Ес туралы жалпы ұғым

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

1. ЕС ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ҰҒЫМ.
1.1 Ес туралы жалпы түсінік. Ес процестері. 4
1.2 Естің психологиялық теориялары. 13

2. ЕС ТҮРЛЕРІ. АДАМНЫҢ ЕСІН ЖАҚСАРТУДЫҢ ТӘСІЛДЕРІ МЕН ЖОЛДАРЫ.
2.1 Ес түрлері. 17
2.2 Адамның есін жақсартудың тәсілдері мен жолдары. 19

ҚОРЫТЫНДЫ 26

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 27
КІРІСПЕ
Адамның өмір тәжірибесін де қабылданғаны басынан кешкен ой–сезімі, әрекеті ізсіз жоғалып кетпейді, баста сақталады, кейін қайта жаңғыртылады. Бұрын қабылданған зат, құбылыс образдарын өз көңіл–күйлерін ойда сақтап, қайта жаңғыртатын психикалық процесті ес дейді. Бұрынғы уақытша жүйке байланыстары қызмет істесе, адамның есінде қалғаны қайта жаңғырады, санасына қайтадан келеді. Естің бұл күйін қайта жаңғырту дейміз. Адам көптен көрмеген танысын көргенде болған жері есіне түседі. Қабылдаған нәрсемен кездеспей–ақ қайта жаңғыртуды еске түсіру деп атайды.
Қайта жаңғырту процесінде тану мен еске түсірудің қызметі бірін–бірі толықтырып отырады. Мысалы бұрын оқыған кітабымыз болса, оны танимыз. Қабылданған нәрсенің есте қалғаны–естің материалы, есте сақталып, қайта жаңғырталғыны–естің мазмұны. Адам есінің негізгі мазмұны –сөзбен айтылатын материал. Адам басқа кісінің ойы бастан кешкен сезімдері, әрекеттері сөз арқылы қайта жаңғыртылады.
Есте қалдыру процесінде, әдетте, бір заттың немесе құбылыстың екінші бір затттармен немесе құбылыстармен байланысы жасалады. Мәселен, біздің жаңа танысқан адамымыздың атын есте сақтау үшін, біз белгілі бір атты ол адаммен, оның сыртқы келбетімен және басқа ерекшеліктерімен байланыстырамыз. Белгілі бір тарихи фактіні меңгере отырып, біз оны тарихтың басқа уақиғалармен байланыстырамыз. Оны белгілі бір кезеңге жатқызамыз. Шетел сөзін, мысалы das Haus деген сөзді есте сақтау үшін, бұл сөзді “үй” деген ұғыммен байланыстырамыз. Сөйтіп есте сақтау дегеніміз– жаңаны адамның санасында бұрыннан бар нәрсемен байланыстыру.
Ежелгі гректер естің мәні–заттар мен құбылыстардың арасында байланыстар жасауда екенін білген. Бұл байланыстар ассоциациялар (ассоциация–латынның assotiatio–қосу, байланыс деген мағынаны білдіреді) деп аталатын болады. Ассоциацияның үш түрі айырып көрсетіледі: а) шектестігіне (немесе уақытына) қарай. Мәселен, туған үйім туралы ойлағанда, мен онымен көршілес бау бақшаны есіме түсіремін. Белгілі бір оқиғаны еске түсіргенде сол кезде болған басқа бір фактілер ойыңа түсе кетеді; б) ұқсастығына қарай, в) контрастылығына қарай. Бұлай етіп жіктеуді ежелгі грек философы Аристотель көрсеткен болатын.
Бұл байланыстардан басқа, психологияда мағына байланысы дейтінге үлкен мән береді. Бұлар ассоциацияны тек неғұрлым күрделі ассоциация деп ұғады. Олардың негізінде бір құбылыстардың екінші бір құбылыстарға тәуелділігін түсіну жатады. Мәселен, оқушы теореманы білмесе, геометрия есебін шеше алмайтындығын біледі. Бұл байланыс мағыналық себептес– нәтижелес байланыс болып табылады. Мұндай асссоциациялардың адам өмірінде үлкен маңызы бар.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Аткинсон Р.А. Человеческая память и процесс обучения.–М.:Прогресс, 1980 ж.
2. Бап–Баба С.Б. Жалпы психология. Жоғары оқу орындары студенттеріне арналған дәрісбаяндар жинағы. Алматы: “Заң әдебиеті” 2005 ж.
3. Бап–Баба С.Б. Жантану негіздері. Жоғары оқу орындары студенттеріне арналған дәрісбаяндар жинағы. Алматы: “Заң әдебиеті” 2003 ж.
4. Божович Л.И., Морозова Н.Г. Особенности памяти младшего школьника–В. сб.: Очерки психологии детей–М.: Издательство АПН РСФСР 1950 ж.
5. Блонский П.П. Память и мышление. – М.: Просвещение, 1973 ж.
6. Выгосткий Л.С. Вопросы детской психологии-С.-Петербург: Союз. 1999 ж.
7. Добрынин Н.Ф. Внимание и память.–Издательство: Знание–Москва 1958 ж-131 бет.
8. Жарықбаев Қ. Психология. Алматы, 1993 ж.
9. Жарықбаев Қ. Жантану: Оқулық. Алматы ЖШС “Шұғыла” 2008 ж.
10. Жұмасова К.С Психология. Алматы “Фолиант” баспасы 2006 ж.
11. Зинченко В.П. и др. Функциональная структура зрительной памяти–М: Московский университет, 1980 ж–278 бет.
12. Зубова Н.П. Педагогическая поддержка учащихся при развитии памяти//Школа–2000 ж. - №6 -28-29 бет.
13. Егорова Т.В. Особенности памяти и мышления младших школьников– Москва: Издательство: Педагогика, 1973 ж-152 бет.
14. Истомина З.М. Развитие памяти в младшем школьном возрасте. Автореферат докторская диссертация М., 1975 ж.
15. Коновалов В. Характер Мнемозины: [из цикла “Беседы о памяти”] Статья 3//Семья и школа–1982 ж. №3–34–35 бет.
16. Психология – Алматы: Мектеп, 1966 ж.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
3
1. ЕС ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ҰҒЫМ.
1.1 Ес туралы ... ... Ес ... ... психологиялық ... ЕС ... ... ЕСІН ... ТӘСІЛДЕРІ МЕН ЖОЛДАРЫ.
2.1 Ес ... ... есін ... ... мен жолдары.
19
ҚОРЫТЫНДЫ
26
ПАЙДАЛАНҒАН ... ... өмір ... де ... басынан кешкен ой–сезімі,
әрекеті ізсіз жоғалып кетпейді, баста сақталады, кейін қайта жаңғыртылады.
Бұрын ... зат, ... ... өз ... ойда ... ... ... процесті ес дейді. Бұрынғы уақытша жүйке
байланыстары қызмет істесе, ... ... ... ... ... ... ... Естің бұл күйін қайта ... ... ... ... танысын көргенде болған жері ... ... ... ... ... ... еске ... деп атайды.
Қайта жаңғырту процесінде тану мен еске ... ... ... ... ... бұрын оқыған кітабымыз болса, оны ... ... есте ... ... есте сақталып, қайта
жаңғырталғыны–естің мазмұны. Адам есінің негізгі ... ... ... Адам ... кісінің ойы бастан кешкен сезімдері, әрекеттері сөз
арқылы қайта жаңғыртылады.
Есте қалдыру ... ... бір ... ... ... екінші
бір затттармен немесе құбылыстармен байланысы жасалады. Мәселен, біздің
жаңа танысқан ... атын есте ... ... біз белгілі бір атты ол
адаммен, оның ... ... және ... ... ... бір ... ... меңгере отырып, біз оны
тарихтың басқа уақиғалармен ... Оны ... бір ... ... ... мысалы das Haus деген сөзді есте сақтау үшін, бұл
сөзді “үй” деген ұғыммен ... ... есте ... ... ... санасында бұрыннан бар нәрсемен байланыстыру.
Ежелгі гректер естің мәні–заттар мен ... ... ... екенін білген. Бұл байланыстар ... ... ... ... ... ... аталатын болады. Ассоциацияның үш түрі айырып ... ... ... ... ... ... ... үйім туралы ойлағанда,
мен онымен көршілес бау бақшаны есіме түсіремін. Белгілі бір ... ... сол ... ... ... бір ... ... түсе кетеді; б)
ұқсастығына қарай, в) контрастылығына қарай. Бұлай етіп ... ... ... Аристотель көрсеткен болатын.
Бұл байланыстардан басқа, психологияда мағына ... ... ... ... ... ... тек ... күрделі ассоциация деп ұғады.
Олардың негізінде бір ... ... бір ... ... ... ... оқушы теореманы білмесе, геометрия есебін шеше
алмайтындығын біледі. Бұл байланыс мағыналық себептес– нәтижелес ... ... ... асссоциациялардың адам өмірінде үлкен маңызы бар.
1. ЕС ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ҰҒЫМ.
1.1 Ес туралы жалпы түсінік. Ес ... ... ... ... бен ... ... уақыт (ұзақ қысқа) сақталып, қажетті жағдайларда қайта жаңғыртуға
келетін іздер салатынын баршаға ... ... ... ... ... ... ... сақтап, кейін бұрын білгендерімізді ... ... ... ... ... ... ... ес деп
аталады.
Сонымен ес–бір бірімен ұштасқан дара бөлшектерден құралған ... ... Ес ... өте ... жан ... Оның ... жеке ... өмірлік тәжірибесін жинақтап, ... ... ... ... ... өз ... келесі мәселелерді шешу міндетін
белгілейді: санадағы өткен тәжірибе іздері қаншама уақыт ... ... ... ұзақ не ... ... ... ... ес іздері қандай
өзгерістерге түсуі мүмкін?; естің адам танымына ықпалы қандай?
Сұрақтарға жауап ... ... ... ... ... ес ... ... байланыстырды. Өткен ғасырдың 80– жылдары
неміс психологы Ғ. Эббингауз ... ... ... таза ... ... ... әріп буындарын жаттай отырып, материалды есте
қалдырудың негізгі шектерін ... Ал ... Э. ... аталған
тәсілді психикалық ауытқуы бар сырқаттардың есте қалдыру (жаттау) әрекетін
тексеру үшін қолданды. Адам есінің ... және ... ... ... заңдар Г.Э. Мюллер еңбектерінде жария етілді.
Алғашқы кездегі ес ... ... ... ... ал XIX ғ. аяғы мен XX ғ. ... ... іздену шеңбері
кеңейе түсті, енді талдау аймағында есте сақтаудың ... ... ... ... да бірдей механизмдері алынды. Бұл тұрғыдан зерттеу жүргізген
американ ... ... ... ... қалыптасу
заңдылықтарын ашып берді. Бұл үшін ол жануарларды лабиринтте жол табуға
жаттықтырып, одан ... ... ... беку ... XX ғ. ... он ... ес процесін зерттеу жаңа ғылыми
формаға еніп, ол И.П. Павлов ашқан шартты рефлекстер ... ... Есте ... ... ... жаңа ... байланыстардың пайда болуы
мен олардың сақталу жолдары осы И.П. Павлов ... орай ... ... ... ... ... естің ең қарапайым процестерімен
ғана шектелген еді.
Ал естің ең жоғары, адамға өз өмірінің қалаған ... ... ... пайдалануға мүмкіндік туғызатын ырықты және саналы ... ... ... ... олар ... ... формаларына қарсы
қойылады да, жоғары сананың туындысы деп ... ... да ... ... ... ... мен даму ... айқындау философ –идеалистер
күн тәртібінде тіпті де қойылмады. (А. Бергсон).
Естің ... ... ... ... орыс ғалымы Л.С. Выготский
есімімен байланысты. Ол 20–жылдар аяғында өз шәкірттерімен бірлікте ... ... ... ... ... қозғай отырып, олардың
әлеуметтік негізге ие ... ... ... түрі екенін алғашқы
рет дәлелдеді. Ұлы ғылымның ізбасарлары А.А. ... және П.И. ... ... іс-әрекетпен байланыстылығы жөніндегі жаңа, әрі мәнді заңдарын
ашып, есте қалдырудың алға қойылған мақсатқа тәуелді болатынын ... ... ... есте ... ... ... ... одан әрі толықтырды.
Ес психологиясын зерттеудің біршама нәтижелі болуына қарамастан, естің
физиологиялық механизмдері мен ... ... ... дейін сыр болып,
философтар мен психологтар есті “материяның жалпы қасиеті” деуден аспады.
Кейінгі 30 жыл ... ғана бұл ... ... ... ... ... Бұл кезеңдегі зерттеулер нәтижесінде есте қалдыру, сақтау және
жаңғырту ... ... ... ... ... екені
анықталып, оның РНК (рибонуклеин қышқылы) ... ... және ес ... ... жолдармен екінші ағзаға егуге
болатыны дәлелденді.
Ақырында, ес іздерін сақтауға қажетті ми ... ... және ... мен ... ... ... ... ниеттелген зерттеулер
жарық көрді. Қазіргі күнде ес процесін тану психологиялық, физиологиялық
және ... ... ... сүйенеді. Осыдан, адам
есі–біртекті қарапайым қызметтен ... ... ... ... ... ... П. ... мен Д. Норманн естің бір– біріне ұқсамас 3
типі болатынын алға тартады: 1) ... ... ... ... ізі; ... мерзімді ес; 3) ұзақ мерзімді ес.
Сезімдік әсердің тікелей, нақты ізі. Бұл ес ... ... ... ... дүние көріністерін толық әрі дәл сақтауға жәрдем береді.
Мұндай ... еске ... ... орта ақпараты есімізде өте қысқа
мерзімге ғана орнығып, 0,1–0,5 сек. ... ... ... ... 4 ... қағып, кейін оған келген сезімнің қалайша
өшетініне мән беріңіз: қағу тоқтағаннан соң да, болған қаққылау ... ... ... ... сол жойылады да, кейін тек қаққы әрекеті
болғаны ғана есіңізде қалады.
2. Көзіңізді біраз жұма тұрып, ... сол ... ... ... ... арасында қас–қағамды көрген заттарыныздың бейнесі ... көз ... ... ... кейін жайымен жойыла бастайды.
3. Қалам не сұқ саусағыңызды көз алдыңызда ... ... ... оның бұлдыр сағымы ергенін байқайсыз.
Қысқа мерзімді есте ... ... ... ... ... ... Бұл жағдайда есте қалған бейне сезімдік деңгейдегі
толық көріністей болмай, оқиғаның қандай да бір ... ... ... ... ... ... ақпарат оны құрайтын дыбыстар жүйесінде
қабылданбай, біртұтас сөздер қалпында еске ... ... ... ең ... ... 3–4 ... немесе кейінгі элементтері ғана
қабылданады. Саналы, ерік күшін қосумен сол қабылданған сөздік ... рет ... ... оны есте ... ұзақ ... сақтауға болады.
Ал сезімдік естегі нақты бейне қайталанбайды, ол секундке ... ... ... сақтауға келмейді.
Ұзақ мерзімді ес. Баршаға белгілідей, осы мезетте болған оқиға мен
атам ... жүз ... ... ... есте ... ... өзгешелік бар. Осыдан, ұзақ мерзімді ес–жадта сақтау жүйесінің
маңызды да әрі күрделі ... ... ... 2 ес жүйесінің қамту
аймағы өте шектелген: біріншісі–шағын уақытқа жұмыс ... ... кіші ... ғана ... ... қабілетті. Ал ұзақ мерзімді
естің уақыты да, ... ... де ... ... ... арық ... ұзақ мерзімді еске кіреді.
Ұзақ мерзімді еске байланысты қиыншылық–бұл санадағы ... ... ... таба ... Ал ... мәліметтің көптігі
соншалықты, оны санмен айғақтау мүмкін ... ... ... да, ... ... дерек дер кезінде шыға келетініне таңданбасқа болмайды.
Бірақ ұзын мерзімді естің де ... ... шегі ... ... ... ол ... ... байланысты. Ғылымда дәлелденген, ми 10
млрд. нейроннан тұрады, ал әрбір ... аса көп ... ... ... Бірақ әрбір жеке адам миының есте қалдырып, сақтау мүмкіндігі
оның биологиялық әлеуметтік дамуына байланысты.
Адам және ... ... ... біз ... “есте сақтау”, “еске
түсіру” сияқты ұғымдарды айтамыз. Адам әрдайым дамуға, ... ... ... ал есте сақтау–бұл білім алу және білу үшін абсолюттік
қажетті жағдай. Есте ... адам ... есте ... ... оның ... ... ... етуі мүмкін емес, сондықтан ... ... ... ... ... ... ... үшін ерекше
маңызды. Психолог С.Л. Рубинштейн ... ... ... біз ... мезеттік
жан едік. Біздің өткеніміз болашағымыз үшін өлі еді, ал ... ... ... ... ... ... ... психикалық процесс сияқты белгілі мінездемесі
болады. Естің негізгі мінездемесі болып табылады: ... әсер ... ... ... ... есте ... ... есте сақтаған
информацияны қолдануға дайындығы.
Есте сақтау көлемі–бұл информацияны есте ... және ... ... ... ... интегралды мінездемесі.
Қайта жаңғырту жылдамдығы практикалық әрекетке өзіндегі информацияны
адам қолдана білу ... ... ... да бір ... немесе
мәселені шешу қажеттілігімен кездескенде, адам ... ... ... ... ... анықтылығы–адамның нақты есте сақтау қабілетін
бейнелейді, ал ең ... ... әсер ... ... ... адамның қажетті информацияны белгілі уақытта ұстап қалу қабілетін
бейнелейді. Мысалы, адам емтиханға дайындалады. Оқу ... ... ... ал ... оқи ... ... ... алмайтындығын
байқайды. Кейде басқаша болуы мүмкін. Адам барлық қажетті ... ... ол оны ... алмаған. Алайда бірнеше уақыт өткен соң ... ... ... ... ... ... Бұл жағдайда
біз естің басқа мінездемесімен соқтығысып отырамыз-әсер қалдырып ... ... ... ... ... бұл ... ... сақтау және әсерін қалдыру
процесі. Есте қалдырудың бастапқы ... ... ... яғни мақсатты болмаған, арнайы тәсілдерді қолданбай–ақ жадта
қалдыру. Бұл–болған әсерден ми ... ... қозу ... санада
бекіп қалуы. Ми қабығындағы әрқандай процесс соңында бекімі әр ... із ... ... көбі адам есінде ырықсыз орнығады, төңіректегі
заттар, құбылыстар мен тұрмыстық ... ... ... әншейін
оқыла салған кітап мазмұны т.б., ал енді ... ... ... ... ... адам үшін ... ... нәрселер, қызығулары мен
қажеттіліктеріне орай және ... ... ... ... ... оқиғалар жеңіл есте қалады. Тіпті ырықсыз есте қалдырудың өзі ... ... ... ... ... ... не ... болуынан.
Ырықсыз есте қалдырудан адамның алдына мақсат қоюынан болатын ырықты,
ниеттелген есті ажырата білу керек. ... есте ... ... бекіп
қалуы үшін адам арнайы тәсілдер ... ... ... ... Оқу барысында ниетті есте қалдыру көп жағдайда жаттап алу
формасында орындалады, яғни оқу ... ... әрі ... ... ... ... ... алуды мақсат етіп қою маңызды роль ойнап, ол
есте қалдыру үшін ... ... ... ... ... ... есте қалдыру ырықсыз, ниеттелмеген есте қалдыруға ... ... ... ... біз ... ... көбі ... қойған арнайы
мақсаттарға негіздемесе, есте тұрмайды. Сонымен бірге, егер алға осы ... оны іске ... үшін ... ... ... ... ... есте
қалдыру тиімді нәтижеге жетіп, санада берік орнығады. Бұл жағдайда ... ... ... ... ... алу), ... ... де болғаны жөн. Мысалы, бір ... ... ... ... есте қалдыру мақсаты тұрса, екіншіде–сөзбе–сөз ... алу, ... ... ... жаттау ниеті тұрады.
Түсінікті болатын да, есте ... да ең ... ... іс-
әрекетімізбен тікелей байланыстағы заттар, құбылыстар. Бірақ біздің
мақсатты әрекетіміздің ... тыс, ... есте ... ... болған
әрекетке енбеген нәрселер көбіне ырықты есте қылдырудың болмағанынан ойда
қала ... ... ... да ... ... ... ... көбі арнайы әрекет–шаралардың нәтижесінде пайда ... ... ... ... ... ... материалды есте
сақтап қалу. Есте қалдыру және тұрақтанған материалды ... ... ... ... мнемикалық әрекет деп ... ... адам ... ... материалдан қажетті бөлігін таңдап, оны есте
қалдыру міндетін қояды. Барша жағдайда адам ... есте ... ... басқалардан айыра біліп, қосымша әсерлерге берілмей, қайта жаңғырту
кезінде сол материал ... ... ... ... ... ... Материалды жаттап алу, оны есте ... ... еске ... ... ... ... ... іс-
әрекеттің айрықша формасы болып саналады.
Механикалық және мағыналық есте қалдыру. Есте қалдырудың табысты болуы
адамның жадында ... ... ... ... ... ... түсіне
білуіне тәуелді. Механикалық жаттауда ... ... ... ... қабылдау негізіндегі ретімен, қандай да бір өзгеріссіз, сол
қалпында есте ... ... есте ... ... адам ... тиіс
нәрселердің кеңістік пен уақыт ішіндегі өзара жақындығына ... ... есте ... ... ... ол ... бөлшектері арасындағы
көзден таза, ішкі логикалық байланыстарына негізделеді, яғни мұндай естің
астарында екінші сигнал жүйенің ... ... ... ... есте ... оның механикалық түрінен әлдеқайда тиімді келеді.
Механикалық жаттау тиімдігі ... көп ... сан ... ... ... ... ... жатталғандар қажетті кезінде еске ... де бар. Ал ... ... адамды шектен тыс еңбектерден азат
етіп, ... де нық ... ... жол ... және ... есте қалдырудың шарттары. Материалды түсініп, ұғу
үшін әр түрлі әдістерді қолдануға болады. Игерілетін материалдың өзекті ой
топтары ... ... ... ... ... Жоспардың әрбір
атамасы–мәтіннің белгілі ... ... ... ... ... ... өте отырып, материалдың негізгі мағыналарының
логикалық бірізді тізбегі ... ... ... ... кезінде қажетті
материал жоспар тақырыбы төңірегіне шоғырланып, оны еске түсіру жеңілдейді.
Жоспар түзуге машықтану адамды ... ... ... ... мен ... ... баруға үйретеді. Жоспар түзіп жаттауға
дағдыланған ... ... ... есте ... ... ... анағұрлым артық та берік болатыны сөзсіз.
Материалды ұғудың пайдалы әдісі–салыстыру, яғни заттар, ... ... ... бір–біріне ұқсастық пен ерекшелікті тани білу. Мұғалім
көп жағдайда балаларға жаңа танымды түсіндіруде оны ... ... ... ол жаңа материалды ... ... ... ... ... түсінді болуы оның нақтылығында. Бұл үшін жалпы ережелер
мен ... ... ... ... ... ... ... шешу, байқаулар мен дәрісханалық жұмыстар арқылы түсіндіріп
бару қажет.
Есте берік қалдырудың ... ... Бұл ... ... ... өте ... шарты. Бірақ мұндай іс-әрекет өнімді болуы
үшін қайталау жұмыстары белгілі талаптарға сай орындалуы тиіс: ... және әр ... ... лазым (мысалдар келтіру, сұрақтарға жауап
беру, схема сызу, таблица ... ... ... ... т.б.). Белсенді
қайталау барысында екінші сигналдық жүйе жаңданып, материалды ұғына
түсінуге нәр ... әр ... ... іске ... ... ... ... тұрмыстық тәжірибемен ұштасып баруы есте қалдырудың
толыққандылығын қамтамасыз етеді. Енжар қайталаудан пайда шамалы. Қайталау
уақытын ... ... жөн. ... ... ... екі ... жинақты және бөлшектенген. Бірінші әдісте материал бір отырыста
жатталады да, оның қайталануы үздіксіз, ... рет ... ... ... ... алуы үшін 12 ... қажет болса, ол сол мәтінді 12
рет оқып, толық есте қалдырмағанша, жұмысын үзбейді. Ал ... ... әр ... ... ... ... ... қайталау жинақты қайталаудан тиімділеу. Уақыт пен ... ... ... мен ... ... берік болады. Сондықтан да
тәжірибелі мұғалімдер оқу материалын бүкіл жыл бойы ... ... ... жиі ... ... ... үшін ... түрін,
формасын, әдістерін алмастырып отырады, өткен материалды жаңа ... ... ... ... 3 түрі ... ... шамалап,
аралас. Бірінші әдіс–материал мәтінін бастан аяқ, ... ... ... ... қайталанады. Екіншісінде–материал ... ... да, ... өз ... ... ... ... Үшінші
әдіс–аралас жаттауда тұтастай игеру және шамалап есте қалдырумен материал
элементтері біріктіріледі. Бүгін материал алдымен толық, көлеміне орай ... ... рет ... ... қиын тараулары бөліп алынып, өз алдына
жатталады, ақырында бүтін мәтін қайтадан толық жаттауға түседі.
Есте ... ... ... ... ... да ... ... нысан жалаң сөзден гөрі тәуір есте бекиді; мағыналы ұштасқан мәтін
жеке, байланыссыз ... ... оңай ... ... салыстырғанда суреттеме мәтіндер оқушылар есінде тез орнығып,
ұзақ сақталады.
Табысты есте қалдырудың және бір ... жолы ... ... ... яғни есте қалдыруға керек болған заттарды қандай да
белгілері бойынша топқа ... ... ... түріне, көлеміне,
формасына, оқиғалардың өту уақытына т.с.с.
Есте сақтау. Адам есінде ... ... ... аралығында есте
сақтап тұру қабілетіне ие. Есте сақтау ес ... ... ... өз ... бағынады. Есте сақтау динамикалық және
статистикалық түрде көрінуі мүмкін. Динамикалық есте ... ... ... орын иеленіп, ал статикалық–ұзақ мерзімді есте ... ... есте ... ... ... өзгеріске түсе бермейді, ал
тұрақты есте, керісінше, қайта құрылып, өңделеді.
Ұзақ мерзімді есте сақталатын материал сырттан үздіксіз ... ... ... ... ұдайы қайта жасалып жатады. Мұндай процесте
естің жаңалануы әр түрлі формада өтуі ... есте ... ... ... ... бірінің орнына екіншісі келеді, материалдың
орналасу ... ... ... ... бір ... ... Бұның
барлығы қайта жаңғырту кезінде байқалады. Ақпараттың сақталғаны және оның
өзгеріске түскенін естің келесі екі ... ... ... ... қайта жаңғырту.
Тану және қайта жаңғырту. Қандай да нысанды тану сол ... ... ... яғни ... ... ... бұрыннан қалыптасқан ес
немесе қиял елестері негізінде іске асырылады.
Затты не құбылысты тани отырып, біз оны ... бір ... ... Тану өзінің дәлдігі және толықтығына орай әр түрлі
дәрежеде болуы мүмкін. Танудың ең ... ... ... алдындағы затты
дәл біле алмай, тек шыраматуынан білінеді. Ал аса ... тану ... ... зат ... ешқандай күмәні болмаған жағдайда
байқалады; толық тануда субъекті ... ... ... ... ... ... онымен қандай жағдайда кез болғанын ... ... ... оны ... жөнінде қосымша айғақтар келтіреді.
Қайта жаңғыртудың танудан өзгешілігі: ол ... іске ... ... ... танусыз–ақ, одан тыс жүзеге келуі мүмкін. ... ... ... ... ... ... гөрі ... келеді. Мысалы,
оқушы мәтінді қайта оқи отырып оңай таниды, ал кітап жабық болып, мәтінді
тікелей көрмесе, ол, ... ... ... ... ... ... өз ... еске түсіру арқылы
жүргізіледі, бұл жағдайда іске ... ... ... ... еске ... ... белгіленген сұрақтардың көмегі
үлкен. Сұрақтар баланы негізгі мақсатқа ... ... ... ... ... қоздырып отырады. Кейде сұрақтар орынсыз
қойылып, екіұшты болса, баланың материалды еске түсіруіне ... ... ... ... әрдайым сақталғаны жөн. Қайта жаңғырту ырықты және
ырықсыз ... ... Еске ... ... ... ... адам алдына күні бұрын еске түсіруді мақсат етіп қояды, ол үшін ... ... ерік ... ... Ал ... ... өздігінен жүріп
жататын процесс, оның негізінде дүние ... ... пен ... ұқсастық, сыбайластық немесе қарама–қарсылық байланыстары жатады.
Қайта жаңғырту тікелей немесе жанама ... ... ... ... аралық байланыстарды іске түсірудің қажеті болмайды (мысалы,
көбейту кестесін жатқа ... ... ... қайта жаңғыртуда адам
байланыстырушы аралық тетіктерді пайдаланады, ... ... ... ... ... бар ... сөздер, бейнелер, сезімдер мен әрекеттер
кіреді.
Ұмыту. Ұмыту процесі еске түсіре алмау ... тану мен ... ... ... ... ... ... негізі– уақытша жүйке
байланыстарын жандандыруға кедергі етуші ми қабығындағы тежелу әрекеттері.
Көбінесе бұл жағдай ... еске ... ... ... ... ... туындайтын, ойда қалдырғанды бірте–бірте сөндіріп барушы
тежелу процесіне байланысты. Толық жаңғырта алу мен ... ... ... “ес ... деп ... тану ... Мұндай деңгейлер үшей: 1) қайта жаңғыртушы ес; 2) тану есі; ... мен ... ... ес. ... оқушы өлеңді жаттап алды. Егер
уақыт өтумен шәкірт жаттағанын түгелдей жаңғырта, айтып берсе, онда балада
бірінші деңгейдегі, ең ... ... ... егер ... ... ... көп ... бірақ оны кітаптан немесе басқаның айтуында тани
алса, ... ... еске ие ... егер ... жаттағанын өз бетінше
кітаптан да, басқаның еске ... де ... ... бере ... ... еске ... ... беру үшін, қайта жаттауда аз уақытта нәтижеге
ерісе алса, онда үшінші ... еске ие ... ... ... ... яғни жоспарлауда, оның кейбір мәнді
бөлшектерін назардан тыс ... жаңа ... ... ... береді. Ұмытшақтықты жеңу үшін оның туындауына ... ... білу ... ... ... ... желісі әр түрлі. Жатталғанның есте тұрмауы
әсіресе материалды бірінші қабылдаудың ізін ала ... ал ... ... ... ... Қабылданған материалды қайталап бару жұмыстарын кейінге ысырып қоймай,
дер мезгілінде орындап тұрған жөн.
3. Қабылдаудың ізін ала ... ... ... ... ... қайта
еске оралады. Бұл құбылыс психологияда реминисценция деп аталған.
4. Материалдың тез ... оның ... ... жете ... да ... ... ... мұғалім ұсынылған
материалдың жеткілікті деңгейде түсінімді болғанын ... ... ғана оны есте ... ... жаттығуларға өткені дұрыс.
5. Адамның ұмытшақ болуының үлкен бір себебі–оның айналысқан материалының
қызықты болмай, тұрмыстық қажеттілікпен байланыспауынан келіп шығады.
Осындай да ... ... көбі өз ... өмірлік қызығуларына
орай өткен оқиғалар мен кезіккен ақпараттарды жадынан шығармайды.
6. Ұмыту желісі ... ... мен оны ... ... ... Ұмыту процесінің кем болуы үшін жаттау қызметінен кейінгі іс- ... ... ... ... оны ... ... ... мүмкіндік бергені орынды.
8. Ұмытшақтыққа себепші көп факторлардың ішінде аса ... адам ... әр ... ... ... мен бас құрылымының кездейсоқ
соққылар мен жарақаттар алуы. ... ... ... ... ... ... ... назар аударуға кедергі келтіретін
шектен тыс әсерлер де ... ... өз ... ... қоймайды.
Ұмытшақтықпен күресте жоғарыда келтірілген жаттаудың ғылыми
негізделген әдістерін білу көп жәрдемін ... ... Бұл ... материалды есте қалдыру мен есте сақтау үшін бекерге уақыт ... ... сарп ... ... ... ... жете алмай қалу екінің
бірінде болатын жағдай.
Естің бұзылысы. Ес қызметінің қажетті ... кері ... ... ... ... ететін әр түрлі жағдаяттар жатыр.
Мидың психикалық қалпы ең алдымен ес бұзылысынан ... ... ... ... ағымдағы оқиғаларды есте қалдыруға қажет ... ... ... ... ... яғни адам жаңа ғана көрген, білгенін
қас қағым уақыт өтпей ұмытады, ... ... ... ... алады. Науқас адам атам заманда не оқығаны, қандай ... ... ... ... еске түсіріп беруі мүмкін, ал осы
бүгін ... ма, жоқ па; ... ... ... ме, кездеспеді
ме–бұған жауап таба алмай, мүдіріп қалуы таң қалғандай. Бұл адамдағы ... еске ... ... айтып беру қабілетінің жойылуы деген сөз.
Ес бұзылысы кейде өткендігі оқиғаларды да ... ... ... ... адам ... не ... түк ... бұрынғыны
бүгінгісімен шатастырады, жыл, айларын алмастырады, яғни уақыт пен ... ... ... ... ... Сонымен бірге, науқас адам
санасында өте бір ұзақ уақытта болған ... да бір ... ... естен
кетпестей орын тебуі мүмкін.
Кейбір жағдайларда ес өз желісінің (динамика) бұзылуынан да көрінеді:
адам белгілі бір ... ... ... жаттап, материалды қайта
жаңғырта алса, ал қысқа бір ... ... бұл ... ... ... ... шалдыққандар кейде оқыған, білгендерін түгелімен еске
түсіре, тәптіштеп айтып беріп ... ... соң ... жай ... ... ... ... Мұндай жайлардан адам есі үзіліске түсіп,
оның ой ... ... ... бұзылыстарын зерттеу ми сырқаттарының белгілерін дәл танып,
болжастырумен ... ... өте ... ес ... ... және ... ми табиғатына байланысты сырларды ... ... ... ... теориялары.
Өткен ғасырда педагогика және психологияда ес ... ... ... идея ... ... ... ... және берік меңгеру
мәселелерін ... ... ... бұл ... К.Д. ... ... А.П. Нечаев еңбектерінде ең ... ... ... ... ... ... бойынша оқушыларлың ойлау процсінің ... ... ... ... ... жаңа білім сабақтастығын және
байланысты қамтамасыз етеді. Психологиялық зерттеулерде есте ... ... ... ... ... ... Ес таза ... емес, керісінше қабылдаумен, зейінмен, ойлаумен және т.б. ... ... Есті және ... ... ... П.П. ... ... ал кейіннен Дж. Катон, Г. Олпорт, А.Г. Комм және т.б. ... ... ... ... ... ... психикалық
құбылыстарды үйренуден гөрі ертерек бастау алған. Алғашқы, кең етек алған
естің ассоциативтік ... Бұл ... ... ... затттары мен
құбылыстарының есте орнығуы мен қайта жаңғыруы ... бірі ... ... ... байланысты “топталған не тізбектелген” (Сеченов) ... Осы ... ... мида есте ... мен ... жаңғыртудың
физиологиялық негізі–уақытша жүйке байланыстары ... ... ... ... деп ... Ассоциациялардың бірі
заттардың уақыт пен кеңістіктегі ... ... яғни ... ... ... туған бейнеден, яғни ұқсастық
ассоциациясы, ... ... ... ... қатынастардан туындайтын каузалдық
ассоциация. Бұл бағыттағы теорияны ұсынып, дамытқандар: Аристотель, Юм, ... ... И.М. ... И.П. ... нейрондық теориясы. Адам миының құпиялары көп жағынан әлі ... Ол өте ... Осы ... ... ... жаңа ... ... сақтай алу қабілетін қазіргі күндегі ... онда ... ... ... ... өзгерістермен байланыстырып отыр. Бұл теорияның
негізгі мәні мынада: есте ... ... ... ... ... ... не құрылымдық белсенділік қандай да бір жолмен ағзадағы
электр қуатын арттырады. Бұл үшін қолайлы ес ... іске ... ... болуы шарт. Физиология заңдарына орай нейрон жеткізген импульстер
аксон (қозуды жеткізуші) арқылы бір ... ... ... ... ... жері ... деп аталады. Жеке бір жасушаның өзіндегі осы
синапстың саны мыңдаған. Синапс негізінен екі ... ... ... ... ... ... қысқа мерзімді не ұзақ мерзімді
естің екеуі де ... ... ... ... ... ... әсерінен туындайды. Айырмасы – қысқа мерзімді ес белгілі
нейрондардың ... ... ... ... да ұзақ мерзімді ес
нейрондардың тұрақты құрылымынан келіп шығады.
Естің ... ... ... ... ... ... процестер
ашылуымен ғылымда сол процестің есте қалдыруға ықпалы жоқ па деген ой пайда
болды. Әр ағза үшін тән болған генетикалық ... ДНК ... ... ... ал оны ... ... (РНК) нуклеин
қышқылының молекуласымен орындалады. ДНК ағзаға тән әр жаңа ... ... ... оның өзі немесе РНК игерілген тәжірибені де
бірден ... ... ... ... болжам жасалды. Эксперименттер
нәтижесінде тәнді құрайтын молекуланың химиялық құрылымы тіршілік иесінің
тәжірибе ... ... ... ... Бұл келесі сұрақты
туындатты: ... ... ... РНК ... жаңа ... болған
дағды жөніндегі мәліметті өзінде сақтай ма не ... ма? ... ... ... әрекетті орындауға үйретілгенді. Оның жүйке
жүйесінің бір аймағынан РНК ... ... ... ... ол ... ... ... өткізу үшін жаңа ағзаға егілді. Үйретілген
жануардың РНК молекуласын ... ... ... (жалпақ құрт)
алғашқысының дағдысын қайталап берді.
Тағы бір эксперимент. Планари құрттары бір ... ... ... Егер ... ... бір әс ерленуге үйретіп, оны ... ... ... онда ... құрт та ... ... қайталайтыны
байқалған (Д. Мак-Коннел).
Аталған эксперимент тәжірибелерден естің ерекше ... ... ... ... ... (кодталып), организмде
еркін қозғалыста болатыны және олардың бір ... ... ... дәлелденді.
Қайта жаңғырту кезінде есте қалған материалды қайта құру заңдылығын
ашуда есте ... ... ... ... ... мүмкіндік
береді. Барлық назар мағыналылық есте қалдыруға аударылады, А. ... ... жеңу үшін алғы шарт ... есті денені есте сақтау
және құлақпен есте сақтау деп ... есті ... онан әрі ... есте ... ... ... және ... ашуға бағытталған болған, немесе Р.
Аткинсонның терминін айтсақ, есте сақтау жүйесін ... ... ... ... ... ашу. Бұл міндетті шешудегі маңызды жағдай ес
процесін зерттеу әдісі және мазмұнын ... ... ... ... ... есте сақтау функциясы мен қалыптасуын зерттеуге ауысу үшін
абстрактілі мәнділікті бөлектеу деген сияқты есті ... ... ... ... бас ... қажет болады. Мұндай объектінің
өзгеруі психологияда есті зерттеу отандық психологтарды Л.С. ... ... П.И. ... А.А. ... ... ... ... Олар есте сақтау, бұрынғыдан қарағанда көп ... ... ... есте ... ... дәлелдеді.
Естің көптеген американдық теориялары және ырықсыз есте сақтауды оқуту
осы ... ... ... ... ... Тек сондықтан оларға
күмәнсіз, нығайту мәселесіне мұндай үлкен назар бөлінеді, және маңызды
болып ... ... ... да ... есте сақтаудың сыртқы ... ... ... есте ... ... ... және жаңа ... үздіксіз модельдеу құралы ретінде нығайтуды берді. ... есте ... қалу ... оны ... ... да ... ... Аткинсон ең бірінші болып қысқа мерзімді есте ... ... ... ... ... ... түгелдей естің және ұзақ мерзімді есте
сақтаудың тұрақты құрылымдық компонентіне әсер ... ... ... ... Ес, Р. ... бойынша, динамикалы, дамушы, көп деңгейлі ... ... ... ... ... ... ... мнемикалық жүйелер
мен процестер қасиеті мен құрылымы бойынша ұқсастық пен айырмашылықтар ... ... ... Ол ... ... ол ... ... және есте
қалдырады.
Бұдан шығатын, бұл кезеңде мағынасыз есте ... аз ... ... ... болғанда (ол бұл жатқа жаттау материалына қатысты), ол
өте жақсы есте қалады және қайта ... ... ... ... есте ... және оны дамытудың толық концепциясы шықты.
Л.С. Выготский мен есте ... ... ... ... ... табиғат көрсетіледі. Адамның мәдени дамуына ерекше мән беруде
ойлап шығарған және белгілерді қолдану, және ... ... ... ... ... ... ... жасалады, Л.С. Выготский
белгінің көмегімен белсенді еске сақтаудың ... ... ... ... ... ... ... және жекелей дамуында ... ... ішкі ... ... ... ... ішкі сүйенішті есте
қалдыру және ... ... үшін ... ... ... ... көзқарасына негізделе, А.Н. Леонтьев тікелей және жанама ... ... ... ... ... ал А.Р. ... ауруларда есте қалдыру үшін құралын қолданудың әр ... ... ... ... ... ... даму ... есте
сақтаудың түрлеріне (қимылды, эмоционалды, бейнелі және ауызша) сапалық
анализ берген П.П. ... ... ... П.П. ... еске
қалдырылатын материалды еске сақтау және қайта ... ... ... ... ... көрсетті, және ол объективті шындықтан үзіндіге, ... ... (В. ... және т.б.) ал есте ... жалпы
тайтарылысқа және шындықтың мәнді қасиеттері есте ... ... ... ... ... ... ... информацияны беру)
шартталады деп есептелген. П.П. Блонский еске сақтау басқа да психикалық
процестерімен тығыз өзара байланыстылығына ... ... ... ... ал ауызша–ойлаумен (ауызша есте сақтау түсінік пен ... ... ... ... қызметін атқарады, ал ойлау, өз кезегінде,
есте қалдыратын материалдың мағынасын және ... ... ... ... іздеуді қамтамасыз етеді).
А.Н. Леонтьев, А.А. Смирнов, Л.В. Занков, П.И. Зинченко және ... ... ... ... ... есте ... екені көрсетіледі. Мұнан басқа, есте сақтау процестерінің өздері–
есте қалдыру, тану және қайта жаңғырту–ерекше ... ... ... ... А.А. Смирнов ырықсыз есте қалдырудың мәселесін ... және ... ... болып табылатын және іс-әрекет бағыттылығымен
сәйкестіктің ... ... есте ... ... А.А. Смирновпен
тағы есте қалдырылатын материалдың іштей қайта өңделуін қамтамасыз ететін
ойлау процестерінің рөлі ... онда ... ... ... ... пунктілер бөлінді. Сонымен бірге, А.А. Смирновтың зерттеулерімен
келісе отырып, ... ... есте ... ... ... ... араластырмай, сақтайды. Естің бұл тамаша қасиетіне
салық беріп, ... оны ... ... ақырында құдыретті құдайды
дәлелдеу тәсілімен ... ... Бұл ... ес құдайдың жеткен жолы
сияқты, және оның бар ... ... ... ретінде қатысады.
Естің мәселесін бағалау XIX ғасырдың 20–30–жылдары күрт өзгерді, ... ... ... ... ғана бағдарланады, сонымен ес
эксперименталды–психологиялық зерттеудің объектісі болғанда бағдарланады.
Г. Эббингауз, Г. ... Ф. ... А. ... В. Анри, Г. Мюнстерберг, Д.
Болдуин, Э. Меймен, В. Штерн, А. ... Э. ... К. ... ... П.И. ... А.А. ... және басқалар мнестикалық процестің
кейбір ерекшеліктерін ашатын ұсақ бөлшектеріне дейін ... ... ... ... рет ес мәселелеріне басқа теориялық контекст қосуға
мүмкіндік пайда болады. Жане жұмысы, естің– генетикалық және ... ... ... ... уақытқа дейін ашатын, оны
зерттейтін жаңа жарқын кезеңді бастауы, ол оның ... ... ... ... ... жүзеге асады. Бірінші рет естің
ескерілуі әлеуметтік мінез–құлықпен оның ... ... ... ... ... ... үздіксіз байланысы көрсетіледі. Онымен ... ... ішкі ... ... ие болу ... ... рөлін
анықталды; сонымен психикалық процесс эволюциясының жалпы суретінде ес
өзіне тиесілі орын алды. Есті ... осы аса ... ... дәл
өзі өзін жалғасын отандық ... ... ... ... А.Р. ... ... тапты.
Әлемде қазіргі ғылыми берілулер, биология, неврология, психология,
психиатрия, әлеуметтану және философия ең басты сұрақтары ес ... өріс ... деп, ... деп ... айтуға болады. П. Жане
“есті философиялық және ... ... ең ... ... ... ... дұрыс болған. Оның мәнін анықтауда
материалистік философия позициясында, бұл қазіргі ... ... ... ... ... ... ЕС ... АДАМНЫҢ ЕСІН ЖАҚСАРТУДЫҢ ТӘСІЛДЕРІ МЕН ЖОЛДАРЫ.
2.1 Ес түрлері.
Есте қалдыру және қайта жаңғырту үшін жұмсалатын әрекеттердің ... ... әр түрі ... ... үш ... сәйкес кес болуы ... ... ... ... ... белсенділіктің сипаты бойынша
ес–қозғалысты, сезімнің, бейнелі және сөз–логикалы ... ... 2) ... мақсатына орай ес–ырықты және ырықсыз болуы мүмкін; 3) дүниелік іс-
әрекеттегі рөлі мен орнына тәуелді жатталып, сақталу ... ... ... ұзақ ... және ... қызметтік естер
ажыратылады.
Қозғалысты ес-әрқилы қимыл–қозғалыстар мен олардың бірлікті жүйесін
есте қалдырып, ... және ... ... ... ... осы ес ... гөрі ... келеді. Ондайлар, мысалы, музыкалы шығарманы,
дауыспен қайталай алмаса да, бимен көрсетуге шебер. Ал ... ... есі ... шабан. Бұл ес түрінің әрқандай еңбектің дағдыларын
қалыптастыруда, балалардың жүру, жазу әрекеттерінің ... ... ... маңызы өте үлкен. Қозғалысты ес болмағанда, біз ... ... ... ... жаңадан үйреніп баруымызға тура келер еді. ... ... ес ... әрекет ептілігінен, еңбектегі ұқыптылығы мен
“бармағанынан өнер таммағанынан” ... ес. ... ... бен ... ... ... ... тиімді не зиянды, ұнамды не жағымсыз
орындалып жатқанын көңіл–күйімізбен танытамыз. Осыдан, көңіл –күй есі ... мен ... өте ... ... ие. ... ... есімізде
сақталған сезімдер әрқашан бізді әрекетке ... ... ... әсерлерге тап келтірген оқиғалардан сақтандырады. ... ... ... ... ... кітабыңыздың кейіпкерімен қосылып,
толғанысқа түсуіңіз осы сезімдік еске ... ... ... ... сонымен бірге дыбыстар,
дәмге негізделген жад іздері. Ол ... ... ... ... ... және
дәмдік болып бөлінеді. Егер көру, есіту естері әрбір жете дамыған ... ... ... ... онда ... ... пен
дәмдік естер адамның кәсіптік қасиеттеріне жатады. Сәйкес түйсіктер сияқты
мұндай ес түрлері іс-әрекет шарттарына орай ... ... ... ... ес ... ... ... керемет деңгейлерге көтерілу мүмкін,
мысалы, соқырдың денесімен сезінуі, естігіштігі, ал кереннің ... ... ... т.б.
Сөзді–логикалы (мағыналы) ес мазмұнына біздің ой-өрісіміз кіреді. Ой
тілсіз өрнектелмейді, сондықтан ой тек ... ғана ... ... ... ... ... ойымыз әр түрлі формаларымен
берілетіндіктен, оны ... ... ... тек негізгі мазмұнын
жеткізумен не ... ... ... ... асуы ... ... жағдайда жадқа алатынымыз мағыналық өңдеуге түспейтін ... ... ... ... логикалы емес, механикалық жаттауға айналады.
Сөзді–логикалық, мағыналы есте басты мән екінші сигналдық жүйеде.
Сондықтан да, қарапайым ... ... ... және ... ... да байқалатын болса, мағыналы ес түрі адамға ғана тән ... ес ... ес ... дамуына арқа сүйей отырып, оларға
жетекшілік етеді және өз ... ... ... ... ... тигізеді. Оқу процесіндегі шәкірттің білім игеруі мен топтауы,
негізінен, осы мағыналық еске байланысты.
Іс-әрекет ... ... ... ... ... ... есте қалдыру не еске түсіру мақсаты болмаған психикалық процесс–
ырықсыз ... ... ал егер бұл ... ... бағдарланған болса,
ырықты сипатқа ие. Кейінгі жағдайда есте қалдыру мен қайта жаңғырту ... ... еске ... ... орай жүзеге келеді.
Ырықсыз не ырықты болудан ес дамуының бірізді, кезекпен келетін ... ... Адам өмір ... көбі ... ес ... ... ... арнайы дайындықсыз–ақ қажеті болған тұрмыстық
біліктеріміздің қоры ... ... ... ... адамның өз іс-
әрекеттерін басшылыққа алу қажеттігі де туындап қалады. Бұл жағдайда ... ес ... да, ... ... ... болған материалды алға ниет қып
белгілеумен жаттаймыз немесе еске түсіреміз.
Кейінгі ... ... ... есте ... ... ... ... іздері бекінгенге дейін өтетін процестерге аударылуда.
Қандай да материал есте ... ... ол ... ... ... ... ... тиіс. Ал бұл үшін белгілі уақыт ... ... ... ... ... басы бірігетін уақыт. Бұл процесс–жаңа ғана
болып өткен оқиғаның біздің ... ... ... ... онда
толғаныс пайда етуі: болып өткен оқиға енді жоқ ... да, біз ... ... ... шуы кете ... ... прцоестер
тұрақты болмайды, жойылып та ... ... ... ... ... үлкен рөл ойнағандықтан, ол есте ... және ... ... үшін ... ... ... ... ретінде–қысқа
мерзімді ес деп танылған. Бұл ес түрі, ... ... аз ... аралығында ғана сақтау мүмкіншілігіне ие.
Нақты қызметтік ес адамның нақты іс-әрекет мезеті мен ... ... және ... ... ... іске ... ... да
бір күрделі әрекетті орындау үшін оны бөлшектеп ... ... әр ... ... ... ... екіншісіне өтеміз. Осы екі
арадағы ... сол ... ... ... тұрады, ал ақырғы
көзделген мақсатқа жақындаған сайын ... ... ... ... өз ... ... естен шығып, келесі әрекет бөлігінің
ақпаратына орын босатқандай болады. Орындалатын ... ... ... ... әр ... ... балақай жеке әріпті қинала танудан бастаса,
ересек адам, тіпті маман болса, кітап беті мазмұнын тұтас қабылдауы ... ... ... ... ... болуы адамның ниетті
жаттығуларына ... ... есін ... ... мен жолдары.
Есте сақтау өз бетінше бір функция болып табылмайды, керісінше жеке
тұлғамен, оның ішкі ... ... ... ... Сондықтан даму мен жетілу адамның дамуымен параллельді жүреді.
Әрбір адамның есте сақтауы дамудың жалпы заңдылықтарымен ... ... ... ... болады. Бір адамдар есте сақтаудың
көрнекілі–бейнелі типімен адам көрнекілі бейнені, формаларды, түстерді және
т.б. ерекше ... есте ... Есте ... ... айқын типімен
ерекшеленетін адамдарда екінші сигналдық жүйе басым болады.
Көптеген адамдар ... ... ... жақсы
байқайды және сонымен бірге, сезімді жақсы есте сақтаумен ажыратылады.
Бастауыш мектеп кезеңінде есте ... ... ... ... Бұл кезеңде есте сақтаудың дамуы жүйелілік мақсатқа
бағытталған оқыту ... ... ... ... есте сақтаудың даму
деңгейін жоғарлатады және ... ... өзі ... ... ... ... ... және оның мұғалім талабы бойынша
нақты қайта жаңғырту сияқты жаңа ... ... ... ... ойлауды меңгеру және бұл кезеңдегі негізгі
функция ойлап есте сақтау, яғни есте қалдыру, ойлаумен ... ... ... есте қалдыру және еске түсіру, ойлау мен бірге жүргенді қашан, ... ... ... ... ... біз ... ... бастауыш мектеп кезеңіндегі
балалардың негізгі ... ... яғни есте ... ... ... ... әрекеттер білімін қабылдау, есте қалдыру және ... ... ... ... Мнемикалық іс- әрекеттің
маңызды құрал есте қалған материалды логикалық қайта өңдеумен қамтамасыз
ететін ақыл–ой ... ... ... ... ... есте ... ... түсінуге
көмектесетін тәсілдерге тура, тікелей үйретуден тұрады.
Бұл мұғалім балалардың міндетті түрде тіпті егер бұл ... ... ... да, ... ... есте ... талап етумен байланысты.
Оқушыларға оқу іс-әрекетінің сипатымен айтқанын істеу; тақпақты жатқа білу,
сөздерді, ... және т.б. ... көп ... ... Оқушыларға алдын ала ескертіледі, оған қандай білім қажет болады
және оған нені ұмытпаған жөн екендігін. ... ... ... есте ... ... ... ... материалды нақты және толық еске түсіруді
қамтамасыз ететін белгілі тәсілдерді қолдануы қажет.
Оқушылар, ең ... ... ... мақсат қояды: қажетті
материалды меңгеру, өз бетінше еске түсіре алу.
Ырықты жаттау мен параллельді есте сақтау ... ... рөл ... ... оқып отырған кезінде өзіне есеп береді, белгілі материал
оған керекке жарайды деп. ... ... ... бұл ... ... деп ... ала ұйғарады. Бұл еске түсіруге дұрыс айтылған.
А.Н. Леонтьев, А.Р. Лурия, Л.В. Занковтың және ... да ... ... ұзақ ... есте ... ... және өткен
тәжірибенің ізін сақтау мәселесі бойынша зерттеулер суреттеліп айтылады.
Бұл ... ... ... ... құрайды. Бастауыш мектеп
жасындағы оқушылардың оқу материалын есте сақтау ауданындағы ... ... ... Бір ... ... ... ... Бірінші төртікке жататын оқушылар тексті сол күні қайта жаңғыртты.
Екінші ... ... ... ... ... кейін және тағы
осылай жүре берді. Тексті қайталап көрсету өткізілген жоқ. Материалды ... үшін ... ... ... ... тексті есте қалдырғанын
кейін, оқушылар жеке–жеке екі–үш рет қайталап сұрады. Бұл ... ... ... ... көрсетті, өте көп информацияны жоғалту бірінші күннің
аралығында жүреді. Кейіннен ол ... аз ... және есте ... қайта
жаңғыртуды бөлектеуші аралықтың барлығы көбейту мөлшері бойынша ... ... өте ... ... ... ... материалды сақтау
айтарлықтай жоғары деңгейде қолдайды. Егер де қайталау сұрақпен ... ... ... ... ... есте ... деңгейі тағы да өте
жоғары болушы еді.
“Ұмытқанды еске түсіру ... ... ... және ... мектептегі
сабақ беру жеткіліксіздігін көрсетеді. Жаман мектеп, нашар тапсырма сияқты,
тоқтаусыз түзету және ешқашан түзетусіз ... ... ... болса,
өткенді тоқтамай қайталау, ешқандай түзетуді қажет етпейді”.
Балаларда ұзақ ... есте ... ... ... ... көп санды еңбектер арналғаны белгілі. Зерттеуде құбылыс
нәтижесіне сипаттама берілді: ұзақ ... ... ... ... ... есте ... Е.И. Роговтың көзқарасы бойныша, ұзақ мерзімді есте
сақтау–бұл практикалық ... ... ... ... есте ... есте ... ... аса маңызды және аса ... ... ... ... кезеңдегі сақталғанның барлығы, ұзақ
мерзімді есте сақтаудың жүйесінде табылуы қажет. Бұл есте сақтау бір кезде
есте қалдырғанды кез ... ... ... еске ... ... ... Көптеген өмірлік психологиялық проблемалар адамның информацияны
ұзақ сақтау мүмкіндігімен ... ... есте ... ... ... ... ... деңгейде әсер етеді: ... ... ... ... кіші оқушыға әсер етуге бығытталған:
сәйкес дидактикалық принциптерге сүйене отырып, оған ... және ... ... көмегімен, білімнің кескінделген мектеп бағдарласымен,
оны оқуға үйрету, оқыту тәрбиелеуші болғанға жағдай жасап, сенім және ... ... ... Осы ... ... ... ... оқышулардың жеке басының ең алдымен оның психологиялық
ерекшеліктерін және ... ... ... ... бір ... ету үшін оның не ... алатынын білу қажет. Баланың психикасының
әрбір этапының дамуы үшін оның нервтік–психикалық процестері ... ... тән. ... ... даму деңгейі мен ерекшеліктері тек
физиологиялық негізден ғана ... ... ... нақты–тарихи
жағдайлармен анықталады. Баланың психикалық дамуы стихиялы емес, керісінше
оның оқу және тәрбие жағдайларының ... ... ... ... ... ... өзіне тән жеке басын ... ... ... ... ... жаңа ерекшеліктер пайда болады, тек мынадай
жағдайда дұрыс түсінуге ... егер ... оның ... ... ... және жиі бұл ... ... негізгі іс-әрекеті– оқумен
байланысты ... үшін ... келу жаңа ... ... ауысу болып табылады.
Мектеп жасына дейін балалар үшін іс-әрекеттің ... ... ойын ... ... ... ... үшін іс-әрекет жетекшісі оқу, ал өмір орталығы–
мектеп болып табылады. ... ... ... ... оның ... ... және ... шындықты тану құралы
қызметін атқарады, осы ... ... және ... ... ... тануын
қалыптастыруға қабілеттендіреді.
Жүйелі оқыту және ғылымның негізін меңгеру үшін ... ... ... ... ... ... Бұл деңгей тәрбиенің қолайлы
жағдайлар кезінде баланың мектеп жасына дейінгі шақтың ... ... ... ... ... ... ... процесі сонымен бірге бұл іс-әрекетті қалыптастырады және ... ... ... ... ... ... есте сақтауы, зейіні,
ойлауы, эмоциялық сферасы және басқада психикалық процестері, оның жеке бас
қасиеттері елеулі өзгереді. Бұл ... ... ... аяқталатынын және
бұл өзгерістер оқытудың қандай шарттарының ... ... ... кезеңі баланың есте сақтау дамуында болатын, ... ... ... Бұл кезеңдегі оқыту процесінде білімді
меңгеруде негізгі рөлді атқаратын, ... есте ... ... Кіші ... ... ... есте сақтауы, мұғалімге
педагогикалық жұмыста есепке алатын және білуі қажет ... ... ... ... ... және ... шарты оны анық түсіну
болып табылады. Әркім өзінің жеке тәжірибесінен, ... ... есте ... қиын екендігін біледі. Баланың есте сақтауының
дәулеті болатының барлығы, олар ұғынықты болуы қажет.
Психология жаттаудың тәсілдерімен ... ... ... ... ... тәсілдерімен тығыз байланысты деп
қарастырады.
Бастауыш класс мұғаліміне кіші ... ... ... ... ... ... оқушылары) үнемі өздеріне оқу материалынан нені түсінеді,
нені түсінбейтініне айқын есеп бере алмайтынын ескеруі қажет. Сондықтан ... ... қана ... ... ... қайталау, сонымен қоса
қайталауды уақытында және мазмұны бойынша түрлендіру қажет.
Келесі ... ... және ... есте сақтау мектеп ... және кіші ... ... ... ... ... көрінеді.
Есте сақтаудың әбден жетілуі есте қалдыратын материалдың ... ... ... қалу ... өсуі, біртіндеп қалыптасқан жанама есте
қалдырудың тәсілдерін ... ... ... есте ... ... қазіргі шетелдік ... ... ... ... ... ... ... бөлініп
шықты: мектеп жасына дейінгі балалар үшін еске қалдыруға жататын, ... ... ... ... ... ... ретінде есте
қалдыру нәтижелілігін жоғарлату, және елестеген әрекеттерді ойдағы бейнелер
жолымен операция жасау–бұл кіші мектеп ... ... ... ... ... есте ... ... ойлау іс-әрекетінен есте
сақтаудың нәтижелілігі тәуелді екеніне көңіл аударылады. ... қоса ... ... ... ... ... ... талдай отырып,
мәселені анықтайды, болжамды тұжырымдайды, қажетті ... ... және ... ... белгілі стратегияға және есте ... ... ... есте ... ... жақсарту мүмкіндігі көрсетіледі.
Балалардағы ырықсыз есте қалдыру белгілі жағдайда ... ... ... болуы мүмкін, егер мағыналы тапсырманы шешу ... ал ... ... есте ... материалды қайталау
кезінде екіншісі жүзеге асырылады.
Қазіргі шет елдік балалар психологиясында ырықсыз есте ... ... ... ... қарастырылады. Зерттеулер қатарында
кездейсоқ есте қалдырудың нәтижелілігі 11–12 жасқа ... ... ... ал ... ... ... сол уақытта балалық
кезеңде ырықты есте ... ... ... ... ... ... былай түсіндіреді, 11–12 жасқа дейінгі балалар зейіні тапсырманың
негізгі компоненттеріне жеткіліксіз шоғырланады және ... ... ... өте ... кезеңде балалар зейінін шоғырландыру қабілетіне ие болады.
Әбден ... ... ... балалардың ырықсыз есте
қалдыру мүмкіндігі толық ашылған жоқ, өйткені кездейсоқ есте ... ... ... ... ... заты ... жоқ, керісінше
тек бейімделу нәтижесінде назар аудару, жағдайды ... аса кең ... ... өткені зейін жаңа, күтпеген әсерлерге аударылады.
Ырықсыз есте қалдыру мүмкіндігін ... ... ... орындалған басқада шетелдік зерттеулер үшін де тән. ... және А.Н. ... ... ... бұл ... ... есте қалдыру жүзеге асырған іс-әрекет болғандықтан
ырықты есте ... ... ... ... ... айрылған
болып шықты.
Есте сақтауды қарастырудың негізгі аспектісі, аса зерттелгенді ырықсыз
есте қалдыру мәселесіне қолдану, есте ... ... адам ... оның ... ... ... ... ортаға
жеке басының дамуымен тығыз байланысты. Баланың өзіне қызықты, жақын
қатыстыны жақсы, жеңіл есте ... деп ... ... бұл ... ... айналасында нені көреді,
мұғалімнің аузынан не туралы естиді; оны қоршаған адамдардан, ... ... ... мен ... және ол не ... ... ... сияқты көріністер мен бейнелердің көп санын жинақтайды. Бұл кезеңдегі
балалар өзінің әсерін, өзінің елестетулерін ... ... ... ... өте жеңіл қабылдайды, табиғатты терең
сезінеді. Олар, айтылғандай, әлемді тану процесінде немен ... ... есте ... ... елестетулермен қатар балаларда жалпы елестетулер қалыптасуы
қажет. ... бала есте ... ... ... бұл жалпы елестетулер
жемісті қалыптасады. Сосын балалар ... ... ... үшін ... ... қажет. Балалар мұндай салыстырумен айналысқанды онаша
ұнатпайды. Объекті мен бейнелердегі айырмашылықтарды ... ... ... ... Сонда балалар жиі заттың және ... ... бір ... ... және оларды нақты бейнелеуге
тырысады. Егер олар ... ... ... ... олар ... ... ... бөлсе, онда ол қорқынышты жағдай ... ... I және II ... ... үшін тән. ... ... ... ұқсас
белгілерді көре бастайды және (жалпы) түсінік ... үшін ... бар ... ... ... ... жинақтау әр түрлі ерекшеліктерді алып жүруі мүмкін.
Жинақтаудың бірінші түрінде бұл топтар үшін мәнді заттар ... ... ... ... ... әр ... ... бірдей ретінде
қабылданады.
Оқушылар қажеттіні емес, керісінше олардың іс-әрекетімен байланыстыны
жиі есте қалдырады. Оқушыларға арифметикалық ... ... ... ал ... бұл ... еске ... ... онда бірінші екінші
класта және III және IV кластың оқушылардың арасында ... ... I ... оқушылары жеткілікті түрде көп сандарды, ал III
класта–аз ... есте ... ... ... үшін ... әрекет
күрделі және азайту тіпті қиын болады. Бұл әрекетті жақсы ... ... үшін ... ... ... ... жоқ, олар оны ... өздеріне есеп құрастыруды ұсынғанда сандар ... есте ... ... екінші кластың оқушылары барлығын жаттап, еске қалдырғанға
тырысады, бірақ III және IV ... олар ... оны өз ... ... үшін ... еске ... тырысады. Солай сөйтіп
болғандықтан, оларда салыстыруға, жинақтауға негізделген логикалық есте
сақтау ... ... ... оқушыға оқулық бойынша үйге әр түрлі
ағаштың жапырақтары немен ажыратылады дегенді ... ... Ол ... ... ... ... ... дәл қайта жаңғыртты, бірақ сол қалпы
есте қалдырған жоқ. ... оған ... ... ... ... ... және ... арасында қандай практикадағы мұғалімнің
“түсініктімен?” деген сұрағына балалардың жағымды жауабы үнемі солай ... ... ... оқу ... шындығында түсінгенін бұл мазмұнды
өзінің сөзімен айтып беруі оқушылар алдына қойылған ... ... ... ... тексеруге болады. Мұндай тапсырманы орындау
оқушыларға оқу материалына ... ... ... ... ... оқушыларын мағыналы жаттау тәсілдерімен қаруландыруда,
салыстыру сияқты тәсіл туралы есімізде болғаны ... Егер ... ... онда оның ... ... ол ... оған ... жеңіл араластырады. Есте қалдырудағы ұқсастарды араластыруымен
байланысты қателер, бұл ... оқу іс- ... өте жиі ... ... ... бар тарихи оқиғаларды жаттауда, балалар оларды
жеңіл араластырады. Ұқсас географиялық ... ... ... ... жиі бір ... ... теңдестіріледі. Металдардың қасиеттерін
сипаттауда, олар олардың әрбіреуінің спецификалық ерекшеліктері туралыны
ұмытады. Оқыған объектінің ... ... пен ... ... кіші ... ... ... оқу материалын есте аса берік
бекітуге қабілеттендіреді.
Бұл кезеңдегі балалармен оқу материалын есте ... ... ... ... ... ... ... операцияларының мәні қайтадан
тапқан білімді ертеде меңгергенмен байланыстыру іскерлігімен қарым-қатынас
жасалады. И.М. Сеченов жаттаудағы байланыс процесіне көп ... ... ... ... ... да бір формада оның жеке бас тәжірибесінің құрамына
кіретін, тек адамға ғана түсінікті болуы ... ... ... ... есте ... ең алдымен ескінің негізінде жаңа
байланыс жасау.
Бұл психологиялық зерттеу, бастауыш мектеп ... ... ... және ... класс оқушылары) өз бетінше ғылыми фактілерді ертеде
меңгерген ғылым фактілермен жаңа білімді байланыстыра, ... ... ... ... ... және қасарып үйрету қажет.
Оқу материалын меңгеру процесінде ойлау мен есте ... ... ... ... болады, өте күрделі болып табылады. ... ... ... ... құру ... ... олар оны ... шешетіндігі, психологиялық жұмыстарда көрсетілді
(мысалы: “Оқы да, ойланшы, неліктен Асқар басқаша емес, осылай істеді”).
Оқу материалын ... ... ... ... сияқты, кіші мектеп
жасындағы оқушы енді ғана меңгере бастаған өте ... ... ... есте ... талап етіледі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Біздің психикалық әлеміміз әр алуан және жан–жақты. Біздің психикамыз
жоғары деңгейде дамуы ... біз көп ... ... және көп ... ... ... даму бізге алған біліміміз бен тәжірибемізді есте
сақтауға ... ... Біз ... барлығы, біздің әрбір қайғымыз,
әсеріміз немесе қимылымыз ... ... із ... және ... мөлшерде ұзақ уақытқа дейін есте сақтай аламыз, қажет кезде оны
қайта ... ... ... есте ... ... ... ... тану және қайта жаңғыртуды түсінеміз. Тек есте сақтаудың арасында адам
бұрынғы білім мен ... ... ... жинақтайды.
Психикалық танымдық процестер арасында есте сақтау ерекше орын ... ... есте ... ... ... орнын басуды
қамтамасыз ететін және ... ... ... ... бірлікке
біріктіретін “жару” процесі ретінде сипатталады деді.
Дәл қазір қабылданатын заттар немесе құбылыстар ... ... ... тану деп аталады. Әдетте, біз тек затты танып қана қоймаймыз.
Біз өзіміздің біліміздегі бұл жағдайда біз қабылдаймыз, ... оны ... ... ... шығара аламыз. Бұл процесс–бұрын қабылдаған
заттың бейнесін қайта құру процесі, бірақ дәл қазір қабылданбағанды ... деп ... Тек ... ... заттарды ғана емес, сонымен
бірге біздің ... ... ... ... және т.б. ... Тану мен қайта жаңғыртудың қажетті алғы шарты қабылданғанды
есте қалдыру ... әсер ету ... ... ал ... оны кейіннен есте
сақтау.
Мектеп өмірінің басында есте сақтау маңызды дәрежеде оқу жемістілгін
анықтайтын қабілет болып ... Ол ... ... ... ... ... ол жазады немесе сурет салады ма, әлде тыңдайды немесе оқиды
ма.
Психодиагностикалық әдіс ... есте ... ... көрсетуде психолог педагогтарға белгілі ұсынылымдар беріп, ары
қарай баланы ... ... ... ол ... ... ... ... көп жұмыс жіктесе, оған ... ... ... тура ... Бірақ психологтың бұл іс-әрекеті 4 кластың аяғында
үзілмеуі ... ... ... ... ... ... тексерілуі тиіс, бірақ
бұл кезеңге бейімделген басқа психодиагностикалық әдістері жүргізіледі.
Біз зерттеулерде, баланың есте сақтауы ... ... әр ... ... ... дәлелдеуге әрекет жасадық. Мүмкін, оқу,
немесе жас ерекшеліктері әсерінен де ... Бұл ... есте ... ... ... ... есте ... жаттықтыруды қажет
етпейді дегенді білдірмейді. Сондықтан психологтың жұмысы ата–аналармен,
мұғалімдермен бірігіп жұмыс жасуының да ... ... ... ... Аткинсон Р.А. Человеческая память и процесс ... ... ... С.Б. ... психология. Жоғары оқу орындары студенттеріне
арналған ... ... ... ... ... 2005 ... ... С.Б. Жантану негіздері. Жоғары оқу ... ... ... ... ... “Заң әдебиеті” 2003 ж.
4. Божович Л.И., Морозова Н.Г. Особенности памяти младшего школьника–В.
сб.: Очерки психологии детей–М.: Издательство АПН ... 1950 ... ... П.П. ... и ... – М.: Просвещение, 1973 ж.
6. Выгосткий Л.С. Вопросы детской психологии-С.-Петербург: Союз. 1999 ж.
7. Добрынин Н.Ф. Внимание и память.–Издательство: Знание–Москва 1958 ... ... ... Қ. ... ... 1993 ... Жарықбаев Қ. Жантану: Оқулық. Алматы ЖШС “Шұғыла” 2008 ж.
10. Жұмасова К.С Психология. Алматы “Фолиант” баспасы 2006 ж.
11. Зинченко В.П. и др. ... ... ... ... университет, 1980 ж–278 бет.
12. Зубова Н.П. ... ... ... при развитии
памяти//Школа–2000 ж. - №6 -28-29 ... ... Т.В. ... ... и ... ... школьников– Москва:
Издательство: Педагогика, 1973 ж-152 бет.
14. Истомина З.М. Развитие памяти в младшем школьном возрасте. Автореферат
докторская диссертация М., 1975 ж.
15. Коновалов В. ... ... [из ... ... о ... ... и ... ж. №3–34–35 бет.
16. Психология – Алматы: Мектеп, 1966 ж.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Басқару есебі туралы жалпы ұғым62 бет
Ес туралы жалпы ұғым мен теориялар.9 бет
Жалпы жүйке жүйесінің құрылымы туралы жалпы ұғым20 бет
Темперамент туралы жалпы ұғым31 бет
Тұлға туралы жалпы ұғым10 бет
Фотосинтез туралы жалпы ұғым және оның маңызы5 бет
Қ.Р. «Техникалық реттеу туралы» заңының жалпы мазмұны,ондағы бекітілген негізгі ұғымдар.Жеке және заңды тұлғалардың техникалық реттеу саласындағы құқықтары мен міндеттері6 бет
Қаржы туралы жалпы үғым және оны басқарудың негіздері жайлы21 бет
Қарым-қатынас туралы жалпы ұғым12 бет
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь