Арабтар мемлекетінің құрылуының алғы шарттары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І.Тарау Арабтар мемлекетінің құрылуының алғы шарттары
1. Ислам дінінің қалыптасып, араб тайпаларының бірігуі ... ... ... ... ... ... ... 11
ІІ.Тарау Халифаттың құрылуы, жаулап алушылықтары
2.1 Араб халифатының құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21
2.2Алғашқы Төрт тақуа халифтарының тұсындағы Араб жаулап алушылықтар ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
2.3 Орта Азия халықтарының ислам дінін қабылдауы ... ... ... ... ... ... ... ...29

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...45
КІРІСПЕ

Қазіргі кезде Қазақстан Республикасының алдында тәуелсіздігін баянды ету, ол үшін экономикасын дамыту міндеті тұр. Президентіміздің 1997 жылғы қазан айындағы “Қазақстан – 2030” деген халыққа арналған Жолдауында бұл міндеттер айқын тұжырымдалған. Осындай жауапты да күрделі міндеттерді табысты орындап шығу жолында адамзат тарихындағы саяси – экономикалық қуатты мемлекеттердің құрылуы, нәтижелі билік құруы мәселелерін жете зерттеп, олардың үлгісінен тағлым алудың маңызы зор.

Орта ғасырлардағы әлемді дүр сілкіндіріп, ІҮ-Ү ғасыр дүниенің үш бөлігіне – Азия, Африка, Еуропа құрлықтарына үстемдік орнатқан мемлекеттердің бірі – Араб халифаты болды. Бұл мемлекет алдымен арабтардың өздерін біріктіріп, содан соң Кіші және Орта Азияны, Сотүстік Африканы, Пиреней (түбегі) жарты аралы мен Закавказье елдерін жаулап алды. Халифаттың тарихы – бұл тек арабтар мен арабия жарты аралының ғана емес, сондай-ақ бір кездерде оның құрамына кірген Иран, Орта Азия, Сирия, Египет, Ирак, Грузия, Армения, Әзербайжан т.б. халықтар мен елдерінің тарихы.

Араб халифатының эканомикасы ол құрылғаннан кейінгі екі ғасыр бойы Омейядтар халифаты кезінде және Аббаситтер билігінің алғашқы жүз жылдығы ішінде жедел қарқынмен дамыды. ҮІІ ғасырдың 30-шы жылдарында құрылған араб халифаты ХІ ғ. ортасындағы селжұқтық түріктердің жаулап алушылығына дейін экономикалық – мәдени дамуы жағынан алдыңғы қатардағы қуатты мемлекеттердің бірі болды. Араб халифатының құрамы ала-құла болды: арабтар, еврейлер, гректер, парсылар, армян, әзербайжан, грузиндер, египеттіктер, сириялықтар т.б. Халифат үш континент аралығындағы бір орталықтан басқарылатын, бірнеше ұлттардың халықтардың басын қосқан күшті мемлекет болды. Оның жоғары дәрежеде дамыған, бір орталыққа бағындырылған әкімшілік аппараты болды. Олар дүниежүзілік сауда жүргізді.

Оның экономикасының негізін ақша және жүйелі түрде жиналатын алым - салықтар қалады. Қазынаға түсетін байлық, әлеуметтік – экономикалық және мемлекеттік құрылыс - яғни, халифаттың ішкі және сыртқы жағдайларының бәрі қатаң сақталатын Шариат заңдарымен реттеліп отырды.

Халифатта орта ғасырларға тән құнды ескрткіштер, әдеби, ғылым - білім өмірге келді.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ


ДЕРЕКТЕР:

1 Ибн – Хосров. Сафар – Намэ // Хрестоматия по история средних веков / Под. ред. Н.П. Грацианского и С.Д. Сказкина. – М., 1963 - С. - 238 – 239.

2 Ибн – Исхак. Житие посланника божьего // Хрестоматия, 1949 Т. – І. – С. 247 – 250.

3 Құран. – Медина, 1991.

4 Ал – Белазури. Книга завоеваний // М.А. Медиников. Палестина от завоевания ее Арабами . . . – СПб., 1897. – С. – 115 – 120.

5 Смасет – Намэ. Книга о правлеыи Везира ХІ столетия Низам аль- Мулька. – М. – Л., 1949. – С . 375 – 380.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ..........................................................................................................3
І-Тарау Арабтар мемлекетінің құрылуының алғы шарттары1. Ислам дінінің қалыптасып, араб тайпаларының бірігуі............................11
ІІ-Тарау Халифаттың құрылуы, жаулап ... Араб ... ... Төрт тақуа халифтарының тұсындағы Араб жаулап алушылықтар......... ........................................................................................24 2.3 Орта Азия халықтарының ислам дінін қабылдауы...............................29
ҚОРЫТЫНДЫ................................................................................................43
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...................................................45
КІРІСПЕҚазіргі кезде Қазақстан ... ... ... ... ету, ол үшін ... дамыту міндеті тұр. Президентіміздің 1997 жылғы қазан айындағы "Қазақстан - 2030" деген халыққа арналған Жолдауында бұл міндеттер ... ... ... ... да күрделі міндеттерді табысты орындап шығу жолында адамзат тарихындағы саяси - экономикалық қуатты мемлекеттердің құрылуы, нәтижелі билік ... ... жете ... ... ... ... алудың маңызы зор. Орта ғасырлардағы әлемді дүр сілкіндіріп, ІҮ-Ү ғасыр дүниенің үш бөлігіне - ... ... ... ... ... орнатқан мемлекеттердің бірі - Араб халифаты болды. Бұл ... ... ... өздерін біріктіріп, содан соң Кіші және Орта Азияны, Сотүстік Африканы, Пиреней (түбегі) жарты аралы мен Закавказье ... ... ... ... ... - бұл тек ... мен арабия жарты аралының ғана емес, сондай-ақ бір кездерде оның құрамына кірген Иран, Орта Азия, Сирия, Египет, ... ... ... Әзербайжан т.б. халықтар мен елдерінің тарихы. Араб халифатының эканомикасы ол құрылғаннан ... екі ... бойы ... халифаты кезінде және Аббаситтер билігінің алғашқы жүз жылдығы ... ... ... дамыды. ҮІІ ғасырдың 30-шы жылдарында құрылған араб халифаты ХІ ғ. ортасындағы селжұқтық түріктердің жаулап алушылығына дейін экономикалық - ... ... ... алдыңғы қатардағы қуатты мемлекеттердің бірі болды. Араб халифатының құрамы ала-құла болды: арабтар, еврейлер, гректер, парсылар, армян, әзербайжан, ... ... ... т.б. ... үш ... аралығындағы бір орталықтан басқарылатын, бірнеше ұлттардың халықтардың басын қосқан күшті мемлекет болды. Оның ... ... ... бір ... ... ... ... болды. Олар дүниежүзілік сауда жүргізді.Оның экономикасының негізін ақша және ... ... ... алым - ... ... ... түсетін байлық, әлеуметтік - экономикалық және мемлекеттік құрылыс - яғни, ... ішкі және ... ... бәрі ... ... Шариат заңдарымен реттеліп отырды.Халифатта орта ғасырларға тән құнды ... ... ... - ... ... ... ғ. 90 ж. бергі уақыт әлемнің жекелеген халықтары мен ... үшін ірі ... мен ... ... ғана ... сондай-ақ бүкіл адамзат тағдырындағы бетбұрыс кезең де болып отыр. Осы "ұлы ... ... (Л. ... ... ... екі қарама-қарсы тенденцияларын: дүние жүзі елдерінің бір-бірімен барынша тығыз жақындасуы (ғаламдану) және әлемдік әр түрлі өркениет ошақтарының ... ... ... тенденцияларды байқатып отыр.Алайда болашақ осы екі беталыстың алғашқысында екеніне күмәніміз жоқ. Мұны бүкіл адамзат өткен тарихы дәлелдеп береді. Енді ғана ... ... жаңа ХХІ - ... ... ... ... ... одан әрі айқындай түсуде, өйткені сан-салалы дүниежүзілік процестердің қай-қайсысының болмасын тағдыры өркениеттер тоғысы иірімдерімен тығыз байланыста ... ... Әр ... ... ... атап айтқанда Орталық Азия, Еуразия және бүкіл ... ... ... аса ... ... ... Н.Ә. ... та соңғы жылдары жиі айтып жүр және оның бастамасы мұндай одақтардың құрылуы қазіргі таңда іс ... асып та ... ... ... байланыстардың барынша кеңеюі интеграциялану мен ғаламдану қарқын алуы бүкіл әлемдік мәдени тарихи процеске әр түрлі аймақ халықтарының атсалысуы ... ... күн ... ... ... Соның ішінде әсіресе мәдениет аралық өзара ықпалдастық, оның оқшау этникалық мәдениеттердің эволюциясындағы және жалпы әлемдік өркениет дамуындағы рөлі туралы ... ... ... ... отыр.Мәдениеттередің өзара ықпалдастығы өзара қарым-қатынасқа түскен халықтардың дамуына және бүкіл адамзаттың мәдени ... ... ... ... ... ... Осындай империялардың бірі - орта ғасырлық араб халифаты. Халифат өз дамуының ең бір шырақтау шегіне ... ... ... ... ... астамын Солтүстік Африка, Үндістанға дейін алып жатты. Мәселе бұл мемлекеттің ... ... аса ... ... ғана емес ... үшін ең ... - осы ... әр түрлі өркениеттер ықпалдастыққа түсе отырып, жаңа, жоғары дамыған мәдениетті ... бұл ... тілі - араб ... ал ... ... ислам болы.Сондықтан да арабтар жаулап алған территорияда бағзы замандардан бергі Тигр мен Ефраттың, Иран мен ... ... пен ... ... және Орта Азияняң өркениетті халықтары мекен етті.Түркі халықтары ислам мәдениетін тек жай ғана ... ғана ... сол ... белсенді түрде жасаушы халықтың біріне айналды. Бітіру жұмысын жазуда ... ... ... ... ... жазба деректер кеңінен қолданылады. Тақырып ислам діні мен ... ... ... ең ... ... көзі "Құран кәрім" және Мұхаммед пайғамбардың Хадистерін пайдаландық. Орталық Азия ... ... ... ... үшін ... ең ... Қожа ... Иассауи және т.б. ғұламалардың еңбектері басты дерек ... ... ... ... ... ... ... синтезінің тікелей жемісі болғандықтан да бұл еңбектерді зерттеу арқылы сол дәуірдің тыныс-тіршілігін, исламның келуі мен түркілер өмірінде, олардың дүниетанымында, психологиясында орын ... ... ... ... ... ... соны мен ... араб-парсы, қытай деректерін кеңінен қолдандық. Арабтардың Орталық Азияға келуін оң ... бірі араб ... ... ... ... мен ... түріктердің өз отандастарын және басқа да белгілі халықтар мен салыстыра отырып қарауға болады. Ү-ҮІ ғасырлардағы арабтардың экономикасы мен қоғамдық ... ... ... ... мен діни ... ... ... біз исламдыққа дейінгі, яғни, ежелгі замандағы араб өлең жолдарынан аламыз. Яғни, ертедегі араб поэзиясы Ү-ҮІ ғғ. ... ... ... көзі ... ... И.Ю. ... дейді: "Ол өлең - жырлардың құндылығы - сол кездегі араб тайпаларының ... оның ... ... ... ... ... ... Сондықтан да мамандар бұл жырларды ислам дініне дейінгі араб халқын, оның ... ... ... ең ... да ... ... деп есептейді.Ежелгі замандағы, исламға дейінгі араб халқын, ақын - жырауларының шығармаларында бейнеленген Ү-ҮІ ғғ. ... ... ... ... жаңа ... ... саяхатшылар жинаған әртүрлі бай материалды да қоса пайдалану қажет. Ежелгі ислам дініне дейінгі Аравияның табиғи ортасы ХІХ ғасырға дейін айтарлықтай ... ... жоқ. ... діні ... дейінгі арабтар поэзиясын ҮІІІ - Х ғасырларда оларды жинаушылар мен редакторлар ... ... ... де. Батыс Еуропалық оқымыстылардың арасында ХІХ ғасырдың 50 - 70 жылдарында ол поэзия шынымен Ү - ҮІ ... ... ... ма, жоқ әлде ... ... халифат құрылғаннан соң, яғни ҮІІІ - ІХ ғғ. шығармалар емес пе деген күдіктен соң, болды. Әрине, бұл ... ... ... әртүрлі көзқараста болды. Бірақ, негізінен сол Ү - ҮІ ғғ. ... ... ... ... жасалды.Бұл мәселені ХХ ғасырдың 20-шы жылдарында ағылшын шығыстанушысы Маргомус С. Пен египеттік оқымысты Тахао Хусейн күн тәртібіне тағы ... Ол ... ... ... ... деп ... поэзияның авторлары халифат кезіндегі ақын - жыраулар деп жариялады. ... бұл ... осы екі ... ғана пікірі болып қалды. Ғылым исламға дейінгі поэзияның шындық екенін, ... сол ... (ІҮ - Ү ғғ.) ... ... ... ... ... толықтырулар, анықтамалар енгізілгендігін жоққа шығармайды.Араб поэзиясы жөніндегі ең көрнекті маман Крачковский И.Ю. осы пікірді қолдайды. Оның дәлелі - орта ... ... ... ... ... - ... ... кездеспейді [5].Айтылып отырған кезең туралы ең құнды деректердің бірі 1135 жылы ... ... ... ... ал - милал ва - нихал" ... ... мен ... ... кітабы) деген еңбегі. Ол шығармада исламға дейінгі арабтардың діни нанымдарын, әдет - ... ... жеке ... ... алғашқы қауымдық құрылыстағы өмірі туралы мәліметтердің тағы бір құнды дерегі ... ... Ол ... ... мен қоғамдық құрылысына көп көңіл бөлген. Автор арабтарды көшпелі халықтар деп суреттейді.Исламға дейінгі арабтар ... ... ... де ... ... ... ... оларды құнды деп айту қиын. Себебі, олар көршілері арабтарды жете білмеген. Тарихшылар үшін тек ... ... ... ... ... көзі ... ... Арабтардың Ү - ҮІ ғғ. қоғамдық құрылысын зерттеушілердіңішінен бірінші ... ... ... ... ... Оның ... ... туыстық және неке" атты еңбегі 1885 жылы Кембриджде басылып шыққан.Айтылып отырған кезең туралы ... ... бірі ... Вельхаузеннің "Араб пұтқа табынушылығының қалдықтары" деген шығармасын айта кетуге болады. Ол Берлинде 1927 ж. ... ... ... ... ... өмірі, тұрмыс салты, шаруашылығы, қоғамдық құрылысы туралы деректер Анри Ламменстің бірінші еңбегінде орын алған [8]. Ү - ҮІ ғғ. ... ... Леон ... екі ... ... ... ... (Милан, 1911 ж.) атты еңбегінде келтірілген. Бірінші ... ... ... Аравия", "Ежелгі арабтар" геологиялық-климаттық, әлеуметтік - экономикалық ... ... ... ... береді. Ислам діні қалыптасуы қарсаңында арабтар туралы мәліметтердің тағыда бір құнды көзі - ... ... ... ... ... ... еңбегі. Сонымен қатар Кассэн де Персевальдың 1847 жылы шыққан "Исламға дейінгі арабтар ... А. ... ... 1895 жылы жарық көрген "Ислам тарихы", А.Е. Крымскийдің ... 1911 ж. ... ... ... араб ... ... ... сияқты еңбектерді атап өтуге болады. Исламның шығуы туралы негізгі ... ... ... ... Оны Осман халиф (644 - 656 жж.) ... ... ... Ол 114 сүреден тұрады. Бұл қасиетті кітапта Алла тағаланың 77934 сөзі жазылған [3]. Келесі ... ... ҮІІІ ... ... ... ... ... Ибн-Исхактың "Алланың өкілінің өмірі" - ... ... ... деген шығармасы. Ол бізге ІХ ғ. өмір сүрген филолог Ибн ишамныңөңдеуімен жеткен. "Сиратқа" ... қосымша болып табылатын Вакыдидің (747 - 823 жж.) " ... ... ... - ... ал - ... - Ислам дінінің шығуы жөніндегі тағы бір маңызды дерек болып табылады. Ислам туралы оның негізін қалаушы Мұхаммед пайғамбар ... ... ... ... ... визаниялықтар жазды. Олар орта ғасырларды арабтармен әрі жиі соғысып, әрі ... ... ... ... тұрды. Византиялық ресми православие бағытын ұстанушы грек - византиялық тарихи және теологиялық шығармалардың авторлары жалған пайғамбар, исламның ... ... деп ... ... ... ... қарады. Сондықтан да византиялық әдебиетте ислам бұрмаланған түрде бейнеленген. Батыс Еуропада ислам туралы мәліметтерді ... рет ... ... кезінде өздеріне қас дұшпан болып көрінген дінге идеологиялық қарсылық көрсету мақсатымен католик миссионерлері тарата бастады. Бірінші крест жорығынан кейін ХІІ ... ... ... араб ... ... ... ... монахы Роберт Кетензис Құранды латын тіліне аударды. Бұл аударма исламды жоққа шығару мақсатын көздеген клюнилік аббат Петр ... ... ... ... ... сай Құран көптеген бұрмаланушылыққа ұшырады. Құранның осы алғашқы аудармасы тек 1543 жылы Швейцариядағы Базельде басылып шықты ... тек ... ... ғана ... ... ... бола бастады. Еуропалық шығыстанушылар сол кездегі тарихнаманың деңгейіне сай исламның шығуын Мұхаммедтің қызметіндегі оның жеке ... ... ... қарастырады.Мұхаммедтің өмірбаянын алғаш ғылыми тұрғыдан зерттеген австриялық дәрігер, әрі ... ... ... (1813-1893 жж.) болды. Оның "Мұхаммедтің өмірі мен ілімі" бір дегеннен еңбек ... өз мән - ... ... Шпренгер бірден - бір дүниежүзілік дін ... қате ... ... Сол ... де ... ... әр қадамынан бастап талдай аламыз", - деп есептеді. Бұл арабистің мұндай қате ... оның ... ... - діни ... - "Сират расул Аллах" пен хадистер жинағына сын көзбен қарамағандығының жемісі [14].Мұхаммедтің өмірбаяны ... ... бір ... ... ... - ... ... Мюирдің Лондонда 1856 жылы жарық көрген "Мұхаммедтің өмірі" деген шығармасы. Шпренгерге ... У. Мюир (1819 - 1905 жж.) ... ... ... тән ... ... ... пікір білдірді. Исламның шығуын ол Мұхаммедтің шайтанның азғыруына түсіп кетуінің нәтижесі деп түсіндірмекші болды. Орта ... ... ... жазылған Мюирдің бұл шығармасының ғылыми құндылығы жоқ. Исламның шығуының әлеуметтік себептерін анықтауға бірінші болып неміс арабисі ... ... (1864 - 1942 жж.) ... "Мұхаммед" атты еңбегінде әрекет жасады. Бірақ оның "Мұхаммедтің" ... ... ... туа ... ислам - дін емес, социалистік қозғалыс, әрі ілім болды", - деген ... сын ... ... ... келтірілген нақтылы материалдар назар аударарлық.Монтгомери Уотт жазған өмірбаян ... - ... және ... ... деген екі кітаптан тұрады. Ол кітаптар Оксфордта 1953 - 1956 жылдары ... ... Ф. ... кітаптары жарық көрген. Ф. Бульдің кітабымен салыстырғанда М. Уоттың бұл екі кітабы өте бай ... ... Ол ... тек ... тәртіпке ғана емес, жекелеген мәселелер бойынша да жүйеге (мыс., "Мұхаммед және еврейлер", Мұсылмандық мемлекеттің сипаты", Қоғамдық құрылыстағы реформа" ... ... ... бұл ... ... құндылығы төмен себебі, автор мұсылмандар арасындағы аңыздарға күмәнсыз иланып, араб - ... ... ... сын ... ... ғғ. басынан бастап бері жарық көріп жатқан Мұхаммед ... ... ... құны өте ... ... ... ... Мұхаммедтің өмірбаяндары Ибн Исхактың "Сиратын" ғылыми сын тұрғысынан талдамай, сол күйінде баяндау ғана болып келеді ... ... ... ... ... ... ... Мұхаммед" (Мұхаммедтің өмірі) деген шығармасын ерекше атап етуге болады. Ол 1947 жылы Кайрде басылып шықты. Құранға сүйене ... ... ... діні іскерлік пен бәсекелесті (конкуренция) қолдайды деген тұжырым жасайды. Мұсылман өркениетін ... ... ал ... өркениетіне қарсы қылады. Оның пікірінше, мұсылман өркениетіне рухани негіз, ал батыс өркениетіне экономикалық негіз тән. Батыс пен мұсылман ... ... тағы да бір ... - ... ... пен ... ... тынымсыз күрес жүріп отырса, мұсылмандар әлеміне бұл екі институт бір - ... ... ... ... өмір сүруде.Хейкаль исламның социалистік сипатына да жағымды баға береді. Орыс ... ... В. ... ... ... ... өмірбаяны жөніндегі шығармасы кең танымал болды. Ол Санкт - ... 1896 ж. ... ... болатын (Алматыда - 1990) [41]. Сондай - ақ М.Н. ... ... ... ... атты ... де көңіл аударарлық. Мұхаммед пайғамбардың өмірі мен қызметін ... А. Е. ... ... ... Ол ... для истории Мұхаммеда" деген деректер жинағын жариялады. ... ... ... ... және ... арабов" деген еңбектерінде ислам дініне көңіл бөлді. Вашингтон Ирвингтің "Жизнь Магомета" деген кітабы орыс тіліне аударылып, оған, Н. А. Добролюбов ... ... В. ... бұл ... ... ... ... жақын, яғни ғылыми құндылығы төмен.Ислам дінінің шығуына советтік ғылыми ... ... ... бөлген. Бірнеше теориялар қалыптасты. Оның біріншісі М.Н. Поеровскийдің тарихи ... ... мен ... М.А. ... сауда - капиталистік теориясы дүрілдеп тұрған ... - ... ... жат бұл ... 20-шы ... аяғы мен 30-шы ... ... кеңінен жайылды. Сонымен қатар "көпшілік" және "егіншілік" теориялары да белгілі болды. Көпшілік теориясы бойынша ислам алғашында Аравияның ... ... ... көздеді, солардың идеологиясы болды. Ал екінші теория шаруашылық өмірдегі диқандардың рөлін шектен тыс ... ... ... ... ... ... идеологиясы болды" деген пікірді дәлелдеуге тырысты. Мұхаммедтің өмірбаянын, ... ... шығу ... ... орыс ... В. ... (1905 - 1973 жж.) мен оның ұлы, ... арабтанушы Ю. Бахтин бірлесе зерттеген. Олардың 60- шы жылдары жазылған " Мұхаммед пайғамбардың өмірі: Тарихи толғау" атты ... ... ... рап ... ... ... ... көре алмай қалған болатын. Шын мәнінде бұл тарихи толғау әлем әдебиетіндегі тарихи деректерді ең мол қамтыған ... ... ... ... өмірбаяны [39]. Бұл өмірбаянды "Жазушы" баспасы қазақ тілінде 1993 жылы басып шығарды. "Ислам әлемі баспасы дүниеге келіп, діни кітаптар ... ... алды ... Қазақстан" 21. 03. 1997ж.). Енді Мұхаммед пайғамбарға, арабтарға арналған әдебиеттер көптеп шығарылады деп сенеміз. Ол ... ... ... байыта түсетініне күмән жоқ. Зерттеу барсысында Қазақстандық зерттеушілерінің көзқарастары өзара және басқа да зерттеушілерінің пікірлері мен қатар талданып ... ... ... әдісі қолданылды. Бітіру жұмысын жазуда Батыс пен Шығыстың өзара ықпалдастығы Еуразияшылықтың тарихи тамырлары жөнінде соңғы жылдары жаңаша тұрғыда көп ... ... ... ... ... тарихшы Қ.Т. Жұмағұлов еңбектері бағыт- бағдар беретін әдістемелік теориялық негіз ретінде қолданылды [18, 19, 20, ... - ... ... ... ... АЛҒЫ ... ... дінінің қалыптасып, араб тайпаларының бірігуі
Ислам Меккеде өмірге ... ... - ... ең ... елді ... Оның ... құлазыған шөл дала, өсімдік те - аз: түйе ... ... ... ... ... ... ғана ... Жері егін егуге мүлде жарамсыз, азын аулақ түйе, ешкі, қой сияқты ... түрі ... ... азық ... демесең, мал ұстауға да мейлінше қолайсыз. Құдықтар суы өте тереңнен шығады. Сондықтан да Меккенің тұрғындары не мал ... не ... ... ... ... ... ... жолындағы зәмзәм бұлағының бойында өмірге келген [35]. Зәмзәм суының шипалы қасиеті бар. Сондықтан Мекке бірден қасиетті мекенге айналды. ... ... ... ... араб ... ... ... орны болған [13]. Ол храмды Абрам (Ибрахим) мен оның египеттік күңі Ажардан туған баласы Исмайл ... ... аңыз ... тек ... ... ... ... қанамаған бедеу әйелі Сара өз қожасынан бала болмайды деп ... соң, ... ... ... тік ... қызмет қылсын деп жанына қосып берген күні Ажарды құдай қосқан қосағы Ибрахимге тоқалдыққа алып береді. Кешікпей Ажар ... ... ұл ... ... Жасы ... ... ... бастаған кезде шағында Сара құдіреті күштінің желеп-жебеуімен жүкті ... ... ... ұл ... Сара Ибрахимді Ажарды қуып жіберуге қимады. Бірақ жаратқан ... ... ... асты да, Ажар мен ... құдіреті күшті иллара етке Арабияның бір түкпіріне апарып салуға ... ... ... Жалғыз қалған Исмайл шырылдап жылап, жер тепкілей бастады.... Баланың тепкілеген жерінен ... ауыз ... көзі ... бұрқ ете ... ... болған зәмзәм қайнарының жанында кейін Исмайлдан тараған арабтар Қағба аталған "Құдай үйін" салды.Қағбадағы қара тастың құпиясы әлі күнге ... ... Ол ... ... ... - мыс. ... пұтқа табынушылар көп сипалай берген соң қап-қара болып кетіпті. Бірнеше рет болған су тасқыны Қағбадағы қара ... ... ... осы ... ... Храмның төңірегіне орналасқан. Ол храмды Меккеліктер "Алланың үйі" деп, ал өздерін "Алланың көршісіміз" деп атаған. Голландық ориенталист К.Х. Снус ... ... ... ... ... суы мен ... құм мен тастардан, құм мен аптап ыстықтан басқа ештеңе де силаған жоқ деп жазыпты. Мекке сауда- саттық, алым-берімге ... жер. ... қаға ... мол ... ... жыл он екі ай бойы ұры-қарысы үзілмейді: Оңтүстік Арабияға, Иранға, Сирияға, Жерорта теңізіне сапар шеккен керуендер осы ... ... ... ... ... ... ... оған байланысты емес. Онда арабтың көптепген тайпалары пір тұтатын көне аруақтары мен әулиелі орындары көп еді. Сондықтан да Мекке ... орын деп ... ... ... ... - ... сабылып келіп, әулиелі орындарға түнеушілер жыл он екі ай бойы бір үзілметін [14]. Солармен алым-берім, сауда-саттық шағын ... ... ... ... Меккеден жылына екі рет қыста және жазда үлкен сауда керуендері шығатын. Оның біріншісі (қыста) - Иеменге, ал ... - ... ... Палестина мен Сирияға, Иракқа, тіпті Египетке бағытталған. Ол сауда керуендерін Меккеден құдіретті тайпа-курейштер ұйымдастырылатын. Ол керуенге кез келген Меккелік кіре ... ... алып ... ... құны әр ... әр ... болды. Дегенмен орта есеппен 50 мың алтын тиын болатын. Курейштердің омейя руы ғана 5-6 мың ... ... ... керуенді де сол ең қуатты Омейя руының өкілдері басқаратын.Үлкен керуендерді жол білетін серіктер мен ... ... ... алып ... Түйелерді, оны айдаушылар мен жүк тиеушілерді көшпелі бедуиндерден ... ... жол ... ... мен түйе ... қоректене алатын жерлерді жақсы білетін. Керуен басшысы жүйрік түйеге мінген пысық жігіті арқылы Меккемен үзбей байланыс жасап отыратын Хиджаздықтар мен ... ... ... келіп отыратын қасиетті айлар белгіленді. Ол айларда кек қайтарып, қан төгуге қатаң ... ... ... мен оның ... ... деп, яғни адам өлтіру сияқты ауыр қылмыстыларға жол берілмейтін ... ... деп ... ... ... ... басты кәсібі болды. Бұл қалада кім саудагер болмаса, оның тамағын тауып ішуі қиын болатын. Ислам діні шыққанға дейін ... ... ақша ... ... ... ... ... мен Иран, Иемен ақшалары (алтын, күміс монеталары) пайдаланылды [29].Саудамен ... ... ... та кең ... ... (арабша - "риба"). Әжептәуір табыс табуға болатын саудаға ... үшін ... және ... ... адамдар өсімқорлардан қарызға ақша алып отырды. Бай көпестер саудамен де, өсімқорлықпен де айналысты. Айталық, Вакыди: "Аббас өз тайпасының ... көп ақша ... ... - ... Бір ... - бір ... бір ... - бір динарға қарызға берілетін, яғни бір динар қарызға алған адам кейін екі динар етіп қайтаруы тиіс болған (100 % ... ... ... ... бір ... Тайф ... тұрғындары, оның ішіндегі қуатты сакиф тайпасының өкілдері болды. Меккемен Тайфтың ... ... ... ... ... ол ... ... - яғни "екі Мекке" деп атаған.Тайф пен оның маңындағы ауыл тұрғындары бау ... жоқ ... ... көкөніспен қамтамасыз етіп отырған. Тайфтың маңында меккеліктердің жазғы ыстықтарда паналайтын дачалары болатын ... ... ... ең қуаттысы Омейя руы болды. Осы рудың өкілдері бай өсімқорлар ... ... ... ... керуен басшылары, жергілікті өзін-өзі басқару тізгінін қолында ұстаушылар шығып отырды. Олар Қаабаның төңірегінде, ал-Батха деп аталған тегіс жерлерде, алаңдарда ... ... тек ... мен ... ғана болып қойған жоқ, сонымен қатар олардың егістік жерлері, малдары мен құлдары да көп ... Олар асыл ... ... иесі ... оған ... жерлерде курейштен басқа хавазин, гатафан тайпалары қоныстанды. Ал тайфте скиф ... ... ... айтып өттік. Меккеде сондай-ақ "одақтастар" деп аталған "ахлафтар" да ... ... ... ... ... ... кірмелер болса керек. Меккенің шет жағында "завахир" деп аталған кедейлер тұрды. Меккеде христиан, иудей, ... ... ... де ... ... Олар да сауда- саттықпен айналысатын. Курейш тайпасының құрылымы онша күрделі болған жоқ. Ірі көпестер мен өсімқорлар тобы "мала" деп ... ... ... құрылды. Ол "АХАБИШ" деп аталға. Жиналыс үйі жұмыс істеді. Ол ақсақалдар кеңесінің билігінде болды. ... ... ... (дар анназва) негізінен Кусайя Ибн-Килаба қалаған дейді. Табаридің айтуынша Кусаяның қолында өз тайпасы (курейш) сеніп тапсырған ... яғни ... ... ... ... және Лива болды. Хиджаз дегені - Қағбаның ... ... ... - ... табынуға келген қажыларды сумен қамтамасыз ету міндеті, рифада - ... ... жоқ ... келгендер үшін жиналатын қорды ұстауы. Ол қорды курейштер мен т.б. ... ... ЛИВА ... ақ ... ... ту. Ол найзаның ұшына байланатын. Соғыс кезінде ол ту әскер қолбасшысы - райсқа табыс етілетін. Кусайя курейш ... ... ... ... Ал ... яғни ... бай ... африкандық құлдарынан құрылатын. Олар курейштер қазынасы сақталатын қағба, бай курейштердің үйлерін күзететін [40]. Айтылып ... ... ... ... бір ... ... ... еш құпиясы жоқ болатын. Христиан, иудей діндеріндегі шет елдіктер бұл жаққа келіп-кетіп жүрді, Меккенің өзінде тұрып та ... ... ... сол діндердің бірін қабылдап та жатты. Бірақ араб политейашінің маңызды орталығы болып отырған. Меккеде ланифизмнің (бір құдай) тарауына ... ... ... қалған қағба дәстүрі (культ) кедергі жасады. Ондағы ... ... ... тайпаларының қажылығы курештердің экономикалық жағдайына байланысты болатын. ... ... ... ... ... ... көп мал алып ... курештерге пайда келтіретін. Сондықтан да курейш ақсүйектері көп ... ... ... ... күшін сала қорғап бақты. Барлық Аравиядағы политиамның ақыры жақындап келе ... ... ... құрылыстың ыдырауы, қауым мүшелерінің байлар мен кедейлер бөліне бастауы, тайпалық одақтардың құрылуы осының бәрі бір денеге, бір құдайға сену ... бір ... ... ... құрылуын қажет ете бастады. Араб монетейзмі түріндегі ханифизм политейзмге қарсы күреске кірісті. Ханифизм өкілдері ... ... ... ... көп құдайларының орнына барлық арабтарға бірдей жалғыз рахманды және бір дінді ұсынды. Бұл күрес алдымен әрине Меккеде қызу ... ... ... ... ... базисі еді.Осындай жағдайда Ислам діні өмірге келіп, қалыптаса бастады. Оның ... ... ... ... ... ... қалады.Мұхаммед Пағамбардың ата-бабасы қағбаның кілтін ұстаушылар болған, ал ... ... ... ... Ажар ... ... күңінен туған баласы Исмайл қалаған дедік. Исмайлдан мирас болып қалған Жарһумды қағбадан Бану ... ... қуып ... ... ... ... ұрпағы үйлі-жайлы болып, қағбаға қайтып оралды да, оны тәртіпке келтірді. Оны Құрайш - Мекке қаласының негізін қалаған ... арғы ... ... ... ... ... ... Меккеден қалған азды-көпті Хұзаолар қуып шықты. Сөйтіп, 440-450 жылдары аралығында құрайштар Меккені басы-байлы иемденді. Ал ... - ... ... атасы болатын. Ол 480 жылы қайтыс болған. Оның мұрагері Хашім - Мұхаммедтің үшінші атасы. Ол да ... ... ... ... ... Хашім қайтыс болғанда оның артында қалған сәбиі Шейба Мұхаммедтің үшінші атасы. Ол да Қосай сияқты Меккенің дуанбасы болған. Хашім қайтыс ... оның ... ... ... ... Шейба Мұхаммедтің екінші атасы болатын. Ол Ясрибтегі нағашыларының қолында өсіп, ержеткен соң әкесінің інісі Мүтәлібтің қолына келді. ... ... ... құлы екен деп Әбд - ал- ... деп атап ... (Абд - ... ... құлы). Осы Шейба - Әді Әл - Мүтәлібтен Мұхаммед Ғалейһи - ас - салам пайғамбардың әкесі Абдолла туған [39]. ... ... ... ... ... Бір күні Қағбада бүкіл халықтың көзінше құдайға жылап жалбарынып, бала сұрапты. Егер алла 10 ұл ... ... ... ... едім деп ант береді. Бұл тілегі алланың құлағына шалынып, Әбді әл-Мүтәліб он екі ұл ... Ол ... ... ... үшін бір ұлын ... ... шалу үшін жеребе тастайды. Ол жеребе өте сүйкімді ұлы Абдолланың ("Құдай құлы") үлесіне түсті. ...Ақыры Абдолланың орнына 100 түйе ... ... ... әл-Мүтәліб сәуегейдің айтқанын орындап Қағбаның ішінде Абдолла мен 10 түйе алып келді. Жеребені он рет сү рағанда 10 рет Абдоллаға ... ... жолы ... ... ... он түйеден айдап әкеліп қосып отырды. Тек түйе саны 100-ге жеткенде жаратқан адам қанының өтеуіне осы жарайтынын білдірді. Әбді ... ... ... 2 рет садақа суырды, 2 ретінде де құрбандық жебесі түйеге түсті. Енді күмәндануға негіз қалмады. Сүйтіп, Абдолла ажалдан аман қалды).Шамамен 569 жылы ... ... ... үйлендірді. (Әмина-"Кіршіксіз адам" дегенді білдіред). 569-570 жылдары ... ... ... ... ... ... ... басталды. Жорыққа Эфиоп әскері қатысты . ... Бірақ олар ... ... ... тас ... ; ... шешек дертіне шалдығып, қырыла бастады. Аман қалғандарды кері ... Сол жылы ... ... Эфиоп әскерін елінен қуып шықты. Оларға Иран көмектесті.Болашақ пайғамбар, құрайыш тайпасының Омейя руынан шыққан Абдолла мен Әминаның отбасында 570 жылы 29 ... ... 17-18 ... ... ... ... ... 2-3 ай бұрын әкесі өлді. Әкеден қалған мұра : бес түйе, бірнеше қой және ассирийлік күн ... ...,.... ... ... ... беру ... барды. Бұл жолы Меккеге балаларды тәрбиеге алуға құрғақшылық салдарынан жоқшылыққа ұшыраған Бану-Сал, Бану-Бәкір тайпаларының әйелдері келіп еді. Олар ... ... аз бола ма, ал ... әйел ... ... жаңа ... тіпті ештеңе татырмай ма деп әкесіз жетім Мұхаммедті ... ... [39]. ... пысық әйелдер баға шартына келісіп, ауқатты тәуір үйлерден бала алып ... ... ... әйел құр қол ... үшін ... рұқсатымен Мұхаммедті ала кетті. Сүйтіп, алты айлық нәресте көшпенділер қолына түсті. Сонда 4 жыл ... ... ... пен оның ... ... ... ... үйден алыстау жерде ойнап жүрген. Бір кезде олардың жанына ақ киім киген екі адам ... ... ... ... кеуде сүйегін ашып, жүрегін шығарып алған. Жүрегінде қара дақ бар ... соны алып ... ... ... мен ішкі сарайын аппақ қармен жауып тазартып, жүрегін орнына ... ... кете ... ... ... қайта әкеліп береді. Алты жасқа толғанда шешесі Мұхаммедті ... ... ... таныстыруға алып барады. Қайта келе жатып Әмина жол үстінде кенеттен қайтыс болып , Абва елді мекенінің ... ... ... Әбді ... ... қолына алды. Ол Қағбаның кілтшісі болғандықтан уақытының көбін діни ... ... ... ... немересі атасының жанында болады, кейде түнеп те қалатын. Әбді әл-Мүтәлібтің басқа немерелері маңайлайда ... ... ... ... қисайса-төсегі болды.Қағба маңындағы діни Ғұрып, жоралғылар Мұхаммедтің көз алдында өтіп жатты.Қағбаның күнделікті тірлігімен етене болу Мұхаммедтің бойында дінге деген, діни ... ... ... ерте ... ... ... ... қағида деп түсінбей, әр сақ қиялға салынып көп ойланатын[30]. Мұхаммед сегізге толғанда "сенің табаныңа қадалған ... ... ... менің маңдайыма қадалсын" деп отыратын абзал атасы Әбді әл-Мүтәліб қайтыс болды. Ол өлерінің алдында үлкен ұлы Әбу Тәліпті шақырып алып, ... ... ... ... бес ... ... қызы Хадишаға үйленіп, тұрмыс құрған біраз жылдан соң, Мұхаммед ойламаған жерден таңғажайып бір дертке шалдықты. Дерттің сырт сұлбасы-талмаға ұқсас еді. ... ... мен ... ... ... дерті Мұхаммед бойына жабысқан кесел емес, тылсым дүниемен байланысатын саңылау деп ... Ол жас ... ... ... тұрып, Құдайдың жалғыздығы туралы ойға бой алдырған еді. Құдіреті күшті жаббардың жалғыздығы туралы ой сол кезде етек алған христиан, иуда ... бар ... ... ... ... ... ... дәлелдеймін деп бас қатырмай оны әрі қарай тереңдетіп ... ... ... ... ... аузына салынған бес жол сөз - Құдай болмысы туралы, Құдайдың адамға деген ықылас, пейілі туралы терең мазмұнды ... ... ... ... жарады. Рамазан айы арабтар өзара тұтатын қасиетті айы еді. Оның ... осы айда ... аян ... оның ... - қасиеті тіпті арта түсті. Сөйтіп, бұл орайда ... ... ... ... әрі ... ... арабтардың пұтқа табынушылық үрдісінен үзілді - кесілді бас тартып, дүниедегі ең басты философиялық мәселе - ... мен ... ... ... ... ... ... түсінікті жаңаша әліптеді. Қай діннің де негізгі, түп қазығы Құдай туралы түсінік. Христиан діні Құдайды тайпа, ұлт шеңберінен шығарып оған ... мән ... Ал ... ... ... ... ... ұғымды шегіне жеткізе дамытты. Дінді теориялық жағынан бұдан әрі тереңдете түсіндіру ... емес ... ... ... пен ... басынан кешіп, жалықпай, талмай іздене жүріп, қолын аспанға жайып тілене жүріп тапқан дінін Мұхаммед Ислам деп атады. Ислам - ... ... ... ... ... сөз. Адам ... ... мұсылман үмметіне енген алғашқы жан - Хубайлид қызы Хадиша. Ол мұсылман дінін ... ... бола ... өзі шын ... ... ... Аспандағы құдіретті - Құдай, оның жердегі елшісі - Мұхаммед пайғамбар деген тұжырым оның ойынан ... ... - ақ ... сену ... еді, оған шүбә ... - ... да шек ... бара - бар [42].
Хадишаның ізінше Мұхаммедтің ағасы Абу Талибтың баласы Әли де, асырап алған өгей ... Зейд те ... ... ... ... ... Әбу Тәліптің қиын жағдайларға душар болсаң ара түсіп қолдаймын, қорғаймын деп уәде етуі - енді діни ... ашық ... ... ... Өз үй жайларының төрт қабырғасына қамалған жаңа оқу енді табалдырықтан аттап шығып, Мекке көшелеріне ептеп жайыла бастады. Өз ағайындары ... ... ... ... шығып кете алмайтын, ең бастысы - жаңа дін аясына ... ... ... тарту еді. Жаңа дінің шағын ғана уағызшылары Мұхаммедтің өзі бас болып осы іске ... ... ... ... ... кірісті. Құрайштардың арасынан жаңа дінге алғаш боп ден қойған Әбу Бәкір еді. Ол құрайштардың Тайм атасынан ... ... ... өзі ғана ... қоймай, ол сонымен бірге оның белсенді үгітшісі ... ... ... Әбу Бәкірден кейін Ислам дініне ынта қойып, қалтқысыз мойын ұсынған Әбді Шаме атасынан он үш жасар ... ибн ... Әбді Шаме ... ашса ... ... ... ұстап тұрған ықпалды екі қауымның бірі [45].
Он үш ... ... ... ... енуі - Әбу Шаме ... ... ... емес - ті. Османмен бір ... ... ... Асад әулетінің өкілі, Мұхаммед пен Хадишаның туысы отыз жасар Әл - Зубейра да ... Ол Асад ... ... жоқ , ... ... бірі еді. Ал оның есесіне Зухра әулетінен Әбді ар - Рахманның Исламға бой ... ... ... бірі ... Осы ... ... әулетінен он жеті жасар Сайд ибн Уаққас, Тайм әулетінен жас ... ибн ... да ... қабылдады. Мұның бәрі Әбу Бәкірдің жігерінің арқасында жүзеге асты. Алтайда енді - енді орныға бастаған Ислам ... жолы теп - ... ... бола ... жоқ. ... ол ... түрде ағайындар арасында тарады. Содан біртіндеп қанатын жайып, шеңберін кеңейткендей болғанымен, іргеленіп күш алып кете алмады [13].Үш жылда ... ... саны бар - жоғы ... - ... ... Араб ... ұзақ ... бойы мұсылман үмметіне алғаш енгендердің тізімін жасап келеді. Соған қарағанда жаңа дінді жақтаушылардың көбі ... ... жеке ... ... жете ... ... ... шыққандар да жоқ емес. Ал бір кезде тұтқын болып басы азаттық алған адамдар мен ... ... ... тым аз еді.Құлдар мырзаларының ықпалымен жүріп тұрды. Мұхаммедті ... ... өзі ... ұсақ ... еді [39]. ... пен оны жақтаушылардың Иасрибке қоныс аударуы араб термининде хиджра деп аталды. Бұл жерде ... оның ... ... ... кіретін жаңа діни қауымның бас уағыздаушысы, билеушісі ... ... ... ... қиын ... ... ... көсемі оның жоғарғы діни беделін мойындағанымен, шындығында билік пен күштің барлығы ... ... ... ... қауымының ішкі өміріндегі ұйымдастырулардың алғашқы қадамдары өте сақтықпен жасалды. Дінге сенушілердің жаңа қауымды құрудағы алғашқы ... ... бірі ... мен ... арасындағы ағайындастық құруы еді. Бұл арадағы ағайындастық құруда оларды туған бауырластай қылып жіберді. ... ... араб ... ресми түрде исламды қабылдағанымен, олардың арасынан кейбіреулері сыни көзбен де қарады. Әсіресе иудиліктер жағынан оппозиция күшті болды.Олар, әрине Мұхаммедтің құдайшылық ... ... жоқ. ... ... ... ... ... жылында ол мұнда мешіт салдырта бастады [44]. Иасрибтегі позициясы әбден орныққаннан кейін, оның Меккеде де қарсылық көрсететін ... ... ... ... Иасриб жанынан өтетіндігіне байланысты, Меккеліктердің керуендеріне ауыр ... ... ... берді. Көптеген нәтижесіз шапқыншылықтардан кейін, Иасрибті ұстап тұрған билігінің жеткіліксіздігінен Мұхаммед өзі шапқыншылықты басқа алады. 624 жылғы ең бірінші жеңістері ... мен Таиф ... Нахл ... ... ... ... ... аяқталды. Ал ислам тарихындағы алғашқы өлімдер, түсірген (құлдар) тұтқындар мен пайдалар туралы мұсылмандар мен ... ... ... ... ... ... ... 624 ж. 15 наурызда Бадр маңында Мұхаммед пен Әбу Бәкір бастаған Мұсылмандар мен ... ... ... ... ... Өте ... қарсыласының бүйтіп тас-талқан болып жеңілуі екі жақты да таң қалдырады [41]. Мұхаммедтің екі жыл бойғы Иасрибтегі уағыздауы идеологиялық танымдылық пен ішкі ... ... ... байқатты. Мұхаммедтің жеңістері көпшіліктің алдындағы оның дұрыстығын дәлелдей түсті. Иасриб ... ... ... үшін ... ... немесе Седина деген пайғамбар астанасына айналды.Бадр түбіндегі жеңілістен Мединаға қашқан Абу Суфиан күйрей жеңілгеннен әбден кектенді. Жалғыз ... ... ... жеңе ... білген ол, өз жағына Тафтың сакифиттері мен ахабши бірлестігіне кіретін тайпаларды таратады. Армияның жалпы ... 3000 адам ... Бұл ... 625 ж. 21 ... ... 10 км. ... ... Зу - л - Хулайфы жеріне келеді [43]. Осы ... ... әлі ... дайын емес еді. Бірақ адам жинап үлгерген Мұхаммедтің әскері соғыс аяғында қашып ... ... ... үшін ... ... оның мединелік жақтастары арасында беделі түспеді. Ал Мединаның көршілес көшпенді тайпалары Мұхаммедке, енді. Ухудадағы жеңілістен кейін де Мұхаммедтің соғыс ... ... ... ... болатын.Ухудадағы жеңілістен кейін де Мұхаммедтің Мекке мен Медина арасындағы тайпаларға ықпалы тоқтаған жоқ. Қарсыластарына төтеп беру үшін ... ... ... ең ... ... жинады. 627 ж. наурыздың аяғында Медина жаққа қарай ондаған мың курайшиттер мен олардың жақтастарының әскері жақындап келді. Мұхаммед ... ... ... ... ... Мединадан 6 км. ор қаздыртып тасады. Енді соғысты ордың ішінде өткізуге тура келеді [25]. Меккеліктер Мединада қалған курайза иудей ... ... ... ... ... ... Мұхаммед басқа тайпаларды өз елдеріне кетіруге итермелеген еді. Нәтижесіз болған екі апталық ордағы соғыстан кейін ... бұл ... ... кетеді. Осы кездерде Мұхаммед курайз тайпаларынан кек қайтарады; еркектерін өлтіріп, әйелдер мен балаларын құлдарға айналдырады. Мединедегі исламның ең ... ... ... осылай аяқталады.628 ж. меккеліктер бастаған келіссөздерден кейін екі арада ... ... ... ... ... береді. Меккеліктердің оларды тең жағындай көріп, келісім-шартқа қол ... - ... ... ... жеңісі болды. Худайбидегі келісімінен кейін мұсылмандар Хайбар оазисін ... ... 629 ж. [23] ... ... 2000 ... ... ... барып келеді. 626 ж. желтоқсанда курайшиттермен одақтас тайпалар ... ... ... ... ... жасайды. Бұған жауап ретінде 630 ж. қаңтарда ол он мыңдаған әскерін ... ... ... ... ... ... ... болды, ал Абу Суфиан ислам дінін қабылдайды. 12 ... күні ... ... ... ... ... Осы ... Меккенің солтүтік-шығыс тауларында мұсылман шапқыншылығына қарсы хавазин мен скиф ... ... еді. Ай ... ... 12 ... ... ... 30 мыңдық әскерін үлкен қиыншылықпен жеңіп шығады. 631 ж. ... ... ... ... ... өтуі болды [40]. Бұл Таиф тұрғындарының ислам дінін қабылдауынан басталды да, Оталық Аравияның тайпалары мен Бахрейннен елшіліктер келе бастады. Бұл ... ... ... ... ... ... дәлелдей түсті. Жылдың соңында Йамамның солтүстік-шығыс бөлігін қоспағанда, бүкіл Аравия түбегі ресми түрде ислам дінін қабылдап, Мұхаммед өкіметін ... ... ... ... ... бүкіл мұсылмандардың "қасиетті" қаласына айналады. Мұхаммед мемлекет пен мұсылман ... ... ... жаңа ... келуі Еуразия аймағын үлкен өзгерістерге ұшыратты. ҮІ-ҮІІ ғасырларда Аравия түбегінде онан кейінгі ғасырларда Африка, Пириней жарты аралында және Азияның ... ... ... ... ... осы ... ... тілін, дінін, салт-дәстүрін толығымен өзгертті. Исламды бейбіт немесе соғыс жолымен болсын қабылдауы олардың жаңа ... ... ... анық еді. Осы кезде кең тараған пұтқа табынушылық, христиан, иудей діндерін ислам діні ығыстырып шығарды [33].
ІІ - ... ... ... ... ... Араб халифатының құрылуы632 жылы Мұхаммед пайғамбар өлген соң қауым басшысы болып Мұхаммед пайғамбардың әрі ... ... әрі ... ... ... ... жарияланды. Ол "Халиф" (орынбасары) деген атақ алды. Бұл өте мазасыз кезең еді. Жан-жақты Мединаның билігін ... ... ... ... ... ... шыға ... Осындай мазасыз кезеңнен кейін араб жазушылары мен тарихшыларының еңбектерінде "Ар-Рида", ... ... ... ... ... ... ... ие болады. Ал шын мәнінде ол "діннен безгендер" деп саналған тайпалар әлі ислам дінін қабылдамағандар еді. ... ... ... ... ... Ислам дінін қабылдаған араб тайпаларынан ол дінді әлі ... ... ... көп ... Олардың кейбіреулері өздерінің бұрынғы нанымдарында қалғанымен, мединалық қауымның саяси билігін мойындады.Енді біреулерінің арасында ислам дінін қабылдап, Мединаның ... ... ... ... ... ... ислам туралы хабары жоқ, мединалық қауымның ықпалын сезінбеген тайпалар да ... [29].Л. ... ... ... ... ... дініне қатынасы жағынан төрт категорияға бөледі: І - категориясына ислам ... ... ... ... ... қол ... тайпалар жатады. Бұл негізінен Мекке мен Мединада, сол қалалардың жақын маңында тұратын джухейн, мувейн, бали, ... ... ... хуза т.б. ұсақ ... ... - ... құрамына Орталық Аравияның хавазин, Амир ибн-сасааб, тайб, сулейм тайпалары кірді. Бұл тайпаларға Ислам дінін қабылдағандардың ықпалы зор болды. Бірақ олардың ... ... ... ... ықпалына қарсы-күресте өте зор белсенділік танытты. ІІІ - категориядағы ислам дінін ұстанушылар ықпалы енді-енді тарап келе жатқан тайпалар ... Бұл ... ... өте аз ... Бұл асад, гатафан, тамим тайпалары. ІҮ - категорияға өздерінің саяси және идеологиялық тәуелсіздігін сақтап ... ... ... ... ал - ... ... абд ал - Кайс, азад тайпалары, Иемен мен Хабрамауттағы ... ... Ал ... дінін ұстанушы араб тайпаларына жаңа дін өкілдері ешқандай ықпал еткен жоқ. Бұл ... ... ... ... бекр ... ... таглиб тайпалары еді.
Сондай-ақ Махарадағы, Иемен мен Хадрамауттағы кейбір политейстік бағыттағы тайпалар да ислам дініне еш қатысы болмады. Бірақ, бұл соңғыларына ... ... ... ... ... [36].
Жекелеген тайпалардың саяси және идеологиялық тәуелсіздігін жақтаушылар жергілікті әулие пайғамбарлар болды. Олардың кейбіреулері өз ... ... тірі ... - ақ ... дініне қарсы күресті әскери ал- Иемамадағы Мусейлима деген әулие белсенді жүргізді. Мединалық ислам діндегілердің үстемдігіне қарсы ... ... асад ... ... Тулейха басқарды. Ол исламға қарсы күресін Мұхаммедтің тірі кезінде-ақ ... ... ... ... соң ... тайм ... қолдаушылығына ие болды. Халид ибн ал- Валидтің әскері Тулейха жасағының тас-талқанын шығарды.Тулейха қашып құтылды. Кейін ол ислам дінін ... араб ... ... ... қатысты. Сөйтіп, "ар-рида" діннен безу емес, тек көпшілік тайпалардың жаңа ислам дінін бірден мойындамауы, оған алғаш қарсылық көрсетуі болды. ... ... ... ... араб ... ... ... билігіне бағындырып, оларды жаулап алушылық соғыстарына тарату болды. Барлық араб ... ... ... ... ... Омар ибн ал-Хаттабтың (634-644 жж.) тұсында аяқталды.Ортағасырлық араб ... араб ... ... яғни ... ... ... бір ... бағындырылған үкіметтің құрылуы осы тақуа халифтың білікті де шебер, данышпан басшылығының нәтижесі деп көрсетілді. Ол өте ақылды, ... ... ... ... ... ... ... діні мен мұсылмандар мүдесіне жан-тәнімен беріліп, адал қызмет еткен. Ол нағыз демократ болған. Омар ... жыл ... ... ... тұсында диван құрастырылған. Ол парсы сөзі, "тізімі" дегенді білдіреді. Ол тізімге жаулап алынған жерлерден салық жинауға құқысы бар жеке ... мен ... ... ... ... алынған жерлер сол тізімге енгендер арасында бөлініп, ол жерде ... ... ... ... адам ... жер ... жиналатын. Ол салықтан түскен табыс мұсылмандар арасына тең бөлініп таратылған [17].Дивандағы ең бірінші тұрған Мединалық қазынаға және ... ... ... ... жиналған алым - салықтардың бестен бірі түсіп тұрғды.Әскердегі қызметін арабтар өздерінің құрметті борышы деп санады. Ислам ... араб ... ... ... Араб ... соғыста түскен олжадан басқа жергілікті халықтан жиналатын азық-түлік есебінен және бейт ал - ... ... ... ... күн ... Жаулап алынған елдерге қоныстанған арабтардың көпшілігі бағындырылған жергілікті халықтардың есебіне күн көріп, өнімді еңбекпен айналыспады. Егіншілікпен арабтар айналысқылары келмеді.Арабтардың ... ... ... ... ... ... араласып кетуден қорғады. Арабтар көбінесе өздерінің әскери лагерлерінің қасына жергілікті халықтар да ... ... Олар ... ... ... ... ... олжаларынан үлес алып, күн көретін. Араб әскери лагерлерінің маңына қолөнершілер мен малайлар, ұсақ-түйекпен сауда-саттық жасайтындар қоныстанатын. Олардың ... ... ... мен ... ... ... ... ескі қалаларда арабтар жеке кварталдарға орналасатын. Кейде ол кварталдардың тұрғындарын көшіріп жіберетін, сүйтіп оны ... ... ... ... ... өз әскерінің қатарына жаулап алынған халықтардың өкілдерін алмады. (тіпті олар ислам дінін қабылдаса да). Ал ... ... ... келіп, бірақ көршілерінің ықпалымен христиан дінін қабылдаған арабтар дереу жаулап алушылар қатарына барып қосылып жатты. Әсіресе Сирия мен ... ... ... елеулі әскери-саяси рөл атқарды. Мұсылман-жаулап алушылар тек ... ... ... ғана ... ... зороастризм діндегілерге де, манихейлер мен сабиялықтарға да ешқандай зорлық-зомбылық көрсеткен жоқ, ислам дініне кіру-кірмеу ... ... ... ... ... қабылдаған жат елдіктер жан басына салынатын жер салығынан босатылатын. Бұл қазынаға байлықтың аз түсуіне себеп ... ... ... ... алған деген тұжырым шындыққа ұласпайды. Шын мәнінде жаулап алынған жерлердегі исламдандыру өте ұзақ прцесс болды. Ол ... ... ... ... ... осы ... ... аяқталған жоқ. Мысалы, ІХ ғасырда Египет халқының басым көпшілігі христиан діндегілер ... ... ... ... ... ... оларда өз биліктерін орнатулары араб қоғамындағы экономикалық және әлеуметтік дамуды тездетіп, күрделендіре түсті. Қолында билік бар ... ... ... баий ... ал қолынан ешнәрсе келмейтіндердің жағдайы онан сайын қиындай берді. Бұл ... ... ... ... білмеді. Алғашқы халифттер өте қарапайым өмір сүрген.644 жылы ... ... ... Омар қаза ... соң Осман ибн Ал-Аффан халиф болды. Ол да омейя руынан болатын. Ислам дінін қабылдағанға ... ол ... ... ... бірі ... Ол ... ... иіс сулар жасап сататын, асыл тұқымды сәйгүлік ат өсіретін. Мұхаммедтің Үркия деген қызына үйленген. Ол қайтыс болған соң тағы бір қызы Үмму ... ... ... ол ... "Зу - н - ... - қос ... бөленген деген атақ алған. Ол 644 - 645-шы ... ... ... ... Оның ең үлкен және аса маңызды жұмысы - ... ... ... ... ... қалпына жеткізу болды.Осман өлген кездегі оның байлығы 150 мың динар мне 1 млн. ... ... ... ... 100-ге жуық ... 1000 ... 10 000 қойы ... дейді Е. Беляев. Ақыры бұл байлығы оның түбіне жетті [14]. 656 жылы наразы болған арабтардың өздері көтеріліс жасап, Османды өлтірді.2.2 ... төрт ... ... ... Араб ... ... ... жаулап алғанға дейін Мекке-Медина қауымының қарулы күштері мен ... ... ... ... көрші өркениетті елдерге басып кіре бастады. Нәтижесінде ҮІІ-ҮІІІ ғасырларда Азияның, Африканың және Еуропаның ұлан-байтақ территорияларында араб үстемдігін орнатқан араб ... алу ... ... кезеңдерден тұрды. Бірінші кезең алғашқы үш "әділ халифтардың- Абу Бәкр (632-634 жж.) және Осман (644-656жж.) билігі тұсында өтті. 633 жылы ... ... 634 жылы ... ... 7500 ... ... үш араб ... Сирияға басып кірді. Медина халифатына аравиялық тайпаларды бағындыру арқылы бұл әскердің күші толықты. Византиялық қарулы күшпен, алғашқы қақтығыс [31] өлі ... ... Вади - л - ... және ... ... ... ... бекеттер орналасқан және жергілікті тұрғындардан асығыс жасақталған, әлсіз византиялық гарнизондар өз дәрежесінде қарсылық көрсете алмады. 634 жылы жазда ... ... ... Аджнандин (Аджадейн) және Фихм түбінде византиялық әскерге ... ... ... ... ... және сирия тұрғындары тойтарыс беретін және шабуыл жасайтын техниакалары араб ... ... ... өте ... қатысты. Олар арабтардың әскер басшыларымен келісімге келуді артық көріп, "өмірін, мүлкін, балаларын сақтау және басы ... ... ... ... бекініс пунктерін өткізіп берді. Византия әскерлері өздерінің соғысу қабілеті жағынан арабтарға жетпеді, олармен шайқаста үнемі жеңіліс ... ... ... ... ... 635 жылы ... Мардж ас - Суффара түбіндегі шайқастың нақты барысы қиял туындысы болмағанда, византиялық әскердің қайсарлығын мойындауға болар еді. Белазуридің ... ... ... ... ... кіргені соншалық, суға аққан қанмен диірмен қозғалысқа келтірілген" [4]. Арабтардың Хирамен шекаралас оңтүстік Иракқа басып кіруі ал- ... ... ... ... ... сипат алған. Йемамдық халифтердің қарсылығын басқаннан кейін, ... 500 ... пен ... ... ... ибн ал - ... бекр ибн вайл тайпасын өз жағына тартып солардың көмегін Хираны ... ибн вайл ... ... ал - ... Парсы жақтағы жерге көшіп қонған көп санды, әрі ... ... ... Бұл тайпаның көп бөлігін несториандық дінге сенуші христиандар құрайтын. Сондықтан ислам діні жаулап алу жорықтарына үндейтін себеп бола ... ... бұл ... ислам пайда болғанға дейін-ақ олжа табу мақсатымен Оңтүстік Иракқа басып кіру ... ... ... бар болатын. 610 жылы осындай отрядтар Зу-Каре түбіндегі иран әскерімен шайқаста оларды жеңе алды. 634 жылы ... 500-800 салт атты ... бар ... бұйрық бойынша шөл арқылы Мединадан Даманскіге жіберілді. Араб отрядтары Даман маңындағы бау-бақшалы аудан Гутуды алды және ... ... не ... не ... жоқ ... ... аларларын білмеді. 635 жылы қыркүйекте алты ай қоршаудан кейін комендант және жергілікті ... қала ... ... Даманскіні арабтарға берді. Қоршағандардан, қосатынынан қала қабырғаларына шығатын ... саты ... ал ... ... ішінен тастармен және бөренелермен бітеліп тасталған еді. Жеңімпаздарға Гутудағы бір монастрдан саты алуға келді.Арабтардың басып кіруі ірі жаулаушылыққа айналып бара ... ... ... ... ... ... ... басшылығымен Солтүстік Сирияға көп әскер шоғырландырды. Гректермен (румдық) бірге оның құрамына ал - Джериа мен ... ... мен ... ... ... ... ... саны, араб тарихшыларының асыра санауымен 200 мыңға жеткен дейді. Араб отрядтары жауынгерлерінің саны мәліметтер бойынша 24 ... ... жоқ. ... ... байланысты арабтар Даманск және тағы басқада қалаларды тастап, Иорданның шығыс тармағындағы ... ... ... 636 жылы 20 ... осы ... ірі ... византиялықтар қирай жеңіліп, 70 мың жауынгерлерінен айырылған.Визатиялықтардың соғысу қабілетінің нашарлауына, шайқасқа дейін - ақ ... ... ... грек және армия бөлімдерінің алауыздығы кері әсер етуі Гассанид патшасы Джебел ибн ал - ... ... ... ... шайқас кезінде арабтар жағына шығып кетті [15]. Йармукта византиялықтарды толық талқандағаннан кейін арабтар Сирияның толық билеушісіне айналды. Аңыз бойынша император ... бұл елді ... ... ... шекарадағы бір шатқалды: "Қош бол, Сирия !" - деген екен.Арабтар Даманскіні қайта алып, содан кейін Солтүстік ... ... 638 жылы - жыл ... ... - ... 640 жылы 7 жыл қоршаудан соң - Кайсария берілді. Мұндай ұзаққа созылған қоршау ... ... - ... ... ... осы портты қалалардың гарнизондарының теңіз арқылы үнемі көмек алып тұруымен түсіндірілді. Арабтардың визатиялықтардың теңіз флотымен күрестен еш ... ол ... жоқ ... Иракта Хираны алғаннан кейін арабтар сасанид әскерімен шайқаста бірнеше рет жеңіліп, бұл қала мен оның ... ... ... болды. Бедуиндерге күшті әсер қалдырған, олар үшін ... ... ... ... иран ... пілдері еді. Бірақ, 635 жылдың аяғында Бувейте түбінде, Евфратта Иран әскерлерін әкеліп, жеңілген арабтар ... ... ... ал 637 жылы 31 ... ... 1 маусымда Кадисия түбінде кейін, осы ірі шайқастан соң арабтар Сасанидтер астанасы Ктесифонға кірді, ол қала ... ... ... ... ... ... ІІІ - Йездигерд пен сарай маңындағылар қашып, кетеннен кейін қала тұрғындары арабтарға қала қақпасын ашты. ... ... ... Иран ... ... жасасқан бейбіт келісімі көп ұзамай арабтар тарапымен бұзылды. Сол кезде солтүстікке қарай жылжыған араб ... 641 жылы ... ... ... ... ... ирандықтарға күшті тойтарыс берді. 644-645 жылдары Араб әскерлері Белуджистан арқылы Индияның шекарасына енді. 649 жылы Истахрды ... ... ... Мерв ... ІІІ - Йездигердтің өлген 651 жылы, арабтардың Иранды жаулап алуының аяқталған күні деп есептелді. Осы жылы олар ... ... ... ... сәл ... Сирияны жаулап алғаннан кейін, арабтар 640 жылы Арменияға басып кіріп, оның астанасы Двин қаласын алды. 654 жылы олар ... ... ... ... арабтар, араб қарулы күштер Сирияда жеңіске жеткеннен кейін барып бастады. Араб отряды Египетке алғашқы жорығы ибн ал - ... ... аз ғана ... 639 жылы ... ... Ескі ... ... өзінің Сирия әскеріндегі бағыныштылық жағдайына риза болмағандықтан Ніл ... ... ... ... бұл ... ... ... мүмкіндігі жоқ ретінде алынып тасталуы керек еді. Іс жүзінде бұл жорық Египеттен Хиджазға астық, тағыда ... азық - ... ... үшін ... ... ... ... сұранысы, әсіресе Аравия біріккеннен кейін, қажыға барушы мұсылмандардың санының көбеюіне байланысты өсе түсті [37].640 жылы ... ... ... ... ... одан соң ... ... өтіп, Файымға жорық жасады. Маусым айында арабтар қосымша күш алғаннан кейін, Гелиопольде византиялықтарға соққы ... 640 жылы ... олар ... қоршады, бұл бекініс 641 жылы сәуірде берілді. ... ... Ніл ... төмен жылжи отырып, Александрияны қоршауға көшті. 641 жылы қарашада жергілікті патриарх Кир (ал - Мухавкис) Амрмен осы ... беру ... ... отырды. Келісім бойынша он бір айлық уақытша бітімнен кейін Египет астанасы арабтардың қолына ... ал бұл ... ... осы ... тұратын бай және ақсүйек гректер қоныс аударды: 642 жылы қыркүйекте ... ... ... ... араб ... Александрияға кірді. Осы уақытқа дейін араб отрядтары Жоғарғы Египетке ішкерлей енген ... 645 жылы ... ... ... аймағына басып кіріп, десант түсіріп, қаладан арабтарды шегіндірді. Арабтар қаланы ... рет ... 646 жылы ... ... ... ... ... онымен көрші Ливияға шапқыншылық жасауды ұйғарды. Жергілікті бербер ... ... ... және ... ... ... ... арабтар 642 жылы күзде Барка қаласын алып, Киреналка ... ... Осы ... ... ... ... ... және батыста Трипаш қаласына дейін еніп, оны 643 жылы алды. 647 жылы араб ... ... ... Абдаллах ибн Садтың қолбасшылығымен Ифрикияға басып кірді және ... ... ... ... ... ... жылы Иран құлының қолынан Омар қайтыс болғаннан кейін, Омейядтар руына жататын Осман ибн - ал Аффан халифтік қызметке ... ... ... ... болғанға дейін, өзінің жас кезінде тиімді өсімқорлық операцияларымен айналысып, бай адамдардың біріне айналған болатын.
Меккеліктердің арасында ал байлықты, асыл ... ... жас құл ... ... ... ... белгілі болатын. Осман Мұхаммедтің ең жас ізбасарларының бірі болды. Аңыз бойынша пайғамбардың қыздарының біріне үйленеді, ол жас ... ... ... ... ... ... ... Осман мұсылмандардың кезде "Алланың елшісінің екі қайтар күйеу баласы" деген атақ алған.Осман халиф билігі тұсында (644-656 жж.) оның ... ... құл ... ру ақсүйектерінің өкілдері бағындырылған елдерде мемлекеттік билікті және жер иеліктерін жаулап ала ... 648 ж. ... Кипр ... ... ... 653 ж. ... ... жағына шығып кетіп, Араб гарнизонын талқандады. Файника маңында болған шайқаста араб флоты византиялық флотты талқандап, Кипрді халифатқа қайтарып алды.651 ж. ... ... ... алуды аяқтады. Шахиншах ІІІ - Йездигерд мады жаққа қашып барып, сонда бір диірменшінің қолынан қаза табады. Сасандар империясы өмір ... ... жылы Араб ... ... ... Арменияға басып кірді. 653 ж. Арабтар византиялықтарды Тайк облысында жеңіп, Арменияны алиарабтың құрамына қосып алды. 653-655 жж. ... ... ... ... бүкіл Закавказье араб халифатының қол астына көшті [34].Мұсылман қазынасының ашықтан - ашық тоналуы, оған ... ... ... ... және ... ... теңдей бөлінуі керек деп санайтын, аз санды пайғамбар "серіктері" тарапынан наразылық туғызды.Осман халифтың өзі өз ... ... ... ... қалай болса солай пайдалану арқылы теріс үлгі көрсетті. Мысалы, оның қызы ... ибн ... ... шыққанда, ол жас жұбайларға басыр бейт ал - малынан 600 мың дирхем беруге бұйрық ... ... ибн Абу Сарх ... үш мың қаптар алтын жібергенде, Осман ал - Хасам отбасына ... ... ... Османға қарсы Куфадан, Басрдан, Египеттен Мединаға қажылық түрімен ... ... ... ... ... ... Осы қаланың тұрғындары ашық көтеріліске шықты. Көтерілісшілер халифтың үйін ... ... өзін ... ... ... ... әрі ... бауыры, Әли (656 - 661жж.) халиф боды. Көтерілісшілердің қолдауымен билікке келген Әли халиф Османның байыған ықпалды "серіктері" мен ... ... ... ... күрес үшін жеткілікті күш құрал таба алмаған Әли, Ирактан ... ... және ... ... ... ... ... өзінің резиденциясын Куфаға ауыстырды. 657жылы ал - Джазирадағы Сиффин маңында, Ефраттың оң жағасында ... ... ... ... ірі ... ... Бұл шайқаста екі жақта нақты нәтижеге жеткен жоқ [28].Әли 661 жылы Куфа мешітіне ... ... ... ... жұмсауынан алған жарадан қайтыс болды. Хариджиттердің үкімімен өлімге кесілген Муавия мен Амыр ибн ал - Асаға жасалған ... ... ... Төртінші тақуа халиф Әли ибн Абу Талиф Неджефте жерленді. Оның өлімінен кейін Мұхаммед ... ... ... сөзі дәл ... Ол: мен ... соң 30 жыл ... ... орнына патшалық келді. Халифты силау әулеттік принциппен ... ... еді. ... да ... ... ... ибн Ауб Суфьян (661 - 680 жж.) келді де 750 ... ... оның үрім ... ... ... 20 жыл көлемінде Византия империясының құрамына кіретін Азияны, Африкадағы кең - ... ... ... алды және Иран ... ... ... ... державаның саяси тәуелсіздігіне нүкте қойды. Араб жаулап алушылығының тез, әрі жеңіл жүзеге асуының себептерін араб ... ... ... өз ... осы ... ... ... Еуропа тарихшылары анықтауымен шұғылданды [24 ].Арабтардың жеңіске жетуінің негізгі себептерін Византия мен Сасанидтік Иранның экономикалық әлсіреуімен, ең ... осы ... ... ... шиеленісуімен түсіндіруге болады. Елдер мен облыстардағы еңбекші халықты езгі мен қанаудың күшейе түскен жағдайында, қарапайым ... ... ... араб ... ... өз ... ауыр ... құтқарушы ретінде қарауға бейім тұрды. Оның үстіне арабтар өздерінің ... ... ... өмір ... әлде ... төзімді шарттарын ұсынды. Соның нәтижесінде арабтар жаулап алған елдердің халқының көбі оларға қарсылық көрсетпек түгілі, ... ... ... ... ... ерте орта ... ... әскери жетістігінің себептерін түсіндірудегі ескі, аты шулы жаулап алушыларды тырп еткізбеген діни фантизмнің нәтижесі деген ... ... іске ... ... қалды. Араб әскерлерінің негізгі бөлігін құрған бедуиндердің жаңа ілімді білмегені және біле алмағаны ... ... ... діни ... ... ... - Құранды құрастыру арабтарды жаулап алу жорықтарының бірінші кезеңі аяқталған кезде, яғни ҮІІ ғасырдың ... ... [14].
+ Орта Азия ... ислам дінін қабылдауы
Мұхаммед пайғамбардың ізбасарлары, яғни халифтер тұсында олар Пиреней тауларынан Инд өзеніне дейін созылып жатқан орасан зор мемлекет құрды. Араб ... бір ... орта ... ... ... ... бірі ... болып, бірақ елеусіз жойылып кетіп отырған көптеген мемлекеттерден еш айырмашылығы жоқ болып көрінуі мүмкін. Басқада мемлекеттер сияқты,арабтар ... ... ... ... ... бағындырды. Алайда халифат ғұндардың, готтар мен түріктердің ... ... ... ... ұзақ өмір сүрді және сондай-ақ әлемдік тарихқа өлшеусіз зор ықпал етті.Мәселе тек бұл мемлекеттің өмірінің ұзақтығында немесе көлемі бойынша ... ... өмір ... державалардан әлдеқайда ауқымды (өзінің шарықтау шегіне жеткен ... ол Ескі ... ... астамын алып жатты) болуында ғана емес. Тарих үшін ең маңыздысы мынада - халифатта әр түрлі өркениеттердің өзара ... ... ... дамыған мәдениетті туғызды, бұл мәдениеттің тілі - араб тілі, ал идеологиялық негізі - ... ... міне осы ... араб ... алуларының нәтижесінде бүкіл әлемге дерлік тарады.Бастапқыда халифатқа кірген әрбір ел өз ... ... ... өмір сүре ... ... ... ... (750 - 1258 жж.) әулетінің билікке келуімен өзгерді. Осы кезде барлық мұсылмандардың құқықтық жағынан теңестірілуіне байланысты ... ... ... ... діні ... түрде тарап, қасиетті Құран мен пайғамбар хадистерінің тілі - араб тілі кеңінен енгізілді. Көптеген жерлерде бірте-бірте жергілікті халықтың ана ... де ... ... ... ... ... қарсаңында, яғни ІХғ. екінші жартысында оның батыс бөлігі біржолата арабтандырылды. Жаулап алушылардың аз ғана тобы аса көп жауланып алынған халықтардың ... ... ... ... тұрсын, керісінше оларды өз этнографиялық ықпалына бағындырды. Және де араб тілінің ... араб ... ... ... ... ... оның еркіне қарсы іске асты. Жауланып алынған халықтар арасында ислам дінінің таралуы халифаттың бүкіл қаржы жүйесін ... ... ... емес ... ... мемлекеттік тілдің тарауын тіпті де қалмаған еді. Христиандарға арабша сөйлеуге және өз балаларын мұсылман мектептерінде оқытуға тиым салынды. ... ... ... ... көп ... ... ... және халықтың ислам дінін қабылдамаған бөлігінің өзі араб ... ... ... ... ... ... сондай-ақ біртұтастықтың басқа да түрін қалыптастырды: ІХ ғасырдың өн бойында барлық ислам ... ... ... ... және ... мұсылман мәдениеті" деп аталатын туысқан мәдениеттер кешенінің пайда болуына ықпал етті. Қоғамдық деңгейлеріндегі айтарлықтай айырмашылыққа, жергілікті халықтардың ... мен ... ... ... ... созылған күрделі өзара ықпалдастық процесі нәтижесінде, ал соңғы нәтижеде ислам иіріміне тартылған халықтардың мәдениеттерінің ... ... Араб ... ... ... біртұтас жалпымұсылмандық мәдениет қалыптасты. Бұл мәдениет оны тұтынған халықтардың дүниетанымын, психологиясын, қоғамдық мекемелері мен өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... ислам дінін ұстанған халықтардың даму жолын белгіледі және әлі күнге дейін олардың өміріне айтарлықтай ықпал етті.Айталық, араб мәдениетінің ықпалына түскен ... бірі - ... ... ... заманымыздың І-мыңжылдығының орта тұсынан бастап Орталық Азия аймағын, Қытай шекарасынан Иран мен Византия шекараларына ... ... ... ұлан ... даланы негізінен түркі тайпалары мекен еткен."Түрік" сөзі тұңғыш рет қытай және ... ... атап ... ... ... ... жазбаларында (582 - 583 жж.) кездеседі. Бұдан кейін көп ... бұл ... ... ... мен ... ... сондай-ақ, санскритке, әр түрлі иран тіліндегі және ... ... ... түседі [46].Қарастырып отырған дәуірдегі түріктер бұл ұланғайыр Еуразия даласын мекен еткен түркі тілдес, түркі тектес халықтар болып табылады. Түркілердің қатарына бұл ... ... ... ... ... тардуштар, түргештер, қарлұқтар, қырғыздар, қимақтар, қыпшақтар, яғмалар, басмылдар, шығылдар және т.б. кірді [47].Арабтар тарихи аренаға шығып, араб-мұсылман мәдениеті ... ... ... түріктер бастапқыда Батыс Түрік қағандығы, Түргеш, Қарлұқ қағандықтары, ал ... ... ... ... болатын. Түргештердің дәуірлеуі кезінде-ақ арабтар мен түріктер арасында белгілі жәрежеде қарым-қатынастар орын алғанына қарамастан (В.В. Бартольдтың айтуы бойынша бұл ... ... ... ... ... аудандарға шапқыншылықтарын тойтарып қана отырды,олар түрік қағандарының ... ... яғни ... ... ... жоқ), ... мәдени байланыстары, негізінен алғанда қарлұқтар дәуірінде басталып, ал ... ... ... ең ... ... ... Азияға арабтардың келу жолдары мәселесіне келетін болсақ, арабтар түркілер жеріне тікелей жаулап алу ... ... ... ... ... ... билеушілері, көрген саясаткерлер бола отырып, ежелден-ақ жауынгер халық ретінде аты шыққан түркілерді ... ... ... ... көзі ... ... ғғ. Араб халифаты мен Түркі қағанаты бәсекелес күштер ретінде бейбіт қатар өмір сүрді. Орталық Азия ... ... ... ... ... - ... ... шайқас түркілерге қарсы емес, керісінше, түркілермен бірлесе отырып Қытайға қарсы бағытталды.746 ж. Жетісу ... ... мен ... қарлұқтар келіп қоныстанған еді. Ішкі күрес-тартыстан, сондай-ақ арабтармен болған ұзақ айқастан Түргеш қағандары бұрынғы құдірет-қуатынан ... ... ... ... да олар ... лайықты қарсылық көрсете алмады. Осы аймақта белсенді саясат ... ... ... ... бұл ... өз ... асыруға тырысты. Оның Шығыс Түркістандағы уәлиі Као Шиен-Чи 748 ж. өз әскерін Суяб қаласына аттандырады да, оны ... ... ... ... иесі ... оның баласы арабтардан көмек сұрайды. 751 ж. Талас жанындағы Атлах қаласы түбінде аббасилердің әскербасы Зияд ибн Салих пен ... ... Као ... арасында зор арпалыс болады. Бұл қақтығыстың нәтижесінде қытай әскері жеңіліске ... ... Ибн ... ... ... ... ... шайқаста қытайлықтар оңбай жеңіліс тапты: 50 мың адам (100 мыңнан) қаза тауып, 20 мың тұтқыдалған.Талас маңындағы ... ... Азия ... ... ... тарихи мәні болды. Ол "Тандық Қытайдың Орта Азия істеріне қолсұғушылығына шек қойды" және түркі халықтарының мәдени ... ... ... ... өркениетінің пайдасына шешіп берді. Соңғы жылдары Талас маңындағы шайқас ... ... ... ... ... бастады. Бұл шайқаспен байланысты барлық нақты оқиғалардың астарында түркілер жерінде өткен исламның ... ... ... ... зор ... ... мәдени-тарихи заңдылығын көре білу керек. Осы кезде Монғолия мен ... ... ... ... бұл ... өз үстемдігін орнатуға тырысып жатқан қарлұқтардың Талас шайқасында арабтар жағына шығуы, олардың аймақтағы саяси ақуалды ... ... ... үшін ... ... ... ... тұрғанын дұрыс түсінгенінен болса керек. Қытай өркениетімен салыстырғанда ... ... ... шын ... ... ... онда әрбір ұлт, әрбір кіші-гірім мәдениет өзінің ... ... ... ... рухани бірлікке шақырды. Ислам алғаш рет түркі тілді халықтардың ішінде қарлұқтардың ... және жаңа ... ... ... таратылғаны белгілі. В.В. Бартольд "қарлұқтар ислам дінін халиф Махдидің (775 - 785 жж.) тұсында-ақ ... ... - ... [48]. ... ... М. Бұлұтай да: "775 - 875 жж. Аралығында Қарлұқ қағандығы хақ дін Исламды қабылдап, ел арасында мұсылманшылық сенім кең ... ... ... ... ... ... ... - деп көрсетеді [49].Қарлұқ мемлекеті 766 - 940 жж. өмір ... Х ... ... ... бастап йағма жәнешығыл тайпаларының жиілеп кеткен одақтық шабуылдарынан күш-қуаты әлсірейді. 940 ж. ... ... ... күштердің қолына түсіп, Қарлұқ қағандығы құлады.Қарлұқ мемлекетін құлатып, оның ... жаңа ... ... ... яғни Қарахан әулетінің атасы Сатұқ Боғрахан (915 - 955 жж.) ... және осы ... ... болып ислам дінін мемлекеттік дінге айналдырады. Араб-мұсылман мәдениетінің негізгі өзегі болған ислам дінінің ... ... ... ... алғы ... және ерте ... ... Аравия тайпаларының және бүкіл адамзаттың қоғамдық дамуының барысымен дайындалды. Ислам, бәрімізге белгілі, мұсылмандық Шығыстың, Африканың айтарлықтай ... мен ... ... ... ... мен ... аса зор мәдени - жасампаздық рөл атқарған және әлі де атқарып отырған аса ірі әлемдік дін. ... ... да ... ... сияқты прозелитизм, яғни өз ықпалын басқа дінді ұстанушылар арасында таратуға ұмтылу тән. Исламның тарихынан белгілі, араб ... ... ... және одан кейінгі тақуа халифтер - Әбу Бәкір, Омар, Осман, Әлиден бастап өз шекарасын ... ... ... ... ... ... ... да кеңейтуге тырысып отырған. Осының нәтижесінде мұсылман әлемінің шекарасы ІХ ғ. ... ... ... ұлғайып, өзіне Солтүстік Африкадан Орталық Азияның межелеріне дейінгі ұлан-ғайыр территорияны қосып алды. Араб халифаты территориясының геосаяси кеңейтілуі жаңа ... мен ... ... алу ... ... ... (бұл ерте ... мен орта ғасырлар және, сондай-ақ жаңа заманның барлық мемлекеттеріне тән жағдай), ал жауланып алынған халықтардың іс жүзінде ислам ... өтуі ... ... ... деп айта ... ... арабтар өздеріне қаратқан жерлердің жергілікті халқы, бұл жерлерде ислам мемлекеттік дін болғанына қарамастан, өздерінің дәстүрлі діндерінде қала берген.Халифатқа кірген территориялардың ... ... баяу ... және оның ... ... ... ... Омея әулеті кезінде (661 - 750 жж.) мұсылмандар христиандар мен зороастийліктердің діни ... ... ... ... тек, жаңа діннің басты жауы болып табылатын пұтқа табынушыларды өткізу қажеттілігі жөнінде ғана айтылады. Мұсылмандықты таратуда күш қолданбау "жаңа ... ... ... өз ... ... ... тездетті. Бұл турасында Г.Э.Фон Грюнебаум былай деп көрсетеді: "ислам әлемі көптеген әр түрлі діни қауымдардың бейбіт қатар өмір сүру ... ... таба ... ... ... бар халықтардың" ("Люди писания"), соның ішінде, ең алдымен, иудейлер мен ... ал ... ... ... егер олар ... ... ... өкіметі органдарына қатысуға ұмтылмаса, жеке ісіне қол сұғылмайтын болды".Ұлан-байтақ Орталық Азия аймағына исламның ықпалы УІІІ-ІХ ғғ. ... ... ... ... бұл аймаққа енуі тез арада іске асқан бір мезгілді акт болған жоқ, ол бірнеше ғасырларға ... ұзақ бір ... ... ж. ... ... ... қарай жатқан жерлерді жүйелі түрде жаулауға көшті. Кутейба ибн Муслим, ат-тарабидің мәліметі бойынша осы ... ... ... ... ... 706 жылы ... ... жүрді. Түріктер мен соғдылықтардың біріккен күші араб әскеріне ... ... ... ... ... ... ибн ... одақтастар арасындағы алауыздықты пайдаланып, ақырында қаланы басып алады, бұдан кейін ол Бұқара мен ... ... 714 ж. ... мен ... ... ... 705 ж. ... әмірі етіп тағайындалған кутейба ибн Муслим әл-Бахили ақтық деміне дейінгі өмірін Мәуреннаһрдың мұсылмандануы үшін жұмсаған.Мұсылман діні мен мәдениетінің ықпалы Орталық Азия ... 766 жылы ... мен ... ... ... ... қол ... қарлұқтар арасында ең алғаш рет тарай бастағандығын айттық. Олар ... ... ... ... (775-785 жж.) ... ... пікір бар. В.В.Бартольд: "бұл пікір қарлұқтардың тек бір ... ғана ... ... ... ... қарлұқтар мемлекетінің көп бөлігін саманилер тек ІХ ғасырдың ортасынан бастап-ақ өздеріне қаратып, ... ... ... - дейді.Алайда, бұл жерде В.В.Бартольд ислам дінінің түріктер арасында тек жаулап алу арқылы ғана ... ... ... ... жолмен тарағанын ескермеген сияқты. Ислам дінінің қарлұқтар арасында бұл ерте тарауын 751 жылғы атақты Талас шайқасымен байланыстыруға ... ... ... ... бұл ... ... Азия аймағы Қытай мен Аббаси халифаты өкіметтерінің қайсысына қарайды деген мәселені ғана емес, ол сондай-ақ бұл ... ... ... және араб-мұсылман өркениеттерінің қайсысының ықпалына түседі деген мәселені де шешіп береді. Талас шайқасында жеңіске жеткен ... бұл ... тек бір ... ғана ... ал басым бөлігі Мәуереннаһрға қайтып кеткені белгілі. Алайда еркіндік сүйгіш түріктер (қарлұқтар) осы оқиғадан кейін өздеріне қауіп төндіріп тұрған екі ... ... араб ... қол астында (қамқорлығында) болу анағұрлым тиімді екенін түсінді. Сондай-ақ талас шайқасынан кейін, арабтармен жақын ... ... ... ... дінімен танысады, өйткені осы кезеңде Жетісу түріктері ... ... ... тез қарқынмен тарай бастаған еді. Бұл діннің өздерінің рухани сұраныстарына жауап беретіндігін ұғынған қарлұқтар оны өз еріктерімен қабылдаған ... ... ... ... ... өңірім мен жетісуда ислам дінінің УІІІ ғасырда-ақ тарай бастауын, бұл аймақтың Ұлы Жібек жолындағы маңызды пункт ... де ... ... Орта ... ... ... ... мұсылмандар бұрынғы сауда керуендерін жөнелте бастады. Қытай тарихынан біз мұсылман керуендері УІІІ ғасырда-ақ қарлұқтар елі арқылы жоғары Енисейге, қырғыздар ... ... ... ... ... деректерінде де, орхон жазбаларында да осы сауда жолдары туралы мәліметтер кездеседі: Саян жотасы орхон жазбаларында да, мұсылман деректерінде де ... деп ... ... ... ... екі жол ... да мәліметтер бар. Арабтар, әрине, көбіне сол дәуірдегі негізгі бәсекелесі, аса қуатты мемлекет - ... ... ... ... көп ... ... да осы жол туралы және оның бойындағы тұратын түрік тайпалары туралы мәліметтер ... ... өте көп. ... басты артықшылығы, әрине, мұсылман әлемінің сол дәуірдегі өркениетті халықтар арасындағы мәдени (материалдық және рухани) біріншілігіне байланысты еді. Дала ... әр кез ... ... ... ... ... тұрмыс бұйымдарына зәру болды. Отырықшы елдер мен далалықтар арасында болған, ол қай ... ... - ... ма, ... ... ме, ... ең алдымен маталар қажет болды. Көшпенділермен сауда отырықшы халықтарға да тиімді болған, олар көшпенділерден анағұрлым арзан бағаға мал шаруашылығы өнімдерін, ... ет алып ... Орта ... ... ... ... мұсылман елдері үшін де өз кезегінде дала халықтарымен сауданың үлкен маңызы болды, Хорезм шеберханаларында дала халықтары үшін арнайы маталар шығарылып ... ... ... исламды таратуда орта азиялық көпестер үлкен рөл атқарды. Махмұт қашқари өз "көпесі" бар адамды ... ... ... ... ... ... белгілі бір мұсылман көпесі мен байланыста болады, оны жақсы біледі. Көпес үнемі соның үйіне ... ... ... ... киім-кешек, әйеліне орамал, біраз бұрыш, тары, жүзім және жаңғақ әкеліп тұрады".Таяу Шығыс, парсы елі және Орта ... ... ... жай ғана ... емес еді, олар ... ... ғана ... қоймай, сондай-ақ дін мен мәдениетті таратушылар да болды. Сауда мен дін ол дәуірде бір-біріне қайшы келмеді (Мұхаммед пайғамбардың өзі діни ... ... ... ... еді). ... ... немесе бейбіт қоныстанушылар, дін уағыздаушы және саяхатшылар ретінде арабтар УІІІ ғ. өзінде-ақ Орталық Азияға - ... ... ... ... - ... ... - бұлғарлар мен хазарларға дейін жеттті.Мұсылмандардың тауарларымен және жалпы өмірімен таныса отырып түріктер олардың мәдениетін, ... ... ... де ... ... ... мекен еткен халықтар жайында мұсылман әдебиеті ештеңе де айтпайды, ... біз ... ... 924 ... ... ... мұсылман көпестерінің болғандығы жөнініде мәлімет аламыз.Көріп отырғанымыздай, Орталық азияның қиыр ... ... ... УІІІ ғ. ... ... ... өз ... уағыздай бастаған және оның негізгі жолы бұл дәуірде ... ... ... ... ... ... ... В.В.Бартольд атап көрсеткендей, Орта Азияда ирандық саманилер әулеті билік құрған кезден ... ... ... ... "дін жолындағы қасиетті соғысты" одан әрі жалғастырып, әлі де болса ислам дініне өтпеген түріктерге қарсы жорықтарын бастады. 839-840 жж. Саманилердің ... Нух ибн асад ... ... ... қаланы бағындырды, сөйтіп жүзімдіктер мен егістіктерді қоршап, қамал тұрғызды. 859 ж. оның ... ... І ... Ибн Асад ... ... алды. Фарабтың мұсылмандардың қолында болғаны туралы Ибн хордабектің: "Фарабтың бас ... ... ... мен түрік-қарлұқтардың жасақтары болды", - деген мәләметі дәлел бола ... Тек ІХ ғ. ... ... атап ... 893 ж. Талас өңірі басып алынды. Сол кезде Жетісуда билік құрған Қарлұқ мемлекетінің қағаны Оғұлшақ қадырхан өз ... ... ... көшіреді де, саманилерге қарсы соғыс әрекетін жүргізе ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан жерінің аз ғана бөлігінде араб үстемдігі орнығады. Бұл ... ... ... ... ... ... ортақ ұраны "дін жолындағы күреске" тартылады. Мұндай соғысқа қатысу ... ... ... ... айта кету ... ... Испиджаптан басқа харадж салығы салынбаған бірде-бір қала жоқ", - ... әл - ... ... ... ... да ... ... салықтан басталуы - дін жолындағы күреске ынталандырудан туындаса керек. Испиджаб, сондай-ақ, араб деректерінде "дін үшін соғыс ... деп ... Х ... географтары онда ғазилердің (дін жолындағы күрескерлер) өте көп болғандығы атап айтады.Алайда, саманилердің бұл жаулаушылық жорықтары тек ... ... ... ғана ... және де жауланып алынған жерлердің өзінде жорықтардан тәуелсіз Мауереннаһр тұрғындарының өз бетінше бейбіт қоныстануы ... ... Бұл ... ... ... - ақ басталған еді. Мауереннаһрда ислам көпшілік халықтың дініне айналғанын ... ... ... ... ... ... ... әрекетін әрі қарай жалғастырды. Осылайша, Сырдарияның төменгі ... үш ... ... - ... ... және ... ... ал-Карьят, ал-Хадиса, парсыша Дих-и-Нау) пайда болды. Араб географтарының хабарлауы бойынша бұл қалалардың халқы мұсылмандар еді, бірақ олар ... емес ... ... ... "Ал Жаңа ... ... ... бірақ ол Гуздар мемлекетінің астанасы, мұнда қыс айларында гуз патшасы тұрады. Оған таяу жерде Джент пен Хора ... ол ... де ... ... ал ... гуздардың қолында ", - дейді ибн Хаукаль. Бұдан аталған қалалардың саманилер жаулап алған территорияларда емес жергілікті түріктердің ... ... ... аударғандардың салған қалалары екеніне көз жеткізуге болады. Саманилер ... ... ... та, ... қоныстанушылар негізін салған жаңа қоныстарда Орталық Азияда сауда ... ... ... осы ... ... түркі халықтарының бірі - қимақтар еліне - ... ... ... жолы ... Мұсылман мәдениетнің шекаралас аудандарының бірі Хорезм болды. Үш жағын дала қоршап жатқан, Хорезм ... - ақ ... кең ... ... ... келген болатын, бұл сауда мұсылман дәуірінде одан әрі кеңінен өрістеді. Мал шаруашылығы өнімдерінен басқа дала ... ... және ... ... түсірген олжаларымен де сауда жасап отырған. Хорезм базарларында түрік және славян құлдары, дала түлкісі, бұландары мен құндыз терілері өте ... ... ... ... бір ... ... базарлары арқылы транзиттік жолмен ара қарай - ... Азия ... ... ... ... Сырдария бойындағы қоныстарды салуға ат салысқан болуы мүмкін, бірақ олардың негізгі қызметі батыс пен ... ... еділ ... ... қарай бағытталды. Бұлғарлардың ислам дінін басқа түрік халықтарынан бұрынырақ қабылдауын көпшілік зерттеушілер дәл осы, ... ... ... ... ... Араб авторы әл - Истахридің ( ІХ ғ.) жазбаларында: "оғыздар, халлуктар және басқалар мұсылмандықты қабылдады. Олардың бәрі ғазилер. ... ... Шаш ... жерлерде көшпенділер көп. Олардың бәрі мұсылман. Ешкімге бағынбайды", - ... Бұл ... Сыр ... ... ІХ ғ. ... - ақ мұсылман дінін қабылдағанын айқын түрде дәлелдейді. Сонымен, саманилер дәуірінде де Орталық Азия ... ... ... тек ... ... ғана ... ... жолмен де, соның ішінде мұсылман дінін қабылдаған соғдылықтардың бейбіт қоныс тебуі және сауда жолдары арқылы жүргенін көреміз.Орталық Азия аймағының одан арғы ... ... ... ... яғни Х ғ. аяғы - ХІ ғ. ... ... ... түркі мемлекеттерінің тарихында тұңғыш рет ислам дінін мемлекеттік дін етіп жариялады. Қарахандық ... ... өзін ... рет ... деп ... ... Сатұқ - Боғра хан (955-956 жж.) ... ол ... Әбд ... ... ... есімін қабылдайды. Ал оның баласы Боғра хан Харун Ибн мұса исламды мемлекеттік ... ... ... ... ... тарихшысы Мүнәжжімбасшы шейх Ахмедтің "Қарахандар шежіресі" еңбегінен алынған мына бір деректі келтіреді: "Бурахан (Харун Боғра хан) діншіл, ... ... еді. ... өзі үшін дұға ... ылғи да: ... ... табынуда жеткіліксіздік көрсеткен және ылғи да сенің ықтиярыңды орындамақ үшін еңбек еткен Сулейман ұлы Харуннің ... ... ... көр" - деп ... ... ... ылғи да Тәңірі жіберген құлы деп айтылуын және солай жазылуы керектігін құптайтын. Әр жұма күні ... ... ... дініннен тек өзінің идеологиялық қаруын ғана көрген жоқ, сонымен бірге қоғамдық діни бірлік негізін де тұрақтандыруды ... ... бұл ... қызметі қоғамда әлеуметтік интеграция мен құқықтық тәртіп орнатуға сайды. Қарахандар қоғамы өзінің әлеуметтік-экономикалық дамуы жағынан Араб халифаты қоғамына ұқсас еді. Бұл ... ... ... ... ... ... Нақ осы қоғамның тарихи дамуы, - деп жазады Т.С.Сайдбаев, - арабтарға тәуелсіз жүрсе де ... оған ... ... ... ... ... ... қабылдауға алып келді және оның топырағына исламды енгізудің негізгі себебі ретінде қызмет етті. Орыс тарихшысы Н.П. ... ... ... ... мен ... даму ... Орта Азия халықтарының ішінде Түркістан көшпелілерін еске түсіреді", деген сөздері де осы ойымызды дәлелдей түседі. Сонымен бірге, ... ... ... ... дін ... ... фактісін тек қоғам дамуының объективті заңдылықтары мен немесе ... ... ... мен ғана түсіндіу бұл мәселеге біржақты қарағандық болар еді. Іс ... ... ... ... жауап бергендіктен, яғни діннің негізгі қағидалары халықтың жүрегіне жақын болып, оның діни дәстүрлеріне қайшы келмегендіктен де ... діні көп ... ... ... ... болуы керек. Қарахан мемлекетінде исламның мемлекеттік дін статусын алуы бұл діннің Орталық Азия халықтарының жаппай дініне ... үшін ... ... ... Мысалы, В.В. Бартольд осыған байланысты қолжазба деректерден алынған ... ... ... ... ... 960 ж. ислам дінін 200000 киіз үйден (кибитка) тұратын түріктердің бір тайпасы қабылдады. Өкінішке орай, бұл ... тек ... ... ғана ... ... ал араб географиялық әдебиетінде де, самани мемлекетінде жазылған шығармаларда да мұндай мәлімет жоқ. Бізге дейін ... ... ... ... байланысты: бұл түрік тайпасы қалай аталғаны. Олардың қай жерде өмір сүргені жайында ештеңе айтылмайды.Көпшілік шығыстанушы - ... ... бір ... ... баса ... ... ... көрші түрік тайпаларына, егер олар ислам дінін қабылдайтын болса, өз ... ... ... ... ... ... ... отырған. Сондай-ақ Махмұт Қашқаридің Арсылан ханның "дінсіздермен" соғыс туралы мәліметтерін келтіруге болады: Арсылан хан жағында 40 мың ... ... ал ... қарсыластары жағында 700 мың әскер болған делінеді. Бірақ соған қарамастан қарахандар жеңіске жетеді. Махмұт Қашқаридің еңбегінде келтірілген аңызда ... саны ... ... ... ... мүмкін. Алайда қарахандардың әскери жорығы ғазауат формасында болуының өзі өте маңызды факт. Сонымен, қарахандардың әскери ... ... Азия ... ... ... тарауына ықпал етті. Қарахандар тұсындағы Шығыс Түркістандағы мұсылман иеліктерінің шекарасы туралы Махмұт Қашқари мәлімет береді. Шығыс түркістанда отырықшы аудандар ... екі ... ... - ... мен ... ... солтүстік жол мен Хотаннан Тарим өзені құятын Лобнорға баратын жолдар бойында жатқаны белгілі. Махмұт Қашқариден біз осыған байланысты ... ... ... "Усми - Тарим - ... ... ... ... ... және ... ... сіңіп кететін үлкен өзеннің аты" [50]. Х ғ. ислам Сырдарияның төменгі ағысында мекен еткен оғыз халқының бір ... ... ... ... ... ... - Селжүк өз әрекетін мұсылман қалаларын кәпірлерге (пұтқа табынушы оғыздар) төлеп тұрған ... ... ... ... ... селжүк және осман әулеттерінің ислам өркениетіне қосқан үлесі жалпыға мәлім.1043 ж. ... ... Азия ... ... ... түріктердің бір бөлігі мұсылман дінін қабылдайды, "жазда олар бұлғарлармен көрші қонатын, ал қыста Баласағұн ... ... - ... В.В. ... Бұл ... ... болса керек. Олардың жаз жайлауы Еділ бойында, бұлғарлармен көршілес жатқан. Бұлғарлардың қатарында бұрынырақ ислам дінін қабылдаған ... ... ... еді. Бұны ... ... мен ... ... сияқты еуропалық християн миссионерлері де көрсетеді. Г. Рубрук өзінің ХІІ ғ. ортасында Монғолияға жасаған саяхаты кезінде ... ... өтіп бара ... ... ... ... ... заңын қай "албасты" (дьявол) әкеліп тастағанына таңым бар", - деп ... ... ... ... тілдес тайпалардың исламдануы біркелкі болған жоқ: Еділ бойы (бұлғарлар) мен Жетісуда қарлұқтар мен түркештер Х ғ. бойында жаңа ... өту ... ... ... ... және Таяу ... ... орталықтарымен тығыз байланыстар орнатылса, ал қимақ-қыпшақ тайпалары бұл істе біраз артта қалып қойды. Бұған ... ... ... ... мен ... ... жағынан алшақтық, көшпенді тұрмыстың басым болуы еді. Алайда бұл тұжырымды біржақты қабылдауға да болмайтын сияқты. Жалпы, Орта Азияны мекен ... ірі ... бірі - ... ... ... ... ... тарихнамада үлкен дау - талас орын ... ... да бұл ... ... ... жөн ... отырмыз.Қазақ тарихындағы исламның рөлін барынша төмендетіп көрсетуге тырысуға ... ... ... қыпшақтар ХІІІ ғ. дейін ислам өркениетінене тыс болды деген пікір үстем болды. Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... тарихындағы ислам факторын аса асыра бағалағаны үшін, алакөздік танытып отырды. Тек ... ғана ... ... - ақ беделді орыс-еуропа ғалымдары да ... ... ... ... ... атап көрсеткен болатын. Атап айтқанда, ХІХ ғ. атақты орыс тарихшысы Н.И. ... ... ... ... ... ... ... мұсылман дінін тұтынды" - деп жазады.Батыс тарихнамасында орта ғасырлық қыпшақтар таза көшпелі халықтар ... ... ... А.Ю. ... мен Б.Д. ... ең ... рет қарсы пікір айта отырып, егіншілікпен айналысатын аудандармен шекаралас жерлерді мекен еткен қыпшақтар бірте-бірте отырықшылыққа өте бастады деп атап өткен еді. ... ... ... мен ... күн ... түргештердің, оғыздар мен қарлұқтардың және т.б. көшпелі халықтардың ІХ-ХІ ғғ. жаппай отырықшылыққа өткені белгілі. Бұл процесс түріктермен көршілес соғдылықтар мен ... ... ... ... алап ... болатын. Кеңес даласын археологиялық және этнографиялық жағынан зерттеген Г.В. Григорьев те ... ... ... Атап ... ол: ... алғанда таза көшпенділер болмайды; барлық көшпенді халықтар белгілі дәрежеде егіншілікпен де айналысады", - деп жазса, УІ-ХІІ ғғ. Орхон-Енисей түріктерінің тарихын ... ... Біз таза ... ... ... ... ... және аңшылықпен де айналысып отырған...Біз, көшпенділердің кедейленіп кеткен бөлігі жатақтарға айналып отырғанын тарихтан жақсы білеміз, - деп көрсетеді. ... ... ... ... Қашқари: "басқа жерге көшпейтіндер мен соғысқа қатыспайтындар" қоныстанған барлық аймақтарда, ерте орта ... ... ... қалалар болғанын ескеру керек, бұл қалалардың халқы археологиялық деректерге сенсек, көшпенділер болмаған.Қыпшақтардың арасында ислам дінінің таралуы жөніндегі мәселеге орала отырып, біз бұл ... тек ... ... арасында ғана емес, сондай-ақ, көшпенділер мен жартылай көшпенділер арасында да кең таралғанын көреміз.Оңтүстік ... мен ... ... ... ... Азияның солтүстік аудандарын мекендеген қыпшақтар өз ескі нанымдарын шыныда да ұзағырақ сақтады. ... ХІІІ ғ. ... ... ... ... бөлігі мұсылманданып үлгерген еді. Бұл кезде батыс қыпшақтардың (половецтер) арасында да ... ... ... топтар болған болуы керек, өйткені оларды орыс жылнамалары "бусурмандар" (яғни мұсылмандар) деп атайды. Исламданудың қарқыны, белгілі дәрежеде ... ... өмір ... ... ... бойы ... ... Хорезммен саяси қарым-қатынастарға байланысты болды. Бірінші болып исламды шонжар өкілдері, хандар, қолбасшылар, жалпы, неғұрлым саналы, рухани жетілген адамдар қабылдады.Осы дәуірде Қожа ... ... және оның ... мектебі көшпелі халықтар арасында ислам дінін таратудағы миссионерлік қызметін табысты түрде жүргізіп, Иассауидің өзі "орта Азияның көшпелі ... ... ... ... ... ие ... еді. ... исламды дәл осы көшпелі оғыз-қыпшақ тайпалары арасында жүргізді. Оғыздар мен ... ... ... ... ... ... ... қабылдау ислам дінін уағыздау қызметінің шарықтау шегі ХІ-ХІІ ғғ. сәйкес келген Қожа ... ... және ... ... бірлестіктердің еңбегін жоққа саю болар еді.Қыпшақтардың ислам дініне өтуі негізінен, көршілес ислам мемлекеттерінің, атап айтқанда Қарахан, Хорезмшах, Селжүк мемлекеттерінің ... ... ... ... ... шектесіп жатқан қыпшақтар алдыңғы қатарлы өркениеттің ықпалынан тыс бола алмады. ... ... ... ... мен ... халықты жаппай мұсылмандыққа өткізгені және өздерінің осы дінге өткенін ... ... ... мың ... құрбандыққа шалғаны туралы мәліметтер осы ойымызды растайды. Қыпшақтар тағдырында ерте орта ғасырлардағы аса ... ... ... ... - ... ... маңызды рөл атқарды. Хорезмды әл - Мукаддаси (Х ғ.) бойынша суреттейді: "Алла ... ... ... пен ... жер берді, дұрыс оқи алу (Құранды ) мен терең парасаттылық силады", "оның тұрғындары білгір, ғұламалығы мен ерекшеленеді, фикхты жақсы біледі, ... және ... ... ... ... ... мен көшпелі қыпшақ даласын бір-біріне қарсы қоюға негіз жоқ: ХІІ-ХІІІ ғғ. Хорезмнің халқы негізінен түркілер болған еді. ... ... ... ... ... ... жүргізілді. Хорезмшах - ануштегіндер гулямдардың (оғыз немесе қыпшақ) ұрпақтары ... ... ХІІІ ғ. ... хорезмшахтардың мұсылмандық билеушілерінің сопылықтың қамқоршылары, дінсіздерге (қарақытайлыр) қарсы күрескерлер ретінде даңқы таралды. Хорезм мен Дешті-Қыпшақ тек ... ... - ... ... және оны ... ... әлемі ретінде ғана бір-біріне қарсы тұрды. Объективті заңдылық бойынша қыпшақтар Хорезмнің мәдени ықпалына барған сайын артыла түсуге тиіс ... Ал ... ... ... ... ... далалықтардың әскери қолдауына зәру еді. Хорезмдіктер өз кезегінде далалықтарға өркениет игіліктерін- білім мен ... ... ... Сөйтіп Хорезм бірте-бірте мұсылмандық қыпшақ мемлекетіне айнала бастады. Сондай-ақ қыпшақтардың оңтүстік ... атап ... ... тобы ХІІ ... - ақ ... ... деп санағаны туралы мәліметтер бар. ХІ-ХІІ ғғ. қыпшақ хандары Қыран (Икран) мен Алып ... ... ... ... ... байланысты дәстүрге сәйкес Қадырхан және Ғайырхан деген мұсылман есімдерін қабылдаған. Алайда, қыпшақтардың ... ... ... ... өз спецификалық ерекшеліктері де болды, өйткені, көшпенділердің арасында бұрынғы ата-баба салт-дәстүрлеріне деген берілгендік ұзақ ... ... ... еді.Сонымен түркілер ислам дінін өз еркімен қабылдаған халықтардың бірі ... В.В. ... ... ... "бұл ... ... ... қарумен таратудан бас тарта отырып, үгіт-насихаттар арқылы үлкен табыстарға қол ... Бұл ... ... түрлері туралы тарихи деректердің мәліметтері өте жұтаң. ... ... ... ислам олардың өмір салтына сәйкес келмейтіндей болып көрінгендігі жөнінде мәліметтер бар. Атап айтқанда, ... ... (724-743 жж.) ... түрік ханына исламды қабылдауды ұсынғанда ол былай деп жауап берген дейді: "Түріктер арасында шаштараз да, етікші де, тігінші де жоқ; егер олар ... ... ... ... орындайтын болса қалай күн көрмекші?". Бұл жауап ханның ... ... ... ... ... ... оның жаңа дінді саяси себептерге байланысты қабылдағысы ... ... ... ... бұл сол ... ... ... көрсетпейтін. Өйткені, жоғарыда айтып кеткендей түріктер бұл дәуірде тек көшпелі мал шарушалағымен ғана айналыспаған, олар қалаларда тұрып, қолөнермен де, сауда-саттықпен де ... ... таза ... тайпалар болып саналған араб - бәдеуилердің ислам дінін белсенді түрде қабылдап, осы дінді басқа халықтар арасында таратудың ең бір ... ... ... біз ... ... ... ... орта ғасырлық қалаларындағы (Х ғасырдан бастап) мұсылмандықтың үстем және мемлекеттік дін ретінде орнығуының ... бірі ... мен ... ... ... ... еді. Түркілер жеріндегі мешіттер жөнінде Максиди (Х ғ.): Таразда мешіт базарлардың ортасында орналасқан, ал Жікилде орталық мешіт базардың ішінде ... деп ... ... мешіттер Барысхан, Бехлу, Атлах, Хамуке, Шелжі сияқты қалаларда да болған. Тараз бен Меркеде Христиандық шіркеулер мешітке айналдырылды. Сондай-ақ Х ғ. ... ... ... ... ... Қазақстан) қаласынан да табылған. Баласағұн қаласынан табылған мешіт пен мұнараның қалдығы бұдан сәл кейінірек ... ... ... пен ... ... билік пен өкіметтің ислам дінін қолданғанын көрсететін белгілер болып табылады. ІХ ғасырдан бастап Орталық Азия ... ... ... ... ғұрпы тарай бастайды. Археолог Б. Нұрмұханбетов 1970 жылы арыс, Бадам, өзендерінің бойындағы Қараспан қорымын қазғанда, бұл қорымдардан алғашқы ІХ ... ... ... ... ... ... ... Х-ХІ ғғ. жататын мұсылмандық жолмен жерленген обалар Құйрық-төбенің маңынан ... ... ғғ. ... ... жерлеудің мұсылмандық рәсімі Қазақстанның Оңтүстігі мен Жетісуда үстемдік алады. Бұл ауданда исламның айтарлықтай дәрежеде таралғанын археологиялық қазбалардан табылған тұрмыс ... да ... ... ХІ ғ. жататын әйел обасынан табылған (Тараздың батыс шегі - Үңгірлісай мекені) қола айнада: "Аллаға сенгендерге еш ... жоқ" ... жазу бар. ... ... ... тас суаттың қабырғасына араб тілінде діни сипаттағы жазу жазылған. Бұл жазу ... суат ... жж. Бір ақ ... әйелдің жарлығымен соғылған. "Бұл суатты әбделмәлік Құтұлықтың қызы Фатима хатун Аллаға жықындаудың ... жүру үшін және оның ... ... үшін салғызды. Алла өзімнің, ата-анамның және барлық мұсылмандардың күнәсін кешсін".Исламның тарауына байланысты архитектурады ақсүйек өкілдерінің есімін ... есте ... ... оба ... мазарлар тұрғызу ерекше маңызға ие болды. Талас жазығының мазарларын ең алғаш зерттегендер қатарына Б.П. Денике, А.Н. Бернштам, М.Е. ... М. ... Л.Б. ... жатады. Кейін, 70-жылдары бұл мазарды зерттеуші қазақстандық ғалым тарихшы Т.М. Сенигова жалғастырды. Осы аталған зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштері - Қарахан, Бабаджи Хатун және Айша бибі мазарлары жан-жақты зерттеле отырып, ... ... ... ... ... ... қайталайтындығы жөнінде айтылады. Сонымен, монғол шапқыншылығына дейінгі дәуірде Орта Азия мемлекеттерінде ислам ықпалды күш ... ... тағы бір ... - ... ... ... ... вакуфтық (жеке жер меншігі) жерлермен қамтамасыз етілді, бұл ... ... ... ... анықтады. Дәстүрлі ислам символдары бар теңгелер шығарылды, мұсылмандық оқу орындары - медреселер ашылды. Х ғ. ... ... мен ... пайда болған медреселер исламды таратудағы күшті бір құрал болған еді. Бартольдтің зерттеулері бойынша медреселер алғаш рет, яғни Х ғ. ... ... ... ... ... ... тек ХІ ғ. ғана ... оқу орындары Батыс Иранда және халифаттың астанасы - Бағдатта ашылады. ХІ-ХІІ ғғ. Сайрамда (Испиджаб) рухани оқу ... - ... және ... - ақ ... ... жөнінде жазба деректерден мәлім. "Халифаттан тыс жерлерде, атап айтқанда, Орта Азияда басқа ислам аймақтарымен салыстырғанда ... ... ... ... ... осымен түсіндірілетін болар", - дейді В.В. Бартольдт [48]. Сонымен, Орталық Азия халықтары арасында УІІІ-ХІІІ ғғ. арасында ислам діні таралып, орнықты. ... ... ... ... ... ... (сауда жолдары,т бейбіт қоныстанушылар және дін уағыздаушылар арқылы) тарайды. Сондай-ақ исламның ... ... діни ... ... қалыптасып, орныққан біз осы дәуірдегі түрік қалаларындағы мешіттердің көптеп ... қаза ... ... ... жерлеу салтының орнығуынан, түрік ақсүйектерінің мәйіті қойылған жерлерге ... ... ... орын ... және бұл ... ... діни ... мәтіндер жазылуынан, мұсылмандық мектептер мен медреселердің ашылуынан т.б. көреміз.Түркі халықтары арасында ислам дінінің таралуын үш ... ... ... ... 751 ж. ... ... кейінгі дәуірдегі исламның тарала бастауы. Бұл кезеңде ислам, негізінен, қарлұқтар ... ... ... еді.
* Орта Азиядағы саманилер билігі дәуіріндегі исламның таралуы. Бұл кезеңде ... ... ... ... ... ... ... арқылы, екіншіден, Мауереннаһр халқының бейбіт қоныстануы арқылы және үшіншіден, сауда жолдары арқылы таралды.
* Қарахандар дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... халықтары арасында жаппай таралуы. Бұл кезеңнің аяғында ... ... ... бөлігінде, яғни қыпшақтардың арасында мұсылман дінін таратуда Қожа Ахмет Иассауи бастаған сопылардың миссионерлік қызметі ... орын ... он төрт ... бұрын, яғни ҮІІ ғ. басында Мұхаммед пайғамбар ... жаңа дін ... ... арабтар Аравия түбегінен кең тарихи сахнаға шықты. Пайғамбардың ізбасарлары, яғни халифтер тұсында олар Пиреней тауларынан Инд өзеніне дейін ... ... ... зор ... көне ... ... жаңа ... өркениет және ұлы империя құрды. Бұл мемлекет Ұлы Македондық Александр заманынан ... ... рет ... пен ... ... ... ... елдері, үнді - Иран және әлемі бірікті. Қасиетті құран мен рухтанған орта ғасырлық ... ... ғғ. ... ... еш қиындықсыз-ақ бағындырды, басқа "варвар" халықтардың жаулаушылықтарын өзгеше, арабтардың жаулап алушылықтыры жаппай қырып-жою, қиратушылықтарымен жүрмеген. Араб ... ... күні ... ескі ... ... орнына жаңа, прогресшіл өркениет орнатқан халықтардың ұлы қоныс аударуының құрамдас бір бөлігі ретінде қарастыру. Халифатқа кірудің оған ... ... ... үшін ... ақ ... болды.Арабтар түркілер жеріне жаулап алу жорықтарын жасаған жоқ, бұл жерлерді басып алу арабтардың жоспарында болмаған. Бұған себеп - ... ... ... ... ... ... ... халық ретінде аты шыққан түркілерді күшпен өзіне бағындыра алмайтынына көзі жеткен еді. Орталық азия ... ... ... ... ... Талас түбіндегі шайқас түркілерге қарсы емес, керісінше түркілер мен бірлесе отырып Қытайға ... ... ... мен Орталық Азияны мекендеген түркілердің өзара қарым-қатынастары бейбіт жақындасу бағытында дамыған. Араб ... ... Азия мен ... мен ... ... үлес ... Араб миссионерлерінің ұрпақтары (қожалар) түркі халықтарының құрамына сіңісе отырып, түркілердің этникалық жағынан қалыптасуында маңызды роль атқарды. Арабтардың енгізген ислам діні ... ... ... ... одан әрі ... қамтамасыз еткен идеологиялық қызметін атқарды. Түрік тайпалары исламды өз еркімен қабылдады. Олардың ... ... ... ... ... ... ... Бұл аймақта ислам көне түрік наным-сенімдерін синтезге ... ... ... ... ... өз бойына сіңіріп алды. Орталық Азия көшпелілердің исламға жаппай өтуі ... ғ. ... ... қарастырып отырған дәуірде орталық Азия халықтарын саудаға деген қатынасы өзгереді. Бұл жағдай бір жағынан исламның саудаға қатынасы мен түсіндірілсе, екінші ... әр ... ... ... ... ... мұсылмандар үшін баж салығын төмендеткен халифаттың ұлы жібек жолы бойы мен сауда керуендерінің еш қауіп-қатерсіз, еркін түрде жүруіне ықпал ... деп ... ... ... да ... ... Орталық Азия халықтарына да араб тілі мен ... ... ... ... мемлекетін ислам дінінің негізін қалаушы Мұхаммед пайғамбардың атымен байланысты. 661 - 750 жж. ... ол ... ... ... 751 ... - Аббастар әулеті басқарды. Мемлекет "халифат" яғни "орынбасар" "пайғамбардың" болды. Араб халифаты сегізінші ғасырдың ортасына қарай Шығыста Қытайдан - ... ... ... ... ... ... алып жатты.Халифаттағы барлық жер әуелде халифтың меншігі болып есептелді. Ол енді ... ... ... ... өзі қызмет атқаратын мерзіміне қарай пайдалануға жер үлесін алып отырды. Халықтан жиналған салықтардың ... ол ... мен ... ... ... келе халиф жердің бір бөлігін шонжарлардың тұрақты иемденуіне берді.Халифатта құлдар еңбегі де кеңінен пайдаланылды. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... тәуелді шаруалар болды. Халиф өз басшыларымен ерекше еңбек сіңірген қызметкерлеріне жер ... ... ... Ол үлес ... деп ... Ихта үшін оның иесі ... ... болды. Омар халиф /634 - 644 жж./ ол иелікті меңгеруге ... Егер бос ... ... ... алып ... ... - жан ... жиналатын жер салығы. Жизья - ислам дініне ... ... ... ... ... ... Мұсылмандар мешіт пен дінбасылардың пайдасына зекет жинап отырды. Харадж ... егін ... ... Ол ... ... үштен бірін құрайтын.Жаулап алынған елдердің тұрғын халқына қару асынуға рұқсат етілмеді. Олар өздерінің киген киімдерімен де ... ... ... болды. Жаулап алушылар мұсылман емес халықтардың бәріне қосымша салықтар салып, өз әскерлерін азық - ... ... ... ... Мұхаммед пайғамбардың өсиетін бұрмалаушылық, әділетсіздікке жол беріле бастауы мемлекеттің әлсіреуіне әкеліп соқты. 1055 жылы Бағдадты ... ... ... ... 1258 жылы араб халифатын монғолдар құлатып тынды. Халифаттың құлауының негізгі себептерінің бірі ... ... ... ... дін ... үшін ... жауынгерден жеке өз басының пайдасын ғана ойлаушы ... ... ... ... жасауға болады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
ДЕРЕКТЕР:1 Ибн - Хосров. Сафар - Намэ // ... по ... ... ... / Под. ред. Н.П. ... и С.Д. ... - М., 1963 - С. - 238 - 239. 2 Ибн - ... Житие посланника божьего // Хрестоматия, 1949 Т. - І. - С. 247 - 250.
3 ... - ... ... Ал - ... ... ... // М.А. Медиников. Палестина от завоевания ее Арабами . . . - СПб., 1897. - С. - 115 - 120.5 ... - ... ... о ... Везира ХІ столетия Низам аль- Мулька. - М. - Л., 1949. - С . 375 - 380.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Араб халифаты, араб халифатының құрылуы61 бет
Исламдағы құқықтық мектептердің қалыптасуы62 бет
Н.А.Баскаков классификациясы. В.В.Радлов және түркология6 бет
Қазақ халқы: құрылуы, этнонимнің шығуы, территориясы және этникалық құрамы6 бет
Қазақ хандығы құрылуы мен нығаюы7 бет
Қазақ хандығы құрылуының алғышарттары12 бет
Қазақ хандығының құрылуына алғышарттар27 бет
"Халықаралық тасымалдарды рәсімдеу шарттары"3 бет
"Экономикалық жүйенің дамуы үшін қажетті алғы шарттар мен жағдайлар."4 бет
"Қайрақ" ЖШС шарттарындағы абердин ангус тұқымды малдардың сипаттамасы39 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь