Қожа Ахмет Яссауидың сопылық дүниетанымындағы этикалық мәселелер

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2
I. «Диуани Хикмет» еңбегінің мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

1.1 Шығармадағы даналық ойлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.2 Хикметтің идеялық мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9


II. Алғашқы бастама мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11

2.1 Адам сенімі мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
2.2 Ақиқатқа жету жолдары жайындағы түсініктер ... ... ... ... ... ...20
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
Пайдаланылған әдебиет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
Кіріспе
Түркі халықтарының орта ғасыр кезінде біржола араб жазуына көшуі өмірге көптеген ғылыми дүниелерді алып келді. Сонымен қатар бұл кез шығыс әлемінде суфизм ағымының әсері күшейіп, бірте-бірте қанатын кең жайып, дами бастаған кезі еді. Мұсылмандар үшін де аса жауапты уақыт болатын. Осы шақта елдің бірлігін, халықтың татулығын, адамгершілік пен имандылықты, Алла Тағалаға адалдықты көксеген, соны ту етіп, өз шығармаларына арқау еткен ақын-шайырлар тобы тарих сахнасына шыкты, соның бірін айтсақ Қожа Ахмет Йассауи.
Тақырыптың өзектілігі :
Қазақ жеріне ислам діні сопылық ілімді уағыздаған дәруіштер сұхбаты арқылы енді. Олар халық дүниетанымындағы құндылығын арттыра түсетін сопылық ілімді дамытқаны үшін әулиеге баланды. Сондықтан олардың қабірінің басына тұрғызылған кесенелер тәубе ететін киелі орын ретінде танылды. Түбі бір түркі халықтарының барлығы қазіргі күннің өзінде зиярат жасайтын қасиетті орын ретінде санайды. Соның ішінде даналық хикметтері арқылы халық сеніміне иман ұялатқан Ахмет Йасауи ілімнің орны ерекше. Ахмет Йасауи ілімінің маңызы мен негізгі мақсатын, даму ерекшелігін танып білу үшін ең алдымен түркі халықтарының ежелгі салт дәстүрлері мен діни сеніміне назар аударғанымыз жөн.
Теологтардың пайымдауынша, сопылық - не нәрсені де «әділдік», «ұят» және «сұлулық» өлшемімен бағалайтын ойлау жүйесі, Исламның қайнарынан бастау алатын рухани құндылық, Ислам дінінің дүниетанымдық, ахлақтық – этикалық, эзотерикалық қырлары көрініс беретін, адамның өзін-өзі тануы мен рухани адамгершіліктің кемелденуіне мүмкіндік беретін ілім, діни қозғалыс. Құран-хадисті ең жоғары дәрежеде тәпсірлеу. Сопылықты уағыздайтын тәлім - тасаууф. Ол тәңіртануды, адамзаттың этика – эстетикалық құндылықтарын терең түсіндіретін, рухани, ішкі дүниенің талаптарына жауап беретін білім ретінде қалыптасып, танылған. [1].
Тақырыптың мақсаты
1. Ахмет Йассауидің діни ойларымен танысу.
2. Ислам жолын уағыздаушы тарихи тұлға екенін білу.
Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. Газета Инфо-Цес 1991-2011
2. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. А., 1991.189-б.
3. Ислам Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1
4. Мұсылман күнтізбесі: 2002 жыл. Құрастырған С. Қанатбайұлы.- Алматы: «Жылнама»
5. Йассауи Қ. А Диунаи хикмет. Алматы, 1993. 17-б.
6. Бұл да сонда 45- б.
7. Бұл да сонда 121- б.
8. Ж. Алтай, Қасабек, Қ. Мұхамбетәли, 1999 «Жеті жарғы» ЖАҚ, 1999
9. Мец А. « Мусульманский ренесанс» М.,1973, с 247.
10. Мыңжан Н. Қазақтың қысқаша тарихы. - Алматы: Жалын, 1994. -400 б. /375-376/.
11. Абуов А. Ақиқат жаршысы. -Түркістан: А.Йассауи атындағы ХҚТУ, 2000. -144 б. /87/.
        
        Жоспар
Кіріспе.............................................................................................2
I. еңбегінің мәні.................................................4
1.1 Шығармадағы даналық ойлар..................................................7
1.2 Хикметтің идеялық мазмұны......................................................9
II. Алғашқы бастама мәселесі.............................................11
2.1 Адам сенімі ... ... жету ... ... ... ... халықтарының орта ғасыр кезінде біржола араб жазуына көшуі өмірге көптеген ғылыми дүниелерді алып келді. Сонымен қатар бұл кез шығыс әлемінде ... ... ... ... ... ... кең ... дами бастаған кезі еді. Мұсылмандар үшін де аса жауапты уақыт болатын. Осы шақта елдің бірлігін, халықтың татулығын, ... пен ... Алла ... ... ... соны ту етіп, өз шығармаларына арқау еткен ақын-шайырлар тобы тарих ... ... ... ... айтсақ Қожа Ахмет Йассауи.
Тақырыптың өзектілігі :
Қазақ ... ... діні ... ... ... ... ... арқылы енді. Олар халық дүниетанымындағы құндылығын арттыра түсетін сопылық ілімді дамытқаны үшін әулиеге баланды. ... ... ... басына тұрғызылған кесенелер тәубе ететін киелі орын ретінде танылды. Түбі бір ... ... ... ... ... өзінде зиярат жасайтын қасиетті орын ретінде санайды. Соның ішінде даналық хикметтері арқылы ... ... иман ... ... ... ... орны ... Ахмет Йасауи ілімінің маңызы мен негізгі мақсатын, даму ерекшелігін танып білу үшін ең алдымен ... ... ... салт ... мен діни сеніміне назар аударғанымыз жөн.
Теологтардың пайымдауынша, сопылық - не нәрсені де , және ... ... ... ... Исламның қайнарынан бастау алатын рухани құндылық, Ислам дінінің дүниетанымдық, ахлақтық - этикалық, эзотерикалық ... ... ... ... ... ... мен рухани адамгершіліктің кемелденуіне мүмкіндік беретін ілім, діни қозғалыс. Құран-хадисті ең жоғары дәрежеде ... ... ... ... - ... Ол тәңіртануды, адамзаттың этика - эстетикалық құндылықтарын терең түсіндіретін, рухани, ішкі ... ... ... ... ... ... қалыптасып, танылған. [1].
Тақырыптың мақсаты
* Ахмет Йассауидің діни ойларымен танысу.
* Ислам жолын уағыздаушы тарихи тұлға екенін ... ... ... ... ойын ...
* идеялық мазмұнын ашу
* Көркемдік ерекшелігін көрсету
Тақырыптың зерттелу деңгейі:
Сопылық жайында көптеген ғалымдар өз зерттеулері мен пікірлерінде өз ... айта ... ... тоқтала кетсек:
Орыстың ғалымы И.М.Петрушевскийдің айтуынша, ағылшын шығыстанушысы Р.Николсон ХІ ғасырға дейінгі жазба материалдардан тасаууф яғни, сопылық сөзінің жетпіс сегіз ... ... ... Саид ... деген.
Абу Мухаммед әл-Жаририй (һ.311 туылған): ,-дейді. Абу Бакр әл-Каттаний (322х) : ,-деген.
Жағфар әл-Хулдий (840х): .
Бишр бин әл-Харис: ... ... - ... ... ... Абу Хафс ... (ө. ж. м. 883) ... - толығымен әдеп (этика)"; Абу әл Хусайн ан-Нури (ө. ж. м. 907) "Сопылық - ... ... мен ... тәрк ету" ... ... Дж.Тримингэм еңбегінде ХІІ-ХІІІ ғасырларда шығу тегі, діни дәстүрлері мен әдіс-тәсілдері жағынан бір-бірінен ... ... ... ... ... ... ... түркі дүниесінің ұлы ойшылы Ахмет Ясауи құрған Ясауийа тариқаты да өзіндік орын алған.
I. еңбегінің мәні
Оның бүгінгі ... ... ... ... -- ... жинақ). Бұл шығарма алғаш рет 1878 ж. жеке кітап болып басылып ... ... ... ол ... ... ... қалаларында бірнеше қайыра басылады. Соның бірі 1901 ж. Қазанда Тыныштықұлының қазақтарға арнап шығарған нұсқасы болатын.Төрт тармақты өлеңмен жазылған бұл шығармасында ақын ... бала ... ... ... келгенге дейін өмір жолын баяндайды, тіршілікте тартқан азабын, ... ... ... бұхара халыққа үстемдік жүргізуші хандардың, бектердің, қазылардың жіберген кемшіліктерін, жасаған қиянаттарын ... бұл ... ... ... ... ... ... ішінде қазақ халқына, ертедегі мәдениетіне, әдебиетіне, тарихына, этнографиясына, экономикасына қатысты бағалы деректер ... ... ... хикметтің түпнұсқасы сақталмаған. Бізге жеткені XV-XVI ғасырдағы көшірмелері ғана. Оның көшірмелері өте көп.
Ахмет Йассауи ... ... ең ... ... ... ... ... табылады. Мұнда 149 хикмет берілген. Соның 109 хикметі Йассауидің өзінікі екені даусыз. Қалғандары шәкірттері тарапынан ... ... еніп ... жыр жолдары болса керек [2]. Көптеген түркі халықтары аудармасыз-ақ қиналмай оқи алады. Ислам ... ... бар ... тілі өте ... Оны ... ... тереңірек үңілген адам Ахмет жырларының қыпшақ тілдерінде өте жақын ... ... ... ... ... Қожа Ахмет Йассауи аталып, басына 14 ғ. ... ... ... ... ... сағана орнаттырады.Жалпы дәстүрлі түркілік сопылық рух пен Қожа Ахмет Йассауи дүниетанымы, оның ... мәні мен ... ... ... ... ... ... сияқты мұраларынан көрінеді. Қожа Ахмет Йассауи сопылық ілімінің, дүниетанымы мен философиясының негізін моральдық-этикалық және сопылық ... деп ... ... ... ... ... ұғымы адамның адамгершілік ахлақи мәртебесіне және "инсани камил" ... жету ... ... Қожа Ахмет Йассауидың дүниетанымдық тұжырымдамасының теория негізін шариат пен мағрифат құраса, ал тәжірибелік негізін тариқат белгілейді. Қожа ... ... мәні - ... ... ... арқылы "Хақты тануы". Бұл жолдың алғашқы мақамы (басқышы) - "тәуба", соңғысы "құлдық" (убудийат, абд). Бұл ... адам ... - мен" ... ... ... сырына көзі жеткенде, өзінің адамдық парызы - "Алла мен адамның және адам мен қоғамның" арасында ... - жол" болу ... ... [3]. ... хикметтерінің мәні, философиясының өзегі - адам. Адам "кемелдікке" жетуі үшін ... ... ... ... Бұл білімнің қайнары - хикмет. Хикметтерде адам жаратылысы - ... ... ... ... көркемдігі жағынан ең жоғарғы кейіпте жаратылған болмыс екендігі айқын көрсетілген. Қожа ... ... ... ... ... Құранда айтылғандай - су мен топыраққа телінеді. "Асылың білсең су уа кил ... және ... ... ... йа" - ... ол. ... ... "топырақ" - адамның жаратылыс табиғаты, парасаттылық пен қарапайымдылық. Ал, нәпсіқұмарлық, менмендік, өркөкіректік - ... ... ... қасиеттер. Қожа Ахмет Йассауидың кейбір хикметтерінде өзінің бүкіл болмысымен топыраққа айналғандығын білдіретін символдық ұғымдар қолданылады: "Басым топырақ, өзім топырақ, тәнім ... ... ... ма екем деп - ... ... Бұл ... мағынада "уисал" (Хаққа қауышу) мақамын білдіреді. Топырақ болу, нәпсіден арылу - Хаққа қауышудың бірінші шарты. Осыдан ... адам ... ... ... ... ... ұласып, өзінің Хаққа бастар "жол" екендігінің мәніне қанығады. "Топырақ болғыл әлем сені ... ... ... ... ... саяды. Өйткені сопылық атауда әулиелер мен пірлердің қабірін де "топырақ" ... Қожа ... ... ... ... - даңғыл жол, өйткені ол - халқына жақсы мен жаманның, ақиқат пен ... ... ... жөн ... Алла ... ... көрінісі болып табылатын дана тұлға.
14 хикмет
Құдауанда, мені салғай өз жолыңа
Дем біткенше арып-ашып жүрдім міне.
Бәле-жала толып, ... ... ... ... ... ... боқ ... итше жорттым,
Іздеп оны артынан күн-түн қудым.
Әмірін тұтпай хақ жолына көзім жұмдым,
Қайда барам, иә достар қайтем міне?
Нәпсі шайтан тұтқын ... адам ... несі қиын оң мен ... дариға, қасірет шегіп барам міне.
Дүние жоқ мендей бір сұм мен бәле,
Болмады риза құдай мен халық және.
Енді болды ... ... ... ... неге ... ... міне?
Құрметтеген ғазиз жанды білмедім мен
Ашық көңіл әзірсің деп тұрмадым мен
Қара жүзім құдіретіңе бұрмадым ... не ... да ... ... жоқ ... салсам күнәмызға
Тәубе қылып қашып келдім панаңызға
Рахмет етіп назарың сал Қожа Ахметке,
Не қылсаң да мен сорлы келдім міне [4].
деп ... ... оның ... ... ... Яғни анықтай қарағанда онда Аллаға деген жалбарынышы мен тәубелік сөздері осының дәлелі болса керек. Жалпы жоғарыда айтып ... Қожа ... ... ... пен ... ... қалаушы. ғылым ретінде пәндік пайымдауға арналған бұл жұмыста ғұламаның ... ... ... ... қиял ... ... отыра, зейінімізді ақын қисынына, ой түйініне аударамыз. Сондықтан ... ... ақыл ... ой ... қарама-қайшылықтың күресі мен бірлігінен туатын дамуды, осы дамудың қағидасы - оралым ... ... ... ... ... ... ... қарастырамыз.
1. деп баян еттім хикмет айтып,
2. ... дүр мен ... ...
3. ... ... қайғы шегіп, қандар жұтып,
4. Мен сөзін аштым [5].
деп, Даналық ... ... ... асыл ... игеруге үндейді. Ақиқатқа деген махаббатымен шәкірт діліндегі екінші өмірін бастайды. Өзінің сүйікті үмбетіне, шәкірттеріне сөз асылын, ой ... ... сүю ... мен ... ... табыну күпірлігін сезіну қайғысымен суарылған, шыңдалған дүр мен гауhар шашу шашады. Жетімдердің, ғаріп- пақырларын рухани жебеушісі ретіндегі өмірін бастайды. ... ... ... ақыл ... ойды ... ... арналған сияқты. Алғашқы хикметте шындыққа жетелер үштаған мұраттың бастау алар көзі ашылып, Ұлы Ақиқатқа бастайды.
1.1 ... ... ... ... ... ... Баяндаушы ақиқат сырын шығармаға сыйғызған. Шығарма- Даналық кітабы. Ақиқат жайлы ғылым- Даналық. Шығармадығы ... ... өз ... ... ғылым ретінде игеру үшін ақылдың қисындарының, ой түйіндерінің, сезім оралымдарының жүйесін іздейміз. Ғұлама даналықты ... ... ... ... сыйғызған. Бұл құрылымдық жүйеде атаулар ақиқаттан туады. Атаулардан ой құралады, ой жиынтығы ... одан әрі ... ... кете ... ... ... ... ақыл қисынынан туған түйінді ой бар. Осы түйіндердің ара қатынасы шығарманың құрылымдық жүйесі болып ... ... ... ... ... ойды соңғы сөйлемдермен айтқан. Бұл ой түйіндері шариғат, ғашықтық, күпірлік. Бұл негізі- үш желілік ой. Ғалымның бірінші хикметтің ... ... ... ойы сыйғызылған. Осы хикметтің әр шумағына зер ... ... ... мақамын аңғарамыз. Шумақтардағы түйіндерден жалпыға хикаятқа баруға да болады. Шығармадағы ұлылы-кішілі ой түйіндерінің ... бір ... ... сыры неде ... ішкі ... ... ... сыртқы көзге көрінер байланыс- қайталану. Мысалы есімдігінің қайталануы хикмет ... ... ... ... ... осы ... ішкі мәні сопылық үрдістегі белгілі ұстын. Осы ұстын- ақиқатқа жету әдісінің мәні де, сыры да, деп әйгілеп, есімдік ... ... ... кейде өздік етіс түрінде қолданылып, ғұлама Мені ретінде де, шәкірт Мені ретінде де ... ... ... отырады. Яғни, бүкіл шығарманы көктей өтіп, тұтастығын сақтаушы, сонымен қатар жеке адамның Мені ұстаздың немесе ... ... ... ... ... ... жасымды төгіп жалбарындым мен.
Кітап сөзін құлаққа ілмедім мен,
Қиямет күні шерменде қылма [6].
Деген Қожа Ахмет Йассауи құдайға мінәжатын үнемі бірінші ... ... Ақын ... ... әр ... ... ... мінәжат, ғибадатын айтып, соны жанын шабақтаған құдай алдындағы күпірлігін, ғаріптігін сезінумен құдай шапағатынан ләззат алады. сөзінің қайталануы ... ... ... ... ... Алла - ұлы ... Мен - мөлтек ғалам. Мен ұлы ғаламның бөлшегімін, ... ... Ұлы ... ... ... ... ... тану арқылы жетемін.Ұлы ғаламнан бастау алған әрбір мөлтек ғаламның- әрбір меннің күш-қуаты құмарлық пен қорқыныштың күресінен пайда ... ... ... мені әр деңгейден жаңа сапалық өзгеріспен көрініс береді. Алғашқы деңгейде ақиқатқа ұмтылысымен ... ... ... ақиқатқа жетіп , қайтадан жаңа алғашқыдан жоғары Мені туады.
Өзін білгені- Хақты ... ... ... ... ... ... Алла- Тағаланың мейіріне арналған мінәжатында адамның өзін-өзі тануының маңызын нақты айтады. Бұл ... ... ... үндеседі.
Шығарманың тілдік лексикасы, әсіресе, лексикогеографиялық ерекшеліктері, этносипаттары тілінің қыпшақ диалектісіне жақындығын байқатады. Кітаптан Орта Азиялық ... ... ... ... ... мен ... гүлдерінен гөрі сайын даладағы қызғалдық пен қымыздың иісі аңқиды.Отырықшы тайпалардың кәсіби тілінен гөрі, көшпелі жұрттың тұрмысына тән сөздер ... ... ... , , , , , , ... ... , , , , тағы басқа көптеген сөздер тек мағыналық жағынан ғана ... ... ... ... ... мен ... ... да қазіргі қазақ тіліне ұқсайды. Белгілі ғалым М. Орынбековтың пікірінше, Қожа Ахмет Йассауи жазған , яғни ... ... ... үшін ... зор ... Оның ішінде автор бала кезінен бастап тартқан азабын қарапайым түсінікті тілде жазып шыққан. Бұқара зорлық үстемдік жасаған хандарды, бектерді, қазыларды ... ... бұл ... ... жырлайды[8].
1.2 Хикметтің идеялық мазмұны
1. - ислам діні қағидаларын, шарттарын тақуалықпен мүлтіксіз орындау.
2. - дін ғұламаларына шәкірт ... ... ... ... ... бас тарту. Аллаға деген сүйіспеншлікті арттыра түсу. ... ... ... ... аңғартады.
3. - негізінен дін долын танып білу сатысы. ... ... ... ... екенін танып -білу.
4. - Аллаға жақындап, оны танып білудің ең жоғарғы басқышы.
Ахмет Йассауи деген пікірді айтады.
Жырды ұзақ ... бойы ... Е.Э. ... Ол бұл ... ... ... ... түркі поэзиясымен дәстүрлі байланысы бар екенін дәлелдей келіп, айтқан ... ... ... ... ... ... орта ... көшпелі тайпалардың дүниетаным мүмкіндігін ескере отырып, исламның кейбір қағидаларын Жұмақ пен Тозақтың айтысы түрінде ... ... ... ... ... ұйқас та бар. Қазақтың қара өлең ұйқасы да бар. Өлеңдеріндегі бейнелі сөздер, ұтымды теңеулер жиі ұшырасады. Мысалы: , , , >, , ... ... сөз ... ... ... ... Адамның өз бойындағы ізгі адамгершілік қасиеттерді ұдайы жетілдіріп отыруы немесе бүкіл адамгершілік қасиеттерінен жұрдай болуы сол кісінің ... ... ... ... ... қанатты, ғибратты, діни өсиет-насихатқа толы сөздері.













II. Алғашқы бастама мәселесі.
Сопылық біртұтас дүниетанымдық бағыт емес еді. Ол ... ... өмір ... ... ... сай ... ... туындайды. Демек, мистикалық толғаныстың әдіс тәсілдері игерілетін, практикалық қолданбалы қағида. Әйтсе де, сопылыққа жекелеген діни мистицизмнің бұрыннан бар ... ... ... ... оның ... ықыласы, табиғаттағы адамның орны жайлы ұғымдар сияқты) ережелері де болды. Сопылықта ... ... ... ... еді. Ол үш ... - ... аттар(архетиптер) және феноменалдық дүние) - көрініс берді. Абсолют бұл ... ... ... ... ... болса құдайдың көлеңкесі, ал олардың арасында атаулар (пайғамбарлар) тұр. Олар - абсолюттік пен көзге көрінетін ... ... ... жалғастырушы. Бұл құдайдың модусы мен атрибутын білдіретін теологиялық категория болуымен қатар, құдай идеясының өмір ... ... ... ұғым ... ... Осы ... жаңа платонизм ықпалы көрінеді. Ол бойынша идеялардың көрініс беру нысаны олардың да өзі одан гөрі ... тағы ... ... ... ... идеясына дейін кете береді. Сонымен адамгершілік ешқандай жерде реалды өмір сүрмейді, ... де, бір ... ... ол ... ... ... белгілі бір көлемде қатысады. Бұдан келіп шығары, құдіретті атаулар ... ... ... ... ал ... дүние дегеніміз біздің нақты өмірімізде құдайдың бар екендігі көрінеді. Демек, ақиқат, абсолютті болмысты тек ... ... ... бәрін сол жаратқан. Қағида Платон Проклден келді. Құдіретті болмысқа қарағанда әлемдегі тіршілік атаулы содан жаратылып, ... ... ... Осы бойынша үштігінде:
1) алғашқыда тұтас болмыс өз бойында болған;
2) одан соң өз шегінен шығады;
3) ақыр соңында ... ... ... ... ... жетілген адам жүзеге асырады. Ол - құдай жаратуының нәтижесі, оның шығар шыңы және аяқталуы. Ол өз ... ... ... ... оның ... алып жүреді. Сондықтан адам универсумының, әлемнің нағыз жетілген болмысы болып табылады. Ал басқа болмыстардың барлығы- ... ... ... мен ... бірі. Адам өз бойына құдай құдай құдіретінің барлық формаларын сіңірген, оның бойына барлық мәнділіктері, әлем шындығының ... ... ... әлем - ... (алем-и-акбар) болса, ал адам микрокосм (алем-и-асгар). Осы адамға бүкіл болмыстың өлшемі болуға мүмкіндік береді, ол жай ... да ... Адам ... мен әлем ... ... өз ... құдайлық және жаратылыстық бастауларды үйлестіреді. Бұл ғарыштық және феноменалдықтың тұтастығын қалыптастырады. Болмыстың тұтастығы жайлы идея - ... ... - ... ... ... себебі. Ол мәңгі, Сонымен қатар ұдайы қозғалыста, әр түрлі нысандарда көрініс береді.
Сопылықтың тану теориясында шындықты мистикалық меңгеру басты орын ... ... ... ... ... ... өйткені ол мәңгі, ал өткінші дүниенің ауқымы мәңгілікке жетпейді. Сопы ойшылдары рационалды білімнің құнын жоққа шығармады, бірақ, сонымен ... оның ... ... атап ... ... үшін таным мәні дін ауқымымен шектеледі. Олар үшін бастысы - құдай және адам дегеніміз не? Құдайды түсіну мүмкін бе, адам ... ... ... ... алу керек?
Бұл жерде сопылар діни сана үшін түбірлі шешуге тиісті ... Алла ... ... ... ... өз бетінше шешуге ұмтылды. Қадисшілер мұсылмандарды дін жолына ... мен ... ... ... сай ... Ал ... ... пайғамбар сөздерінен олардың жеке бастарының көзқарастары мен ой шабыттарына неғұрлым үндес жасырын мән іздеді. Сонымен, теологтар білімі құдай заңдарын білу ... да, ... ... ... ... ұмтылды.
Сондықтан да рационалды білім тек мистикалық тәжірибемен келетін ақиқатты тікелей түйсінумен салыстырғанда толымсыз. Бұл түйсіну, әсерлену әрқашан ... жеке ... тән. ... мұнда да жалпы алғанда мистицимге тән кейбір ортақ белгілері бар. Ақиқатты танудың туу сәтінің өзі күтпеген жерден, аяқ ... ... ... ... ... ... ... жалынмен сипаттайды. Сондықтан да танымдағы басты орын интуицияға, түйсікке ... Ол жарқ етіп ... ... ... ... білімнің сипаттамасы.
Бұл жердегі диалектиканың мәні мынада: ... - ... ... ... ... ... ... табылады. Ол жолда ұстаздық берген белгілі бір білімді игеру, аскеттік, тақуалық ... ... ... ... ... ... ... жүйесін меңгеру, тағы басқалар. Сонымен, көз ашудың тікелейлігіне табан тіреген мистиктер ылғи да дайындықта болу ... ... ... сәт ... ... тән. ... тәжірибе, практика, эксперимент, логикалық қорытынды басты мәнге ие. Ақиқатқа жету, жан сарайының ... ... ұзақ ... ... ... жұмыстың нәтижесі болып табылады, сондықтан да шұғыл шабыт бірнеше күн саналы жұмыс істегесін ғана ... сөзі ... ... ... Егер ... ақиқат іздеу, интуитивтік шындыққа жетуге дайындық ерекшелігін қарастырсақ, ол тек >, ... Ал сопы тек ... ішкі ... көз салады. Бұл қозғалыстың өзіндік айналымын құрайды. Сопылық таным теориясында:
1) субьектіден жалпылыққа, субстанцияға;
2) адам өзін-өзі тануынан құдайды ...
3) ... ... ... ... оралу жүреді.
Сопы - ақындардың айтуынша, құдай мейірімің белгілерін өз жүрегінде ... ... ... ... Адам ... тану ... ... көрнекті, өзіндік мәнін жояды, оның орнына өзіндік, нақты ақиқат менін табады. Жер қауашағынан ... ... ол ... алып ... ... оның ... ... өзегі, микрокосм жасырынған. Адам бойындағы құдайлық менге құмарлықтар, жоққа сену қоғамдағы басым мінез-құлық, ресми құрылымдар ... ... Адам ... ... түлегеніндей өз бойындағы таңылған нәрсенің бәрәнен арылуы керек.
Феноменалдық МЕН-нің өлуімен объект-субъектіге бөлінбейтін нақты білімге жол ашылады, болмыс бірлігі ақиқаты ... ... ... ... ... пен қиял ... тебіреніс итермелейді. Қиял сүйген жүректе туындайды. Жүрек құдайшылықтың мекені болуымен ... бір ... ... ... ... бір мүшесі. Сопы символикасында жүрек маңызды орын алады. Ол - құдай сәулесі түсірілетін айна, бірақ ондағы ... ... көру үшін бұл ... жалтырату керек. Ақиқатты танушы адамның барлық күш-жігері осы жалтыратуға, бұдырларды жоюға яки, моральдық жетілуге бағытталған. Сопы үшін ... ... ... сондықтан сенім ақиқат таным үшін қажет. Әлем құрылымының ... ... ... ... ... Оны жан ... жету және ... арылу құралы ретінде тек қана сенім түсіндіре ... ... ... ... абсолюттік болмысына, шексіз махаббатқа негізделгенде ғана құтқарушы болады. ... ... тән ... - құдайды сүю идеясы толық дамыған. Ал құранда және суннада бұл идея дамымаған, ... онда ең ... - ... құдайға бағыну мен көндігу. Барлық сопы ақындары ... ... - ... ... ... ... ал ақын - ғашыққа ұқсатылады. Осыдан гректің философия - сөзінің ... ... ... ... ... меңзеу - ең бірінші дамыған бағыт мұның себебі тікелей тану мүмкін емес, оның орнында ... бір ... болу ... Ал әйел ... ... ... Ер адам әйел ... меңзей қарайды. Бұл жерде объекті мен субъектінің айырмашылығы көзге ұрарлық. Оны ... ... әр ... ... Егер адам ... ... ... көрсе, онда ол пассивті, енжар. Өз бойындағы құдайды ... ... ... ... ... өйткені әйелді еркектен жаратқан. Ал құдайды туындайтын жағдайлардың көмегінсіз танып, енжарлыққа ұрыну және құдайға делдалсыз бет бұру оптималды болып ... Бұл ... ... ... ... ... ... адамдарды көтерді, дәріптеді. Мұсылмандық бойынша құдайдан басқа ешкімді мадақтауға болмайды және ол ... ... ... ... ... ... процесі масаюға ұқсас, ол экстаз ләззат күйінде, ақылдан айырылуға әкеледі. ... ... ... мәні сүйіспеншілікке шақыруға бағытталады. Өйткені, тек жеке сезінуде ғана ақиқат ашылады, көрегендік тәжірибе арқылы ғана пайда болады. Таным жан және тән ... ... ... ... ... ...
Құдай жолын түсіну барлық адамдардың қолынан келе берсейді. Бұл Алланың қалауымен таңдаулы адамдарға ғана тиісті болады. Бұл діни ... ... ... ... ... ... адамдар мен қарапайым адамдардың ажыратылуына әкеліп соғады. Экзотеристік пен экзотеристік білімнің болуы сопыларға діни нанымның жеке басты түсінігін сақтап қалуға ... ... ... ... ... ... Ал ерекше адамдар маңызды ілімді меңгереді. Ақиқатты түсінуді ауызша сөзбен жеткізу мүмкін емес, ол - құпия. Әркімде өз ... бар, ... да ... ... ... - жоғары даналық белгісі. Үнсіздікте ақиқатты жақсы түсінуге болады, ... . ... ... ... ... - ... ... символдар мен белгілер тілі. Нақыл өсиет сөздер, астарлы сөздер, метафоралар қажет. Адамдық МЕН мен ғарыштық МЕН-нің ара қатысы ... пен ... ... ...
Йассауидің басты көздеген мақсаты - құдаймен табысу, оның бейнесін көру. Құдайды тану сопылар үшін бүкіл өмірінің мәні ... ... ... ... ... .
Йассауи суфизмнің ең биік шыңы - оның пайғамбар жасына келгенде, менің пайғамбардан артық өмір ... ... емес деп жер ... ... жеке ... ... өмірін өткізуі еді. Ол Мұхамедті жаратылыстан тыс адам ретінде көрсетіп, оны құдай қатарына қосты>>.[9]
Суфизмдегі негізгі доктрина құдайды мистикалық сүю ... ... ... ... сүю ... ... ...
жан -жүйесінің азап шегуімен кездесуге құлшынысымен құдаймен табысуға ... , ... ... ... ... ... ... К. Тәжікова.
Ахмет Йассауи адам мен қоғам мәселелеріне де назар аударып, ... ... ... ... бар ұсыныс беруге әрекет жасайды. Оның дүниетанымында этикалық ойлар да басым. Йассауидің этикалық көзқарастары ... және оны тану ... ... ... ... Мораль сопыларның құдайды тану жолындағы негізгі талаптарынан туындайды. Адамгершілік тазалығы мен моральдық жағынан жетілгендікті Йассауи оппозициялық суфизм ... ... ... Ол адам ... кездесетін даңққұмар, күншілдік, екіжүзділік, надандық, кекшілдік, алдау сияқты жаман әдеттердің болатынын өкінішпен айтады. Йассауи іліміндегі адамгершілік ... дін ... ... ... пен ... істер сияқты моральдық сипаттары оның құдайға сенуіне байланысты ... , ... ... ... ... ол ... ... кемшілік жоюға, игілікті іс істеуге шақырған адам адасуы, әділетсіздік және жамандық жасауы мүмкін емес. Ол өзінің Жолын қуушыларды өзін-өзі ... ... ... ... ... ... туралы ойдан аулақ ұстайды. Оның саяси және әлеуметтік көзқарастарының негізінде де этикалық бастау жатыр. Түйіндеп айтар болсақ, А. Йассауидың > ... ... ... ... болған Ахмет Иүгнекидің негізгі шығармасы , Сүлеймен Бақырғанидың >, атты өлең ... ... ... ... ... діни ... мазмұнда қалыптасқандықтан бұл дүниенің алдамшы екендігіне Йасса ... ... ... ... ... деңгейлері исламның космогониялық ұғымдарымен біте қайнасып жатыр. Өмірдің мағынасы Аллаға, хаққа жалбарынып, құлшылық ету, күнәдан тазару. Жаратқанға деген ... - ішке ... ... нұр. ... тіл мен ... қажет екенін және оның ерекше қасиет екенін мойындайды. Йассауи тіл құдіретін Аллаға мінәжат етуге жұмсауға ... ... ... күні Алла Тағала алдында есеп- қисап берудің таптырмас құралы деп есептейді. ... ... өз ... жүзеге асыратын екіжүзді ишан молдаларды, дем салып, үшкіріп, тұмар жазып беріп, дүмше молдалыққа бой ұрып ... ... дін ... ... - ... баса назар аударған мәселесі болып табылады.
2.1 Адам сенімі мәселесі
Ғашық гауһар дария тұңғиығында жатар болар.
Жаннан ... ... ... ... ... ... бұл тереңге бойлау, сүңгуір болып гауһар теру тек хақты ғана ... ... ... ... адамның қолынан келеді дейді. Өйткені, шын ғашық үшін хақтан өзгені ойлау харам ... ... да бұл ... ... ... Бұл ... пәк мардан, таза ниетті адам керек. Сопы шын ғашықтың сипатын, былай береді:
Шын ғашықтық болады жүзі сынық,
Айнаға назар салса одан тұнық.
Өзі ... ... ... көз ... ... ... қалдым міне.
Адамның иман жүзділігі жайлы деп ұғуға болатын бұл шумаққа ғұлама адамның бет-бейнесі мен ... яғни иман ... ... отыр деп ... ...
Ол иман ұясы құдайлықтың мекені болуымен қатар, мистикалық танымның өзіндік бір мүшесі. Сопы ... ... ... орын ... Ол - ... ... ... айна, ондағы құдай бейнесін көру үшін бұл ... ... ... ... ... ... ... күш жігері оны жалтыратуға, мөлдір етуге, яки ахлақтық(моральдық) жетілуге бағытталады. Ақылақтық жетілген, иманы кәмілетті адамның мөлдір тазалығы жайлы айтқысы ... ақын > ... де ... ... бұл хаққа ғашықтығы жайлы хикметте Мұхаммедке деген махаббатқа ұлы Мұхаммед жолында бар михиатқа көніп, жанын беремін дейді. Алпыс үште ... ... ... ... махаббатының бірі болса керек. Сопы махаббатының бір ерекшелігі құдайдан да, пайғамбардан да көңіліне ғашықтық жанына күпірлік қайғысын сала көр деп ... ... ... ... Ақиқатты танудың шекіздігін аңғарамыз. Ислам теологтарының құдайды тану жайлы скептицизмі керісінше, Абсолютті толық білудің ... ... айта ... - ... ... ... үздіксіздігін, шексіздігін белгіледі. Сопылар Абсолюттің танылмастығы жайлы ойларымен ... ... ... Керісінше таным процесінің шексіздігін, Ақиқатты үнемі тынымсыз іздеу қажеттігін әйгіледі. Сондықтан ғұламаның тілегі түсінікті болса керек.
Ғұламаның Ақиқат жолындағы ... бірі - ... ... ... әдебиетінде Қызырды , , , , , ретінде бейнелейді. Қызыр баба Қожа Ахмет ... ... ... ... салумен жанына медет, яғни жүрегіне сенім берумен көрініс береді. Отыз бір ... ... ... яғни ... ... Қызыр баба сопының Ақиқат жолына күпірлігін сезініп, күйінумен жаңа сапада қайта ... ... ... ...
, ... М. Т. Степанянцтың пікірі осыны құптайды. Қазақ халқының аңыз ... көп ... ... ... ... көп толғаныстан кейінгі көкей көзі ашылғандай бір сәтінде көрініп, аян береді.
Ақиқат жолында пірдің орны зор.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кожа Ахмет Яссауи9 бет
Қазақ даласының орта ғасырдағы ғұламаларының педагогикалық идеялары туралы4 бет
Қожа Ахмет Яссауи туындыларының әдеби-көркемдік қуаты туралы ғылыми-теориялық пікірлер73 бет
Қожа Ахмет Яссауидің қызметі14 бет
Қожа Ахмет Яссауидің өмірі19 бет
Қожа Ахмет Яссауидің өмірбаяны12 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
"Ұлан" шаруа қожалығы17 бет
«Сопылық» («суфизм»)41 бет
Абай дүниетанымындағы ислами құндылықтар41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь