Қазақстан тарихы пәнінен лекциялар

1.Қазақстан тарихы пәнінің міндеті мен мақсаты, дерек көздері, кезеңдері, тарихнамасы, «ақ таңдақтар».
2.Қазақстан тас дәуірінде. Дәуірдің әлеуметтік құрылымы және шаруашылығы
3.Қазақстан қола дәуірінде. Андрон және Дәндібай.Беғазы мәдениеті.
4.Сақ.скиф дәуірі. Дәуірдің ерекшелігі, шаруашылығы, қоғамдық құрылысы
5.Үйсіндер мен қаңлылар мемлекеті. Қоғамдық құрылысы, шаруашылығы.
6. Евразия тарихындағы Ғұндар мемлекеті.
1.Қазақстан тарихы пәнінің міндеті мен мақсаты, дерек көздері, кезеңдері, тарихнамасы, «ақ таңдақтар».
Қазақстан тарихы егеменді, тәуелсіз мемлекет. Қазақстан Республикасы территориясында өмір сүрген, қазірде өмір сүріп жатқан қазақ және басқа да халықтардың ескерткіші. Қазақстан тарихы бүкіл адамзат тарихының толық мықты бір бөлімі, өйткені ол дүниежүзі тарихы, Евразия тарихы, көшпенділер өркениеті, түркі халықтары тарихы, Орталық Азия елдерімен ұштасып жатады. Қазақстан тарихы - Қазақстанның территориясында ежелгі уақыттан бүгінгі күнге дейін болған тарихи оқиғаларды, құбылыстарды, фактілерді, процестерді, тарихи заңдар мен заңдылықтарды аша отырып, тұтас қарастыратын ғылым.
Қазақстан Республикасы егемендік пен тәуелсіздікке ие болғаннан бері «Қазақстан тарихы» оқу пенінің маңызы арта түсті, оның негізгі міндеттері: халықтың тарихи жадын қалпына келтіру, ұлттық сана мен бірлікті қалыптастыру, азаматтанушылық пен патриотизмді тәрбиелеу.
"Қазақстан тарихы"оқу пәнінің негізгі мақсаты-Қазақстан тарихының ертедегі дәуірінен бастап, бүгінге дейін негізгі кезендері туралы оның этногенезі, Қазақ халқы мемлекеттілігінің орнығуы мен дамуының үздіксіздігі, сабақтастығы туралы объективтік тарихи білім беру.

2.Қазақстан тас дәуірінде. Дәуірдің әлеуметтік құрылымы және шаруашылығы
Алғашқы қауымдық құрылыс адамзат тарихының ең алғашқы кезеңі. Бұл кезеңнің басталу мерзімін ғалымдар 1 млн. жыл бұрын , яғни ежелгі тас дәуірі -деп есептейтін. 1959 жылы Шығыс Африкадағы Олдувое мекенінен табылған адамның жақ сүйектері адамның пайда болуы түралы мәселеге үлкен жаңалық енгізді. Ғалымдар бұл адамды шартты түрде “зинджантроп” деп атады . Ол 1.750 000 жыл бұрын өмір сүрген деп саналады. 1960 жылы дәл сол жерден археологтар 11-12 жастағы баланың бас сүйегін қазып алды. Ол зинджантроп табылған қабықтан төменгі қабықта орналасқан екен. Зерттеушілер бұл ежелгі адамды оның дене бітіміне және онымен бірге табылған тас қарулар негізінде “епті адам” деп атаған.
Аталмыш жәдігер адамзаттың ежелгі әулеттері 2 млн. жыл бұрын пайда болғандығынан дерек береді. Оның бас миының көлемі 652 см³-ді құраған, яғни қазіргі маймылдардың миынан әлде қайда үлкен болған. Ол маймыл сияқты төрт аяқпен емес, екі аяқпен жүрген. Олардың негізгі еңбек қарулары тастан жасалған.
Адамзат дамуының кезекті сатысы “тік жүретін адамдар” кезеңі. Бұл адамдардың өкілдері питекантроп пен синантроп.
Питекантроп адамы бірінші рет 1891 жылы Ява аралынан табылған. Ол осыдан 1 млн. жыл бұрын өмір сүрген. Қазіргі уақытта Европа және Азиядан, Шығыс және Оңтүстік Африкадан 10 питекантроп адамының сүйектері табылған. “Епті адаммен” салыстырғанда питекантроптың бас миының көлемі үлкен, яғни 950 см³ болған. Бас және жақ сүйектері кішірейген, аяғы ұзарып , қолы қысқарған.
Синантроп адамы 1927 жылы Пекин маңындағы Чжоу Коу Дянь үңгірінен табылған. Қазіргі ғылымда 50 синантроп мекендері зертелген. Синантроп адамдарының сүйектері мен олардың тас қарулары, отқа күйдірілген тастар табылған. Мүның өзі синантроптың отты пайдалана білгендігін дәлелдейді.
Адамзат дамуының кезекті сатысы неондерталь адамының дәуірі, ол алғаш Германияның Неондерталь қаласы маңынан табылған. Оны өзінің бұрынғы әулеттерімен салыстырғанда дене құрылымында едәуір өзгерістер болған: қас үстіндегі томпақ жоғалып, маңдайы тегістелген, иегі пайда бола бастаған. Бас миы қабығының көлемі 1300-1400 см³ болған.
Қазіргі тарих ғылымында Евразия және Африка аймақтарынан 120-дан астам неондертал адамының қалдықтары зерттелген. Сондай-ақ неондерталь адамы 1938 жылы Өзбекстан Республикасының Тесікташ үңгірінен де табылған.
Алғашқы адамдар бірге жүріп, өздеріне баспана, мекен-жай үшін үңгірлерді, апандарды жануарлардан тартып ала бастайды. Жыртқыш жануарлардан бірге жүріп қорғанады. Тапқан табыс ортақ болған. Бұлардың өмірі маркстік турғыдан қарағанда, алғашқы қауымдық “коммунизм” деп аталған.
Алғашқы қауымның өндіргіш күштері түралы мәліметті археология ғылымы береді. Олар:
- бірінші – алғашқы адам;
- екіншісі – оның тас құралы;
Археология ғылымы зерттеуді осы тас құралдардан бастайды.
1. Абилов А.К., Евдокимов В.В. Казахстан в древности. Учебное пособие. Кар., 1991.

2. Акишев К.А. Древние кочевники и мировая цивилизация: генезис, проблемы, перспективы.// Вестник АН КазССР., 1991, №10.

3. Акишев К.А., Кушаев Г.А. Древняя культура саков и усуней долины реки Или. А., 1963.

4. Аманжолов Қ. Р. Қазақстан тарихы. Дәрістер курсы. 1-2 кітаптар, А., 2004.

5. Аманжолов Қ. Р. Түркі халықтарының тарихы. 1-2 кітаптар, А., 2002.

6. Аспендияров С. Қазақстан тарихының очерктері. А., 1994.

7. Айдаров Ғ. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. А., 1986.

8. Ахинжанов С.М., Макарова Л.А., Нурумов Т.Н. К истории скотоводства и охоты в Казахстане. А., 1992.

9. Байпаков К.М., Нуржанов А. Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан. А., 1992.

10. Байпаков К.М. История древнего Казахстана. А., 1996.
        
        1.Қазақстан тарихы пәнінің міндеті мен мақсаты, дерек  көздері, кезеңдері, тарихнамасы, ... ... ... тәуелсіз мемлекет. Қазақстан Республикасы территориясында өмір сүрген, қазірде өмір сүріп жатқан қазақ және басқа да халықтардың ескерткіші. ... ... ... ... ... ... мықты бір бөлімі, өйткені ол дүниежүзі тарихы, Евразия тарихы, көшпенділер өркениеті, түркі халықтары тарихы, Орталық Азия ... ... ... ... ... - Қазақстанның территориясында ежелгі уақыттан бүгінгі күнге дейін ... ... ... ... ... процестерді, тарихи заңдар мен заңдылықтарды аша отырып, тұтас қарастыратын ғылым.
Қазақстан Республикасы ... пен ... ие ... бері оқу ... ... арта ... оның негізгі міндеттері: халықтың тарихи жадын қалпына келтіру, ұлттық сана мен бірлікті қалыптастыру, азаматтанушылық пен патриотизмді тәрбиелеу.
"Қазақстан ... ... ... ... ... ... дәуірінен бастап, бүгінге дейін негізгі кезендері туралы оның этногенезі, Қазақ халқы мемлекеттілігінің ... мен ... ... сабақтастығы туралы объективтік тарихи білім беру.
2.Қазақстан тас дәуірінде. Дәуірдің әлеуметтік ... және ... ... ... ... ... ең алғашқы кезеңі. Бұл кезеңнің басталу мерзімін ғалымдар 1 млн. жыл ... , яғни ... тас ... -деп ... 1959 жылы Шығыс Африкадағы Олдувое мекенінен табылған адамның жақ сүйектері адамның ... ... ... ... ... ... ... Ғалымдар бұл адамды шартты түрде "зинджантроп" деп атады . Ол 1.750 000 жыл бұрын өмір сүрген деп саналады. 1960 жылы дәл сол ... ... 11-12 ... баланың бас сүйегін қазып алды. Ол зинджантроп ... ... ... ... ... екен. Зерттеушілер бұл ежелгі адамды оның дене бітіміне және онымен бірге табылған тас қарулар негізінде "епті адам" деп ... ... ... ... әулеттері 2 млн. жыл бұрын пайда болғандығынан дерек береді. Оның бас миының көлемі 652 см³-ді құраған, яғни қазіргі ... ... әлде ... үлкен болған. Ол маймыл сияқты төрт аяқпен емес, екі ... ... ... негізгі еңбек қарулары тастан жасалған.
Адамзат дамуының кезекті сатысы "тік жүретін адамдар" ... Бұл ... ... ... пен ... ... бірінші рет 1891 жылы Ява аралынан табылған. Ол осыдан 1 млн. жыл бұрын өмір ... ... ... ... және Азиядан, Шығыс және Оңтүстік Африкадан 10 питекантроп адамының ... ... ... адаммен" салыстырғанда питекантроптың бас миының көлемі үлкен, яғни 950 см³ ... Бас және жақ ... ... аяғы ... , қолы ... ... 1927 жылы ... маңындағы Чжоу Коу Дянь үңгірінен табылған. Қазіргі ғылымда 50 ... ... ... ... ... ... мен олардың тас қарулары, отқа күйдірілген тастар табылған. Мүның өзі синантроптың отты пайдалана білгендігін дәлелдейді.
Адамзат дамуының кезекті сатысы неондерталь ... ... ол ... Германияның Неондерталь қаласы маңынан табылған. Оны өзінің бұрынғы әулеттерімен салыстырғанда дене ... ... ... ... қас ... ... ... маңдайы тегістелген, иегі пайда бола бастаған. Бас миы ... ... ... см³ болған.
Қазіргі тарих ғылымында Евразия және Африка аймақтарынан 120-дан астам неондертал ... ... ... ... ... адамы 1938 жылы Өзбекстан Республикасының Тесікташ үңгірінен де табылған.
Алғашқы адамдар ... ... ... ... мекен-жай үшін үңгірлерді, апандарды жануарлардан тартып ала бастайды. Жыртқыш жануарлардан бірге жүріп қорғанады. Тапқан табыс ортақ ... ... ... ... ... ... ... қауымдық "коммунизм" деп аталған.
Алғашқы қауымның өндіргіш күштері түралы мәліметті археология ғылымы береді. Олар:
* бірінші - алғашқы адам;
* ... - оның тас ... ... ... осы тас құралдардан бастайды.
3.Қазақстан қола дәуірінде. Андрон және Дәндібай-Беғазы мәдениеті.
Жаңа тас-"неолит" дәуірі б.з.б. бес мың жылдық пен ... үш мың ... ... ... ... жаңа тас ... ескерткіштерін зерттеуде академик Ә.К.Марғұлан бастаған қазақ археологтарының еңбектері де айтарлықтай. ... ... ... тас ... ... ... ... зор. Ғалым Оңтүстік Қазақстанда жүргізген ғылыми барлау жүмыстарының барысында (1970-1977жж.) Жаңашелек 1,2,3, Маятас, Дермене 1,2,3, Арыс 1, ... ... және ... жерінен Щалқия 1 қаласын орта және жаңа тас ... ... ... ... табылған тас құралдарға анализ жасай келіп, Оңтүстік Қазақстаннан табылған тас құралдар орта және жаңа тас ... ... ... ал ... өңірінен табылған тас құралдар жаңа тас дәуірінің ... ... ... ... ... ... шығатын қорытынды, егер, Оңтүстік Қазақстан көне тас дәуірінің ... ... ... болса, одан біртіндеп, орта және жаңа тас ... ... ... ... ... аудандарына тарай бастаған деген ой туғазды.
Қола дәуірінің соңғы кезінде аталық-рулық құрылыс ... ... ... ... Біріншіден, металдан жасалған құрал-жабдықтың пайда болуының өзінен біртіндеп өндіргіш ... ... ... екіншіден өндірістік қатынастың да дамығанын байқатады. Оның өзі Қазақстан жерінде алғашқы ... ... ... бастағаны.
Мал басының көбеюі алғаш рет өнім көзінің өсуін көрсетеді. Мал шаруашылығы мен егін ... ... дами ... Қола дәурінде мал басы көбейіп, енді жайылым іздеп, жаз айларында жайлауға шығатын көшпелі мал ... ... ... жеріндегі қола дәуірі кезінде өмір сүрген адамдардың мәдениеті Андронов және Беғазы-Дәндібай ... ... ... ... ... ... тән ерекшеліктері бар болғандығынан үш кезеңге бөлінеді:
* Федоров кезеңі;
* Алакөл ... ... ... ... ... ... ғылыми зерттеу жұмыстары - бұл кездегі өмір сүрген адамдардың шаруашылығынан әдет- ғұрып, наным - сенімдерінен ғана ақпар ... ... ... саяси - әлеуметтік және қоғамдық құрылысынан да хабар береді. Қазба жұмысы жүргізілген молаларда, ... ... ... зираттар кездеседі. Олардың өзіне тән ерекшеліктері болған. Мәселен, отбасылық молалар бір ... ... ... ал ... ... ... ер ... жанына оның әйелі қоса жерленген.
Қазақстандағы Андронов тайпаларының ... ... ... ... ... сауда қатынастарын жасағандығын көруге болады. Мәселен, Оңтүстік Сібір жеріндегі Афанасьев мәдениетінің молаларынан Арал теңізінде кездесетін ... ... ... Андронов тайпаларының молаларынан Мысыр, Месопотамия ... ... ... тәріздес моншақтар да табылған. Мұның өзі сауда қатынасының қола дәуірінің кезінде-ақ жандана ... ... ... ... аймақтарына тән тағы да бір мәдениет Беғазы-Дәндібай мәдениеті болған. Бұл мәдениеттің алғашқы мекендері Қарағанды маңындағы Беғазы ауылынан және Балхаш ... ... ... Дәндібай ауылынан табылған. Бұл мекендерден табылған заттар бір дәуірге тиісті болғандықтан олар Беғазы-Дәндібай мәдениеті деп ... ... ... ғалым қазақтың аса көрнекті археологы Әлкей Марғұлан.
Қола дәуіріндегі Андронов және ... ... ... ... ... ... ... мәдениеті Сібір, Қазақстан және Жайық өңірлерінде таралған ... ал ... ... тек қана ... ... кездеседі;
-екіншісі, кезеңдік: Андронов мәдениеті қола дәуірі мәдениетінің бірінші және ... ... ... ХVIII - XIII ғғ.) ... ал Беғазы-Дәндібай мәдениеті үшінші кезеңінде ғана ( б.з.б. ХII - VIII ғғ.) ... ... ... ... ... аяқ-қолын бүгіп (эмбрион тарізді) көмсе, Беғазы-Дәндібайлықтар қол-аяқтарын жазып көмген.
4.Сақ-скиф дәуірі. Дәуірдің ерекшелігі, шаруашылығы, қоғамдық құрылысы.
Тарихшы-археологтар ... ... ... сол ... ... ... ... өмір сүрген ру-тайпалардың ішінде аты-жөні жақсы сақталған тайпалардың бірі -- сақтар. Археологиялық зерттеулерге және ... ... ... ... VIII- IV ғғ. сақ ... Орта Азия және ... ... мекендеген. Парсы жазба деректері бойынша Орта Азия мен Қазақстан территориясында мекендеген көшпелі тайпаларды ... ... деп ... ал тарих атасы Геродот сақтар тұралы өте жауынгер тайпа деп жазған. Оларды Спиридон "Азиялық скифтер" деп ... ... ... ... сақ тайпалары үш үлкен тайпаға бөлінеді:
1.Тиграхауда сақтары - ол ... ... ... ... ... - жүзімнен (хаома - жүзім) сусын қайнатушылар;
3.Парадарайя сақтары -- ... арғы ... ... ... ... берген.
Тиграхауда сақтары қазіргі Ташкент аймағында, Солтүстік Қырғызстан, Оңтүстік Қазақстан және ... ... өмір ... Оған ... Есік ... ... алтын киімді адамның басындағы сәукеленің биіктігі - 70 см. Ал ... ар ... ... Арал ... ... жағасындағы, дәлірек айтқанда, Орталық Қазақстанда өмір сүрген сақ тайпаларын жатқызуға болады. ... ... ... ... ... ... т.б. деп те ... сақтары Орта Азия жеріндегі тайпалар екені өзінен-өзі белгілі. Өйткені, онда жүзім өсіріліп, оның суынан сусын ... ... ... ... Олар ... ... депте аталады.
Сақ тайпаларының ескерткіштері Шығыс және Орталық Қазақстан жерлерінде біршама жақсы зерттелген. Мәселен, Шілікті ойпатындағы атақты сақ ... ... ... Қазақстан археологиясында үлкен жаңалық болып, ол "алтын обаның құпиясы" деп аталған.
Қорыта айтқанда, б.з.б. VIII-IV ғғ. ... ... ... ... өмір ... сақ тайпаларының өзіндік мәдениеті дамыған, жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан, саяси жағынан ... ... ... ... ... ... ... көреміз...
5.Үйсіндер мен қаңлылар мемлекеті. Қоғамдық құрылысы, шаруашылығы.
Қытай жазба деректері мәліметтеріне қарағанда б. з. б. III-II ... ... ... ... ... Үйсін тайпалары өмір сүрген. Олар тиграхауда сақтары мекендеген аумаққа Орталық Азиядан ... Олар сақ ... ... өз ... ... ... ... деректерінде олар "Үсүнь-го" деп аталады, бұл үсүндер мемлекеті деген мағынаны білдіреді. ... деп ... ... ... Іле ... алқабында орналасқан. Олар батыста Щу және ... ... ... ... шектескен. Оңтүстіктегі шекарасы Даванға ( қазіргі Фергана ) дейін созылған. Ал шығыста олардың шекарасы Хань патшалығымен ... ... сөзі ... деректемелері арқылы белгілі. Сөздің мағынасы осы уақытқа дейін белгісіз. Жазба деректерде ... "ат ... ... сары шашты" болып бейнеленеді. Ал Жетісу жеріндегі үйсіндер қорымдарынан алынған бас сүйектер, антропологиялық ... ... ... ... ... ... ... де болған.
Үйсіндерден қалған ескерткіштерге олардың қорымдары мен қыстақтары жатады. Қыстақтар тау ... ... ... ... ... ... ... материалдары көбіне тастан жасалған. Қорымдары немесе зираттары археологиялық ғылым бойынша обалар деп аталады. ... ... ... 0,30 м. ден 0,50 м. ... ... ал кейбір обалардың биіктігі 8-10 м. жетеді. Адамды жерлеу, жерден ұзыншақ төрт бұрышты, ... 70 см. ден 1 м. ... ... 50-60 см мүрде қазылып, мәйіттің бас жағын батысқа қаратып, заттармен жабылып, оны айналдыра бір, екі қатар ... ... ... ... жасалатын, оның үстіне тас, топырақтан үйінді жасап оба тұрғызатын. Жерлеудің мұндай тәсілі ... III-I ғғ. үсүн ... ... ал б.э. I- IV ғғ. ... адам ... ... ... жердің бір жағынан қиып, үнгір болып жасалды. Ал зираттың сыртқы көрінісі бұрынғыдай ... ... ... ... құм, тас, топырақтан оба тұрғызылады.
Үйсіндер жартылай көшпелі, жартылай отырықшылық шаруашылық-пен ... ... ... кезінде табылған қол диірмендер, үккіш тастар, олардың ... де ... ... ... мекен-жайлардың маңында арық тоғандардың орындары сақталған.
Жазба деректерге қарағанда үйсіндер жылқы өсіруге аса зор көңіл ... ... ... ... ... ... үйленген үйсін "ханы" шамасы "қалың мал" үшін болу керек 1000 бас жылқы беретын болған. Екінші бір ... ... ... ... ... таңбалардың салынуы. Үйсіндер тіршілігінде жылқы өсіру басты орын ... оны ... ... қорғану үшін атты әскер құруы да басты орын алғанымен түсіндіруге болады.
Үй жануарларының ішінде түйе өсіруге де көңіл бөлінген. Үйсіндер обасынан ... ... ... ... шөгіп жатқан қос өркешті түйенің мүсіні түйеге табынғандықты байқатады.
Зираттардан алынған металдан жасалған құрал-саймандарға қарағанда үйсін ... ... қола ... ... ... ... ұсталар екендігін көрсетеді.
Сондай-ақ зираттардан өте көп кездесетін әшекей бұйымдар: әртүрлі қымбат ... ... ... ... ... ... күмістен жасалған сырға, білезік, жүзік, қола айналар т.б. Ал әшекей бұйымдардың ішінде ... ... ... бір ... ... ... мұра болып жеткен Ақтас-2 зиратынан табылған алқа мен Қарғалыдан ... тәжі ... Бұл ... өз ... үйсін тайпаларының ғана рухани мұрасы болып қоймай, бүгінгі таңдағы олардың үрпақтары болып табылатын қазақ ... ... ... ... ... ... ... орындарын алып тұр. Осының өзі үйсін өнерінің дүние жүзі ... ... ... ... ... табылады.
Алайда қымбат бағалы заттар, сән-салтанатты әшекей бұйымдар үйсін қорымдарынан көптеп ... ... Жай ... өзі де ... ... көп. Оның өзі ... әлеуметтік теңсіздіктің болғандығын көрсетеді. Мұндай жәйт деректемелерде де жазылған. Үйсіндер мемлекеттік дәрежеде өмір сүрген. "Усунго"-Усун ... ... ... мемлекет деген ұғымдарды білдірсе, ал таптық жіктерді, білдіретін ... - усун ... хоу - бай, даня - ... ... ... ... ... Негізгі өндіруші тап қарапайым шаруалар болған.
Жазба деректер бойынша, үйсін мемлекетінің орталығы Ыстықкөл маңындағы "Қызыл Анғар" (Чичу) қаласы ... Бұл қала ... ... яғни ... ... деп ... Қала әлі ... дейін археологиялық тұрғыдан толық зерттелмеген.
Деректерге қарағанда Үйсіндер көшпелі мемлекет. Олар өзімен көрші жатқан Қытай ... ірі ... тең ... ... ... және ... жасаған.
Соңғы кездегі, жүргізілген зерттеулер, үйсіндердің VI-VII ғғ. Түркі қағанаттарына ... ... ... ... ... ... келе ... әдет-ғұрып, салт-санасып сақтағандығын көрсетеді.
Қазақ халқының құрамына енген ірі тайпалардың бірі -Қаңлылар. Олар ... ... ... ... деп ... ал ... және үнді діни ... "Авеста" мен "Махабхарата"да қанха болып кездеседі. Түркі руналық жазуларында Кангю-тарбанд деген кенттің аты бар. ... ... ... ... көрнекті ірі елдердің жазба деректерінде сақталуының өзі қаңлы тайпалар бірлестігінің, жай ғана ру-тайпалық деңгейде өмір ... ... ... ... дәрежеге көтеріліп, ол елдермен тең дәрежеде қарым-қатынас жасағандарын да көрсететін сияқты.
Қытай деректеріндегі Чжан-Цяннің хабары бойынша б.э.б III ғ. ... ... ... ... ... ... ... Ол қала Сырдарияның бойында деп айтылып жүргенімен, оның дәл қандай жерде орналасқандығы осы уақытқа ... ... ... ... Орта ... ... ... қаңлы ескерткіштеріне жүргізілген зерттеу жұмыстарынан алынған материалдар, шартты түрде үш мәдениетке бөлінген.
* Қауыншы мәдениеті;
* Жетіасар ... ... ... ... өзі ... ... мәдениеттегі заттардың жасалу мерзімдеріне байланысты болса, екіншіден олардың жасалуы жағынан болған өзгерістерге байланысты. Сонымен қатар әрбір аймақтың, ауданның жергілікті ... де ... ... ... ... мәдениеттің бір-біріне тән ортақ қасиеттерінің болғандығы анықталған. Ал ондай жергілікті ... ... ... ... түрлерінің көбеюі, даму динамикасы көрінісі екендігін ескертеді.
Сонымен қаңлы тайпаларының қыстақ-кенттеріне және оның аймағына жүргізіліген археологиялық зерттеу жұмыстар олардың ... ... ... ... ... ... материалдар берді. Алғашқы көзге түсетін басты мәселе шикі кірпіштен жасалған тұрғын шаруаға қажетті жайлар. Жалпы, жазба деректерде ... ... ... ... жасалған дуалдың ішінде өмір сүреді" деген хабарлар бекер айтылмаса керек.
Кенттердің ... ... ... ... да жиі ... Олар көп ... ... жерлерге тартылған ірі өзендерден (Талас, Сырдария) тартылған тоғандар қаңлы тайпаларының отырықшы жер ... ... ... Тайпалар жерді көлдетіп суғару, тәлім суғару сияқты түрлі тәсілдерін білген. Жетіасар қалашығының зерттелуіне қарағанда оның аймағында ... ... ... буып ... ... ... тоған арқылы су шығарған. Ал таулы жерлерде, кішігірім таудан ағып шығатын өзен--жылғаларды, бастаулардың суын пайдаланған.
Тұрақты ... төрт ... үй ... ... ... кездеседі. Мұндай материалдардың айтарлықтай кездесуі қаңлы тайпалар-ының отырықшы мал ... ... ... дәлел.
Қаңлы тайпаларының обаларына жүргізілген зерттеу жұмыстарға, олардың әдет-ғұрпы, салт-саналарын баяндайтын көптеген материалдар табылған. Өлген адамдармен бірге жерленген ... ... ... ... бұйымдар, о дүниге сенуді, ата-баба аруағына сиынуды көрсетеді. Табылған заттар ... ... ... тайпаларында өз дәрежесінде дамығандығын байқатады.
Қытай жазба деректерінде қаңлы тайпаларында ... ... ... оның ... ... ... ... баяндайтын хабарлар да бар. Сол материалдарды археологиялық материалдармен салыстырғанда, шындығында қаңлы тайпаларын Қазақстан жеріндегі алғашқы патриархалдық-феодалдық мемлекеттің дәрежесіне көтерілген ... деп ... ... ... Евразия тарихындағы Ғұндар мемлекеті.
Атақты ғұн тайпаларының өсіп-өнген және ... ... ... жері ... ... ... ... нәтижесі олардың Селенгі өзенінің аңғарында және оның салалары жағалауларында 1500-ден астам қорымдары мен түрақты мекен жайлары болғандығын көрсетеді. Ал ... ... және ... ... ғұндар б.э.б. II-I ғғ. келе бастаған.
Сонымен қытай жылнамаларымен археологиялық зерттеулерге қараганда, б.з.б. IV және III ғасырларда Қытайдың солтүстігінде Байқалдан Ордысқа ... ... ... ... Ғұн ... ... құрылады. Олар өздері мен көрші жатқан халықтарды жаулап алумен қатар Қытай жеріне де шабуыл жасайды. Бұл жағдай Қытай ... ... ... ... Сөйтіп, ғұндар мен қытай өкіметінің арасында бір-біріне алма-кесек жасалған ұрыс-талас, соғыстар олардың ұрпақтарының ... 300 ... ... ... ... бойынша, ғұн тайпаларының бірігіп саяси күшейген кезі б.з.б II ғ. мен I ғ. ... Мөде ... ... ... ... Оның ... әскери реформалары ғұндарды қуатты мемлекетке айналдырған. Олар өздерінің оңтүстігіндегі дунхуларды талқандап, ... ... ... ... Олардың аман қалғандары Монголия, Маньчжурияға дейін қашып бас сауғалауға ... ... ... мұнымен де қанағаттанып қоймай, Саян Алтай тауларына дейін шабуыл жасап, Қытайдың Хань әулетінің негізін қалаушы Лю-Балды да жеңіп, оларды өздеріне ... ... ... 88 жылы Қытай патшасы ғұндардың шаньюіне қыз беріп, алым-салық төлеп тұруға ... ... ... ... ... ... ... дейін Шығыс Түркістаннан Хуанхэ өзенінің орта ағысына дейін ... алып ... ұлан ... ... "Ғұн ... ... болған.
Жоғарыда аталған қоныс аудару Қазақстанға өзінің үлкен әсерін тигізді. Ол, біріншіден, жергілікті сақ, ... ... ... тайпалардың шығыстан, батысқа қарай жылжуына себеп болса, ... ол ... ... жағынан өзгеруіне әкеп соқты. Үшіншіден, түркі тілі кең таралып, жергілікті диалекті болып ... ... ... ... екі жағдай V ғасырда Қазақстан жеріне ... ... ... келе ... ... ... әсер ...
Ғұн тайпаларындағы әлеуметтік теңсіздікті зираттардағы жерленген адамдармен бірге қойылған бүйымдар арқылы байқауға болады. ... тап ... ... ... ... заттар көп табылса, кедей адамдардың қабірлерінен жай ғана жасалған арзан бағалы бұйымдар ... Ал ... ... ... де ... ... ... "шаньюй хан" немесе ''ғұн шонжарлары" деген сөздер үстем тап өкілдерінің болғандығына дәлел.
Патриархтық-рулық ... ... ... ру ... ... ... ал патриархалдық-феодалдық жаңа қатынастардың дамуына байланысты, ол өзінің күшінен айрыла бастайды. Шаньюйлік енді мұрагерлікке көшеді. Ғұн ... өлсе оның ... ... не оның ... ... Наразы болғандар қатал жазаланатын. Сонымен қатар ғұн шаньюйі өз төңірегіне ең жақын туыстарын сайлап, ғұн шонжары деген атақ беріп, ... ... ... ... ... ... өкілдерінің баю көздерінің бірі: соғыстан түскен байлық болса, екінші көзі қолға ... ... үй ... ... ... мал ... егін айдататын.
Ғұн қоғамы әскериленген қоғам болды. Әрбір қоғам мүшесі кез келген уақытта, садағын асынып, атына мініп елін қорғауға немесе жорыққа ... ... ... ... ... ер ... өмір бойы әскери міндетті болып, белгілі бір әскери бөлімде есепте тұрды. Әскери қызметтен қашқандар өлім жазасына кесілетін болған. ... ... мол ... ... Өздері жаулап алған жерлердің бәрінде 24 тайпадан тұратын ғұндар артықшылықтардан пайдаланды.
Ғұндардың империясы жоғарыдан ... ... ... әскери және азаматтық биліктің біріккен үлгісі болды. Ғұн мемлекетінде олардың артықшылығын дәріптейтін, қоғам мүшелерін дуниежүзінде үстемдік орнатуға тәрбиелейтін ... ... ... ... жүріп отырған. Бұл орайда ғұндардың Тәңірге табылған діни ... де ... рол ... ... ... ... тарихта алғашқылардың бірі болып әлемдік дәрежедегі империя ... ... ... бойы ... көшпелік өркениетке негізделген көшпелі мемлекеттік құрылымның негізін қалады. Алғаш рет ... ... ... ... құқығының негізін салды.
7.Түрік қағанатының құрылуы
VI ғасырдың басында бүгінгі қазақ жерінде аса кұрделі өзгерістер болған. Алтай-Сібір, ... ... ... тайпаларының үстем тап өкілдері бірігіп, әскер күшіне сүйенген Түрік қағанаты атты феодалдық мемлекет құрды. Бұл ... ... ... ... ... Орта ... жерін де толық қамтыды. Бүгінгі Қазақстан территориясы да осы қағандықтың құрамында болды.
Бұл мемлекет туралы ... ... ... ... өз тілінде жазылған "Үлкен Күлтегін", "Кіші Күлтегін", "Тоныкөк" құлпытастарындағы жазулардан ... ... ... ... ... ... ... айтылған (542ж.) және пайда болған жері Моңғолиядағы Орхон ... ... Бір ... ... ... ... деп аталған оғыз, қарлұқ, қырғыз, түркеш, үйғыр, қыпшақ сияқты т.б. ... ... ... ... ... қарай жылжып, қәзіргі қазақ жеріне орын тепкен.
Түрік ... ... ... ... ... оған ... ... атақ берілген. Оның бұл атаққа ие болуы, түрік елінің ата жауы болып келген авар ... ... ... оны біржола жеңуінен еді. Міне, осы кезден бастап Түрік қағанаты өзінің саяси билігі ... ... ... ... ... оның ... ... Мүқан ( 553-572 жж.) қағандар жалғастырды, ал қағандықтың батысқа қарай шекарасын кеңейту ісін оның ... ... ... ... 555 жылы ... Орта ... ... жасаған жорықтарының бірінде Арал теңізіне дейін жеткендігін хабарлайды. Ал "Күлтегін" ... ... ... мен ... қағандардың өз халқын "Темір қақпаға" дейін орналастырған деген дерек бар. Мұндағы Темір қақпа деп отырған жері ... елі мен ... ... ... ... ... ... Бұл деректер VI ғасырдың ортасында Түрік қағанаты Орта Азияның жеріне ... ... ... ... күшейіп, саяси жағынан белсенділігі артып, тарих сахнасына шыққан кезі VI ғасырдың ... Бұл ... ... ... ... Эфталиттерді өздеріне толық бағындыруға әрекет жасайды. Алайда, бір шеті Каспий ... ... шеті ... Үнді ... ... Орта ... ... жерді алып жатқан эфталиттерді жеңе қою оңайға түсе қойматынын білген Түрік қағанаты Иран шахы ... ... ... ... жасайды. Қағанның жоспары ойдағыдай болып келісім жасау сәтті аяқталады. Эфталиттермен болған ... ... ... ... жетеді. Алайда осы жеңістен соң Түрік қағанаты мен Иран шахының арасындағы достық ... ... Оған ... себеп, шығыстан батысқа қарай созылып жатқан керуен жолының барлығы дерліктей түрік қағанының қолында қалып, Иран шахының түріктерге деген ... ... ... ... Орта Азиядағы өзінің саяси билігін біржола нығайту үшін, Византияға соғд ... ... ... елшісін аттандырды. Бұл елшілік Иран шахының бұйрығы бойынша сәтсіздікке ұшырап, кері қайтады. Түрік қағаны Иран шахының бұл ... ... ... ... әрекеті болуы мүмкін, бізбен қарым-қатынас дүрыс болуға тиісті ... ... ... тек ... ... ... елшілігін аттандырады. Алайда ол елшілігі де толық ... ... ... қағаны Иран шахының өзімен қарым-қатынасын бұзып отырғандығын сезіп, енді олардың бүрыннан көршілес ата жауы болып отырған ... ... ... үшін соғд ... ... бастаған елшісін екінші рет аттандырды. Елшілік бұл жолы Иран ... емес ... ... мен ... тауы арқылы жүреді. Елшіліктің алдына қойған басты мақсаты, ... ... ... ... одақ ... ... екінші басты мәселе сауданы жандандыру. Әсіресе, Византияға жібек шығару. Екі елдің арасында бірінші мәселенің барысында өзара келісушілік болғанмен, ... ... ... ... ... ... Оған себеп, византиялықтар өздері де жібек өндіре бастаған еді. Дегенмен, екі елдің ... ... ... ... шарты жасалады.
Жазба деректерге қарағанда, VI ғасырдың аяғында түрік қағандығының саяси жағдайы нашарлайды. Өз ішінде саяси ... үшін ... ... ... ... жерді алып жатқан қағандық VII ғасырдың басында Батыс түрік қағандығы және Шығыс түрік қағандығы болып екі дербес ... ... ... Алтайдан болған.
8.Батыс Түрік қағанаты.
Батыс түрік қағандығы Алтай, Сібір жерінен бастап, Амудария өзенімен Еділ - Жайық өзендерінің төменгі ... ... ... қамтыған. Орталығы -- Сүяб қаласы болған. Ол қала қазіргі Қырғызстанның Тоқмоқ қаласының маңындағы көне қаланың орны Ақбешим ... ... ... ... ... ... атап ... "Он оқ бұдын" ру-тайпалары болған.
Жазба деректерде қағандықтың саяси-әкімшілік жағынан тарихтың сахнасына көтерілген кезі Жегу ... ( 610-618 жж.) мен Тон ... ... ... ... ... ... Әсіресе, Тон Жабғу қағанның баласы Тарду шадтың Тохорстан мен Канису (Ауған жері) жерлеріне жүргізген жорықтарының нәтижелі аяқталуы қағандықтың ... ... ... ... ... кең-байтақ жерді берік ұстап отыру үшін ... Тон ... ... реформасын жүргізген. Кейбір өлкелерді өз қолында тапжылтпай ұстап отыру үшін саяси ... де ... ... Самарқанд сияқты атақты қалаларды өз қарамағында ұстап ... ... ... оның ... ... ... ... құда болған. Шығыс Түркістан мен Орта Азиядағы өлкелерде жергілікті ел басқарып отырғандарға өзінше атақ ... ... ... орынбасарлары етіп тағайындаған.
Батыс түрік қағандығындағы билік феодалдық сатылы түрде жүргізілген. Қағанның билігі шексіз ... ... ... одан ... ... ... тағайындаған ұлықтың қолында болған. Үшінші билік қаған руының үстем тап өкілдерінің қолында болған. Оларға ябғу, шад, елтебер ... ... ... ... ... да өмірі үзақ болмады. Тон Жабғу қағанның жүргізген қатал үстемдігі ... ... ... ... ... "он оқ ... ... әскер басшыларының тілектеріне қайшы бола бастайды. Олардың астыртын ... ... ... ... ... ... Билік үшін дулу мен нишаби тайпаларының арасында талас басталды. Нишаби тайпаларының қолдауымен Ышбар Елтеріс Шир ... ... ... ... ... ... келтіру үшін өзін қолдаған тайпалар мен үстем тап өкілдерімен бірге ... ... ... ... ... үшін ... екі тайпаның арасындағы он алты жылға созылған (640-657 жж.) ұзақ соғыс қағандықты саяси жағынан мүлдем әлсіретеді. Қағандық Іле ... ... ... екі ... ... қол ... екіге болініп кетеді. Сырдарияның батысына қарай Орта Азиялық елдер өздерінің тәуелсіздігін алады. Батыс түрік қағандығының мұндай ... ... ... ... ... Тан ... оның ... басып кіреді. Түрік тайпалары, әсіресе, түргештердің саяси ... ... ... ұзақ жылдарға созылған азаттық соғыстарының нәтижесінде тәуелсіздігін сақтап қалады. Сөйтіп, VIII ғасырда Батыс Түрік ... ... оның ... ... ... пайда болады.
9.Түркеш қағанаты.
Түргеш қағандығының территориясы Орта Азияның оңтүстік шығысында Шаш (Ташкент) қаласынан, Шығыс Түркістандағы Бесбалық,Тұроран қалаларына ... ... ... Орталығы - Суяб қаласы.
Түргештер туралы алғашқы ... ... ... және ... ... ... көп ... тайпалары алтыншы ғасырда Тянь-Шань аймақтарында өмір сүрген. Олар VII ғасырда ... ... ... орналасады. Өзінің алдында өмір сүрген Батыс Түрік қағандығының сол қанатының қүрамына енген, ең халқы көп тайпа болған. Ал Түркеш ... ... өз ... жеке ... ... кезі ... ... "Тоныкөк" жәдігерлігінде біршама жақсы жазылған.
Қағандықтың халқының этникалық қүрамы негізінен сары және қара түргеш тайпаларынан ... ... ... ... ... олар Шу, ... Іле өзендерінің бойларында өмір сүрген. Түргештердің алғашқы қағаны Үшлік өзінің ... ... ... ... Оның ... ... Суяб қаласы болып, ол Ұлы Орда деп аталған. Іле аңғарындағы Күнгірт қаласын өзінің кіші ордасы еткен.
Батыс ... ... ... ... ... да ... ... тайпалар да түргештердің қарамағына енген.
Саяси әкімшілік билік, қағандықтың ең ... ... ... ... ... Ол 20 ... аймақтарға бөлінген. Әрбір аймақтарды тархандар басқарған.
706 жылы Үшлік қаған қайтыс бдлып, қағандықтағы билік үшін сары және қара ... ... ... ... ... Мұны ... Түрік қағандығының қағаны Қапаған пайдалануға тырысқан.
Екі тайпаның арасындағы соғыста қара түргештер жеңіске жетіп, оның ішінде шапыш тайпасының тарханы Сұлу ... ... ... Ол өзін 715 жылы ... деп жариялаған. Сойтіп ол қағандық астанасы болған Талас қаласына ... ... ... ... кезі ... қағандығының ішкі-сыртқы жағдайының шиеленісіп тұрған кезі еді. Бүл шиеленістің негізі мыналар:
-біріншіден, Кіші Азиядан арабтардың шапқыншылығы;
-екіншіден, Оңтүстік шығыс ... ... ... қаупі төніп тұрды;
-үшіншіден, Шығыс Түрік қағандығы Жетісу жеріндегі талас-тартыстарды ... ... ... ... жылы Сұлу ... өзінің бақталастарының құрбаны болды. Оның орнына баласы Түқарсан Қүт-шар қаған болып, оның мерзімі 1-2 жылға ғана созылды. Бүл кезде ... ... ... ... ... кеткен еді. Екі тайпаның арасындағы күрес тура 20 жылға созылып, қағандық саяси және экономикалық жағынан ... ... ... бұл ... қарлұқ тайпалары пайдалануға әрекет жасайды. Бұған басты себеп, 746-747 жылдарда Монголия мен ... ... ... ... ... ... қарлұқтар Жетісу жеріне жылжыған. Олар түргештердегі алауыздықты пайдаланып, өкіметті оз қолдарына алады. Сонымен, 766 жылда Түргеш қағандығы қүлап, оның орнына ... ... ... ... ... қағанаты.
Қарлұқ қағанатының алып жатқан жері сары және қара түргештердің жері. Ол негізінен Онтүстік шығыс Қазақстанның ... ... ... қаласы болған. Қағандық халқының этникалық құрамы түрік тілдес тайпалар болған. Ал, қарлуқтар және олардың ... ... ... ... роль ... ... ... қүрылысы да өзінің алдындағы Түргеш қағандығының саяси құрылысындай болды. Ескеретін бір жағдай қарлұқ ... 766 жылы ... ... өз ... алса да, олар "қаған" деген атақтың өзіне 100 жылдан кейін ғана ие болған. Қаған атағын тек 840 жылы ... ... ... ... ... ... ... рет алған. Оған дейін қарлұқтар жабғу деген атақпен билік жүргізген тәрізді. ... өзін ... ... ... деп ... ... ... бойынша "ашна" руы атақты ғұн тайпаларының бір бұтағы. Білге Қойыл Қадырхан қағанның өзін атақты ашна ... ... деуі ... ... ата тегі ғұн ... деген ой туғызады. Сонымен, "қаған" түрік дәуіріндегі саяси әкімшіліктің ең жоғары биік сатысы. Одан кейінгі жоғары биліктің екінші ... ... ... ... ... ... жанында "көл еркіндер" деген көмекшілері болған, ол қазақ хандарының уәзірлері сияқты кеңес берушілер еді. ... ... ... 742 ... ... және басмыл тайпаларымен одақтас бола отырып, Шығыс Түрік қағандығын құлатқан кезде алған. Бүл кезде Жетісу жеріндегі ... да, ... ... ... билік үшін талас-тартысқа түсіп жатқан. Кейіннен Ұйғыр қағандығының ... ... ... ... Жетісуға қарай жылжып, ондағы қарлұқтармен бірлесе отырып түргештерді біржолата жеңеді. ... ... мен оның ... қала әмірлері басқарған. Кейбір деректерде "Әмір" деген сөз патша сөзімен да қатар айтылған. ... ... ... қарлүқ тайпасынан шыққан Танкас патша басқарған деп хабарлайды.
Жалпы, қағандықтың саяси үстемдігін жүргізүшілер қарлұқтардың ақсүйектерінен түрған. Олар алым-салықты жинайтын, ... күш те ... ... құралған. Әрбір ру-тайпаның әмірлері өздеріне тиісті жасақтарды және басқа да қажетті заттарды дайындап соғысқа, не жорыққа дайын түратын болған.
Жалпы тарихи ... алып ... VIII ... ...... басында қарлұқтардың өзінің саяси жағынан Орталық және Орта Азиядағы өз көршілерінің ... ... ... ...
IX ... ... қарлұқтардың жағдайы біршама нашарлай түседі. Орта Азиялық саманий әулетінің шабуылдары жиілейді. Сөйтіп саманийлер мен ... ... ... ... ... Қазақстан жері үшін ұзақ жылдарға созылған күрес басталады. Сондай күрестердің нәтижесінде Испиджаб қаласы ... ... ... ... ... 893 жылы ... қаласына жасалған. Алайда, қала оңайлықпен беріле қоймаған. ... ибн ... ... ... ... ... ... Саманийлердің негізгі мақсаты, қала тұрғындарын мұсылман дінін қабылдауға мәжбүр ету болған.
Кейбір деректерге қарағанда, қарлұқтар Орта Азиядан жасалған ... ... ... ... ... ... де оларға қарсы шабуылдар жасаған. Сондай күшті шабуылдың бірі Орта ... 904 жылы ... Ол ... ... де болған. Соңында жеңіліс тауып кері оралған.
Саманийлар Онтүстік Қазақстандағы Испиджаб, Тараз сияқты ... ... ... күшейтіп, мұсылман дінін енгізе бастады. Мұндай мәліметтерді Нәршахидің деректерінде де кездестіруге болады. ... ... ... түріктердің арасында дін таратудың негізгі тірегі Испиджаб қаласы болған. Мәселен, бұл аймақта мұсылман дінін тарату үшін ... ... ... ... ... Әрине, бұл санның шындықтан артықтау болуыда мүмкін, десекте арабтардың ислам дінін таратуда қаншалықты іс-әрекеттер жүргізгендерін көрсетеды.
Х ... ... ... ... ... ... Бірақ та қағанаттың біржола құлауына саманийлер шешуші роль атқармаған, олардың қулауының басты себебі Шығыс ... ... ... ... ... ... ... тілдес тайпалар Оңтүстік Шығыс Қазақстан жеріне жылжыды, ... 940 жылы ... ... алуы ... ... Қарахани әулетінің үстемдігін орнатады.
11.Қарахан мемлекеті.
Х ғасырдың орта ... ... ... және ... ... бір бөлігінде феодалдық құрылымы біршама дамыған, өзінен бұрынғы мемлекеттік құрылымдардың ... ... ... ... ... мемлекеті пайда болды.
Орталығы -- алғашқыда Баласағұн қаласында болған.
Қарахан мемлекетінің құрылып, оның дамуының алғашқы кезінің ... ... ... ... ... орны ... болған. Мәселен, Қарахан мемлекетінің негізін қалаушы - Сатұқ Бограхан (915-955) ... ... ... Қазар ханның немересі. 942 жылы ол Баласағұнда билеушіні құлатып, өзін жоғарғы қаған деп жариялады. Қарахан мемлекетінің тарихы осы уақыттан ... ... сөзі Х ... ... ... қарахандықтардың Орта Азияны жаулап ала бастаған кезінен ... ... ... бола бастайды. Ал, Қарахан мемлекеті деген атау Х-ХI ғасырларда тарихшылардың зерттеулерінде шартты ... ... ... ... ... ... жағма(яғма), қарлұқ, оғыз, қаңлы сияқты т.б. түрік тілес тайпалардан тұрған. Шігіл және жағма ... ... роль ... ... ... ... ... болған. Ол мұрагерлікке қалып отырған. Үстем тап өкілдеріне тегіндер, ілек хандар, бектер, нәменгерлер, нөкерлер ... ... ... жерлер арқылы жүрген. Үлестік жерлер ірі және кіші ... ... ... деректердегі "мүлік әл-хақан", "әл-и-афрасиаб", "тамғалы", "алып-таңға" атақтарына ие болғандар да мемлекеттік басқаруға ... ... ... ... ... ... ... ұйымы - талүқшылар болды. Кеңесші, көмекші уәзірлері де болған.
Қарахан мемлекетіндегі уәзірлер қарлұқ ... "кол ... ... ... М. Қашғаридың жазуына қарағанда, "кол еркінің" мәні кол-косір, шар-теңіз ақыл ой ... ... ... ... уәзір сөзі -- ақыл ойдың кені.
Қағанның мемлекеттік саяси әкімшілік іс жүргізетін орны Орда деп аталған. Онда сарай қызметкерлері тұрған. Қағандар ... ... ... жерлерді оздерінің туыстарына және жақын адамдарына тартуға, сыйға берген. Мүндай тартулар парсы ... ... ал ... ... деп ... арабша иеленушілер "мүқта" деп те аталған. Иқтасы бар ... оны ... ... тиісті болған.
Қарахандардағы жер иеленудің және бір түрі ... ... ... Ол ... қызмет үшін берілген.
Сатұқ Боғрахан өлгеннен соң (955) билік оның баласы Мұсаға көшті, ол 960 жылы қағандықтың ... діні ... деп ...
Мал шаруашылығында жылқы өсіру жетекші орын алды. Олар отар-отар қой ұстады, сондай-ақ ... ешкі мен ірі қара мал ... Сиыр малы ... ... ... және ... мал ... болды.
Аң аулау жартылай отырықшы және жартылай көшпелі халық топтары үшін тіршілік ету ... бірі ... ... киік, бұғы, архар мен қабан, қасқыр,түлкі, аю ауланды. ... ... ... ... ... тұрмысында, әсіресе Іле, Шу, Талас өңірлерінде, Сырдарияның орта бойында балық аулау айтарлықтай роль ... ... ... ... ... да, шаруалардың өз жерлері болған. Ал көшпелі аудандарда жерді қауым болып пайдаланған. Жері жоқ шаруаларды қанаудың түрі оларға үлестік жер ... ... ... ... ... "мұзарлар" немесе "барзигар" деп аталған. Олар мемлекеттік немесе мүрагерлік жер иелерінен кейде вақфтық жерлерді ... ... ... ... ... көбін жер иелеріне төлеп отырған. Қанаудың екінші түрі - ... Оның мәні үсақ жер ... ... орта ... ... азын- аулақ мал-мүлкі мен байлығы күштілердің талан- таражына түсуінен, зорлық-зомбылығынан сақтану үшін ... ... ... ... Ол үшін ... "қорғаушыларына" тиісті алым-салық төлеген. Дәл осындай жағдай мал шаруашылығымен айналысатын ... да ... ... ... XI ... ... қарай Қарахан мемлекеті қырқысқан соғыстармен және феодалдық иеліктердің одан әрі бөлшектенуімен байланысты құлдырай түсті. XII ғасырдың 30-шы жылдары ... ... ... ... ... ... алды.
12.Қарақытай мемлекеті
Монғол тілді қидан тайпалары б.з. IV ғасырында Қытайдың солтүстік жағында Маньчжурия мен Уссури аймағын мекендеген.
X ғасыр ... ... ... мен ... ... Ляо ... ... Ляо мемлекеті көптеген соғыстардың нәтижесінде ыдырап, соның ішінде Елюй Дашы ... ... бір тобі ... ... ... ... саяси ықпалы Жетісу жеруне, Сырдарияның оң жағалауына және басқа аймақтарға тарады. Жергілікті ... ... ... ... ... деп атады.
Қарақытай мемлекеттік бәрлестігінің қалыптасуымен қатар басқарудың патриархаттық-феодалдық принцип нығая түсті. Дегенмен мунда жоғары би лікті мұраға қалдыру жүйесінің өзіндік ... ... ... ... ... ... оның мұрагері болып әйелдері тағайындалу орын алды. Мұның өзі жергілікті мұсылман халқының түсінбеушілігі мен ... ... ... өзі ... қалаларда хан сарайларын, будда ғибадатханаларын салдырды. Оларды салуда Қытайда қалыптасқан құрылыс үрдісі мен өнер өрнектері қолданылды. Көшпелі мал. ... ... ... ... етек ... ... тары, күріш сияқты астық дақылдарымен қатар, сулы жерлерде мақта да егілетін болды. Жеміс-жидек бақшаларында алма, анар, жүзім ... ... ... мен ... ... ... тұратын түркі халықтарының көпшілігі ислам дінін қабылдады, сонымен қатар онда будда дініне сенушілер де, ... ... ... ... ... гурман Елюй-Дашы 1143 жылы қайтыс болады. Баласы Иле жас болғандықтан ... ... ... ... басқарды. Жеті жылдан соң Дашидың ұлы Иле әкесінің ... ... ... ж. ... ... Ол қайтыс болван соң, қарындасы Бұсұған таққа отырып, 1164-1177 ж. билік етті.Оның хандығының соңғы кезінде ... ... ... ... болып, Бұсұған өлтіріледі. Оның орнына Иленің баласт Жилугу отырады. Жилугу үстемдік еткен кезде қидан ақсүйектері алым-салықты ... ... ... езіп қанайды.Нәтижесінде Қарақытай мемлекеті әлсіреп, Орта Азияда ... ... ... ... ... соңында Қарахан мемлекеті ыдырап кетеді.
13.Оғыз бірлестігі
Қарлұқ қағандығы Жетісуда өмір сүрген дәл сол кезде қазіргі Қазақстанның батыс-оңтүстігінде IX ғасырдың аяғымен Х ... ... ... ... ... ... орналасқан Жаңакент қаласы болған Оғыз мемлекеті де өмір ... ... ... ... Қазақстанның және Орта Азияның көрші жатқан жерлеріне билік жүргізген. Халқының этникалық құрамы оғыздар мен түрік тілдес ... ... ... де ауып ... ... құшағын жая қарсы алмаған. Мұндағы қаңғар-печенегтер мен оғыздардың арасында ұзақ жылдарға ... жер үшін ... ... Ақырында оғыздар жеңіске жетіп Сыр бойына, Қаратау қойнауларының баурайларына орын тебеді.
Сөйтіп, IX ғасырдың аяғында оғыз тайпаларының бірлескен одағы арқасында патриархалдық-феодалдық ... ... ... ... тек ... ... тайпалар ғана кіріп қоймай, Арал, Каспий бойына келіп орналасқан, тіл жағынан түріктене бастаған, үнді-европалықтар, фин-угарлар да кірген.
М. Қашқаридің дерегі бойьшша, ... ... 24 ... ... ал ... олардың 12 тайпадан тұрғандығын жазады. Егер 24 ... ... кезі ... алғаш әр түрлі тайпалардан жаңа қалыптаса бастаған кезін көрсетсе, ал 12 тайпалық кезі кейінгі ... ... Бұл ... ... Ол ... ... ... саны азайып халықтық дәрежесі көтеріле бастаған кезі.
Оғыздардың саяси әкімшілік басқаруы көп ... ... ... ірі ... ... ... ал ... одақтар ел деп немесе халық болып, аймақтарға бөлініп басқарылған. "Оғызнамеде" Оғыз қаған ... ... ... он екі ... ... ... ...
Сіздер Оғыз мемлекетінің саяси құрылымына көңіл бөліңіздір: мемлекетті ... ... ол атақ ... ... ол мүрагерлікке қалып отырған. Жабғудың мүрагерлері ... деп ... ... Оларды арнайы сайлап қойған "атабек" атағына ие болған тәлімгерлер тәрбиелеген. Оғыздарда жабғу әйелдері де ... ... ... араласып отырған. Олар "қатын" деген атаққа ие болған. Оғыз мемлекеті әскери демократияға сүйенген. Сондықтан да әскер ... ... ... ролі зор ... Ол ... ... ие болған.
Жабғудың "Кұл еркіндер" деп аталатын кеңесшілері болған. Тарихи деректерге қарағанда, оғыздарда ... ... ... ... ол ... ... байланысты біртіндеп, шақырылудан қалып, оның орнына Күлеркіндердің кеңесі шақырылатын болған. Бүл кеңес "қаңқаш" деп аталған.
"Оғызнамедегі" деректерге қарағанда, оғыз ... ел ... ең ... органдары ұлы және кіші қүрылтай жиналыстары болған. Ұлы құрылтай жиналысында мемлекеттік маңызы бар ішкі-сыртқы мәселелер, ал кіші ... ... ... ... ... ... Сырдарияның орта жәңе төменгі ағысы мен Арал ... орын ... соң, ... ... шекарасын да ұлғайта түседі. IХ ғасырдың аяғында хазарлармен келісімге келіп, Еділ мен ... ... ... ... ... олардың жерін өздеріне қаратады.
Х ғасырдың аяғында оғыздар Киев князі Святославпен келісім жасап, Хазар қағандығын да ойсырата жеңген.
Оғыздардың жер үшін ... ... көп ... сәтті болуы олардың саяси беделін де көтере түскен. Орыс жылнамаларында князь Владимир 985 жылы түркі-оғыздармен одақтаса отырып, ... Кама ... ... талқандағаны айтылады.
Алайда үзақ жылдарға созылған соғыстар, коптеген алым-салықтар халық наразылықтарын туғызады. Нәтижеде, Х ... ... ХI ... ... Әли ... ... Оғыз ... әлсірейді. ХI ғасырдың екінші жартысында ... ... ... оғыздарды Сырдария, Арал бойынан біржолата ығыстырады.
14.Қыпшақ хандығы.
Қыпшақтар ... ... және ... ... Арал ... ... ... оғыздарды ығыстырған. Сөйтіп, ХI ғасырдың алғашқы кезінен ... ... ... ... ... оларға тәуелді бола бастаған.
Алғашында Қыпшақ мемлекеті қимақ жерлерін ғана қамтыған болса, ХI ... ... оның ... орыс ... ... далалы аудандарыда (Дон өзеніне дейін) кірген. Орталығы Сырдария бойындағы Сығанақ қаласы болған.
Қыпшақ сөзі ... ... ... ... III-П ... Қытай жазба деректерінде кездеседі. Қыпшақтар Қазақстан аумағында алғашқы пайда болған кезі VII ғасыр. VII ғасырда Алтай жеріндегі теле тайпаларының ... ... ... ... ... ... ... тайпаларының болғандығын Қытай тюркологы Цянь Чжунь Мянь жазған.
Х ғасырдан бастап шығысы Селенгі өзенінен, батысы Карпат тауына дейінгі ... өмір ... ... ... әр ... ... ... Мұсылман авторлары оларды қыпшақтар деп, олар мекен еткен аймақты "Дешті Қыпшақ" (Қыпшақ даласы) деп атаған. Ал ... ... ... ... орыс ... ... деп ... Қыпшақ деген атау пайда болғанға дейін, олар әртүрлі деректерде книга, сары, хардиш, палоч, плавцы, куны т. б. деп те ... ... ... ... ... қыпшақтардың этникалық қүрамына қимақтар, байандулар, баяуттар, қаңлылар, ұран ... ... ... Ыстыкөл мен Талас жағалауына қоныстаған қаңлыларды да кіргізеді.
Қыпшақ мемлекетінің саяси жағынан күшейіп тарих сахнасына ... кезі -XI ... Бұл ... олар Орта Азия ... ... Каба бойындағы булғарлармен, Кавказ халықтарымен т.б. ... ... жене ... ... ... ... Қыпшақтардың саяси беделінің тез өрлеуіне Сырдария және Арал бойында оғыз қағандарын ... ол ... ие ... ... ... әсер етті. Сонымен қатар олар Оңтүстік орыс далаларын, Кавказ, Қырым жерлеріне иелік етіп, территориясын Донға дейін ұлғайтты. ... ... ... ... ... ... ... Ибн Баттутаның жазуына қарағанда, "қыпшақтардың жер жағдайының малға қолайлы және олардың жеріндегі мал жейтін ... ... ... ... екендігін айта келіп, олар сондықтан да малдарына арпа сияқты жем бермейді, малдың көптігін айтып, мұндай жер ... елде жоқ ... деп ... ... ... ... болмаса да, қыпшақтар ірі қара да өсірген. Оны Ибн ... ... ... ... жеңілдігіне қарай өгіз бен түйе де жегеді",- деген хабары аңғартады.
Қыпшақтардың өмірінде аса маңызды орын алған жылқы болды. Ол ... ... ... археологиялық зерттеулерде де қымбат бағалы заттар бірге қойылған обалардан міндетті түрде тамаша жасалған ат - ... аты ... ... ... ... Қыпшақ жылқылары төзімділігі, жүріскерлігі, жорғалығының арқасында халықаралық сауда қатынасында ерекше бағаланған.
Мал шаруашылығын айтқанда, қыпшақтардың қалай ... ... ... ... ... ... жаз ... қыс қыстауларына, ертеден қалыптасқан тұрақты өз жерлерінде көшіп жүргендерін ескерген жөн. Деректер осы күнге дейін кейбір ... ... мал ... айналысқан тайпаларды "олар қысы-жазы тынымсыз қалай болса солай, шөбі шүйгін, суы мол жер іздеп көшіп жерді"-деген пікірлерінің дүрыс еместігін ... ... ... арба үстіне тігілетін жәңе тез арада қүрастырылатын киіз үйлер болған, қыстауларда жеркепелерде тұрған. ХII ... ... ... бастап қыпшақтардың кейбір бөліктері Сығанақ, Сауран, Жент, ... ... ... және ... ... ... бойында отырақшылана бастайды. Малсыз кедейлер егіншілікпен айналыса бастаған. Әсіресе, тарыны көп өсірген. Қыпшақтарда үй кәсібі, ... ... ... ... ... заттардан қажетті бүйымдарды өздері жасаған. Қыпшақтарда ағаш шеберлері, темір ұсталары болған, зергерлік өнері де ... ... ғ.ғ. ... ... ... ... Қала мәдениеті: Орта Азияда, соның ішінде Оңтүстік ... ... ... ... ... ие. ... ... Қарлұқ, Оғыз, Қимақ, Қарахан ерте феодалдық дәуірінде де көптеген шаһарлары болған мемлекеттер еді.
Б.з.б. екінші ғасырдан бастап ... пен ... ... Ұлы жібек жолы Қазақстан аумағы арқылы өтті. Осы жол бойында ірі қалалар бой көтерді. Қазақстан қалаларының ең гүлденген ... IX - -XII ғғ. ... бұл ... ... саны 56-ға ... Олардың ішінде ең ірілері Сығанақ, Сауран, Ясси, Отырар, Испиджаб, Тараз, Суяб, Мерке, Қүлан, Баласағұн т.б.
IX - ... ... араб ... географияға негізделген Орта Азия шаһарларын көрсету үшін арнайы ... я ... ... ... ... мәдениет: VI-XII ғғ. Қазақстанда өмір сүрген ру -- тайпалардың түркі тілінде сөйлегендігі түркология ... ... ... ... тіл ... ... қарағанда, негізі түркі тілдес қарлұқтардың, қыпшақ-қимақтардың, оғыздардың, ұйғырлардың, қырғыздардың т. б. ру-тайпалардың ... тән ... ... ... ... парсы жазба деректеріне қарағанда, ... ... ... ... ... ... Егер, Орта Азия (Фергана) жеріндегі қарлұқтар қағанды "Ябғу" десе, ал Алтай-Сібір жағындағы қарлұқтар "жағбу" деп атаған. Бірақ олар ... ... ... ... тіл ... ... жазуы деп аталған. Ол Скандинавия халықтарының тілі бойынша, сыры ... ... жазу ... сөз. Бұл ... ... сырын ашқан сол халықтың атақты тіл білімінің ғалымы Дания университетінің профессоры В. Томсен. Одан кейін Орхон ... орыс ... ... ... ... В. Радлов болды. Сөйтіп, ХIХ ғасырдың аяғында руна жазуының қүпия сырының ашылуы ... ... ... ... да ... тән ... болғандығын көрсетеді.
Түркі жазуы бір-бірімен қосылмай жазылатын 38 әріптерден тұрады. Кейбір ғылыми пікірлерге қарағанда, көне түркі ... ... ... соғди әріптері әсер еткен.
Түркі дәуірінен қалған атақты "Күлтегін", "Білге қаған" сияқты ... ... ... ... ... аударылып, біздің оқырмандарымыздың қолына тиіп отыр. Қазақ халқы ол дастандарды өздерінің төл дүниесіндей қарсы алды. Оған ... ... ... ... ... салт-сана, діни наным-сенім, мақал-мәтел, батырлық жырлардың үлгілері, бәрі-бәрі халқымыздың ... ... ... Бұл мұралар қазақ халқының автохтонды екендігіне дәлел.
Х ... ... ... ... ... ... етек жая ... араб жазуының түркілер арасында ене бастағандығын көрсетеді.
Түркілер ... ... ... ақын-жазушыларымыз Әл-Фараби, Ж.Баласағүн, М. Қашғари, А. Яссауилер өз ... араб ... ... ... жазған. Ал, ХII ғасырдан бастап түрік жазуы қолданыстан шыға бастайды. Дүние ... ... ... ... ... ... ... еңбектері араб тілінде жазылған. Оның ғылымның әртүрлі салаларына ... 160 тан ... ... ... ... ... ... қалған.
ХІ ғасырда түрік халықтарыньң аса көрнекті ғалымдарының бірі ... ... ... Ол ... ... лүғат ат-түрік" енбегінде өз заманындағы ру-тайпалардың, тілдеріндегі айырмашылықтарды ... ... ... ... тіл ... ... қалдырған.
ХІ ғасырдың аса көрнекті ғалымдарының бірі Жүсіп Баласағұн (1021-1075). Ғалым өзінің атақты дастаны "Қүтадғу білік" (Құтты білім) еңбегімен ... ... ... ... ... дастанды ол 1069 жылы жазып бітірген. Қадырхан оған Хас ... ... ... Қазақстан жерінде Түркістан қаласының аймағында туып оскен, аты Қарахан мемлекеті халқының арасында әйгілі болған ғалым ... ... Оның ... ... ... енбегі "Ақиқат сыйы" (Хиботул-хақайық). Бұл дастанда халықты инабатты болуға, адал өмір сүруге, арамтамақтан аулақ болуға, имандылыққа шақырады.: ... ... ... аты әйгілі болған ислам дінінің өкілі, сопылық- мистикалық ағымның басты бір ... Қожа ... ... Оның ... хикмет" (Даналық кітабы) бізге жеткен. Тағы да бір сол ағымның жолын қуған ақын ... ата ... ... ... Ол өзінің нақыл сөздерін қара сөзбен де ... ... ... тілі жатық, қарапайым халыққа түсінікті, діни нанымға байланысты болды.
Хакім ата "Ақыр заман", "Бибі ... ... ... ... Бұл ... өз ... сай діни сарынмен жазылған, халықты имандылыққа шақыру.
ХIII ғасырдың басында Оңтүстік Қазақстанда мұсылман дінінің кең түрде етек жая бастауына байланысты Әли ... ... атты ... ... ... Бұл ... ... дінді уағыздау.
Сонымен, VI-ХI ғасырларда Қазақстан жерін мекендеген тайпалар қыпшақ, оғыз, қарлұқ, ұйғыр тілдерінде сөйлеп, осы ... ... - ... ... қалдырған.
Қорытынды: ХIII ғасырдың басында Шыңғыс ханның найман, керей тайпаларын талқандауы Қазақстан жеріндегі түркі дәуірінің ... кезі ... ... ... хан ... ... алған соң, біртіндеп Қазақстан жерін басып алады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... және мәдени байланыстар үзіліп, бір жерден екінші жерге қоныс аудару басталады, ... ... ... байланыстар да үзіліп, бірыңғай қалыптаса бастаған тіл байланыстары жойылып, халықтың ... ... ... ... жері ... ... қол астында 200 жылдай қиын кезеңдерді басынан өткізген.
Бұл кезең түркі тайпалардың ұлт ... ... ... ... ... ... ... дамуына өз әсерін тигізді.
16.Әл-Фараби - шығыстың көрнекті ойшылы.
Әл-Фараби (870-950) Қазақстанның ғана емес, бүкіл Орта Азия халықтарының ... ... ... ... ... ғалымы болып есептелінелі. Әл-Фараби қазіргі Түркістан алқабының Фараб ... ... ... қаласында дүниеге келген. Отырар қаласы V-XVғасырларда маңызды сауда, ғылым-білім орталығы ... ... ... аты- Әбу ... ... ибн Мұхаммед ибн Узлаг Тархани. Әкесіқыпшақ ұлысының атақты әскербасшысы болған. Жастайынан талантты,оқу-бәілімге жетік ... ... ... ... зеректігімен көзге түскен. Ол оқу-білім іздеп, шет елдерге сапар шеккен. Бұхара, Самарханд, Шам, Мысыр, Александрия, т.б. шаһарларды, арабпарсы елдерін ... ... ... ... араб ... ... ... Ол бүкіл ғұмырын оқу-білімге арнаған. Жас кезінде өзінің көпшілік уақытын Отырардың бай кітапханасында өткізеді. Әл-Фараби түрлі ғылым салаларынан 150-ге ... ... ... жазып қалдырған.
17.Ұлы Жібек жолы және оның Қазақстанның экономикалық - ... ... ... Жібек жолының пайда болу тарихы. Осынау тарихи ... ... ... ... ... ... ... түсінікті. Ал "Ұлы" сөзінің оған қосылуы жолдың кең-байтақ Шығыс өлкелері мен Батыс өлкелерін ... ... ... да бұл жол "Ұлы ... ... ... тарихқа енді.
Қытай жазба деректеріндегі хабарларда б.з.б. II-I ғасырларда Үйсін мемлекетінің Қытай өкіметімен қарым-қатынастары жайлы мәліметтер бар. Сол ... ... ... ... ... саудада қымбат бағалы жібектің жүргендігі сөзсіз. Сол қытай деректері бойынша, VI ғасырда Батыс Түрік қағанының және оның ... ... ... ... белгілі. Бұл- VI ғасырда жібектің бүкіл Еуразияға әйгілі болған кезеңі.
Жібек жолының басы Қытай жеріндегі Хуанхэ ... ... ... ... Ол Ұлы Қытай қорғанының батыс шетінен өтіп, Іле өзенімен Ыстықкөлге жетеді. Жол осы ... ... және ... ... шығу үшін ... солтүстік бағыттарға тармақталады. Оңтүстік бағыт Ферғана, Самарқан, Иран, Ирак, Сирия елдері мен Жерорта теңізіне шыққан. Ал солтүстік бағыт Оңтүстік Қазақстанда ... ... ... және екі ... ... ... Орта Азияға қарай, екіншісі Түркістан арқылы Сырдарияның төменгі ағысымен батыс Қазақстанға шығып, Еуропаға қарай өткен.
Алайда бұл көрсетілген бағыттар ... ... ... деп ... болмайды. Ол халықаралық саяси жағдайға байланысты өзгеріп отырған. Бірақ мүлде өзгеріп, басқа арнаға ... ... ... бұрынғы жолдар қайта жанданып отырған.
18.Қазақстан моңғол шапқыншылығы кезеңінде.Ұлыстардың құрылуы.
ХІІІ ғасырдың басында үстемдік жүргізуші нояндар мен олардың езгісіндегі араттардан ... ... ... ... жағынан басын біріктірген Монгол феодалдық мемлекеті құрылды. Оның негізін салушы Темүчин болды. Ол 1162 (1155) жылы ірі ноян ... ... ... ... ... ... келе ... қарсыластарының барлығын жеңіп, Монғолдың бүкіл тайпаларын өзінің қол астына біріктірген. 1206 жылдың көктемінде Өнан ... ... ... ... ... ... ... болып, онда ол салтанатты жағдайда Шыңғысхан деген атпен жалпы монғолдардың әміршісі болып жарияланды."Шыңғыс"-сөзбе-сөз аударғанда "таза", ... ... ... ... "Шыңғысхан" - деген мағына береді. Шыңғысхан әскери-ұйымдастыру принципін мемлекеттік құрылыстың ... етіп ... ... ... жері мен ... "оң ... "сол ... және "орталық"-"гол" немесе деп аталатын үш әскери-әкімшілік округке бөлінген. Әрбір округте он мың адамнан ... ... ... Олар ... системасындағы "мыңдық", "жүздік", "ондық"тардан түрған.
Империяда темірдей қатал тәртіп ... ... ... тап ... нойондар, баһадүрлер, мергендер және сечендер тағайындалған. Шыңғыс ханның өзіне тікелей бағынатын10 мың адамнан тұратын кешігі де болған. ... ... соңы мен 1208 ... басында Жошы Енесай қырғыздарын және Сібірдің оңтүстігіндегі басқа да "орман халықтарын" бағындырды. Монғолдардың қаһарынан сескенген қазіргі Шығыс Түркістан аймағындағы ұйғырлар ... өз ... ... ... ... ... ... алды.
1211 жылы Шыңғыс ханның қолы Солтүстік Қытайға бет ... 1215 жылы ... ... ... ... ... ...
Шыңғыс хан Қазақсан мен Орта Азияға ... ... ... жүргізбекші болды. Өз басының жеке жауы найманның ханы ... ... ... бай ... бар ... өзіне қарату үшін оған Жебе ноян бастаған әскер ... ... ... хан аса көп қарсылықсыз-ақ басып алды. Монғолдарға қарсы ... ... ... ... Күшлік ханның жігерсіздігіне, салықпен зар илеткен зорлық-зомбылығына ыза болған найманның феодалдары ... ... ... ... өз ... берілді.
Жетісудағы халықтың қалың бұқарасы Шынғыс ханға ... ... ... ... ... саны да мол ... ... шабуылына төтеп бере алмады. ... ... де ... ... монғолдарға қарсылығын көпке дейін тоқтатқан жоқ.
Жетісуді бағындырғаннан кейін Шынғысханның Мауараннахрға, сол кезде бүкіл Орта Азияны билеп отырған ... ... ... ... жол ашылды. Орта Азияны бағындыру үшін Шыңғысхан өзіне тәуелді елдерден алған жасақтармен қоса жалпы саны 120-150 ... ... ... бар қалың қол жіберді. Жорық 1219 жылғы қыркүйекте Ертіс жағалауынан басталды.
Монғол әскері ... таяп ... ... ... ... мен ... бастаған бірнеше түменді қаланы қоршау үшін қалдырып, әскерлердің Жошы ... ... бір ... Сыр ... ... жіберді. Үшінші шоғырға Сырдарияның жоғарғы ағысы бойындағы қалаларды ... ... ... ... хан төртінші ұлы Төлеймен Бұхараға беттеді.
Хорезм шахы Мұхаммед моңғолдарға қарсы тұруға дайын емес еді. Өзін онша ... ... ... ... күш ... қарсы шығуынан қорыққан ол әскери күштерді әр қалаға бөліп ұстап отырған. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... құртып жіберуге мүмкіндік берді.
Моңғолдардың қарамағында бұл тұста көптеген жергілікті феодалдар мен саудагерлер бар еді. Олар Шыңғысханды қажетті ... ... ... ... ... өз әскерлерімен Бесбалық қаласының билеушісі мен Алмалықтың ірі ... ... ... ... ... ... хан нөкерлерінің ішінде Қойлық қаласының әмірі де болды.
1219 жылы қыркүйекте Шыңғысхан әскерлері Отырар қаласына келіп, оны қоршауға ... ... 80 ... ... бар еді. Отырар қорғанысы Қазақстан мен Орта Азияның халық бұқарасының монғол басқыншыларына қарсы жүргізген ерлік күресінің айқын ... ... ... қамал бұзатын техникасы, соның ішінде жанып ... ... ... машиналары болса да монғолдар бұл қаланы бес ай бойы ала алмады. ... ... ... ... ... Әскер басыларының бірі Қарадша түн ... қала ... ... ... ... ... ... тұрған монғол әскерлері осы қақпа арқылы қалаға лап беріп ... ... . Қала бір ай ... ... қырғынға ұшырады. Осылайша, алты ай ішінде қаланы монғолдар жаулап алды.
Отырар қамалын жермен-жексен етіп, Шағатай мен ... ... ... ... Шыңғысханға келіп қосылды. Бұл кезде Шыңғысхан Бұхара мен Самарқанд арасындағы жолда болатын.
Сыр бойындағы ... ... да ... ... ... бірі ... ... еді. Ол өзі жақсы бекінген, халқы көп, ірі ... ... ... Жошы ... ... ... ұрыссыз беруді талап етіп, Сығанаққа Хасан қожа саудагерді жіберді. Сығанақ халқы келіссөзге көнбеді, олар ... ... ... ... өлтірді. Жеті күнге созылған шабуылға қала тұрғындары табан тіресіп қарсыласты. Бірақ көп ұзамай Сығанақ құлады. Көп ... ... ... да ... 1220 жылы 4 көкекте монғолдар әскері Жент қаласын бағындырды. Әскердің Жошы жіберген басқа ірі ... ... ... ... бойындағы қалалардың қарсылығын жеңгеннен кейін Шыңғыс ханның әскерлері Орта ... ... баса ... ... ... мұнда да олар халық бұқарасының қасарысқан қарсылығына ... ... ... ... қаланы бірнеше ай бойы ерлікпен қорғады. Сондықтан бұл қалаға Жошы, Шағатай және Шыңғысхан ... ... ... ... Қала ... Оны тура ... ала алмаған моңғолдар Әмудария өзенінің бөгетін бұзып, қаланы топан суға ... ... қана ... алды.
Сонымен, 1219-1224 жылдарда болған шапқыншылық нәтижесінде Қазақстан мен Орта Азия Шыңғысхан ... ... ... ... ... ... жаулап алып, орасан зор империя құрған ... хан 1223 жылы ... төрт ... ұлыс ... ... ұлы Жошының ұлысы Ертістен батысқа қарай және ... ... алып ... ... ... деректеріне қарағанда Жошының ордасы Ертісте болған, бірақ басқа деректемелер оны Сарысуға ... , ... ... ұлы ... иелігіндегі жерлер Оңтүстік Алтайдан Әмударияға дейінгі, , яғни Шығыс Түркістанды, Жетісу мен ... ... ... ... ... ... бойынша, Шағатай иеліктерінің негізгі бөлігін құраған өлке Аларғу ели деп ... оның ... ... ... ... ... жазғы ордасы Іле өзенінің алқабындағы Құяш деген жер болды. Оның мирасқорларының ордасы, Жувейни деректері бойынша, түрікше Ұлығ-Иф(Ив) деген атпен, яғни , ал ... ... ... Орду ... ... ... ... болған. Шағатай мен оның мирасқорлары иеліктерінің құрамына Балх және ... ... де ... ... ұлы ... ... ... Ертіс пен Тарбағатай аймағы және Батыс Монғолия аймағы қарайтын болған.
--Кіші ұлы Төлей Шыңғыс ханның ... ... - ... сондай-ақ, тұрақты 129 мың адамдық армиясының 101 мыңын ... ... ... тұрақты армиядан 4 мың адамнан бөліп берген. Қалған әскерін туысқандарына және сенімді нояндарына үлестірген.
19.Алтын Орда мемлекеті. ... және ... ... ж. Жошы ... соң ... ұлы Батый отырды. Ол Батыс Дешті-Қыпшақ даласына, Еділ бұлғарлары жеріне, одан әрі ... ... ... ... Ірі орыс ... ... Польша, Венгрия, Чехия және басқа көптеген елдер тонауға ұшырады. Жеті жылға созылған жорықтарынан кейін Батыйдың қол астына Қырымды қоса, ... ... ... жер, ... Кавказ, Батыс қыпшак (половецтер) даласы қосылды. Осыдан кейін Батый Еділдің төменгі аясында Алтын Орда атты жаңа монғол мемлекетін құрды. Оған Жошы ... жері -- ... ... ... мен ... ... бір ... және батыстағы жаңадан жаулап алынған жерлер карады. Батый әскерінен жеңілген орыс ... ... ... ... Орыс князьдері Алтын Ордаға тәуелділіктерін мойындап, ұлы ханның қолынан князь атағын алып, алым-салық ... ... ... ... ... ... Жошы ... деп, сондай-ақ Жошы ұрпактары -- хандардың атымен (Батый ұлысы, Берке ұлысы, т. б.) аталды. Астанасы Сарай-Бату ... ... ... ... ... ... Орда көп ... мемлекет. Оның құрамына бір-бірінен коғамдық-экономикалык даму деңгейі ... ... бар, ... ... мен ... ... ... ұлттар мен халықтар кірді. Көшпелілер негізінен түркі халықтары -- ен көбі ... ... ... наймандар және т. б. болды. Отырыкшылардан бұлғарлар, мордвалар, орыстар, ... ... т. б. ... Мұнда монголдар азшылык болды. XIII ғ. аяғы мен XIV ... ... ... ... ... ... халқы деген атау алды.
Алтын Орда мемлекетінің кұрылысы толығымен Шыңғыс хан енгізген мемлекет үлгісін қайталады. ... Жошы хан ... ... ... саналды. Манызды мемлекеттік істі шешу үшін билік басындағы әулет мүшелері бастаған ... ... -- ... ... Армияны және өзге мемлекеттермен дипломатиялық катынастарды бешербек ... ... ... мәселесін, мемлекеттің ішкі істерін жүргізетін орталык аткарушы орган -- ... ... ... ... ... мен бағынышты үлыстардан алым-салык., сыбаға жинау міндетін атқаратын даругтер, басқақтар тағайындалды. Хан ... ... ... ... ... Ірі ... бектер, әмірлер, баһадурлер түмендерді, мындық, жүздіктерді басқаратын әскербасылары болып сайланды.
Алтын Ордада жаулап ... жер мен ... ... үшін үлыс ... енгізілді. Батый хан тұсында Жошы ұлысында екіге -- оң және сол қанатка, негізінен екі мемлекетке бөліну процесі ... Оң ... ... ... ... ... өзі мен ізбасарлары тұрды. Ал сол қанатты Жошының үлкен ұлы Орда Ежен биледі. ... ... көп ... сол ... ... ... мен Орда ... үлыстары өз ішінде тағы да кіші ұлыстарға бөлініп, олардың басында Жошының өзге ұлдары отырды.
Үлысты (үлесті жер) ... ... ... ... ... ... күкықты болды. Ал өзге монғол аксүйектеріне үлесті жер ханға еткен еңбегіне карай бөлініп берілді. Біртіндеп аксүйектер құкығы арта ... олар ... ... ... мұра етіп калдыра алатын дәрежеге жетті. Екінші жағынан Алтын Ордада көшпелілердің ру-тайпалық ұйымдары да ... Орда ... Орда - ... ... кезеңде Қазақстан аумағында жергілікті этникалық негізде құрылған тұнғыш ірі мемлекеттік құрылым. Оны осы жерлерде ежелден мекендеп келе ... және ... ... ... көп ... ... бірлестігінің құрамына кірген, сондай-ақ Шыңғыс-ханның шапқыншылығы кезінде Қазақстанның ... және ... ... мен Алтайдан қоныс аударған түрлі тайпалар мекендейтін еді. Онда ... ... ... ... ... ... ... керейіттер (керейлер) және басқалар болды.
Мұсылман әулеттерінің хронологиялық кестелерінде Ақ Орда ... ... ... ... ... ... ... Қоныша, Байан, Сасы-Бұға, Ерзен, Мүбәрек, Шымтай, Ұрұс хан, Қойыршақ және Барақ.
ХIV ғасырдың бас кезінен Орда-Ежен ... Сыр ... ... мен ... ... үшін Шағатай ұрпақтарымен күресі жүргізілді. Сонымен бірге далалық аудандардың көшпелілері мен жартылай көшпелілерінің және Сыр өңірі ... ... ... ... ... ... қатынастарды қалпына келтіру күшейді. Ақ Орда билеушілерінің әкімшілік орталығын өз иеліктерінің оңтүстік шет жағына, яғни ... ... ... ... ... Орда ... ... Сырдарияға, Алтайдан Ұлытау мен Аралға дейінгі кең далада экстенсивті мал ... ... ... ... және дәстүр бойынша жазғы және қысқы жайылымдарға көшіп-қонудың қалыптасқан тәртібін орнықтырып, Сырдарияның орта ... ... ... отырықшы-егіншілік жазиралары мен Ұлытау даласында шаруашылық және мәдени өмірді қалпына келтіруге ... ... ... ад-дин Натанзи Ақ Орда хандарының бірі Ерзеннің Сығанақты көркейтіп, Отырарда, Сауранда, Жентте, Баршыкентте ... ... ... хабарлайды. ХIV ғасырда Ақ Орда хандары теңгелерді енді тек өз ... ... ... ... ... Ақ ... ... айналдыру Орта Азия мен Хорезмнің отырықшы аудандарымен байланыстардың кеңеюіне жәрдемдесті. Бұл байланыстарға Алтын Орданың орталығы - Еділ ... қала ... ... ... мен ... ... өзгеруі едәуір әсер етті.
Түрік және түріктеніп кеткен жергілікті феодалдық үстем таптың экономикалық және саяси жағдайының нығаюы негізінде Ақ Орда ... ... Қожа ... ... ... ... ... біршама болса да тәуелсіз бола бастады.
Жәнібек хан (1342-1357) қайтыс болғаннан кейін Алтын Ордада кезекті аласапыран ... мен ... ... ... олардың әрқайсысы өз теңгелерін соқтырды. Бытыраңқылық сарыны күшейіп, тәуелсіз иеліктер құрыла бастады, оларды өз билеушілері басқарды. Алтын Орда мемлекетіндегі ... ... ... ... сол ... феодалдары белсене қатысты және Қызыр ханнан (1359-1361) бастап, Алтын Орда тағына бірінен кейін бірі, ал ... бір ... Жошы ... ... ... ... атап ... Темір - Қожа, Орда-Шейх, Мүрид және ... ... Ақ ... ... табы ... ... қалыптасқан жағдайды пайдаланып, Жошы ұлысының екі бөлігін де саяси жағынан тұтас етіп біріктіргісі келді. Бердібек хан өлгеннен кейін Сарай ... ... Ақ Орда ханы ... ... ресми тұрде шақырылды, ол шақыруды қабылдамады, бірақ оның балалары, әсіресе Ұрұс хан ... Орда тағы ұшін ... ... қатысты.
Ұрұс 1368 жылы Ақ Орда ханы болды. Қадыр-Әли Жалаири, Муъин ад-дин Натанзи оны батыл ... ... әрі ... ... деп сипаттайды. Шығыс Дешті Қыпшақта жергілікті мемлекеттік әсіресе Ұрұс хан кезінде нығайды. Ұрұс хан, одан кейін Ақ Орда ... ... ... Әмір ... ... ... та ... Орданы қалпына келтіруге тырысты, бірақ соншалықты табысқа жете алмады; бұл жаулап ... ... ... мен ... ... зор ... ... ХV ғасырдың бірінші жартысында біржола күйреп тынды.
21.Моғолстан
XIV ғасырдың ортасына қарай Шағатай ұлысы ыдырап, Шағатай ұлысының шығыс бөлігі - ... ... ... мен ... ... Моғолстан мемлекеті құрылады. Ал ұлыстың келесі бөлігі - Мауараннахрдың батысында Әмір ... ... ... Моғолстан аталу себебі, Шығыс деректерінде сөзіндегі әрпі түсіп қалып, немесе сөзі қалыптасып кеткен.
Мемлекетті кезінде ... ... адал ... еткен дулат тайпасының әмірі Поладшы басқарған. Әмір Поладшы бастаған дулат ақсүйектері Поладшының хан болуға құқы болмағандықтан, өздерін тыңдайтын, ... ... Дува ... ... он алты ... ... 1348 жылы ... ханы етіп сайлайды. Ал негізгі саяси билік осы Әмір Поладшының қолында болған. Моғол хандығының тағына негізінен Шығыс тұқымдары мен ... ... ... ... ... ... кезінде келген арлат, чорас, калучи сияқты тайпалар алғашқы кезінде өздерінің басымдылығын көрсеткенмен, уақыт өткен сайын ... ... ... ... ... ... монғолдарды өздеріне сіңіре бастаған. Ал қалғандары Шығыс Түркістанға, ұйғырларға қоныс аударып, соларға араласып, ... ... ... мүлде айырылған.
Саяси тұрақсыздық орын алған күрделі кезенде билік басына келген Тоғылық-Темір хан елдің ішкі-сыртқы жағдайын ... XVI ... ... ... ... еткен әулеттің негізін қалады. Хандықтың бүкіл аумағын біріктіріп, бір орталыққа бағындырады. Мемлекеттің орталығы Алмалық қаласы болады.
Хан өзінің билігін бұрынғы ... ... ... Оны ... ... ... ... көруге болады. Дулат тайпасының мұралық лауазымы жоғары ұлысбегі деген атағын сол қалпында ... ... ... кейбір жаңа шаралар қолданылады. Мұсылман дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдайды. Тоғылық-Темірге ... ... ... ислам дініне енуі баяу жүріп келсе, енді хан бұл мәселеге ерекше ... ... ... ... жазуы бойынша, бір күнде 160 мың адам ... ... ... ... бұйрығы бойынша дінді қабылдамаған әмірлер мен бектерді өлім жазасына кескен. Сөйтіп хан ел ішінде ... ... ... ... ... 1371 жылдан 1390 жылға дейін он шақты орет жорық жасаған. Оның алғашқылары 1371-1377 ... ... ... ... жүрген. Жетісудің ішкі аудандарына өтіп, Іле өзеніне ... ... ... Сонымен, Әмір Темір шабуылдары әбден ... ... ... ... ... ... Хандық бірнеше иеліктерге бөлініп, саяси жағынан бөлшектенеді.
22.Ноғай ордасы.
Алтын Орданың ыдырауы және Ақ Орданың әлсіреуі барысында Қазақстан аумағында ... ... ірі ... құрылымдардың бірі Ноғай Ордасы болды.
Ноғай Ордасы ХIII ғасырдың екінші жартысында бөлектене бастады. Бұл процесс ХIV ғасырда әмір Едіге тұсында жалғасып, оның ... Нұр ... ... ... ... Ноғай Ордасындағы үстем тайпа маңғыттар болды. , , ... ... ... ... рет тек ХVI ғасырдың басында ғана пайда болды, ноғайлар өздерін маңғыт деп, ал өз ұлысын деп атаған. ... ... ... осы атпен білген.
Тарихшылар ноғайлардың монғол-қыпшақтардан тарағандығын, олардың Ноғай Ордасы негізгі тұрғындарының шығу тегін Жошы руынан шыққан Алтын Орда ... ХIII ... ... әскерінің құрамына кірген тайпалармен байланыстырады.
Ноғай Ордасының негізгі аумағы Еділ мен Жайықтың ... ... оның ... Еділдің төменгі бойында немесе, Сарайшық (Жайық) ауданында болатын. Шығысында ноғайлар Жайықтың сол жағалауы бойында көшіп жүрді, олардың ... ... ... ... - ... ... - Сібір ойпатына дейін, солтүстік - батысында Қазанға дейін, ... - ... Арал ... мен ... ... солтүстігіне дейін жететін, ал кейде олар Маңғыстау мен Хорезмге барып ... ... ... ... ... (маңғыттар) кей кезде Сырдарияның орта ағысына дейін жетіп, Сырдариядағы бекініс - ... ... ... 1446 ... ... ... ... би Үзкент қаласына билік етті.
Ноғай Ордасының құрамына маңғыттармен бірге қоңырат, найман, арғын, қаңлы, алшын, қыпшақ, кенгерес, қарлұқ, алаш, тама және ... ... ... Олардың басшылары арасында билік пен көшіп-қонатын жер үшін үнемі ... ... ... Алтын Орданың қираған тамтығынан құрылған басқа бірлестіктер сияқты, Ноғай Ордасы да этникалық құрылым ... ... ... ... болды. Ноғай Ордасын мекендеген тайпалар қазақ халқы ... ... ... ... ... ... ... мен Қазақ хандығы халықтарының жақын туысқандығы туралы Ш.Ш. Уәлиханов айтқан ... Ол ... ... ханы ... ... ... ... өмір сүрген ноғайлар мен қазақтарды деп атаған. Мұндай қатынастар кейін де, мәселен, деректемелерде аталатын Хақназар хан тұсында ХҮ1 ... ... да ... Қазақ аңыздарында осы уақыт туралы естеліктер сақталған.
Батыс Сібірде ең ірі этникалық-саяси құрылымдардың бірі Орта Ертіс, ... Есіл мен Тура ... ... тілді тайпалардың бірлестігі болды да, онда керейіттер басты рөл атқарды. Бұл бірлестіктің туу кезеңін халық аңыздары және авторлары ХIII ... ... ... ... ... және ... ... құрушы Тайбұға болған. Ол Тура өзеніне қазақ даласынан келген, ол Батыс Сібір ... ... және ... немесе Чимги-Тура қаласын (казіргі Тюмень) салғаны туралы ... ... ... ... ... ... аумағы Жошы ұлысының құрамына енді және шайбанилердің батыс тармағының жері деп ... да, ... ... ... тайбұғалық түрік әулетінің қолында қалдырылды, ол оның өкілдері Шыңғыс ұрпағы болмағандықтан, ресми түрде хан атала алмайтын еді.
23.Көшпелі ... ... ... ғасырдың ортасынан бастап Жошы ұлысы Орда Ежен негізін ... Ақ ... ... ... ... тағы бір ... атымен Шайбан ханының үлесті жері даралана бастады. Ол Боз Орда деп те аталған. Тарихи деректердің көрсетуі бойынша, Шайбан бұл жерлерді ... ... ... үшін алса ... ... басқарған 40 жылдай уақыт ішінде (1428-1468) елдің саяси жағдайында тұрақтылық пен тыныштық ... Оның ... ... алу үшін ... әр ... топтар мен күрес жүргізуге тура келді. Жошы әулеті - оның ішінде Ибак хан, ... ... Ұрыс ... ... ... ... қарсы шығып отырды. Сондықтан Шығыс Дешті Қыпшақтың аумағы саяси жағынан бытыраңқы болып қала берді. Бұған Әбілқайыр ... ... ... ... мен жорықтарының да үлкен әсері тиді. Әбілқайыр да хандық билікті өз қолына алған соң, ... ... ... ... үстемтап өкілдерінің талабына сәйкес қызмет етуге әрекет жасады.
Сонымен ішкі және сыртқы қайшылықтардың шиеленісуі, бітпейтін феодалдық соғыстар мемлекеттің шаңырағын шайқалтып, ... ... ... ... ұрындарды.
24.Қазақ халқының қалыптасу кезеңдері. этнонимінің әлеуметтік және этникалық мазмұны.
Демограф ғалымдарының зерттеулерi негiзiнде ... ... ... ... ... астам халықтар бар деп есептеледi. Әрбiр халықтың жеке халық болып қалыптасуы үшiн көптеген тарихи ... ... ... тура ... Бұл күрделi процесс бiр немесе екi ғасырдың iшiнде ... ... болу үшiн ... ... ... етедi. Мәселен, Қазақстан жерiнде халық болып құрылу процесi алғашқы қауымдық құрылыс ыдырап, одан кейiн қола дәуiрi мен (б.д.д. II-I м.ж. ... ... ... ... VII-IV ғғ.) ... ... бұл кезде өмiр сүрген ру-тайпалардың өсiп-өркендеуiнен басталады.
Б.з.б. I ғасырда Солтүстiк ғұндардың құрамына кiрген көптеген түркi тiлдес тайпалардың бiр ... ... ... ... арқылы өтiп, Қаңлы тайпалық бiрлестiгiмен көршi-қолаң отырды. ... ... ... ... ... б.з. 2-ші ... бiрiншi жартысында орын алды. Бұл кезде Солтүстiк ғұндардың толып жатқан тайпалары Шығыс Қазақстан мен Жетiсуға қоныс аударып, VI ғасырға дейiн өмiр ... ... ... құрды. Ғұндардың бiрiктiрушi рөлiнiң арқасында сырттан келген тайпалармен байырғы тұрғындардың этникалық жақындасуы iске ... ... өзi ... жаңа ... ... ... әкелдi және сол этникалық процестердiң бағыт-бағдарын айқындап отырды. Этномәдениеттiк жағдайда түркi тiлiнiң одан әрi дамып жайылған аймақтарда сол ... ... ... ... ... әсерi де көбейдi.
Сөйтiп, үйсiндер мен қаңлылардың моңғолоидтық нәсiлге өтуi басталды. Бұл процесс тарихи деректерге қарағанда б.з. I-V ... ... ... өзi жергiлiктi жұрттың кескiн-кейпiне, оның тiлiне белгiлi дәрежеде әсер еткенi даусыз. Оның үстiне бұл тайпалық одақтардың ... ... ... ... олардың әдет-ғұрып, салт-санасында, дiни-наным сенiмдерiнде бiрiн-бiрi қайталайтын ұқсастық қасиеттерiнiң барлығын байқатады. Олардың ... ... ... ... ... төрт-түлiк үй жануарларының сүйектерi, егiн егуге қажеттi құралдар, қол диiрмендер т.б. өмiрге қажеттi бұйымдардың табылуы, олардың да бiр-бiрiне ұқсастығын, экономикалық ... ... ... ... ... ... ... б.з. VI ғасырынан бастап үйсiн, қаңлы және басқа тайпалар тарих сахнасынан көрiнбейдi, ... ... Оған ... бұл ... ... жерiнде, әсiресе оңтүстiк аймақта шығыстан Алтай, Сiбiр жақтан ... ... ... ... болса керек. Олар негiзiнен: Байырқу, Бұлақ, Қарлұқ, Кимек, Едiз, ... атты ... VI ... ... жерi ... құдыреттi бiр тұтас мемлекет - Түркi қағанаты құрамына кiрдi. Жазба деректерден алғаш Түрiк ... /542 ж./ одан ... ... ... ... /603 ж./ сияқты феодалдық мемлекеттер құрылғандығы белгiлi. Осы қағанаттықтардың құрамында 30-дан астам түркi тiлдес ру-тайпалардың болғандығы тарихта айтылады. ... мен ... осы ... араласып, сiңiсiп кеткенге ұқсайды. Тоныкөк жазуында "бұрынғы үйсiндердiң жерiн жайладық" - деген сөздерге қарағанда, олар расында да ... ... ... ... VI-VIII ... олар түркi тiлдес болды деген болжамдар айтылады.
702 жылы Батыс түрiк қағанаты тарағаннан ... оның ... ... ... (704-756 жж.), Қарлұқ қағанаты (756-940 жж.), Оғыз мемлекетi (IХ ғ. соңы - ХI ғ. ... ... ... (893 ж - ХI ғ. Басы), Қыпшақ хандығы (ХI ғ. - 1219 ж.), Қарахан ... ... жж.) өмiр ... Осы мемлекеттердiң iшiнде қазақтардың халық болып қалыптасуына, әсiресе екi ... ... рөлi ... ... Оның ... - ... ... (ХI ғ. - ХIII ғ.) Ертiс пен Едiл арасындағы кең байтақ жердi иемдендi. Қыпшақ ... ... ... ... ... жаңа даму ... аяқ басты. Осы бiр даму кезеңде қыпшақтар мекендеген этникалық территория қалыптасып, ол қазақ ... ... ... ... ... ... Бұл ... қазақ тiлiнiң негiзi - әдеби қыпшақ тiлi құралып, сонымен қатар қазақтардың өзiне тән антропологиялық кескiнi ... ... ... ... сол бiр ... қауымдастық - қазақ халқының шығу тегiмен байланысты. Қазақ этнотегiнде қыпшақтар этнос ретiнде маңызды рөл атқарды. ... ... шығу ... өзi ... мекен еткен аймақтарда пайда болды деуге толық негiз бар. Кейбiр турколог ... ... ... терминiнiң таралу аймағы Шығыс Дештi-Қыпшақ даласымен және iргелес Мәуеренахр өлкесiмен байланысты.
Қазақ халқының ... ... ... ... мемлекет - ол оңтүстiк, оңтүстiк Шығыс Қазақстанда өмiр ... ... ... ... Бұл ... кезiнде халық болып қалыптасу пiсiп-жетiлiп, қалалық өмiр өркендеп, отырықшылық жанданып, қолөнер дамып, көршi жатқан елдермен сауда қатынасы артып, жалпы мәдени-экономикалық ... ... Бұл ... қарлұқтардың ықпалы күштi болды. Қарахан мемлекетiнде феодалдық ... түрi ... ... ... ... Шығыстан моңғол тектес көшпелi халықтардың жасаған шапқыншылығы Оңтүстiк және Оңтүстiк-шығыс Қазақстанның қалыптасқан этникалық жайына оншалықты өзгерiс ... ... ... осы бiр ... ... ... ... /қарақытайлықтардың/ шапқыншылығы болып, Қарахан мемлекетiнiң жағдайы нашарлап ... ХІІІ ... ... ... ... ... ... келе жатқанда моңғол шапқыншылығы басталды, сөйтiп халық болып қалыптасу процесi ... ... осы ... ... ... болып қалыптасудың екiншi бiр ошағы болған Орталық, Солтүстiк, Шығыс және Батыс Қазақстан жерiндегi Қыпшақ мемлекетi де ауыр жағдайға ... ... ... ... ... болып қалыптасып келе жатқан екi ошақтың екеуiнде тас-талқан етiп ... ... ... ... ... ... ... бұзылып, халық болып қалыптасу процесi ХV ғасырға дейiн немесе 200 жылдай ... ... ... ... ... ... және ... ретінде қалыптасуының аяқталуы.
Моңғол шапқыншылығы салдарынан Қазақстан жерiндегi ру-тайпалардың арасындағы тарихи қалыптасқан жағрафиялық ортақтастық пен мәдени-экономикалық байланыстар бұзылды. Моңғол ... ... ... мен елдi ... егiншiлiк ошақтарын талқандап, өлкенiң өндiргiш күштерiн күйзелттi. Мұндағы экономикалық және мәдени ... үздi. ... ... халық: егiншi, малшы, зергер тағы басқа да кәсiп иелерi қырылды. Iрi ру-тайпалардың бiрсыпырасы қоныс ... ... ... Мәселен, қыпшақтардың бiр бөлiгi Солтүстiк Қазақстан мен Батыс Сiбiрге көштi ... ... ... жойқын шапқыншылық болғанымен, халық болып қалыптасудың негiзгi шарты - тiл бiрлiгi жойылмайды. Қайта, керiсiнше, ... ... ... моңғол шапқыншыларының өздерi өз тiлдерiнен айырылып, жергiлiктi ру-тайпалардың қалыптасқан ... ... ... ... ... ХIV ғ. ... ... түркiленiп кетедi. Бiрақ бұл кезде бұрынғы екi үлкен расаның /нәсiлдiң/ байырғы еуропеидтік және кейiн қосылған моңғолоидтық нәсiлдердiң күрделi араласу ... ... ... ... ... ... этникалық және лингвистикалық негiзде/ бiрыңғай тұтас қосындысы /қорытпасы/ келiп шығады.
Сонымен, қорытып айтқанда, қазақ халқының этнос болып қалыптасуы өте ұзақ ... Ол 2,5-3 мың ... ... ... және ұзақ даму жолынан өткен. Қазақ халқының халық болып қалыптасуының басты алты кезеңiн бөлiп көрсетуге болады. Бiрiншi кезең - сақ және ... ... ... бес ... ... ... VII-II ғғ./. Екiншi кезең - үйсiн, қаңлы және ғұн дәуiрi /б.д.д. III ғ. - б.д. IV ғ./. ... ... - ... дәуiрi /542-702 жж./. Төртiншi - қыпшақ және қарлұқ дәуiрi /IХ-ХIII ғғ./. ... - ... ... /ХIII ғ. басы - ХIV ортасы/. Алтыншы - ... Орда ... ... ... ... /ХIV ғ. ... - 1465 ж./. ... барлығы әзiрше алынып отырған бөлiнулер кезеңi, бұл маңызды тарихи проблема өзiнiң одан әрi ... ... ... ... ... талап етедi.
Бұл жағдайлардың пайда болуына Қазақ хандығының құрылуы негіз болды. XV ғасырдың соңғы отыз жылы - бұл ... мен Орта Азия ... ... ... ... ... уақыт. Қазақ хандығы күшейе түсті, қазақ хандарының Сырдариядағы қалалар мен ... ... кең ... ... үшін күресі шиеленісе түсті, шын мәнінде бірнеше феодалдық ... ... ... ... ... ... берді. Темір ұрпағының да әскери қуаты, олардың ықпалы біртіндеп құлдырай түсті. Аймақтағы саяси жағдай ең алдымен экономикалық ... ... ... - ... және ... ... мал шаруашылығының отырықшы егіншілікпен өзара байланысын қалпына келтірудің ... мен ... ... топтардың қолөнер, сауда және олар арқылы өтетін сауда жолдарының орталығы ... ... ... ... жеке дара ... ... ... жүздері. Олардың орналасуы, этникалық құрамы.
Қазақ халқының тарихында ... ... ... ... орын ... ... ... құрылуы - тарихи процесс, ол қазақ халқының этникалық мекенінің қалыптасуымен ... ... ... ... ... және шаруашылық факторлар әрекетінің нәтижесінде Қазақстан жерінде ... ... үш ... ... ... - Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз ... Олардың әрқайсысының дәстүрлі көшіп- қону жолдары, жаз жайлауы, қыс қыстауы ... ... ... мен тайпалардың одақтарға бірігуі жүздердің құрылуына жағдай туғызды.Сонымен, шаруашылық және географиялық жағынан біршама оқшауланған қазақ ... мен ... ... қалыптасқанға дейінгі тайпалар одақтарының, кейде қазақ тайпаларының топтары мекендеген аймақтар жүз деп аталатын болған. Кейбір тарихи материалдарда ... ... деп те ... ... ... , , тұтас бірдеменің дегенді білдіреді десе, екінші біреулер дегеніміз - бұл , яғни ... ... ... ... ... қарай ажырата білу дейді. Қайткенде де қазақ жүздерінің құрылуы негізінде рулардың, тайпалардың белгілі бір географиялық кеңістікте ... ... ... ... қолында тізе бүктіретін күшті аппараты жоқ әлсіз орталық өкіметі бар мемлекеттік құрылымдар еді. Әр ... ... ... ... ... сұлтандар тобы шонжарларының жиналысында сайланған, кейде бірнеше хан тұрды, олар көбінесе ру басыларына түгелдей дерлік тәуелді еді. ... жүз ... орны мен ... ... ... Ұлы жүз. ... - Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан. Рулары - үйсін, қаңлы, дулат, албан, суан, жалайыр т.б.
2. Орта жүз. ... - ... және ... ... Рулары - қыпшақ, арғын, найман, керей, қоңырат, ... уақ ... Кіші жүз. ... - ... ... ... - ... адай, төртқара, табын, тама, жағалбайлы, т.б. Кіші жүзді үш негізгі рулық одақтар құрайды: Жетіру, Әлімұлы, Байұлы.
26.Қазақ хандығының құрылуы:алғышарттары, ... мен ... ... ... болу тарихы ХУ ғасырдың екінші жартысынан басталады. Ол Қазақстан жерінде ХІУ-ХУ ғасырларда болып өткен әлеуметтік - экономикалық және ... - ... ... ... ... хандығы құрылуының алғы шарттары:
1.Әбілхайыр хандығы мен Моғолстан ... ... ... мен Шығыс Дешті Қыпшақ тайпаларының көсемдерінің тәуелсіздікке ұмтылыс жасауы.
3.Билікке ... ... қол ... үшін ... қуатты одақтастар іздеуі. Сөйтіп, Қазақстанның Оңтүстік аймақтарындағы тайпалардың көпшілігі XV ғасырдың 40-50 жылдарында Керей мен Жәнібек сұлтандарының төңірегіне жиналып, болашақ ... ... ... ... көш ... Бұл ... ... хандықтардан айырмашылығы-жаулап алушылық негізде құрылған жоқ, экономикалық, этникалық негізде құрылды.
Қазақ хандығының бөлініп шыққан ... - ... ... хандығының алғаш келіп орналасқан хандығы-Моғолстан хандығы.
Қазақ хандығына жер бөліп берген Моғолстан ханы - ... ... ең ... ... жері - Батыс Жетісудың Шу бойындағы Қозыбасы жері.
Қазақ ... ... ... - ... ... ... ... ханы - Шыңғыс хан тұқымы, Болат сұлтанның ұлы-Керей болды. ... ... ... - ... ұлы Жәнібек, шын есімі Әбу-Саид Керей ханның ақылдасар тірегі болды.
Есен-бұғаның жер бөліп беру себебі - Әбілхайырға қарсы ... ... ... ... ... сақтау үшін.
1462 жылы Моғолстан ханы Есен-бұға қайтыс болғаннан кейін Қазақ хандығындағы өкімет ... ... ... ... ... Қазақ хандығының қол астына өте бастады. Тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулати -деп жазды
27.Қазақ хандығының Қасымхан тұсында нығаюы.
Қазақ хандығының ішкі және ... ... ... ... Жәнібектің баласы Қасым ханның (1511-1523 жж.) тұсында нығайды. Оның сыртқы саясатындағы негізгі бағыт бұрынғысынша ... ... ... ... ... алу ... күрес болды. Осы арқылы өзіне қарасты қазақ жерін ... ... , , т.б. ... ... ... Қазақтардың этникалық территориясының негізгі аудандары қазақ хандығына Қасым хан тұсында біріктірілген>> . XVІ ғасырдың екінші он жылдығында Қасым хан ... ... ... өз қол астына қаратты. Бұл кезде хандықтың шекарасы ... ... ... ... ... аймағындағы қалаларды басып алды. Шығыс оңтүстікте оған Жетісу жерінің дені (Шу, Қаратал, Іле өзендерінің алабы) қарады. Солтүстік және Шығыс солтүстікте ... ... мен ... ... ... Қарқаралы тау тарамдарына дейін жетті, Батыс солтүстікте Жайық өзенінің алабын қамтыды. Қасым ханның ... ... ... де ұлға ... ... Ордасы бұл кезде ауыр дағдарысты басынан өткізіп жатқан еді. Ру басшылары, мырзалар, билер билік үшін өзара қарқысумен ... ... ... ... ... рулары мен тайпаларының бір бөлігі қазақ хандары мен султандарының билігіне бағынып, елінен қазақ хандағына көшіп кетті. Осы кезде Қасым ханның қол ... ... ... саны 1 миллион адамға жеткен.
Қазақ хандығының нығаюы және оның күшеюі мемлекеттің беделін ... ... ... пен дипломатиялық қарым- қатынас саласында белгілі табыстарға қол жеткізді. Қасым ... ... Орта ... Еділ ... Сібір хандығымен және орыс мемлекетімен сауда-саттық және елшілік қарым-қатынас орнатты. Қазақ хандары әр дәуірде елдің ішкі-сыртқы жағдайында туылған өзгерістерге ... ... ... ... ... ...
Қазақ хандығымен дипломатиялық байланыс орнатқан алғашқы мемлекеттердің бірі ұлы Князь III Василий ... жж.) ... ... ... ... ... ... Қасым хан тұсында қазақтар өз алдына дербес халық ретінде ... ... ... ... ... ішкі саясаты: Қасым хан сыртқы саясат пен бірге ішкі саясатты да дұрыс жолға коя білді. Ол феодал ақсүйектердің қарсылығын әлсіретіп, ... ... ... ... ... ... Қасым хан мемлекеттің саяси құрылымын нығайту жолында ... ... ... ... ... ... ... ең жоғарғы заң шығарушы органы Маслихат-султандар мен ру басшыларының съезі болды. Маслихат жылына бір рет шақырылып, мемлекеттің ең маңызды - ... ... ... ... ... ... ... көшіп-қону жолдарын айқындау сияқты мәселерді қарады. Маслихаттың Шыңғыс хан әулетінен хан сайлау құқысы болды. Маслихат ... тек ... ғана ... ... ... бүкіл билік хан қолында болды, сонымен бірге заң қабылдау, жарлық беріп отыруға құқысы болды.
Қасым хан өзі ... ... ... ... ... құқық-нормаларды реттеу мақсатымен алғашқы қазақ заңы- жарыққа ... Бұл заң ... ... бұрыннан қалыптасқан әдеп-ғұрып ережелері негізінде жасалды. Бұл заң сол кезде мұсылман ... ... ... ... ... ... (шариғат) заңынан өзгеше, көшпелі қазақ өміріне үйлесімді байырғы заң болды. Билердің кеңесінде көппен ақылдасып, дейтін ... бар. Ол жеті ... ...
.
.
.
.
.
.
.
Әрине, Ең керекті әрі нәтижелі деген жеті ереженің өзі барлық өмірлік дауларды шеше алмағандықтан, жер дауы, отбасы, неке ... ... пен құн ... ... ету, ант ... ... және тағы да ... жағдайларға, рәсімдерге байланысты әдет-ғұрып, заң шаралары өз ... ... ... ... ғ.ғ. ... даму сипаты.
Шаруашылығы:
XVI-XVII ғасырларда қазақтарда шаруашылықтың үш саласы болды:
1.Көшпелі мал шаруашылығы
2.Жартылай көшпелі
3.Отырықшы-егіншілікпен айналысатындар
Малдың негізгі түлігі - қой, жылқы, ... Ірі қара аз ... ... ... ... ... ... малды маусымға қарай жаю тәжірибесін туғызды.
Егіншілік
Егіншілік дамыған жерлері: Сырдария, Шу, Арыс, Талас, Іле өзендерінің алқабында суармалы егіншілік ... ... ... ... ... ... ... егіншілік айтарлықтай дамыды.
Көшіп-қонуға күші жоқ, жайлауға апарар малы жоқтар ... ... ... ... ... ... үшін ұра қазып, оның ішін астық жақсы сақталу үшін отпен күйдіреді.Нанды қазанға, табаға, тандырға жапты. Майға бауырсақ, шелпек пысырды.
Қалалар мен елді ... ғ. 1 ... ... ғ. басы - ... ... саны 23-ке дейін азайып кетті. Ибн Рузбихан Түркістанда 30 қала ... деп ... ... ... ... тән ... ... ғасырларда Қазақ хандығының астанасы. Дешті қыпшақ үшін сауда аймағы болды.
Йассы
XVI ғасырдан ... ... ... ғасырларда Қазақ хандығының астанасы болды. Түркістанда Рабиға бегім, Есім ханның, Ахмет ... ... ... ... қала ... ... ... өтті. Сауран маңайында егіншілік жақсы дамыды. (Құдық) арқылы қалаға су ... Ірі ... ... ...
Сайрам
XVI-XVII ғасырларда Қазақ хандығының әлеуметтік-эканомикасына зор әсер етті. Өзбек хандығымен соғысқанда қала бекініс қамалға айналды.
Отырар-арабша аты ... VIII ... ... ... аталған.
V-XV ғасырларда Арал бойындағы көшпелі тайпалармен сауда жүргізетін орталығы болды. 1219 жылы ... ... ... ... ... XVII ғасырға дейін өмір сүрген. Ахмет Йассауидің рухани ұстазы ... ... ... ... ... ... қазақ тарихындағы ролі.
XVI-XVIII ғ. Би-шешендер арасында мемлекеттік және қоғамдық қызметінің маңыздылығы жағынан, шешендік өнерінің шеберлігі жағынан ерекшеленетін өкілдер болды. Олар ... ... ғана ... Ресейде, Хиуада, Жоңғарияда, Цин империясында да танымал болған.
Солардың қатарында Әйтеке би, Төле би, ... биле де ... би де, Төле би де, ... би де ... хан ... қатысып, Жеті Жарғыны жасауға қатысқан, мемлекеттік істерді, жүздер арасындағы ірі дауларды шешуге, елдер арасындағы дипломатиялық өкілдік қызметтер атқарған ... ғ.ғ. ... ... ... ... мыналар жатады: тұрғын үй, киім-кешек, тағам түрлері, құрал-сайман, қару-жарақтар т.б.
Сәулет өнері
XVI ғасырдың екінші жартысынан бастап қалалық отырықшылық мәдениеттің ... ... ... XIV-XV ... ірі ... ... салына бастады.
Арыстан баб кесенесі - орналасқан жері: Сырдария өзеніне жақын, Отырар қаласының батыс жағы. Қожа Ахметтің рухани ұстазы, VII-VIII ... өмір ... ... ... салғызған Әмір Темір.
Қожа Ахмет Йассауи кесенесі - ... жері - ... ... ... 1397 жылы Әмір ... ... - орналасқан жері - Сығанақ қаласының маңындағы Төменарық кентінің солтүстік - батысы.
Алаша хан ... - ... жері - ... ... ... ... ... Кесененің ерекшелігі - далалық сәулет өнерінің ... ... ... ... ... ... галереясы бар.
Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі - орналасқан жері - Қожа Ахмет Йассауи кесенесінің ... ... 1485 жылы қаза ... Әмір ... ұлы ... ... ғасырда салынған осы ғимраттардың сапалы болып, қазірге дейін сақталуы - ... өнер мен ... ... биік ... ... ... үй ... тұрғын үйдің екі түрі болды: жаздық киіз үй, қыста тұратын жер үйлер (ағаш, тас, кірпіш). Киіз үй үш ... ... - ... уық, ... ... - есігі.Үйді жауып тұратын киіздер - туырлық, ... ... деп ... ... санына қарай 6,8,12,15,18 қанатты болып бөлінді.
Қазақтар киім-кешектен жазғытұрым көйлек, ... ... ... ... - ... немесе түйенің жабағысынан қалың матамен тысталған күпі, шидем ішік пен тон, құлын терісінен жарғақ шекпен ... және ... ... ... халқының өзіндік мәдениеті қалыптасты.Қазақ тілі Қазақстан территориясындағы ежелден тұратын, тегі ... бір - ... ... ... тілдері негізінде шықты.
ХУ ғасыр - қазақ тілі өзіне тән ерекше белгілермен дербес ... ... ... ... ... ... пайда болды.
XIV-XV ғасырларда ауызша әдебиетпен қатар жазбаша әдебиет те дами бастады. Олардың көпшілігі қыпшақ тілінде жазылған. Олра: , ... ... ... Хорезмидің , қыпшақтар арасынан шыққан Кутбтың , Дүрбектің ... ... ... ... ... ... ... ескерткіші- Қадырғали Жалайридың шығармасы. Автор өз кітабын 1587 жылы Борис Годуновқа достықтың белгісі ретінде ... ... ... ... ханның жиені Ораз - Мұхаммедтің өмірбаяны жазылады. Бұдан басқа түркі тілдес шығармалар тобы: , , .
Мұхаммед Хайдар Дулати ... 1546 жылы ... ... ... ... ... Рашид ханға тарту еткен. Шығармада шайбанилық Әбілқайыр хандығы және Қазақ хандығының құрылуы туралы құнды ... ... ғ. 40 ... ... Кухистанидың еңбегі жазылды.
ХУІІ ғ. - Әбілғазы Баһадүр (1603-64жж.) кітабында шыққан тегінен бастап өзіне дейінгі ... ... ... және ... халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы Отан соғысы.
1723 жылы ерте көктемде ... ... ... тағы да ... ... Шуна Дабо ... ... басқарған бұл шайқас екі бағытта жүруі тиіс еді. Бірінші бағыт Қаратауды басып ... Шу мен ... ... шығу ... екінші бағыт қазақтарға соққы беріп, Шыршық өзеніне жету болатын. Бұл жоспарды іске ... үшін ... жеті ... ... оның бірі ... ... етегіндегі Балқаш көліне құятын төрт өзеннің бойына топтастырылды. Қалмақтың ірі қолбасшысы ... ... 70 мың ... ... ... бір тобы Іле ... ... Кеген өзенінің солтүстік жағасына, Нарын өзенінің күншығыс жағынадғы Кетпен тауы баурайына орналасты.
Бейғам отырған қазақтар ... ... ... ... Ұлы ... қырып-жойып, Ұлы жүз, Кіші жүз жеріне де жетті. Халық басы ауған жаққа шұбырды. Ұлы Жүз бен Орта Жүздің қазақтары Самарқан пен ... ... ... Кіші жүз ... хиуа мен ... ... Босқындардың біразы Сырдың сол жағындағы Алакөл маңына топтасты. Халық бұл кезеңді деп атады. деген ән туды.
Халық ең ... ... ... ... 1728 жылы Әбілхайыр бастапан Кіші жүз жасақтары, Тайлақ батыр, Саурық батыр бастапан әскерлер Ырғыз ... ... ... ... ... ... жағасында деген жерде қалмақтарға қарсы соққы берді.
1730 жылы көктемде Балқаш көлі маңында тағы соғыс басталды. ... ... ... ... ... ... қазақ жасақтары жоңғарларға аяусыз соққы берді. Бұл жер кейін деп аталып кетті. Шуно Дабо бастапан қалмақтар Іле ... ... ... қарай қашуға мәжбүр болды. Қазақ жерін азат ету жолындағы соғысты жеңіспен аяқтау үшін Үш ... ... ... таяу ... ... ... жиналды. Қолбасшы болып Әбілхайыр мен Бөгенбай сайланды.
Осы ... ... ... ... ... Орда иесі ... хан ... болды. Таққа талас басталды. Болат ханның інісі, Орта Жүздің ханы Сәмеке (Шахмұхамед) тақтан үміткер ... ... ... ... ... ... танытқан Кіші жүз ханы Әбілхайырда тақтан дәмеленді. Алайда аға хан ... ... ... ұлы Әбілмәмбет сайланды. Әбілхайыр бұған наразы болып, майдан шебінен ... алып ... ... де Шу бойымен Бетпақдалаға қарай өз әскерін алып кетті. Жоңғарларға қарсы майдан әлсірей бастады. Ұлы ... ханы ... ... ... ... мәжбүр болды.
Осы тұста әрбір жүздің ішінде феодалдың бытыраңқылық күшейді. Кіші жүз сұлтандары Батыр мен ... ... ... өз ... ел ... Сол ... Орта жүзде Күшік пен барақ сұлтандардың да өз иеліктері болды. Қазақ хандығының Бұхара, хиуамен қатынасы да нашар болды. Еділ өзені ... ... мен ... Кіші Жүздің жеріне шабуыл жасап, үнемі қауіп туғызды.
36. ... ... ... ... Қарақұм, Ордабасы,Ұлытау жиындары мен қазақ батырларының ролі.
Жоңғар басқыншылығы ұшыратқан бүкілхалықтық ... ... ... ашу- ызаға булығуға ғана емес, сонымен бірге болып ... ... ... ой ... ... ... ... - жойылуына жол бермеу үшін, енді сұлтандар мен рубасыларынан ... ... ... ... құтқаруға кірісті. Сол бір ауыр жылдарда қазақ жасақтарын ұйымдастыруда аса көрнекті билер мен Қабанбай, ... ... ... ... т.б. ... ... ... зор рөл атқарды:
Бұлардан басқа да қазақтың батыр ұлдары Қасқақ батыр, Малайсары батыр, Ер Дәулетбай батыр, Өтеп батыр, Бақай, Сатай, Ердос, ... ... ... батыр қыздары: Гаухар, Назым, Жәнделілерде жоңғарға қарсы соғысып, туған жерді қорғап қалды.
1725 жылы басқыншыларға алғаш рет елеулі тойтарыс берілді. ... ... ... ... ... Түркістан, Сайрам аймағынан қуып шығу кезінде қазақ әскерлері қаһармандық жанқиярлық ерліктер көрсетті. Қаратаудағы ... ... ... ... бойында, садыр - Қамалбұлақ деген шағын өзенде қалмақтардың қалың ... ... ... қуып ... тас- ... ... ... қарай сұлтандар мен билер басқыншы жауға қарсы барлық қазақ ... ... ... кең саясат жүргізе бастады. Бұл саясатты мейлінше белсенді жүргізген Кіші жүз ханы ... ... ... ... ... ... ... биік қырқа - Ордабасы деген жерде бүкілқазақ съезі өткізілді. Съезге Әбілқайыр, Әбілмәмбет, Сәмеке, ... ... Төле би ... ... Қазыбек, Әйтеке би бастаған әр ру билері, даңқты батырлар мен ... ... ... ... басқыншы жауға бүкілхалықтық тойтарыс беруді ұйымдастыру еді және бүкіл қазақ жасағына Әбілқайыр хан бас қолбасшы болып сайланды.
1728 жылдың ... ... ... ... ... ... ... әскерлерінің жоңғарлармен ірі шайқасы өтті. Бұл жер Бұланты және ... ... ... ... ... ... жоңғарларға күйрете соққы берді. Қазақ жасақтарының Бұланты маңындағы жеңісі Аңырақай ... ... ... ... берді.
1730 жылы жазға салым қазақ жасақтары өз аттарын Мойынқұм құмдарында, Бүркітті, Шабақты, Қарақоңыз, Ырғайты, Шу өзендерінің ... ... ... ... ... ... өңіріне шықты.
Аңырақайдағы шайқасқа Әбілқайыр хан басшылық етті. Шайқасқа барлық үш жүздің жасақтары қатысты. Аңырақай шайқасының ұрыс ... ... ... 200 км-дей жерді қамтыды. Оны ғасыр шайқасы деуге болады.
Шайқас жекпе- жектен басталды. ... ... ... ... ... және ... жағынан 20 жасар Сабалақ (Абылайдың бүркеншік аты) сұранды. Абылай нақ осы жекпе-жекте қарсыласын жеңіп, есімін мәңгі даңқты етті. Аңырақай ... ... ... ... ... шайқасынан кейін қазақ билеушілері арасында жіктеліс туды. Аға хан Болат қайтыс болған соң, орнына Сәмеке, Кіші жүзден ... ... ... ... ... түсті. Сәмеке мен Әбілқайыр өздерін елеусіз қалдырды деп, шайқас алаңынан кетіп қалды, сол арқылы ... ... ... ... азат етудің ортақ ісіне оңдырмай соққы берді.
ХҮІІІ ғ. 40 жылдары Орта жүз бен Ұлы ... ... ... ... ... ... - ... қайтыс болған соң Жоңғарияда да өзара қырқыс басталып, қалыптасқан жағдайды қазақ даласының билеушілері пайдаланып, көрші мемлекеттердің ... ... ... бастады. Орта жүз бен Ұлы жүздің ресми ханы Әбілмәмбет болғанымен, бірте- бірте нақты билік сұлтан ... ... ... ...
1756 жыл - Қытай әскері Іле өзенін бойлай Қазақ хандығының шекарасына жақындады.
Цин әулетімен ... - ... ... ... үшін қауіптілігін түсінген Әбілмәмбет хан мен Абылай ... бұл ... ... шешуге тырысты.
1758 жылы- Жоңғария толық талқандалды, орнына 1761 жылы империялық әкімшілік бірлестік - Шыңжан құрылды.
37. Абылай ... ішкі және ... ... жылы 20 ... Ор ... ... ... және қарақалпақ, қазақтардың Кіші, Орта және Ұлы жүздің ... ... ... ... Онда ... ... ... пен жоңғар арасындағы қақтығысқа байланысты уәж айтпақшы болды. Бірақ жоңғарлар оны тыңдаған жоқ. Олар орыс қамал-бекіністеріне, қазақ қоныстарына жақын ... 20 мың ... ... ... ... ... ... жерде қазақтар өз күшіне ғана сенуіне тура келді. Осы идеяны ... ... хан зор күш ... жылы ... ... ... Уәлиұлының бастапқы есімі Әбілмансұр болды. Ол жастай жетім қалды. 1731 жылы ... ... ... ... ханы Қалдан Серен 1745 жылы өліп, оның мұрагерлері таққа ... Осы ... оған Цинь ... тиісе бастайды. Абылай осы сәтті пайдаланды. Ол сыр бойындағы қалаларды азат етуге ... Ол бұл ... ... ... үш ... ... Оның ... тобын Қанжығалы Бөгенбай мен Үмбетей жырау басқарды. Бөгенбай басқарған 10 мың әскер Түркістанның солтүстік жағына, Созақ бекінісіне ... ... тиіс ... ... Жәнібек батыр басқарды. Оған Тәтіқара жырау қосылды. Олар Сырдың төменгі ағасына қарай ... ... ... ... ... өзі басқарды. Жорыққа қатысушылар Шиелі, Жаңақорған бойымен Түркістанның ... ... ... ... Бұл ... ... ... Сырымбет, Малайсары, Жанұзақ болды.
Жоңғар әскерін басқарған Қалдан Сереннің ортаншы ұлы Цевен Доржи де өз әскерін үшке бөлді. Ол өзінің басты ... ... ... ... Оның қару-мылтығы, түйе үстіне орнатқан 15 зеңбірегі бар еді. Қазақ жасақтары ... ... ... ... ... ... ауыр ... Абылай әскерлерінен бұрын келіп, Жаңақорғанға бекініп алды. Абылай ... ... ... ... ... ... оң жақ қанатқа, Баянды әскердің сол жақ қанатына қойды. Олардың сыртынан үш мың қолы бар Малайсары, Оразымбет ... ... ... ... екі айға ... Қазақ әскерлері Жаңақорғанды, Шымкентті жаудан тазартты. Түркістанға дейін жетті. Бөгенбай басқарған әскерлер Созақ пен Сайрамды босатты. ... Баян ... ... ... ... Жәнібек батырдың әскерлері қарақалпақ жерін босатып, қалмақтарды Сырдың жоғарғы сапасына шегіндірді. Амалы таусылған Цевен Доржи Абылайдан ... ... ... ... ... Созақ, Сайрам, Манкент, Шымкент қалалары Әбілмәмбеттің қарамағына өтті. Түркістан туралы мәселе ... ... ... ... бұл жолғы жеңістерін жоңғар хандығының күйреуінің бастамасы деп есептеді. 1745 жылғы соғыс осымен ... ... ... ... тазарту мақсатымен Абылай бастапан қазақ жасақтары 1750 жылы жауды жоңғар қақпасы маңында оңдырмай соққы берді.
1755 жылы жоңғарлар ... ұсақ ... ... ... ... ... 1758 жылы Жоңғар мемлекеті құлады. 1758 ж. Цинь қытайлары Шығыс Түркістандағы қазіргі Синь-Цзянь ... ... ... Цинь ... ... шекарасы қазақ жерімен шектесті. Қытайлар дүркін-дүркін шабуыл жасап қазақтарға тыным бермеді. ... ... келу ... ... адамдар жіберді. Сөйтіп, Қытаймен сауда, экономикалық қатынас орнату жолдарын іздестірді. Ол Ресеймен де ... ... жылы ... хан ... ... ... Абылайды Орта жүздің ханы етіп сайлады. Бір ... ... 1772 жылы ... М.Л. ... жарлығымен Абылайға арналып Есіл өзеніне таяу жерде Жаңғызтөбеге ағаш үй салынды. Абылай 1780 жылы мамыр айында Ташкентте 69 жасында ... ... ... Уәли ... ғ.ғ. ... ... өкіметі мен ірі орыс саудагерлерінің ХVIII ғасырдың бірінші ширегінде шығыста қол ... ... ... ... әрекеттері жаңа күшпен жаңғыртылды. Оған әр түрлі жағдайлар себеп болды: Ресейдің сауда-экономикалық мүдделерін ... ... ... ... ... Ресейдің алған иеліктерді қолдан шығармау қажеттігі, көрші елдермен өзара ... ... ... ... ... ресурстар, әсіресе алтын жөніндегі өскелең талаптарымен ұштасып, Петербург сарайын стратегиялық маңызды ... ... ... иеленуге, ең болмағанда игеруге деген ниетке ынталандырды, ал онда сол кезде өз қуатына жеткен Жоңғар ... мен ... ... ... күштерін топтастыруға зиян келтіретін ішкі қайшылықтар араздастырған қазақ хандықтарының алысты көздеген мүдделері үнемі ... ... ... еді. ... бәрі ... ... мен Қытайға ең қысқа жол іздеген I Петр кезінде-ақ Ертістің жоғарғы жағындағы аумақты иелену ... ... ... ... сипатын анықтап берді.
1730 жылы Аңырақай шайқасынан кейін Қазақ хандықтары билеушілерінің алдында маңызды да ... ... - ... ... ... ... қауіпсіз ету және елде күшейе түскен феодалдық бытыраңқылық үрдісін жою міндеті тұрды. Халық үшін осы ауыр ... ... ... көреген деген билеуші топтары қиыншылықтан шығудың бір ден-бір амалы Ресей әскери одақ болу деп ... ... ... Петербургке қазақ-қарақалпақ елшілігі жіберілген еді, ол жауапсыз қалды. 1730 жылы 8 қыркүйегінде Уфаға Сейітқұл Қойдағұлов пен Құтлымбет Қоштаев бастаған 7 ... ... ... Олар ... Анна ... Кіші ... Ресей империясымен одақ болу жөнінде өтініш жасады. Нәтижесінде патша 1731 жыл 19 ақпанда Кіші жүз қазақтарының Ресей ... ... ... ... ... қол қойды.
Бұл хабарды жеткізу үшін 1731 жылдың 30 сауірінде А.И.Тевкелов бастаған елшілік жіберілді. 10 ... ... ... мен ... ант қабылдатуға дайындық басталды.
1734 жылы И.К.Кириллов Ор өзенінде қазіргі Орынбор қаласын (Орскіні) ... ... ... ... ... ... ... болуына байланысты В.Н.Татищев Орынбор өлкесінің жаңа губернаторы болып тағайындалды.
Патша өкіметі Әбілқайырдан қайталап ант алуға ұйғарды. 1740 жылы Орта жүз ханы ... пен ... ... ... ... ант ... ... екінші жартысында қазақ қоғамында біртұтас және орталықтандырылған билік пен мемлекет проблемасы өткір қойылды. ... ... ... ... топтардың үстемдік үшін күресі 1748 жылы Әбілқайыр ханның өлтірілуіне әкеп соқты. 1748 жылдың қазан айында Орынбор әкімшілігінің жәрдемімен Нұралы ... хан ... ... ... ... жүз үшін ... мәселелердің бірі , яғни Жайық пен Еділдің төменгі ағыстары арасындағы кеңістікке көшіп бару туралы мәселе болды. 1756 жылы ... ... ... ол ... қазақтардың қыс кезінде өз малын Жайықтың батыс жағына айдап апаруына тыйым салынды.
Қазақ даласының батысындағы, солтүстігіндегі және ... ... ... ... ... бекініс шептерін құрды, олар әскери база ғана емес, сонымен қатар патшалық Ресейдің отаршылдық ... ... ... ... де ... Қазақ даласы жағына қарай кеңейе отырып, орнығып алған қазақ әскери шептері қазақтардың көшіп жүретін аймақтарын ... ... 30-50 ... Үй ... шебі, Ертіс шебі, Есіл шебі салынды. Патша өкіметі сауданың ... да ... ... мақсаттарына пайдалануға тырысты. ... жылы ... ... ... оның ... жатқан ұрпақтары арасындағы кикілжіңдер хан билігін әлсіретті. Ол былай тұрсын, 1795 жылы екі сұлтан, 19 ақсақал ... ll ... ... ... хан ... ... ... өтініш жіберді. Үкімет ол кезде хан билігін жою жөн емес деп тапты, алайда оны әлсірету мақсатымен біраз кейінітекте Орта жүзде ... ... ... ... хан етіп ... сұлтанды тағайындады.
XlX ғасырдың екінші ширегі Қазақстанды әскери отарлаудың шешуші кезеңі болды. Хан билігі жойылғаннан кейін Қазақстанның Ресейге бағынышты аймақтарында Ресейдің ... ... ... нақты мүмкіндік туды. Мұнда Ресей империясындағыға ұқсас басқару органдары құрылды.
39.Ресей империясының Қазақстандағы ХҮІІІ ғ. отаршылдық саясаты. Әскери ... мен ... ... ғасырдың 50-60 жылдары - патша үкіметі Қазақ елін ... ету ... әр қилы ... ... асыруға кірісті. Ресей билеушілерінің көздеген мақсаты:
1.Шұрайлы, суы мол жерлерден қазақтарды ығыстырыу;
2.Жерсіз казак-орыстарды осы ... ... ... ... ... жарияланды;
4.1742 жыл - Жайық өзені бойында қазақтарға мал жаюға тыйым салды.
5.1756 жыл 2 ... - ... ... ... ... ... мал жаюға алғаш рет ресми шек қойылды.
6.1757 жыл 24 желтоқсан - Кіші жүз ханы ... ... мал ... ... ... ... салынғандығы жөнінде шешім тапсырылды.
7.Ертіс пен Жайық жағаларына мал жаю үшін қазақ феодалдарының орыс әкімшілігіне ... ... ... ... ... хан мен Батыр сұлтан арсындағы араздықты пайдаланған Ресей билеушілері, Каспий теңізі мен Жайық өңіріндегі ... ... ... ... ... Ең ... ... орыс помещиктері - князь Юсупов пен граф Безбородконың қолында болды.
40. Ресейдің Кіші және Орта ... ... ... ... хан 1726 жылы ... ... құрамына кіруге өтініш білдіріп, елшілерін жіберген болатын. Бірақ елшілікке күманданған патша үкіметі хан ... ... ... ... жылы кіші жүз ... ... ... әскери одақ құру.
Әбілқайыр хан талабы: Ресейдің құрамына кіру.
1730жылғы қыркүйек - ... ... ... С.Қойдағұлұлы мен Қ.Қоштайұлына Ресейдің құрамына кіру туралы құжат тапсырылды.
1731 жылы 19 ... - Кіші ... ... ... ... ... хан ұсынысын императрица Анна Иоанновна қабылдады.
Кіші жүз ақсүйектері мен ... ант ... үшін ... ... ... ... ... дипломат А.И.Тевкелев бастаған елшілік жіберілді.
1731 жылғы қазан - Кіші жүздің 29 старшыны Ресейдің қол ... ... ант ... ... мақсаты: қазақ-жоңғар соғысын пайдаланып, бекіністер салу арқылы Қазақ өлкесін біртіндеп жаулап алу.
1738 жылғы тамыз - Орынбор ... ... ... ... ... ... ... съезін өткізді.
Кіші жүз бен Орта жүзден барлығы 60-қа жуық старшын Ресейге берілгендігін қуаттап ... рет ант ... жыл ... - ... хан мен ... ... Орскіге келіп ант берді.
41.Қазақтардың Е.Пугачев бастаған шаруалар көтерілісіне қатысуы.(1773-1775ж.ж.)
1775-1775 жылдардағы Е.И.Пугачев бастаған шаруалар ... Кіші және Орта жүз ... ... ... 1. ... ... тұрғызылып жатқан бекіністер қазақтардың жайылымдығын тарылтты.
2. Казак әскерлері қазақтардың жерлерін тартып алып отырды.
3. Саяси бағыты жағынан тәуелділік күшейді.
Шаруалар ... ... ... жүз: 1. 1773 жыл, қыркүйек -1774 жыл, наурыз
2. 1774 жыл, наурыз - күз
3. 1775 жыл, қыркүйек - 1776 жыл, ... жүз: 1. 1773 жыл, ... - 1774 жыл, ... 1774 жыл, ... - 1774 жыл, ... 1774 жыл, жаз - 1776 ... қатысуымен болған маңызды оқиғалар:
Кіші жүз: Жайық бекінісін қоршауы: бекіністі алу, Орынборды қоршау.
Орта жүз: Пресногорьковск бекінісін алу. Гагарьевск және Троицк ... ... ... ... ... ... ... жүзден көтерілісті қолдаған ақсүйектер: Ералы, Досалы, Айшуақ, Зәбір молда.
ІІ Екатерина қазақ ханы Нұралыға арнайы жіберіп, Пугачевті өзіне жақындатпауын ... ... ... сұлтан ұлы Сейдалыны бас етіп, Пугачевке көмек ретінде қарулы топ жөнелтті. Орынборды қоршауға 200 ... ... ... Орта ... ... ... би ... қолдады. Қыпшақ, Керей, Қарауыл, Кенжеғалы рулары бекіністердің түбіндегі ұрыстарға қатысты. Торғай өзенінің бойына шоғырланған старшындар ... мен ... ... шаруалар патша жазалаушы топтарымен ашық қақтығыспай, қыр көрсетумен шектелді. 1774 жылдың күзінде Сібір шептерінешабуыл жасаған қазақтар патшаның тұрақты әскер ... ... ... ауып ... ... хандығына дейін барған Орта жүз қазақтарының бір тобы көктем айларында Есіл мен Тобыл өзендерінің бойына қайтып оралды. Алайда көтеріліс жеңілді. Кіші ... ... ... ... ... ... ұласты.
Пугачев көтерілісі жеңілген соң да қазақтардың қозғалысы ... ... 1775 жылы ... ... ... бастаған көтеріліс біртіндеп әлсірей бастаса, керісінше қазақ жеріндегі көтеріліс ... ... ... ... ... ... қозғалыстың ірі ошағы қалыптасты.
Суворов бастаған жазалаушы отрядтың басты көтеріліс ошақтарын талқандағаннан кейін қазақ ... де ... ... 1776 жылы ... ... ... үкіметке жолдаған хатында орнағанын қуанышпен хабарлайды.
42.Сырым Датұлы бастаған Кіші жүз ... ... ... ... жж. Кіші жүз ... ... ... патша үкіметінің малшыларға Орал және Волга (Еділ) өзендерінің арасындағы жайылымдарды пайдалануына ... ... ... жер мәселесінің шиеленісуі, сондай-ақ феодалдық және отаршылдық қанаудың күшеюі, хан, сұлтан, Орал ... ... және ... ... тарапынан ашық түрде тонау және зорлық-зомбылық себеп болды.
1782-83 жж. қыста Орал казак әскерлері Кіші жүз ... ... ... ... өтіп ... ... асқан) 4 мың жылқысын айдап кетеді. Жұт жағдайында малды айдап әкету шаруалардың шаруашылығына қатты есер етті.
Кіші жүздің ... ... Орал мен Ембі ... ... ... ... тез ... стихиялы көтерілістер басталды.
Көтерілісшілер отрядын, әдетте, рубасылары басқарды. Солардың ішінде байбақты руының ... ... ... ... ... Ол ... күштері Сағы өзенінің ауданында шоғырланған көтерілісшілер отрядтарының орасан зор бөлігін басқарды. 1785 ж. С. ... ... 2700 адам ... ... кең етек ... ... ... хан мен Айшуақ сұлтан Орынбордағы патша әкімшілігінен әскери ... ... ... басу үшін 1785 ж. ... ... жазалаушы отрядтары жіберілді. Көтерілісшілердің ханға, сұлтандарға, жазалаушы отрядтарға қарсы күресі халықтың
қолдауын тапты. Хан билігі дағдарысқа ұшырады. ... ... ... ... ... рубасыларымен байланыс орнатуға мәжбүр болды. 1786 ж. сәуірде Нұралы хан көтерілісшілердің ... ... ... қоластына қашты, ал сол жылдың июнінде II Екатерина Нұралыны хан тағынан алу туралы рескритке қол қойды. Қалыптасқан ... ... ... ... хан ... ... (мүдделі) келді. Алайда билер мен рубасыларының көпшілігі мұндай реформаға қарсы екендігін білдірді. 1792 ж. патша әкімшілігінің хан ... ... ... Кіші ... халық қозғалысының жаңа көтерілісі басталды. Бұл уақытта билердің көпшілігі қозғалыстан ... ал С. ... ... ... ... ... ж. ... Есім ханды өлтірді. Патша үкіметі жауап ретінде тек жазалаушы отряд жіберіп қана қойған жоқ, сонымен ... Кіші ... ... Хан ... ... Ал бұл ... би, рубасыларының мүддесіне сай еді, олардың көтерілісшілерге қарсы бірігуіне жағдай жасады. Осы жерде С. Датовтың ... ... 1797 ж. 29 ... ол үлкен отряд басқарып, Хан кеңесінің мәжілісіне келді және күресті тоқтататыны туралы мәлімдеді. Бұл әрекеті үшін оны Хан ... ... ал ... басшысыз қалды. Үзілістерімен барлығы 14 ж. созылған шаруалар кетерілісі құлдырап, көп кешікпей тоқтады.
1783-1797 жж. Сырым Датов басқарған көтеріліс ... ... және оның ... ... мен ... ... кең тараған бұқаралық қозғалыс болды. Көтеріліс, онда ... күш ... ... ... ... ... ... шектеліп отырған патриархалдық-рулық ақсүйектердің қатысуымен ерекшеленді.
43.Бөкей хандығының құрылуы. Патша ... ...
XIX ғас. ... Орал мен ... аралығында Россия империясының вассалы -- Бөкей хандығы құрылды (1801-76). Хандық сұлтан ... ... ... ... Егер ... шағында хандықта Кіші жүзден шыққан 5 мың семья болса, XIX ғ. 50-жылдарында Бөкей ордасында 300 мың адам ... (50 мың ... ... хан ... ... екі ... -- Бөкей хан мен оның баласы Жәңгір ханның басқару ... ... 45 ... ... ... ... кейін хан билігі қысқартылып, басқару патша үкіметінің қолшоқпары -- уақытша Кеңеске өтті. Ішкі Орданы қадағалауды ... ... ... және Россия империясының Сыртқы істер министрлігі іске асырды.
Бөкей хандығы Россия үшін мал, ет, жүнмен жабдықтаушы болды. Хандықта ақша-тауар қатынасының ... ... ... ... ... ... ... құрылымының өзгеруіне және рулық-қауымдық шаруашылықтың калдықтарын жоюға ықпал етті. Тауарды жергілікті ... ... ... және ... ... емес ... Ордада халықты қанаудың күшеюіне және әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуіне әкеліп соқты.
Бөкей хандығының "Россияның ішкі жағына" орналасуына байланысты дамуы Россияның ... және ... ... етуінің артуымен қатысты болды. Бұл процесс, Казақстанның басқа жерлерінен гөрі, осы аймақта белсенді жүрді. Россияның ықпалы ... ... ... да ... ... ... ... "ағартушылық" монархия тұрғысында бекітілді. Арнайы билік аппараты құрылды ... ... ... және ... ... ... іс ... енгізілді. Сонымен бірге, хан қазынасының пайдасына халыққа салық салудың қатал жүйесі іске асырылды.
Бөкей хандығының тарихында Жәңгір ханның билік ... ... ... ... ... із ... ... 1841 ж. Казақстан тарихында алғаш рет Нарынқұмда балаларды екі ... -- ... және орыс ... ... ... ... ... құрылды.
1844 ж. қазақ жастарының Россияның жоғары оқу орындарында оқуы үшін вакансиялық ... ... Осы ... көшпелі және жартылай көшпелі қазақ халқына қызмет ететін дәріхана жөне емдеу орны, өте сирек кездесетін экспонаттары бар қару-жарақ музейі ашылды.
Бекей ... ... ... ... ... мен ... ... мәдениеті мен қоғамдық ойының тарихында орасан зор рөл атқарды.
44.1822-1824 ж.ж. реформалар.Хандық биліктің жойылуы әкімшілік-аумақтық жүйенің құрылуы.
1822 жылы ... ... ... ... ... "Сібір қырғыздары туралы жарғы" жасалды. Оның басты міндеті Қазақстандағы тəуелсіздіктің соңғы қалдықтарын жойып, қазақ даласын империя құрамына қосып алу ... Осы ... Орта жүз ... ... билік жойылып, сыртқы округтер ұйымдастырылды. Олардың басына "округтік приказдар" қойылды. Приказдарды аға сұлтандар ... тиіс ... ... ... ... 2 "құрметті қырғыз" жəне 2 орыс тағайындалды. Аға сұлтан ... ... 2 ... ... ... де сол ... ... Аға сұлтанға "Ресей қызметінің майоры" деген əскери атақ берілді.Болыстардың басында болыстық ағамандар тұрды, олар патша ... шын ... ... мен ... ... Болыстарды басқаратын сұлтандар мен билер 12 класты шенеуніктерге теңестірілді. Болыс 10-12 ... ... ... ... ... ... Əр ... 50- ден 70-ке дейін шаңырақ болды. Орта жүздегі хандық билік осы Жарғы бойынша ... ... 1824 жылы ... ... жарғысы" бойынша Кіші жүздегі хандық билік те жойылып, Батыс Қазақстан даласы билеуші сұлтандар басқарған үш алқапқа - ... орта жəне ... ... ... Халық алдында олардың салмағын арттыру үшін əрбір билеуші сұлтанға ... ... ту, ... ... ... ... берілді. Жаңа жағдайда қазақ даласындағы билік аға сұлтандар мен билеуші сұлтандар қолында шоғырландырылды. ... ... 200 ... ... отрядтары қосып берілді. Олар сұлтандарды күзетіп, əскери-полициялық қызмет атқарды. 20-жылдардағы басқару жүйесін өзгертуге талдау жасағанда, феодалдық басшы ... ... ... ... кету ... айқын көруге болады. Орта жүздегі аға сұлтандар мен Кіші ... ... ... шын ... ... ... ... отырды; лауазымда адамдарды сайлау орыс əкімшілігінің шексіз бақылауымен ғана жүргізілді. Патша қызметіне ауысқан қазақ феодалдары еңбекшілерді фоедалдық қанаудың бұрынғы түрлерін ... қана ... жоқ, ... ... ... ... салық жинады (түндік басынан алым, заттай төлем, жөндеу жүргізгені үшін алым, көшіп-қонғаны үшін ақша ... т.б.). 1824 ... 1838 ... ... ... Көкшетау, Құсмұрын, Баянауыл, Аягөз, Ақмола, Көкпекті округтері ашылды.
1822-1824 жылғы жарғылар ... ... ... ... ... ... билік құрылымын қиратып, əлеуметтік-саяси жəне шаруашылық өмірдің барлық жақтарын қамтыды. Хан билігі жойылғаннан кейін ... ... ... ... ... ... ... енгізуге нақты мүмкіндік туды. Мұнда жаңа аумақтық құрылыс енгізіліп, соған орайластырылып, бүкіл Ресей империясындағыға ұқсас басқару органдары құрылды. Реформа ... ... ... ... ... топтасуын күшейте түсті. ХIХ ғасырдың екінші ширегі Қазақстанды əскери отарлаудың шешудің кезеңі болды. Ресейдің жүз жылдан астам уақытқа ... ... ... ... ... ... ... қосылуына əкеп соқты. Бұл Қазақстанның саяси бытыраңқылығының, күрделі сыртқы жағдайының салдарынан ғана емес, сонымен қатар Ресейдің сөзсіз əскери ... ... ... ... ... ... қосудың аяқталуы Қазақ өлкесі жөніндегі саясатына елеулі өзгерістер енгізді. ... ал да, ... бер" ... ... ... мүдделерін басшылыққа ала отырып жəне қазақтардың өз мемлекеттілігін қалпына ... ... ... ... ... ... орнатты. Кең байтақ Қазақстан аумағына орналастырылған əскер бөлімдерімен шектелмей, жаңадан жаулап ... ... ... ... ... ... Ресей оңтүстік-шығыс Қазақстанға қосымша жаңа əскери бөлімдерді əкелді. ... ... мал ... шикізатына бай қазақ жері орыс кəсіпкерлерінің назарына ... ... ... ... ... əр ... ... жағдайлары бар көлемді аймақты игеру басқарушы топтардан ... сот жəне ... ... ... ... ... 1822-1824 жылдардағы реформалар отарлау үшін кеңістік ашып берді, бірақ мұндағы ғасырлар бойы ... келе ... ... ... ... жоя ... Бұл міндеттерді XIX ғасырдың ортасында, қазақ жерлері түгелдей Ресей құрамына енгеннен кейін ғана шешу мүмкіндігі туды. Осы к ... ... ... ... ... ... ... ескерілмеді. Ш.Уəлиханов азақтардың материалдық жағдайын жақсартуға жəне олардың амандықта өмір ... ... ... ... ... жəне ... халықтың өзін-өзі басқару негізіндегі əкімшілік басқару жүйесін енгізуді ұсынды. Алайда бұл ұсыныстар қабылданбады. Реформа жобасын жасауға осы өлкенің ... ... ... орыс ... ... да ... Тайманов пен М. Өтемісов бастаған азаттық көтерілісі.(1836-1838 ж.ж.)
Қозғалыс феодалдық қанау мен Россияның отарлау саясатына қарсы ... ... ... ... ... 3 кезеңді бастан кешті: бірінші (1833-36) -- дайындық; екінші (1837 ж. басы - 1837 ж. ... ... - ... және ... ... (1837 ж. желтоқсан ортасы - 1838 ж. шілде ортасы) -- ... мен ... ... ... тобының Оралдың сол жақ жағасына өтуі, күштерді ... ... ... ... ... ... ... 1-кезеңі төмендегі белгілермен сипатталады: жергілікті билеушілер қарапайым халықтың ... ... ... ... ... халықтың наразылығы күшейді; халық жасағын құру жөніндегі жұмыстар белсенді жүргізілді; ... ... ... ... мен ... ... шабуыл жасауынан көрінді.
Ұлттық қозғалыстың негізгі күші көшпелі шаруалар мен қоғамның ... ... ... тобы ... ... ... бастаған беріш руының ауыддары көтерілістің негізгі ұйымдастырушысы және дем берушісі еді. ... ... ... ... біріне айналған, қара халықтың бостандығы үшін күресуші ақын Махамбет Өтемісұлы қосылды. Көтерілістің ... ... және ... себебі оған катысушылар - шаруалардың әлеуметтік жағдайының мүшкілдігі болды.
1837 ж. көктемде қарулы қозғалыстың негізгі ... ... ... ... хан ставкасына белсенді шабуылды бастады. 1837 ж. 15-20 қазанда Исатайдың лагері ханның ставкасынан 60-70 шақырымдағы ... ... ... 24 ... ... жалпы саны 1500 адамы бар хан ставкасынан 4-8 шақырым жерге келеді, екі аптаға созылған қоршау басталады. Көтерілісшілерге ... ... ... ... Горск қамалдарының әскери бөлімдері тартылады. Көтерілісшілерді басудың кең көлемді операциялары ұйымдастырылды, ... ... ... жолдарына тосқауыл қойылды. Операцияны полковник Гекке басқарды. Келіссөздерден кейін орданы қоршауға алады, бірақ патша әскері ... ... ... ... ... ... 1837 ж. 15 қарашада көтерілісшілер қолы Гекке әскерінен жеңіліске ұшырады, шамамен 100 адам қаза ... ... мен ... 1837 ж. ... Жаманқала маңында қоршаудан өтіп, Орал жазығына кетеді.
1838 ж. 500 ... ... ... ... ... ... қайта жандандырады. 1838 ж. 12 шілдеде Ақбұлақ пен Қиыл аралығында Гекке отряды мен көтерілісшілер арасында шайқас болып, көтерілісшілер ... ... ... ... ... ... ... кейін Махамбет кең далада жасырынып жүреді.
46.Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс.(1837-1847 ж.ж.)
Көтерілістің алғышарттары:
ХІХ ғасырдың 20 жылдары Ұлы жүздің ... ... ... ... ... ... жиналды.
ХІХ ғасырдың 20-30-жылдары Хиуа хандығы Шекті, Төртқара, Табын, Байұлына қысым көрсетіп, Сыр өзенінің төменгі ағысында ... ... ... ... ... ... ... бойынша жаңа округтерді ұйымдастыру қазақтардың шаруашылығын құлдыратты.
Отаршылдыққа қарсы күресті ... ... ... ... ... ... бірі - ... Саржан Қасымұлы басқарды.
Кенесары 1824 жылдан бастап ағасы ... ... ... жылы ... ... ханы өлтірді.
1836 жылы әкесі, бауырлары Ташкент қаласының билеушісінің қолынан қаза тапты.
Кенесарының саяси көзқарастарының ... әсер ... ... - ... ... басты мақсаты:
Қазақ елінің патшалы Ресейдің құрамына қосылып үлгермеген өңірлерінің дербестігін ... ... ... мен ... ... арқылы отарлауды тоқтату.
Қоқандықтардың тепкісінен қазақтарды азат ету.
Көтерілістің аумағы - бүкіл Қазақстан
Көтерілістің басты ... күші - ... ... ... ірі ... де қатысты.
Кенесарыны қолдаған рулар: қыпшақ, төртқара, жағалбайлы, шекті, алшын, керей, жаппас, бағаналы, табын, ... ... ... ... ... өзін қолдамаған ауылдарға озбырлық көрсетуі;
Бұхар, Қоқан феодалдарымен соғысып, күшін сарқыған Кенесары тобының Ресейге қарсы біріге ... ... ... өз жерінде қолдап, Қоқан және қырғыздармен күресуден ... ... ... ... ... ... ... жеңілдіктер алған ақсүйектердің бір бөлігінің орталықтанған феодалдық мемлекет ... ... ... ... ... ... қолдамауы.
Тарихи маңызы:
Үш жүзді қамтыған тұңғыш ірі көтеріліс.
Қазақ елінің ішкі қайшылықтарының Ресей саясатымен ... ... ... ... ... Сырдария қазақтарының орыс және Хиуа басқыншылығына ... ... ... Нұрмұхамедұлы (1774, қазіргі Қызылорда облысы,Қазалы ауданы, Арықбұлақ ауылы - 1860, ... - ... Сыр бойы ... ... ... ... ... және Ресей отаршылдарына қарсы ұлт-азаттық көтерілісінің басшысы. 19 ғасырдың ... ... Сыр бойы мен Арал ... ... жағалауын қоныстанған қазақтарға өз үстемдігін жүргізе бастаған Хиуа, Қоқан хандықтары 1830-1840 ... ... ... өктемдігін одан әрі күшейтті. Хиуа хандығы Жаңадария, Қуандария, Қызылқұмнан өтіп, Қосқорған, Арал теңізіне дейінгі аралықтағы Сыр ... ... ... жасап, малдарын барымталап, әйел, бала-шағаларын тұтқынға алып кетіп отырды. Қоқандықтар шекара бекітіп, әкімшілік ... 1817 ... ... ... ... бекіністерінен әркез жасақтар шығарып, бейбіт елді шауып, алым-салық жинап кетіп тұрды.
Осындай зорлық - ... жапа ... ... ... ... ... елге танымал болған Жанқожаның төңірегіне топтасты. Жанқожа 17 ... Кіші жүз ... ... ... жергілікті рулары сайлап алған Қылышбай ханның Хиуа бекінісіне жасаған жорығы кезінде жасаққа елеусіз еріп ... ... дес ... тұрған қарақалпақ батыры Тықыны жекпе-жекте өлтіреді.
Осы жорықта әділетсіздігі үшін Қылышбай ханның өзіне де қол жұмсайды. Бұл ... ... ... ... жайлап; Ырғызды қыстаған. Қоқан хандығының Созақ бекінісіне орналасқан әкімдерінің жергілікті халыққа салынатын алым-салықтан тыс ... ... ... бас ... бұл ... ... жасауына себепкер болды. И. В. Аничковтың мәліметі бойынша, Қоқан ... ... ... ... бектері Отыншы, Cушымен бірігіп, Сарман биді өлтіреді. Созақта тұратын, Құрман би араша түсуді өтініп, ... ... ... ... ... елден қол жинап, Созаққа жорыққа аттанып, жолда Жаңақорған, Желек бекіністеріндегі қоқандықтарды қуады.
1830 жылдың күзінде Созақ бекінісін ... ... ... ... ... Таған палуанды жекпе-жекте қолға түсіреді. Одан соң Жанқожа жасақтарымен бекіністің дарбазасын бұзып кіріп, Созақты басып ... ... ... ... мен ... ... ... баласын өлтіргенің үшін Құрман биге тапсырады. Кейбір деректерге қарағанда, Жанқожа Қоқан хандығының Шымқорған, ... ... ... ... де талқандайды. Хиуа хандығы Аллақұл ханның тұсында 1835 жылы Қуандарияның батысындағы Құртөбе деген жерге бекініс салып, онда 200 ... ... ... арқа ... ... ... бас ... Хиуа бегі Бабажанның озбырлығына көнбей жүрген сырдың төменгі сағасындағы қазақтарды ... ... үшін ... Аймұхамед палуанды жасақтарымен жіберді.
Патша шенеуіктері мен әскерлері ауық-ауық елдің тыныштығын бұзып, бұл кезде егде ... ... ... да маза ... Орынбор шекаралық комиссиясының Сырдария жүйесі бойынша өкілі И. Осмаловскийдің көмекшісі болып ... ... ... ... пара ... шабармандарын Жанқожа ауылына жұмсайды. Жанқожа оларды деп қуып жібереді. Мұндай келеңсіз құбылыстарға ашуланған Жанқожа көтеріліске шығуға ... ... ... ... ... ... ауылдарын шауып, тонаушылыққа ұшыратты. Фитингофт бастаған жазалаушы отряд ақпан- наурыз айларында көтерілісші халыққа қарсы тағы бірнеше рет жорыққа шығып, қазақ ... адам ... ... ... ... жылы ... ... алынып есептелмей, талан-таражға түскенді қоспағанда, 79567 сомның малы ... ... ... ... ... ... сатқындық жасаған рубасылар мен елағаларына ренжіп, Дауқара ... одан ... ... жеріндегі Ерлер тауына жалғыз кетіп қалады. Екі жылдан соң ... ... ... ... ... ... Елікей Қасымов бастаған казак отряды келіп өлтіріп кетеді.
48.Оңтүстік Қазақстан қазақтарының ... ... ... ... ... ж.ж.)
XIX ғасырдың бірінші жартысында Қазақстанның оңтүстік аудандарында Қоқан және Хиуа феодалдары үстемдік етті.
Сайрам, Шымкент, Түркістан ... ... ... ... ... мен Арыс ... ... қазақ көшпелілері Қоқан ханының билігінде болды. Сырдарияның төменгі ... және Арал ... ... ... Хиуа ... ... мен Қоқан хандықтары жаулап алған Қазақстан аумағында қатаң феодалдық қанау жүйесі орнатылды. Хиуа және ... ... ... ауылдарына жиі шабуыл жасап, малдарын әкетті, еркектерін өлтірді, әйелдерін күң етті.
Әлім хан тұсында қоқандықтар Ұлы жүзге шабуыл жасап, қазақтың Шымкент, ... ... ... ... Жау ... және ... қаласы қорғаушыларын аяусыз жазалады. Қоқан бекіністері көшпелі қазақтарды жазғы жайылымнан бөліп ... ... жат ... ... көнбеді. Әсіресе, 1821 жылы өткен көтеріліс күшті ... Оған ... ... ... төңірегінен қазақтар қатысты. Көтерілісті Тентек төре басқарды, оның туы астына 12 мың көтерілісші жиналды. Олар Сайрамды алып, оны өздерінің ... ... ... ... ... ... ханының үрейі ұшты. Омар хан тез шаралар қабылдауы тиіс болды. Көтерілісшілерге қарсы Абулқалық - Аталық басқаруымен мол ... ... ... отрядтарының жақындап қалғанын білген Тентек төре көтерілісшілерді екіге бөлді. Бір бөлігі Сайрам ... ... ... Шымкент бекінісіне жайғасты. Тек ұзақ және серпінді қорғана отырып қана, көтерілісшілер оз шептерін тастап кетті. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... феодалдары көтерілісті аяусыз басты, жүздеген ауылдарды тонады, мыңдаған шаруаларды өлтірді.
1821 жылғы Тентек төре бастаған көтеріліс азаттық сипатында болды. ... ... ... ... ... ... ... езгісіне қарсы күресін жалғастыра берді.
49.Патша әскерінің жорығы нәтижесінде Ресейдің Қазақ ... ... ... ... ... ... .
Ресей мемлекеті аймақты зерттеу мақсатымен, сондай-ақ ағылшындардың ықпалын әлсірету үшін Орта Азия мен Қазақстанға екі ... ... 1858 жылы ... Иран мен ... ... Н.П.Ханыков басшылық еткен ғылыми миссия, Хиуа мен Бұхараға полковник Н.П.Игнатьевтің дипломатиялық ... ... ... Орта Азия ... ... және ... ... зерттеу міндеті қойылған еді.
Патша өкіметі Оңтүстік Қазақстанды жаулап алу жөніндегі ... ... екі ... ... ... ... даласына бірқатар әскери-барлау және жазалау экспедицияларын ұйымдастыру;
-екіншіден, дала арқылы өтетін салу ... ... ... ... аяғына қарай Орта жүз бен Ұлы жүз аумақтарында Сібір жағынан бастап ... (1835), ... (1835), ... (1846), ... ( Аягөз, 1831) бекіністері салынып, олар Рессейдің ... арғы ... ... ... ... 1848 жылы Батыс Сібір генерал-губернаторына бағынған Үлкен Орда преставының қызметі ... ол Ұлы ... ... ... аудандарын басқаруды жүзеге асырды. 1854 жылы Алматы шатқалында Верный бекінісін, ал 1859 жылы Қастек бекінісін салу ... ... ... ... оңтүстік-шығысын дейінгі болған әскери шептердің жалпы саны 96 ға ... ... ... ... ... ... Шу ... арқылы Қазақстанның оңтүстігіндегі Қоқан бекіністерін басып алу жөніндегі соғыс қимылдары басталды.
Іле өлкесінде Ресей жағдайының нығая түсуі, Қоқан хандығының терең ... ... ... үшін ... ... мен ... генерал-губернаторлығының құрамында 1856 жылы орталығы бастапқыды Қапал қаласында болған, ал 1862 жылдан Верный қаласында болған Алатау округі құрылады. ... ... ... ... ... ... әсіресе, ағылшындар, француздар және түрік сұлтаны құлшына кіріседі. Мұның түрлі себептері болды:
-біріншіден, бұл кезеңде Англия мен Ресей арасындағы басекелес-тік күшейе ... ... ... ... ... дара қожа ... үшін ... әскерлерінің қоқандықтарға қарсы белсенді соғыс қымылдары 1860 жылы басталды. Оның натижесінде 26 ... ... ... ... ... ... 4 қыркүйекте Пішпек бекінісі құлады. Ал 24 қазанда ... ... ... қоқандықтардың едәуір күштерін (30 мыңдай әскер) ірі жеңіліске ұшыратты.
Оңтүстік Қазақстанды жаулап алу 1864 жылдың мамырында ... ... ... ... ... қиратып Түркістан қаласына жорығымен басталды. Полковник М.Г.Черняевтің отряды Верныйдан шығып, ол 4 шілдеде Мерке бекінісін ұрыссыз алып, екі күннен ... ... ... ... жылы 21 ... ... бағындырды. Сол күннен бастап Шымкент Черняев қаласы деп аталды.
1865 жылдың басында Қазақстанның оңтүстігінде жаңадан Түркістан обылысы құрылды. Оның орталығы ... ... ... ол Орынбор генерал-губернаторлығы құрамына енгізілді. Әскери губернаторы болып генерал-майор М.Г.Черняев бекітілді.
1865 жылы Ташкент шахары басып алынды. 1867 жылдың маусымында ... ... ... ... ... ... ... Оның құрамына Оңтүстік Қазақстан аумағында жаңадан құрылған Жетісу және Сырдария облыстары кірді. ... бір ... ... сөзылған Қазақстанды жаулап алу аяқталды. Қазақстан ұзақ уақыт бойы Ресейдің отарлық аймағы болып қалды.
50.Қазақстанда XIX ғасырдың 60 -- 90 ... ... ... ...
XIX ... ... орта ... Қазақстанның Россия қол астына қарауы аяқталды. Патша өкіметі қазақ даласын ... ... үшін ... әр ... ... жүргізіп, қазақтың елдік этникалық ұйытқысын ірітіп, ұлыстарды бөлшектеп, оларды губернияларға, округтерге ... ұлт ... елді ... айырды. Патша өкіметі оны кезең-кезеңімен іске асырды.
Оның алғашқысы -- 1731 жылдан 1822 ... ... ... ел билеу жүйесіндегі протектораттық дәуір.
1822 жылдан патша өкіметінің ... ... ... ... басталып, 1867 жылға дейін созылды. Бұл кезде ол әскер күші ... ... ішкі ... ... жергілікті шаруаларды қонысынан қуа ... ... ... ішкі ... ... ... орыс босқындарын әкеп орналастырды.
1868 жылдан бастап жаңа тәртіп бойынша қазақ даласын ... ... ... уездерді болыстарға, болыстарды ауылдарға бөлді де, ел ... ... ... ... ... сайлау дегенді шығарды. Соның салдарынан шен-шекпен үшін ... ... ... ... ... оты ... енді ол рулас, аталас адамдар арасында лаулады.
Жаңа реформа бойынша Қэзақстан жері үш генерал-губернаторлыққа : Түркістан, Орынбор және ... ... ... ... Орал және ... облыстары, Батыс Сібір генерал- губернаторлығына Ақмола және Семей ... ... ... ... және ... ... ... Бурынғы Бөкей хандығының территориясы 1872 жылы Астра-хангуберниясына қосылды. Маңғышлақ приставтығы 1870 жылы ... ... ... қарауына берілді.
Уезд бастықтарын облыстардың ... ... ... бойынша офицерлерден генерал-губернаторлар тағайындап отырды. Уезде орналасқан әскери бөлімдер, мекемелер мен бекіністер де уезд ... ... уезд ... ... жер ... принцип бойынша қүрылған болыстарға, ал болыстар 100 -- 200 шаңырақтан құралған әкімшілік ауылдарға ... ... 1000 ... пен 3000 ... ... ауылдарды қамтыды.
1867 -- 1868 жылдардағы реформалар бойынша ... ... мен ... ... ... Бұл ... екі жыл мерзімге тәжірибе түрінде уақытша енгізілген болатын. Алайда, бұл "тәжірибе" 20 ... ... ... созылды. 1886 жылы 2 маусымда "Түркістан өлкесін басқару туралы ... 1891 ... 25 ... "Ақмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай облыстарын басқару туралы ... ... ... ... ... ... Ферғана, Самарқанд және Сырдария облыстары кірді. Сырдария облысы Амудария бөлімінен және Қазалы, Перовск, ... ... және ... ... 5 ... ... Ал Орынбор және Батыс-Сібір генерал-губернаторлықтарының орнына орталығы Омбы болған Далалық (Степной) ... ... ... Оның ... ... Семей, Орал, Торғай және Жетісу облыстары кірді. 1897 жылы ... ... ... ... ... ... берілді.
1886 және 1891 жылдары патша өкіметі Түркістан және Дала өлкелерін ... ... жаңа ... қабылдады. Ол бойынша Түркістан және Далалық өлкелерінде жалпы империялық соттар ... ... ... ... ... және ... сот инстанциясы қалыптасты. Бұл реформалардың барлығы да отаршылдық және ... ... ... ... бағытталған еді.
51.ХIX ғасырдың 60-70 жылдарындағы қазақ халқының азаттық күресі.
1868-1869 жылдардағы реформалар отаршылдық езгіні тереңдетті:
-Жерді патша үкіметінің ... ... деп ... ... ... ... ... (шаңырақ, земство)
Осы ауыртпалықтар қазақ шаруаларын азаттық күреске көтерді.
1868 жылдың желтоқсаны мен 1869 жылдың қазаны аралығы - Орал мен ... ... ... қарсы және антифеодалдық сипатта болды.
Көтеріліс жетекшілері - Сейіл ... және ... ... ... ... артықшылықтарынан айырылған ру басылары қатысып, кейін көтерілістің ... ... ... ... ауытқыды.
Көтерілісшілер талаптары:
-Еркін көшіп-қонуды сақтау
-Жер сатуды тоқтату
-Уезд бастықтарын бекіту шарттарын жою
-Салықты жою
1870 жыл - Маңғыстаудағы шаруалар көтерілісі. ... ... - ... ... Иса ... ... себебі:
-40 мыңдық шаңырақтан тұратын Адай руы екі жылда 160.000 сом салық төлеуге тиіс болды.
Көтеріліске түрткі болған оқиға:
-жазалаушылардың адайлықтардың жеріне ... жылы 16 ... ... ... ... ... тобы қарсылық білдіріп көшуге бел байлаған адайлықтарды күштеп тоқтатуға тырысты.
Бозашы түбегінде 200 ... ... ... алып ... ... ... ... Қозғалыс бүкіл Маңғыстауда таралып, Николаевск станциясы мен Александровск фортының балық аулау кәсіпшіліктеріндегі жұмысшылар қосылып, көтерілісшілер тобы 10.000 - ға ... жылы 5 ... - ... ... ... ... жылғы мамыр - Маңғыстауға Кавказдан әскери топ жеткізіліп. Көтеріліс талқандалды.
Әскери министр Милютиннің деген нұсқауына сәйкес ... ... Н.А. ... ... 3 ай бойы ... ... желтоқсан - И. Тіленбайұлы, Д. Тәжіұлы, И. Көлұлы ... 3000 ... Хиуа ... өтіп ... ... 57.901 сом ... жиналды.
Адайлықтар соғыс шығыны ретінде 90.000 қой өткізді.
Тарихи маңызы:
Тұңғыш рет қазақ жұмысшыларының күреске қатысуы.
Х1Х ғасырдың 70-80 жылдарындағы ... ... ... құрамдас бөлігі.
52.Патша үкіметінің ХІХ ғ. екінші жартысы мен ХХ ғ. бас кезеңдегі Қазақстанға орыс шаруаларын қоныстандыру саясаты.
Патша өкіметінің ... ... ... бөлігі қоныстандыру саясаты болды. Қоныс аудару мәселесіне патша өкіметі XIX ғ. екінші жартысынан бастап қатты ... ... ... Ресейдің орталық аудандарында шаруалар толқулары тоқтамады. ... ... ... ... ... және ... шығыс аудандарын отарлау арқылы патша өкіметі Орталық Ресейден шаруаларды қоныс аудартып, жаңа жерлерде солар арқылы өзіне ... ... ... ... ... Колпаковскийдің бастауымен 1868 жылы "Жетісуда шаруаларды қоныстандыру туралы уақытша ... ... Осы ... ... ... әр жанға 30 десятина жер бөлінді. ... ... 15 жыл ... алым-салықтан, рекруттық (әскери міндет) міндеткерліктен босатылды. Мұқтаж ... ... алу ... ... ... ... ... өкіметі 1889 жылғы 13 шілдеде "Село тұрғындары мен мешандардың қазыналық жерлерге өз еркімен қоныс аударуы туралы" арнаулы ... ... ... ... ... ... бірі -- Сібір ... жол ... ... ... ... ... аудандар темір жолмен байланысқаннан кейін, шаруалардың қоныс аударуы кең еріс ... ... ... ... ... ... одан соң ... Семей, Орал, Торғай облыстарында жүргізілді.Тек 1885 жылдан 1893 жылға ... ... ... ... ... 251779 ... жер ... алынып, 10940 халқы бар 24 жаңа селолар пайда болды. Семей облысында бұл ... ... ... 33 064 ... ... жер тартып алынды. 1884 -- 1891 жыл аралығында мұнда 3324 отбасы қоныстанды.
Қоныс аударушылар ... ... ... ғана ... ... ... ... да келді, Сібірден, Орта Азиядан, Польшадан, Кавказдан, Финляндиядан.
Отарлау саясаты ... тек ... ... ғана ... ... ... ... мүддесін де қысымға ... Орыс ... ... арқылы орыс миссионерлері қазақтарды бірте-бірте орыстандырып, шоқындырып, Мордва, Шуваш, Коми т.б. халықтары сияқты халге түсірмекші болды.
Патша өкіметінің ... ... ... XIX ... ... орыс ... ... қоныс аударуы бұқаралық сипат алды. Сөйтіп, қазақ еңбекшілерінің жерлерін басып алу кеңінен жүргізілді. Қазақ шаруаларын ... ... ... ... "жер ... деп аталатын желеумен іске асырды. Бұл қорды жасау үшін ... ... ... ... ... алып ... бірге патшалық Ресей Қазақстанның ауыл шаруашылығы мен тау-кен байлықтарын пайдалануға ... ... ... ... ... ... көмір өндіретін кәсіпорындар көбейді. Осы тұста мұнай өнеркәсібі де пайда болды.
Тау-кен өнеркәсібі ... ... және ... ... ... ... ... енуі, мұнда тауар-ақша айналымының дамуы ... ... ... қазақ ауылында капиталистік қатынастардың дамуына жағдай жасады. Натуралдық шаруашылықтың ... ... ... ... ... ... ... іздеуге" мәжбүр етті. Негізінен өндірістік кәсіпорындарда жұмыс істеу олар үшін ақша тауып күн көрудің көзіне айналды.
Әуел бастанақ көп ... ... ... ... ... 60 проценттейі қазақтар болды да, қалғандары орыс, украин, ... баш- құрт және тағы ... ... ... ... марксизмнің тарауы Орталық ... көп ... ... ... ... 1902 ... ... ұйымдастырылған тұңғыш маркстік үйірме негізінен жер ... ... 1903 жылы ... ... Петропавл темір жолында, 1902 жылы Орынбор қаласында ... 1903 жылы 1 ... Орал ... ... ... ... ... ұйымдастырды.
54.Қазақ халқының көрнекті ағартушылары - Ы.Алтынсарин, Ш.Уәлиханов, А.Құнанбаев.
Қазақтың оқымысты, ағартушыларының ірі өкілдерінің бірі ... ... ... оның ағартушылық жолындағы жұмыстары, жазушылығы, педагогикалық еңбектері, көзқарастары жайлы жазылған мақала, таныстыру, талдаулар көп (М.Әуезов, С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, Ә.Қоңыратпаев, С.Сүлейменов, Қ.Жармағамбетов, т.б.). ... ... ... 20 октябрьде 1841 жылы Қостанай облысы бұрынғы Аманқарағай болысы, қазіргі Затоболь ауданында туған. Өз әкесі Алтынсары ... 4 ... ... ... де, ... ... Балғожаның тәрбиесінде өседі. Балғожа Жаңбыршыұлы - өз ... ... биі, ... ... де қызмет еткен адам. Бірақ оны өзі қатарлы қазақтың басқа феодалдарымен салыстырғанда, өмір ағымының бет ... ... бара ... ... ... адам ... ... ендігі жерде оқу, өнер-білім керектігін ерте түсінген. Келешекте ел басқару үшін де, күнкөріс үшін де оқу ... ... ...
1844 жылы Орынборда қазақ балаларына арналған жетіжылдық мектеп ашу туралы патша ережесі бекітіледі. Қазақ халқын мәдениетке үндеп, халық ағарту мәселесінде көп ... ... ... тұңғыш педагогі, әрі ақын, әрі жазушысы Ыбырай Алтынсарин 1889 жылы ... ... ... Ол ... ... ... орыс жолдастарының Ыбырай туралы жазған мақаласында оның әлеуметтік ісі мен дүниетанушылық көзқарастарына әрі ... әрі дәл ... ... ... ... береді.
Абай Құнанбаев (22.08.1845 қазіргі Семей обл., Абай ауд. - ... Ұлы ... ... ... ... ... ... реалистік жаңа жазба әдебиетінің негізін қалаушы.
Ақынның арғы тегі Орта жүз Тобықты Арғын ішіндегі ... ... ... ... Айдос, Қайдос, Жігітек есімді 3 ұрпақ тарайды. Бұлардың әрқайсысы кейін бір-бір рулы ел болып кеткен. Айдостың Айпара деген әйелінен: Ыргызбай, ... ... Абай ... ... ... молдадан сауатын ашады да, 10 жасқа толған соң 3 жыл ... ... Риза ... ... Бұл ... ... парсы' тілдерінде, негізінен, дін сабағы жүргізілетін еді. Құрбыларынан анағұрлым зейінді бала оқуға бар ықыласымен беріліп, үздік шәкірт атанады. Ол енді дін ... ғана місе ... ... өз ... ... ... Сөйтіп көптеген шығыс ақындарының шығармаларымен, араб, иран, шағатай (ескі өзбек) тілінде жазылған ертегі, дастан, қиссалармен танысады, ... ... ... Сәғди', Хафиз, Фзули сияқты ұлы ғұлама, классик ақындарына ... ... ... үшінші жылында Абай Семей қаласындағы "Приходская школаға" да қосымша түсіп, орысша ... аша ... ... бұл оқуын әрі жалғастыра алмай, небәрі 3 жылдан соң оның мұсылманша да, орысша да оқуы ... ... ... ... ... ... ... оны елге шақырып алып, өз жанына ертіп, әкімшілдік-билік жұмыстарына араластырмақ болады. Сөйтіп 13 ... Абай ел ... ... ұлы ... ... Ш. Ш. ... ... ғылым мен әдебиет тарихында үлкен орын алады.Оның қысқа да жаркын ... мен ... ... ... ... ... дамуының, рухани ізденіністерінің тамаша қорытындысы, биік ... ... ... ... ... биіктей өркендеуіне ыкпал етті.
Шоқан (шын аты -- ... ... ... 1835 ... ноябрь айында Құсмұрын бекінісінде атақты аға ... ... ... ... ... ... ... Арғы атасы Абылай жоңғарларға қарсы соғыста асқан ерлік көрсеткен, ел бірлігін сақтауға едәуір ... ... ... ... іскер дипломат, ... мол, Орта жүз ханы ... Оның ... ұлы Уәли ... ... атасы) қайтыс болғаннан кейін хан шаңырағы, хандық билік Уәлидің кіші әйелі ... ... -- деп ... П. П. ... Тян-Шанский. Жасында Шоқан әжесі Айғанымның ықпалында болған.
Ш. Ш. ... көп ... әр ... бай ... оның ... ... философиялық, ағартушылық, демократтық көзқарастары биік деңгейде болғанын танытады. Ол революцияшыл-демократтық көзқарас, тұжырым-түйіндер жасау биігіне көтеріле ... ... ... ... озық ... тұрғысынан талдады, ағартушылық-демократтық көзқарастар қалыптастырды.
55.ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ... ... ... ... қатынастардың дамуы.
XIX ғасырдың екінші жартысында Еуропа ... ... ... ... Ресейге әсер етпей қоймады. Осымен байланысты Ресейдің капиталистік өнеркәсібі мен Қазақстандағы ... ... ... қатынас күшейді. Сауда және өсімқорлық капиталы Ресейдің орталық губерниялары мен Қазақстан арасындағы ғана емес, сонымен бірге ... өз ... де ... ... өсуін шапшаңдатты. Өлкеде үстем болған натуральды ... ... ... бастады.
70 -- 80 жылдарда Ресейде фабрикалық тоқыма өндірісінің шапшаң өсуімен байланысты Қазақстан рыноктарына ... мата көп ... ... ... ... арзан мақта-мата бірқатар шығыс елдерінің майдагерлік бұйымдарын шапшаң ығыстырды. Сонымен бірге күнделікті тұрмысқа ... ... ... ... ... ... ... ошақ, балта, пышақ т.с.с.) көтеріңкі бағамен сатылып отырды. Қазақстан бұл ... ... мал мен мал ... ... ... берді. XIX ғ. екінші жартысында Ресейге мал ... ... ... шапшаң өсті.
Ресей саудагерлері Қазақстанға сауданың жаңа түрін -- жәрмеңкелік сауданы енгізді. Қазақстандағы тұңғыш жәрмеңке 1832 жылы ... ... Хан ... ... ... Кейіннен Ақмола облысы Тайыншакөл (Петропавл маңында), Константиновск (Ақмола), Петровск ... және ... ... ... және ... ... жұмыс істеді. 1848 жылы Қарқаралы уезіндегі Қоянды жәрмеңкесі, ал ... Шар ... ... Қарқара (Жетісу), Әулие ата (Сырдария облысы), Ойыл, Темір (Орал облысы) жәрмеңкелері ... ... ... ... ... ... жергілікті сауда буржуазиясының қалыптасуына үлкен әсерін тигізді. Осы кезде, Қазақстанда 30-дан астам ... мен 400 ... ... ... ... ... ... өнеркәсібі өлкенің өнеркәсіп өндірісінің маңызды саласы бола ... 1896 жылы бір ғана ... ... 70- ке жуық ... мыс, 170 күміс-қорғасын, 3 темір т.б. рудниктер болды. Осындай кен қоры Баянауыл және ... ... де (тас ... алтын, мырыш т.б.) пайдаланыла бастаған болатын. XIX ... ... ... ... мен ... ... жағалауында балық аулау кәсіпшіліктері капиталистік кәсіпорындарға айналды.
XIX ғ 70-жылдарда ішкі ... ... ... жол ... бастады. 1874 -- 1876 жылдары Орынбор темір жолы (Самара - ... ... ол ... ... мен ... ... ... жалғастырды. 1880 -- 1890 жылдарында Атырау теңізінің шығыс жағалауынан Ташкентке дейін ... жол, су және ... ... ... Қазақстанды Москва және Орта Азияның басқа да қалаларымен тікелей жалғастырды. Қатынас ... ... ... өзара байланысын тездетіп, тауар айналымының дамуына кең жол ашты.
Капиталистік қатынастардың ... ... енуі ... және ... ... мал өсірушілікпен айналысатын қазақ ауылында патриархалдық-феодалдық қатынастардың ыдырау процесін тездетті. Өлкеде ... жаңа ... ... ... ... еңбек бөлінісі одан әрі дамып, жұмысшы табы қалыптасты.
56.Ұйғырлар мен дүнгендердің Қазақстанға қоныс аударуы.
* ... ... - 45.000 ... 5000 дүңгендер Жетісу мен Солтүстік Қырғыз өлкесіне ... ... ... ... мен Талдықопған жерінде 6 ұйғыр болыстары құрылды. Олар - Жаркнет, Ақкент, Ақсу-Шырын, Малыбай; Қорамса, Қарасу.
* 1897 ... ... ... ұйғырлар - 55.999, дүңгендер - 14.136 адамға ... жан ... орта ... 3 ... жер ... ... су ... негізі казак кулактары мен қазақ, ұйғыр байларының қолдарында бролған. Кедейлер су тапшылығынан жерлерін арзан бағаға байларға сатты. Ауқатты ұйғыр ... ... мал ... айналысты.Байыған ұйғыр кәсіпкерлері Іле өзенінде кемемен жүк тасуды уйымдастырып, су диірмендерін, мал шаруашылығы ... ... ... ... ... ... жұмсай бастады.
57.Қазақстан 1905-1907 ж.ж. бірінші орыс революциясы кезеңінде. 1905 жылғы 17 ... ... ... революцияның алғышарты - патша үкіметінің аграрлық ... ... - 4 млн. ... жер. 1906-1907 ж.ж. - 17 млн. ... жер ... ... жыл - ... өлкесіндегі алғашқы маркстік үйірме Ушаковтың ұйымдастыруымен Атбасарда құрылды, 1902 жыл - ... ... ... ұлт ... ... ... оқиға - 1905 жылғы ( 9 ... ... ... ... жылы ... Түркістанда, Перовскіде, Жосалыда, Шалқарда алғашқы қарсылықтар ... ... 1905 жылы ... ... ... Қостанайда еңбекшілердің бірлігін қуаттайтын ереуілдер ... ... ... ... Дулатұлы белсене қатысты.
17 қазандағы патша манифесінің (>) ... ... ... ... ... әшкерелеп, сынады.Орынбордағы 18-19 қазанда өткен демонстрация , деген ... ... ... шығу ... тапшылығы .
-Жұмыс істеу ... ... ... ... ... қатыгездіктері.
Ереуілге ұйымы (П.Топорнин, Л.Байшығыров, С.Невзоров) басшылық ... ... ... ... Азық - түлік бағасын ... ... 15, 25 % - ... Үш ... орыс - қазақ училищесін ашу.
- Жұмысшылардың тұрғын жайларын ... ... ... ... М. ... ждұмыстан шығару.
Кеніштің шетелдік иелері бұл талаптардың біразын орындауға мәжбүр ...
* 1905 жылы 16-26 ... - ... ... қызметкерлерінің ереуілін басу үшін облыс губернаторы Қарқаралыдан әскери күш шақыртты.
1905 жылы 6-7 қаращада Верныйда , 21 қарашада ... ... ... ... болды.
* 1906 жылғы басты саяси оқиға - Семейдегі шілде айында 500 жұмысшы қатысқан жаппай ереуіл. Негізгі талаптары:
-Жұмыс ... 10 ... ... ... үщін 8 ... күндерге ақы төлеу
-Жалақыны өсіру
1906 жыл - Қарқаралы уезінде , Жаркент уезінде , ... , ... ... Орал , ... ... ... ... болып өтті.
1906 жылы 10 қаңтар - ішкі істер министрі Дурнов өлкедегі қарсылықтарды ... ... ... берді.
Саяси топтардың , партиялардың арасындағы өзара талас, ... ... ... ... ... ... Думаға сайлау кезінде күшейді.
Бұратана халық арасынан депутаттыққа ... ... - ... ... Жетісудан - федералист Тынышбайұлы, Оралдан - ... ... ... - бай ... сайланды.
1905-1907 ж.ж. алғашқы революцияның жеңілу себептері:
-қазақ жұмысшыларының аздығы
-қазақ ауылдарының басты оқиға орталықтарынан алыс болуы.
-революциялық күресті ұйымдастыруда ұлттық демократиялық топтардың тәжірибесінің ... мен ... ... ... ... ... ... қарсы тәжірибе жинақталды.
-ереуілдерді ұйымдастырудағы кемшіліктер кейін түзетілді.
-күрес барысында револоюционерлер тәрбиеленді.
-қазақ ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс.
Басталу себебі: 1916 жылғы 25 ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 5 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қылмыстық атқару-құқығы» пәнінен лекциялар37 бет
Қазіргі жаратылыстану концепциялары пәнінен лекциялар жинағы56 бет
ҚР сот сараптамасы пәнінен лекциялар44 бет
Смиттің зерттеу әдісі және пәні5 бет
"Жас ерекшелік және әлеуметтік психология" пәні бойынша студенттерге арналған лекция жинағы28 бет
Информатика пәні бойынша лекциялар жинағы50 бет
Лекциялық кешені «Кәсіпорын экономикасы» пәні бойынша145 бет
Этнопедагогика пәнінің лекция курсы60 бет
Дәрістік кешен87 бет
Экологиялық білім және тәрбие бағыттары44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь