мен Аравия теңізі жағалауларына
орналасқан бірнеше ... араб ... ... Сирияның бір
бөлігі Ирак және Иордания енеді.
Тектоникалық жағынан бүкіл облыс жердің ... ... ... ... Қызыл теңізбен Аден бұғазының пайда болуына әкелген
шығысқа қарай еністей түсетін соң ... ... ...... ... қарағанда Африкаға жақындау, оған ол геологиялық тұрғыдан
қарағанба ... ... ... түсті.
Архей дәуірінен келе жатқан кристалдық фундамент түбектің батысында
және ... ... ... ... ... ... аудандарда ол құрамы
әртүрлі, бір шамасы мыжылып қатпарланған, ал ... ... ... ... және ... ... ... шөгінділерімен жабылған.
Қазіргі жер бедері неогеннің екінші жартысында қуатты опырылыс ... ... ... ... ... вертикальдық қозғалыс
әсерімен қалыптасты. Бұл қозғалыстар аравия түбегінің пішінін анықтап
берді, сондай – ақ оның ... ... ... пайда болуына
әкелді.
Аравия түбегінің батыс және солтүстік – батыс шеті мен Синай түбегінің
оңтүстік ... ... ... ... ... ... сатыланып тік көтеріледі. Бұл – Қызыл ... ... қақ ... зор ... ... бөлігі. Күмбездің батыс канаты
Африка жағалауының Қызыл теңіздік тауларын құрайды. Бұл массивтердің үстірт
тәрізді тегіс беті тіп – тік, ... ... ... және ... тіс – тіс ... алмасып отырады. Оларды биіктігі
солтүстіктен оңтүстікке қарай арта ... ... 2000 – 2500 ... ... Хиджаз тауларында 2700 – 2800 м дейін) тау белдейін
терең сайлар бөліп жатады. Оңтүстік – батыста, Иемен ... ... ... 3000 м асып, ең биік жері 3760 м ... ...... орай ... ... ... таулар тілімдене түседі.
2.6 Орталық Азия.
Алтай мен Гималайдың арасында жатқан Азияның аса зор ... ... ... ... ... атап көрсеткен еді. Ол биік
жоталармен қоршалып мұхитттардан алыс жатқан және шөлді ландшафтардың ... ... ... ... ... Азия ұғымында енгізді.
Бұл территорияны зеерттеуге орыс және совет ғалымдары айрықша ... Олар ... ... Н. М. ... бері ... ... Бұл ... қазіргі уақытта да жалғаcтырылуда.
Осы кезге дейін Орталық Азияның ... ... ... ... ... жоқ. Орталық Азияны аса ірі зерттеушілердің бірі ... ... ... ... ... ... жатқан шөлді тау
үстірті деп атады, демек оған ол Тибет тау қыратын ... жоқ. ... ... ... ... бір ... ... бірақ Тибет тау
қыратын дұрысында Орталық Азияға қарсы қоя ... оның ... ... ... Монголия мен Солтүстік Қытай.
МНР мен ішкі Монголия алабындағы Гоби ... ... ... ... ... ... Бейшань таулы үстірітмен оларды қоршаған таулардың
табиғат ... ... ... ... бар. ... ... - шөлейттер мен ... ... ... ландшафтар бүкіл
территорияда өте бірыңғай болып келуімен сипатталады. Оңтүстігінде ... ... ... ... ... ... ... шектелген, батыста ол
Солтүстік – Батыс Қытайдың шөлдерімен қосылып кетеді.
Қарастырлып ... ... ... құрылым мезозой
қозғалыстарымен күрделене түскен. Жер бедерінде пенепленденген кең – ... биік ... ... ... басым келеді. Олардың ішінара ежелгі
теңіз шөгінділері немесе мезокайнозой тұнбаларының континенттік жиынтықтары
басып жатыр. Тегіс ... ... ... эрозиямен терең тілімденген
жақпарлы тау жоталарымен ... ... ... – Батыс Қытай.
Солтүстік – Батыс Қытай облыстары осының алдында ғана қарастырылған
облыстардың батысымен оңтүстік батысына қарай ... ... ... ... ... ... бұл ... Тибеттің солтүстіктегі
шеткі тау тізбектері тұйықтайды. Олардың ... ... ... ... ... алуан түрлі болып келеді, бірақ сонымен ... ... ... ... ... ... ... – Батыс Қытайға Шығыс Тянь ... тау ... және оған ... ... ... ...
Жоңғар және Қашқар (Тарим) қазан шұңқырлары кіреді.
Шығыс Тянь–Шаньмен Солтүстік – Батыс Қытайдың басқа да тау құрылыстары
мезозойда пенепленденген және ... ... ... жақпарлық сипаттағы
күшті қозғалысқа ұшыраған палеозойлық құрылымы зонасына жатады. Жоңғар және
Қашқар қазан шұңқырлары иілген, бұларда ... ... ... ... ... негізінде кейбір жерлерінен жер бетіне шығып
тұратын ежелгі қатпарлы құрылым учаскелері жатыр, ... ... олар ... ... ... жастағы қалың шөгінді жыныстардың астында қалған.
2.7 Биік Азия.
Орталық Азияның шөлді тау үстірттерінен оңтүстікке қарай, ... және Ганг пен Үнді ... ... жер ... ең ... тау жүйесі жатыр, оның орташа биіктігі 5000 м астам. Оған ... ... және ... тау ... ... шығыста Тибет тау
қыратының шығыс щетіне дейінгі тау жоғаларымен тау қыраттары енеді. Оған
бүкіл ... ... ... ... және ... ... ... тауларының жүйесі, Жерорта теңіздік қатпарлы
белдеуге жатады деп саналады. ... жаңа ... ... ол ... ... ... ... болып табылады, онда неоген дәуіріне
дейін дамудың платформалық типі болған, осыны және ... ... ... ... ... біз оны Биік Азия ... ... Азия
көлемінде қарастырамыз.
Әртүрлі жастағы қатпарлы құрылыстардан тұратын Биік Азия неогеннің
аяғы мен антропоггенде күмпиіп көтерілген, көтерілу ... ... ... жоқ және ... мен ... ... жағынан дүние жүзіндегі ең
ірі көтеріңкі жерлерді қалыптастырған.
Биік Азияның болуы оның алабында Биік тау ... ... ... ... ... ... ғана ... жасамайды, сондай
– ақ Азияның басқа бөліктерінің табиғат жағдайларын ... да ... ... ... ... ... ... енетоін ауа
ағындарының қозғалыс жолына дүние жүзіндегі ең үлкен орографиялық тосқауыл
түзе ... Биік Азия ... ... ... ... ... Үнді
және Тынық мұхиттарынан материктің ішіне қарай ауа ағыстарының енуіне
кедергі жасайды, батыс тасымалының таралуына ықпал етеді.
Биік ... ... ең ірі ... ... басталады және оның
ықпалы өзендердің нақ сағалына дейін сезіліп отырады.
Осының бәрі Жоғарғы Азияны ... ... ... ірі ... ... ... ... болады.
2.7.1 Гиндукуш және Қарақорым.
Гиндукуш пен Қарақорымның биік таулы аймақтары ... мен ... ... ... ... ... байланыстыратын қуатты тау түйіндерін түзейді.
Гиндукушты Иран таулы ... ... ... жоталармен бірге
алып қарайды, бірақ мұндай біріктіруді ... және ... ... ғана ... ... еді. ... сипаты
бойынша Гиндукуш Иран таулы қыратының басқа шеткі жоталарынан көбіне онымен
көрші Паропамизден түбірімен өзгешеленеді. ... және Орта ... ... ... ... – Кохи – Баба ... Гиндукуш
жүйесіне жатады. Бұл жота және Гиндукуштың өз жүйесі мұхиты ... ... ... ... ... суайрықтарын түзеді.
2.7.2 Куньлун – Алтынтаг – Наньшань жүйесі.
Бұл биік таулы аймақ кезде Тибет тау қыратының солтүстік шеткі ... ... жүр. ... ... ... жолы және ... ... құрылысы мен жер бедерінің ерекшеліктері, сондай – ақ ... ... ... ... оны дербес бірлік ретінде
қарастыруға ... ... ... кең ... ... жоталардың екі тізбегінен тұрады,
олар батысқа қосылады, ал 84 - 85° ш.б. ... ... бір – ... да, ... ... ... солтсүтігі мен оңтүстігінен жанап
жиектейді, солтүстік тарамының Черчен өзені аңғарынан ... ... ... ... деп ... өзі Тарим қазан шұңқырын оңтүстік – ... ... ... таулы қыратының солтүстік шетін бойлай ендік бағытында созылып
жатады. Бүкіл жүйе ... ... ... ... ... ... ... табылатын үлкен беткейлерімен және
шұғыл альпілік жер бедерімен ерекшеленеді. ...... ... ... ... зор ... (7719 м) мен Музтагата (7546 м)
массивінен көтеріліп тұр. Орташа биіктігі 6000 метрге ... ... ... ... ... ... басталатын өзендердің терең өтпе
аңғарлары ... реет ... ... тау ... ... үшін жер ... аз ... кесек
материалдардың орасн көп жиналуы, тау жоталары осыларға ... ... ... ... ... ... тән.
Куньлунде аридтік батыстан шығысқа қарай өсе түседі, орта ... ... ... ... ... жұмсарады. Аридтіктің шығысқа қарай
азаюы Наньшаньда байқалады. Cондықтан Куньлуннің батысы мен орта ... ... ... білінеді, тау шөлі мен даласы тау етегінен ... ... ... ... қар ... кей жерлерде 5900 метрге дейін
көтеріледі. Шығыста қылқан жапырақты ... ... ... ... ... ... қар шекарасы кей жерлерде 4500 метрге дейін төмендейді.
Мұздықтар ... ... ... ... ... ... байи түсіп, аңғарларда өңделген егіс далалары көрініп
жатады.
2.7.3 Тибет тау қыраты.
Тибет тау ... ... өте ... ... ... ... Табиғат тұтастығы бірінен бұрын ... ... және ... ... ... қар мен ... тек 5000 метрден
астам биіктікте ғана бар.
2.8 Шығыс Азия.
Шығыс Азия бұл ... ... ... Қиыр Шығыстан
басталып, Оңтүстік Қытаймен аяқталанатын Тынық мұхитқа ... ... ... ... – ақ Сахалин, Куриль, Жапон, Тайвань, Хайнань аралдары
жатады.
Шығыс ... ... ... бойы ... және шұғыл өзгерістерге
ұшыраған жоқ, жануарлар дүниесінің қалптасуы жағдайы да ... ... ... Шығыс Азияның флорасы мен фаунасына өте ежелгі
және түрге бай болуы, оның ... ... ... ... ... – ақ тіпті тропиктік элемтенттердің араласуы тән.
Шығыс Азия табиғатының аса ... ...... ... ... Азиялық аралдар тізбегінің ... ... ... Бұл теңіздердің терең сулы қазаң шұңқырлары Тынық мұхиттың арал
доғалдары және ... қоса ... ... ... белдеуге
жататын және неогенмен антропогеннің шекарасында недәуір шөккен.
2.9 Оңтүстік және ...... ... ... оның тропиктен оңтүстікке жатқан, жырымдалған
түбектік және аралдық шет аймағы болып ... ... ... ... ... ... сызықтарының жырымдалуы, құрылымы мен жер ... ... ... ... Шығыс Азия сияқты оның оңтүстік
бөліктерін біріктерін факторлары муссондық циркуляцияның үстімдігі ... ... ... ... ... ... орталығы. Өсімдік
жамылғысында ылғалды тропиктік ормандар, жылдың құрғақ мезгілінде жапырағын
тастайтын тропиктік сирек ормандар және ... ... ... осы ... ... ... тропиктік ормандра өсімдіктердің түр
байлығымен және мол болуымен ерекшеленеді, бұлар қазір кеңінен егілуде. Түр
жағынан фаунасы да ... бай, оның ... ... ... ... ... ... де бар.
Тынық мұхитының тропиктік теңіздерінің органикалық тіршілігі айрықша
бай. Онда ... ... ... тікен терілер, балықтар басым.
Сондай – ақ теңіз жыландары мен тасбақалары тіршілік етеді.
III Тарау.
3.1 Еуразияның табиғат зоналары (ашық сабақ ... 7 ... ... ... ... ... ... ашық
сабақ өткізген едім, Алдыма қойған мақсатым оқушыларға Еуразия материгі
Арктикадан зкваторға дейін созылып жатқандықтан онда ... ... ... ... ... ... ... зонаның өзіндік қалыптасу
ерекшеліктері мен тіршілігі бар екендігін түсіндіру болды. Сонымен қатар
климаттық белдеулер мен климат тақырыптарын ... да ... ... ... ... Жаңа ... өту ... климатының алуан түрлі болуы неліктен?
Қандай климаттық белдеулерде орналасқан?
Кез келген климаттық белдеудің климатын қалай анықтауға болады?
Табиғат зонасы деген не?
III. Жаңа сабақ.
Көрнекіліктер: ... ... ... ... ... зоналарының
кестесі, плакаттар, табиғатты қорғау туралы нақыл сөздер, табиғат
зоналарының жануарлары туралы видеокассетаэ
IV. Жаңа сабаққа көшу.
Мұғалімнің кіріспе сөзі.
Сыныптың ... ... ... 1 - топ ... және субарктикалық белдеулердің табиғат зоналары
Қоңыржай белдеудің табиғат зоналары.
Жануарларына түсініктеме ... 2 - топ ... ... ... ... ... 3-топ ... белдеу.
Экваторлық белдеу.
Жануарларына түсініктеме беру.
Табиғат, туралы мақал-мәтелдер сайысы.
1 - топ.
Табиғат - туған бесігің.
Туған жер – алтын бесік.
Тоздаған жерде ... ...... ... дәрі – ... ... - топ.
1. Жер – ырыстың кіндігі.
2. Көлдің көркі – құрақ,
Таудың көркі – ... ... ... ағашқа баласы саялайды.
4. Сулы жер – нулы жер.
3 – топ.
Жер – ... ел – ... бай ... ... ... ... ... – ырыстың кіндігі.
В. Табиғат зонасындағы жануарлар туралы жұмбақтар шешу (3 топ
кезектесіп айтады).
Сирақтары сырықтай
Мойые деген құрықтай ... ... ... ... ... кран ... ... бұл аңға (піл).
Аң патшасы десек те,
Піл, керіктен жасқанған
Мысық текті хайуан (арыстан).
Жазда жатсаң көлеңкесіне алады,
Қыста жақсаң жаның рахат табады (ағаш).
Г. Әр топ өзі ... ... ... ... ... Әр топ өзі ... ... зонасының жануарына аңыз әңгіме құрауды
қорғау.
V. Бекіту.
3 топта қорғаған табиғат зоналарына 5 тест сұрақтарын ... ... Үй ... ... ішкі ... ... неше алапқа құяды? (5).
Неге ірі өзендер солтүстік ... ... ... ... деген не? (қатуы, тасуы, қоректенуі).
Хуанке мен Янцзы қай алап ... ... ... неге ... тасиды? (муссонды жаңбыр).
Амудария, Сырдария өзендері қай алапқа жатады? (ішкі тұйық).
Дунай өзені қай теңізге құяды (Қаратеңіз).
Көлдер қай жақта көп орналасқан? ... ... ... табиғаты жағынан қандай көлге жатады? (мұздық,
тектоникалық).
Еуразияда қандай тектоникалық көлдер бар? (Байкал, Ыстықкөл, Зайсан, Женева
).
Каспий, Арал, Балқаш көлдері табиғаты жағынан қандай ... ... мұз басу ... ... орналасқан? (биік тауларда, солтсүтік
аралдарда).
Көп жылдық тоң қалай қарай тереңдей береді (С-О ... ... ... ... ... Мещера, Колхида, Батыс
Сібір).
Үйге тапсырма.
Бекітуге арналған сұрақтар:
Табиғат зоналарының қандай түрлері болады? (ендік, биіктік).
Екі ... неге ... ... (t мен ... ... мен ... ... неге топырақ жамылғысы нашар қалыптасқан?
(суық, өсімдік жамылғысы, жұтаң).
Еуразияның ең ірі ... ... ... ... ... ... ... (климаты суық).
Ең көп игерілген зонасы (орманды дала, дала).
“Беловеж пущасы” қорығы қай ... ... ... ... ... қай шөлдер жатады? (Тар Руб – эл - хали).
Гоби қай шөлге жатады? (қоңыржай тасты шөл).
Экватор орманының климаты қандай? (жыл бойы ... ... не? ... етегіндегі батпақты жер).
Цитрус тұқымдастар қай зонада өседі? (субтропиктік ылғалды орман мен бұта).
Табиғат зоналарының ең басты белгісі не (өсімдік).
Табиғат ... тағы ... екі ... ... ... ... ... геологиялық–геоморфологиялық, радиациялық,
атмосфералық, циркуляциялық факторлардан зоналық айырма жасап әрекет етуіне
қарай арктикалық шөлдер, ... және ... ... тайга, аралас және
жалпақ жапырақты ормандар, орманды дала және ... ... және ... және ... ормандар, жерортатеңіздік, құбылмалы дымқыл ормандар
зонасы, ландшафтысының территориясы бөлшектенуіне ... ... ... флорасының құрамында осы территорияда мұз
жамылғысының пайда болуына әкеліп соққан жаппай суық түскенге дейін,
кайнозойдың алғашқы жартысында қалыптасқан ежелгі жылу ... ... ... бар. Бұл ... элементтері негізінен екі
мұхит – Атлант және Тынық мұхиттары жағалауларындағы секторларда сақталған.
Материктің ішкі аудандарының флорасы мен жер бетін ... ... ... үшін ... ... тау ... көтерілуіне байланысты күн суытуының және одан соңғы климат
құрғауының үлкен мәні ... ... жер ... мен ... ... өзгерістеріне
байланысты, флора қалыптасуының мұхит маңайындағы орталықтары бір – бірінен
орасан зор құрғақ кеңістіктермен бөлініп қалып, кайнозойдың ... бір – ... ... ... Еуразия мен Африканың тропиктік
аудандарымен алмасуды материктің батыс секторында теңіздер, ал оның ішкі
бөліктерінде ... ... ... қиындатып жіберді. Шығыс мұхит пен
шектес секторда Голарктика мен Палеотропик арасында флоралық ... ... ... Бұл ... ... тән ... сондай–ақ тропиктік
те элементтері бар флораның түр байлығына негіз қалады.
Егер флора дамуының жоғарыда аталып өткен барлық ерекшеліктерін,
сондай – ақ қазіргі ... ... мен ... қабат құрылысындағы үлкен
айырмашылықтарды ескерсек, Еуразия жерінің беткі топырақ, өсімдік
жамылғысының қазіргі көрінісінің қаншалықты күрделі әрі алуан түрлі екенін
айқын байқаймыз.
Қазіргі ... - ... ... ... ... ... көп ... бойы іс - әрекетінің әсерімен болып жатқан
өзгерістерді де ескермесе ... ... ... географиялық
қабықтың басқа компоненттеріне қарағанда дам әсерінен көбірек өзгереді,
әсіресе адамзат қоғамының іс - әрекетінің жағымсыз жақтарынан көп
зақымданады. Орман ағаштарын қосу мен ... ... ... ... ... құрғату және топырақтың ирригация әсерімен таңдануы,
өсімдіктерді Жердің басқа аудандарынан, ... ... мен ... тағы ... бәрі ... ... оның ... бұрыннан қоныстанып
тығыздала түскен бөліктері жер бетінің бастапқы топырақ өсімдік жамылуының
елеулі өзгерістерге ұшырауына әкеліп соқты. Мысалы, Еуразияның кейбір
елдерінде жер ... ... және ... пен ... ... ... сипаты мен құрамын 90% - ке жуық өзгертті: Ұлы Қытай жазығында,
Хуанхэ бассейнінде, топырақ, өсімдік жамылғысын бастапқы қалпына келтіру
мүмкін болмай ... ... ... өте ... орналасқан бұл жерде мыңдаған
жылдар бойғы егіншілік мәдениетінің әсерінен ол ... ... ... ... ... жер ... ... өсімдік жауып жатуын
сипаттағанда оның пайда болуының ерекшеліктерін, қазіргі табиғи жағдайларын
және антропогендік фактордың ықпал ету дәрежесін ... ... ... М.Қ. ... ... Совет Энциклопедиясы. Алматы 1977 ж, 7 – том,
348 бет.
2. Притула Т.Ю., Еремина В.А., ... А.Н. ... ... и ... ... пособие для студентов высших учебных
заведений/М.:Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС, 2005.-700 с.:ил.
3. География және табиғат №1 (43) – 2010 ...... Ж. ... ... ... 11 ... Власова Т.В. Материктердің физикалық географиясы. Педагогика
институтында география мамандықтары бойынша оқитын студенттерге
арналған оқулық. Алматы, ... 1984 ж. ... ... г.
5. Душина И.В., Коринская В.А., Щенев В.А География материков и океанов.
2007 г.
6. География және табиғат №3 (40)- 2008 шілде – ... Ә. ... ... 14 ... ... Ә. Алыс жағалаулар. Жол жазбалары. Алматы, “Жазушы”, 1965. 220
бет.
8. О.В. ... ... и ... М, ... 2001 ... ... Н. ... Қазақстан, 1981.-110 бет.
10. Библиотека энциклопедии для юношества. Америка и Австралия.-М.:
“Педагогика-Пресс”, 2003 г.
11. ... Н. Н., 2010 г. ... ... материков и океанов. Природа.
Население. Хозяйство. 7 класс: С ... ... ... ... ... “Махаон ”, 2004 г.
13. Крылова О.В., География материков и океанов. 7 класс. Атлас. 2009 г.
14. Алексеевский А.А., География: Материки и ... В 2 ч.: Ч. ... ... ... ... ... ... Северная Америка,
Евразия: Учебник для 7 класса общеобразовательных учреждений. 2007 г.
15. Атлас. География. 7 класс. 2008 г.

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еуразияның жер бедері3 бет
Еуразияның жер сілкіну аймақтары және оның зардаптары19 бет
Байжігіт8 бет
Дағдарыстан шығу кілті14 бет
Иран мәдениеті8 бет
Каспий теңізінің экологиясы4 бет
Түркілердің Жужандармен және тағы да басқа монғол, тұнғұс, манчжур тілдес тайпалармен қарым- қатынасы17 бет
Шөл және шөлейіттік топырақтарға жалпы түсінік12 бет
Ғұн мемелекеті7 бет
Қазақстан Республикасы географиялық орны, табиғат жағдайлары5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь