Шығындарды есепке алу мен өнімнің өзіндік құның калькуляциясының нормативтік әдістері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1. ӨНІМНІҢ ӨЗІНДІК ҚҰНЫН КАЛЬКУЛЯЦИЯЛАУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1 Өнімнің өзіндік құнын құрайтын шығындардың құрамы , түрлері мен нысандары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Шығындардың жіктелуі және оларды топтастырудың тәсілдері ... ... ... ... .9
1.3 Өзіндік құнның құрылымы, калькуляциясы, калькуляциялық нысаны мен бірлігі және әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13


2. ШЫҒЫНДАРДЫ ЕСЕПКЕ АЛУ МЕН ӨНІМНІҢ ӨЗІНДІК ҚҰНЫҢ КАЛЬКУЛЯЦИЯСЫНЫҢ НОРМАТИВТІК ӘДІСТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ...18

2.1 Өндіріс шығындары мен өнімнің өзіндік құнын есептеудің нормативтік әдісінің жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
2.2 Өнімнің, жұмыстың және қызметтің өзіндік құнын калькуляциялау және шығынды есепке алудың нормативтік әдісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
2.3 Халықаралық тәжірибеде қолданылатын калькуляциялау әдістері ... .24

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29
КІРІСПЕ

Қазіргі кездегі нарықтық экономиканың құрылу шарттары және басқаруды жетілдіру, кәсіпорынның дамуында жаңа стратегияларды жасауда басқару есебінің мағынасы мен рөлі күшейе түсуде. Мемлекет экономикасының нарықтық қатынастарға өтуімен бірге кәсіпорындардың өздігінен жұмыс істеуі, сонымен қатар олардың экономикалық және заңгерлік жауапкершіліктері артуда. Шаруашылықты тиімді жүргізе білу кәсіпорынның бәсекелестік жағдайында алға шығу шарты болып табылады.
Қатаң бәсекелестік жағдайы кәсіпорындардың шығындарды басқару процесіне, оларды есептеу мен мониторинг жүргізудің жетілдіру жолдарын іздеуге үлкен қызығушылық тудыруына әкеледі. Кәсіпорында шығындарды басқару процесін ұйымдастыру шығындардың жалпы деңгейін төмендетуге көмектессе, ал бұл кәсіпорынға қосымша бәсекелік артықшылықтарды береді.
Шығындарды тиімді басқару арқылы кәсіпорында үлкен нәтижеге қол жеткізу, пайданы максималдау және өндірістің тиімділігін арттыруға қол жеткізуге болады. Кәсіпорын қызметінің негізгі қаржылық нәтижесі пайда болып табылады, ол оның келешекте дамуының негізі және қаражат көзі қызметін атқарады. Сол себепті кәсіпорынның пайдасын арттырудың негізгі шарты өнім өткізілімі мен өндіріс шығындарын төмендету, сөның ішінде шығарылатын өнімнің өзіндік құнын төмендету болып табылады, осыған орай шығындарды басқару және ұйымдастыру кәсіпорын үшін маңызды мәселе болып табылады.
Курстық жұмыстың тақырыбының өзектілігі – кез келген өнімді өндіру, жұмыстарды атқару және қызметті көрсету белгілі бір шығындармен байланысты. Сондықтан шығындарды толық және дұрыс анықтау келесіні камтамасыз етуі керек: жалпы өнім көлемін, әрбір өнім түрлерінің нақты өзіндік құнын калькуляциялау, қызметті көрсету, жұмысты орындау, өндірілген өнімнің нақты шығынын толық дер кезінде және шынайы көрсету, сондай-ақ жалпы бизнесті ұйымдастыру және басқарушылық шешімді қабылдау мен жоспарлау үшін ақпараттарды жинау және бақылауды көздейді.
Өндірістегі шығындарды есепке алудың және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың нормативтік әдісін негізінен жаппай өндіріспен шұғылданатын кәсіпорындар пайдаланады. Оны ұсақ топтамалық және жекелеген кәсіпорындарда пайдалануға да болады. Өндірістегі шығындарды есепке алу өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың нормативтік әдістері бойынша жұмыстардың технологиялық және нормативтік карталар жасаудан басталады. Нормативтік әдісті өңдеу өнеркәсіптері әр түрлі және күрделі өнімдерді жаппай және сериямен өндіретін кәсіпорындар қолданады. Нормативтік әдіс шаруашылықтағы материал, еңбек, қаржы ресурстарының
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Халықаралық Қаржылық есептілік стандарттары 01.01.2008.
2. Бухгалтерлік есеп шоттарының типтік жоспары, №185 2007 жылдың 23 мамырдағы ҚР қаржы Министірінің бұйрығымен бекілілген.
3. Назарова В.Л.,Жапбарханова М.С., Фурсов Д.А., Фурсова С.Д. «Басқару есебі» Оқулық – Алматы, Экономика, 2005.
4. В.К.Радостовец, Т.Ғ. Ғабдуллин, В.В. Радостовец, О.И.Шмидт «Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп» Алматы,2003ж.
5. Төлегенов Э.Т., «Басқару есебі». Оқулық – Алматы, Экономика, 2006
6. «Басқару есебі». Оқулық құралы. Автор К.Т. Тайгашинова, э.ғ. к., профессор. Аудар М.Қ. Акишев. г. Алматы, 2011 ж.
7. Назарова В.Л (жалпы ред. Н.Қ.Мамыров) «Шаруашылық жүргізуші субъектілердегі бухгалтерлік есеп». Оқулық – Алматы, Экономика, 2005.
8. Қ.Ш.Дүйсенбаев, Э.Т.Төлегенв, Ж.Г.Жұмағалиев «Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау» Алматы, Экономика 2001ж.
9. «Калькуляция и учет в общественном питании» Галиева, В. Смолкина, А. Шаймарданова. - Астана : Фолиант, 2010г.
10. «Калькуляция және есеп бойынша практикум» Т. Стасевич, Қ. Байманова. - Астана : Фолиант баспасы, 2008ж
11 Ә. Д. Дәулетбеков, К.Т. Тайгашинов, Т.А. Тасмағанбетов. Басқарушы ө өндірістік есеп. Оқу құралы. Алматы, Принт, 2000ж.
12. Друри К. Управленческий и производственный учет (перевод с анг.) М.:ЮНИТИ,2000г.
13. Друри К.введение в управленческий и производственный учет. М.: ЮНИТИ,2003г.
14. Карпова Т.П. управленческий учет: учебник - М.:ЮНИТИ,2003
15.Хорнгрен Ч.Т., Форстер Дж., бухгалтерский учет : управленческий аспект: пер. С англ/под ред. Я.В.Соколова.- М.:ЮНИТИ,2000
16.Бухгалтер (бухгалтерлік есеп негіздері) : оқулық / Н. Қ. Қабылова, Ш. А. Доспалинова, Е. Н. Оразалинов. - Астана : Фолиант баспасы, 2007.
17.Тайгашинова К.Т., Жапбарханова М.С. Тереңдетілген басқарушылық есеп. Алматы, Экономика,2008ж.
18. Басқару есебі. оқу құралы / А. К. Ержанов [и др.] ; ред. А. К. Ержанов. - Алматы : Экономика, 2009. - 304 б.
19. Хорнгрен Ч.Т., Форстер Дж., Ш.Датар. управленческий учет, Питер,2007ж.
20. Радостовец В.К., Радостовец В.В., Шмидт О.И. Бухгалтерский учет на предприятии. Изд. 3, доп. и перераб. Алматы: Центраудит-Казахстан, 2002
        
        Кіріспе
Қазіргі кездегі нарықтық экономиканың құрылу шарттары және басқаруды
жетілдіру, ... ... жаңа ... ... басқару
есебінің мағынасы мен рөлі күшейе түсуде. Мемлекет экономикасының нарықтық
қатынастарға өтуімен бірге кәсіпорындардың өздігінен жұмыс істеуі, ... ... ... және ... ... ... тиімді жүргізе білу кәсіпорынның бәсекелестік жағдайында алға
шығу шарты болып ... ... ... ... ... ... ... есептеу мен мониторинг жүргізудің жетілдіру жолдарын
іздеуге үлкен қызығушылық тудыруына әкеледі. Кәсіпорында ... ... ... ... ... ... төмендетуге көмектессе, ал
бұл кәсіпорынға қосымша бәсекелік артықшылықтарды береді.
Шығындарды тиімді басқару ... ... ... ... қол ... ... және өндірістің тиімділігін арттыруға қол жеткізуге
болады. Кәсіпорын ... ... ... ... ... ... ол оның ... дамуының негізі және қаражат көзі қызметін
атқарады. Сол себепті ... ... ... ... ... ... мен ... шығындарын төмендету, сөның ішінде шығарылатын
өнімнің өзіндік құнын ... ... ... ... орай ... және ... ... үшін маңызды мәселе болып табылады.
Курстық жұмыстың тақырыбының өзектілігі – кез ... ... ... ... және ... көрсету белгілі бір шығындармен байланысты.
Сондықтан шығындарды толық және дұрыс ... ... ... ... ... өнім ... әрбір өнім түрлерінің нақты өзіндік құнын
калькуляциялау, қызметті ... ... ... ... ... ... толық дер кезінде және шынайы көрсету, сондай-ақ жалпы бизнесті
ұйымдастыру және ... ... ... мен жоспарлау үшін
ақпараттарды жинау және бақылауды көздейді.
Өндірістегі шығындарды есепке ... және ... ... ... ... ... ... жаппай өндіріспен
шұғылданатын кәсіпорындар пайдаланады. Оны ұсақ ... және ... ... да ... ... ... ... алу
өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың нормативтік әдістері бойынша
жұмыстардың технологиялық және ... ... ... ... ... өңдеу өнеркәсіптері әр түрлі және күрделі өнімдерді
жаппай және сериямен өндіретін кәсіпорындар ... ... ... ... ... ... ресурстарының ұтымсыз шығындалуын
уақытылы ескерту, өндірістегі резервтер мен ... ... ... ... ... ... негізінде өнім, жұмыс, қызмет
бірлігіне жұмыс уақыты, материалдық және ақша ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ, кәсіпорындарда
өнімдердің өзіндік құнын есептеудегі ... ... ХҚЕС ... ... білу және ... ... қолдануға бейімделу.
Сондықтан да, бұл тақырып өзекті болып келеді [1].
Курстық ... ...... ... ... ... есебінің және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың нормативтік
әдісін еліміздегі кәсіпорындарда ... ... мен ... ашып көрсету. Сондай-ақ, нормативтік шығын есебі жүйесінің ... ... ... және ... тиімділігін бақылауда көмектесу,
жоспармен үйлеспейтін операцияларды анықтауға бағытталған бақылау сызбасын,
яғни схемасын жасау, ... ... ... ... ... болжау, тауарлы-материалдық құндылықтар қорын бағалау мақсатында
түпкілікті өнімге шығынды көшіру міндетін ... қол ... ... ... белгілеу болып табылады.
Курстық жұмыстың мақсатына жету үшін келесідей міндеттер қойылған:
- өнімнің өзіндік құнын ... ... ... , ... ... ... ... саралануы , топтастырылуы және тәсілдерін анықтау;
- өзіндік құнның құрылымы , калькуляциялануы , калькуляциялық
нысаны, бірлігі мен әдістерін ашып көрсету;
- ... ... мен ... ... ... ... ... жалпы сипаттамасын қарастыру;
- өнімнің, жұмыстың және қызметтің өзіндік құнын калькуляциялау және
шығынды есепке алудың нормативтік ... ... ... ... қолданылатын калькуляциялау әдістеріне
тоқталу.
Курстық жұмыстың тәжірибелік ... ... әдіс іс ... бірлігінің өзіндік құны және барлық ... ... ... ... және ... нормада материалдар ... ... ... Сондай-ақ, нормативтік әдісте әрқашан ауытқулар
болып тұрады. Нормалардан ауытқуға материалдарды ауыстыру, оларды пайдалану
және т.б. осы ... ... әсер ... ... ... ... ауытқуларды анықтау үшін материалдарды құжаттау, түгелдеу тағы
басқа да ... ... ... отырылуы тиіс. Сондықтан да,
нормативтік әдісті теориялық тұрғыдан қарастырғанның ... ... ... ... 6 ... ... екі бөлімнен, қорытындыдан
және пайдаланылған әдебиетерден тұрады.
1 Өнімнің өзіндік құнын ... және оның ... ... ... өзіндік құнын құрайтын шығындардың құрамы , түрлері мен
нысандары
Өнімнің өзіндік құны экономикалық негізгі қасиеті бар және ... ... ... әсер ... ... ... түрінен
құрылады.
Өнімнің өзіндік құнын құрайтын шығындар ... ... ... ... ... ... жаңа түрлерін дайындау және ... үшін ... ... ... ... ... мен сату үшін ... кадрларды дайындау және қайта даярлау үшін ... ... ... және ... ... үшін қажетті
шығындар;
– техника қауіпсіздігі және ... ... үшін ... құн ... ... ... ең көп ... сөзсіз, жоспарланған өнім көлемін ... және сату ... ... шығындар.
Салалар бойынша өзіндік ... ... ... құрамы
бірдей емес. Мысалы: кен өндіру өнеркәсібінде өнімнің өзіндік ... ... ... түрі жоқ. Ал ... ... шикізат
шығындардың маңызды түрі болып ... ... ... ... ... ... бөлек,
өнеркәсіп көптеген басқа да, өнімнің құрамына енгенімен, бірақ оның негізі
болмайтын, ... ... ... ... бірге өнімнің заттай мазмұнын құрайтын
мұндай материалдар.
Көмекші материалдар тек ... ... ... ғана ... ... және есепке алу тәжірибесінде технологиялық мақсаттарға
пайдаланатын отын және ... жеке дара ... ... ... ... ... құнының елеулі көлемін құрайды және сонымен
қатар оның ... ... әсер етуі ... ... ... оны ... және сату ... пайдаланатын
негізгі қорлардың құны да бейнеленеді. Негізгі қорлардың құны өзіндік құнға
олардың тозуына ... ... ... ... аударымдар ретінде
қосылады.
Өзіндік құн - өнімді (жұмыс, қызмет) өндіру мен ... ... ... ... ... шикізаттар, материалдар, отын ... ... және ... да ... пайдалану шығындарының ақшалай
көрінісі.
Өнімнің өзіндік құны тауар–ақша қатынастар жағдайында дербес шаруашылық
жүргізуші субъектілердің қызметін сипаттайтын ... ... ... ... мен сату үшін ... қанша шығын жұмсағандығын көрсетеді.
Өзіндік құн жай ... ... ... болып табылады, себебі ол өнім
бағасы арқылы орнын толтыра ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Кез келген өнімді өндіру, жұмыстарды атқару және ... ... бір ... байланысты, сондықтан шығындарды толық және дұрыс
анықтау келесіні камтамасыз етуі керек:
– жалпы өнім ... ... өнім ... ... ... құнын калькуляциялау,
– қызметті көрсету,
– жұмысты орындау,
– өндірілген өнімнің нақты шығынын толық дер ... және ... ... ... бизнесті ұйымдастыру және басқарушылық ... мен ... үшін ... ... және бақылауды көздейді
[3].
Өнімнің негізгі өндірістік өзіндік құны үш бөліктен ... Ол ... ... 1. ... ... өндірістік өзіндік құны шығындары
Тікелей шығындарға кеткен материалдар соңғы ... ... ... ... ... да ... қосылып есептелінеді. Мысалға, автомобиль
өндірісі үшін метал, жиhаз өндірісі үшін ағаш ... ... ... ... ... тікелей шығындар – бұл өнімді өндіруге тікелей
қатысқан өндіріс жұмыскерлеріне төленетін еңбекақы (еңбекақыдан ... қоса ... ... ... ... ... ... істейтін оператордың немесе метал өңдеуші станокта ... ... ... және т.б. осы сияқты тікелей еңбекақылары жатады.
Қызмет көрсететін цехтың көмекші жұмыскерлерінің еңбекақысы ... ... ... олар үстеме шығындарға жатқызылады. Одан басқа,
үстеме шығындардың қатарына амортизация аударымдары, еңбекақысы, сақтандыру
жарнасы, тұрғын-үй қызметі, ... және ... да ... ... уақытша тоқтап қалуының ... және ... ... ... ... барлық шығындардан тікелей
шығындарды шегеріп тастағанда пайда болады.
Жағдайға, мәніне және ... ... ... ... өнеркәсіптің іс-
тәжірибесінде өзіндік құнның келесі негізгі түрлері болады:
Жеке және салалық өзіндік құн. Әрбір ... ... ... ... ... өзінің техникалық және ұйымдастырушылық
ерекшеліктерін ескере ... ... бұл ... жеке ... құнының
деңгейі мен құрылымына байланысты болады. Кәсіпорын бойынша өзіндік құн
өндіріс шығындарының жылдық ... ... ... өндірістік және толық өзіндік құны кәсіпорында цехты басқару
жүйесі қалыптасқан жағдайда оның шығындарының қосындысы ретінде анықталады.
Өндірістік өзіндік құн тек өнім ... ... ... ... анықтау арқылы есептеледі.
Толық өзіндік құнды анықтау үшін өндірістік өзіндік құнға жалпы ... ... ... ... ... ... ... шығындарын және несие үшін төленетін төлемдерді қосады.
Шығындар орталығының өзіндік құны. Бұл өзіндік құн өнім ... бір ... ... циклының іс-әрекетімен байланысты
кәсіпорынның жекелеген құрылымдық бөлімшелері ... ... ... қалыптасады. Бұл технологиялық циклды ... ол тек ... ... ... ... жауап береді.
Сондықтан өзін- дік ... ... ... ... ... ... ғана ... және ол кәсіпорынішілік есепті іске асыру
үшін қажетті көзі ... ... ... құн ... өндіруші кәсіпорынның ұсыныс бағасын
анықтау үшін ... Ол ... ... ... таңдаған баға
стратегиясына байланысты толық шығындар негізінде, немесе тікелей ... ... ... ... ... басқа өзіндік құнның келесі нысандары болуы мүмкін:
Жоспарлы өзіндік құн. ... ... құн ... бір ... ... ... ... Әдетте жоспарлы өзіндік құн ... ... ... ... Оның ... ... әр ... қорлардың
орташа, мүмкін болатын ең көп шығын мөлшерлері алынады, ... ... ... құн, шын ... мүмкін болатын барынша жоғары ... асып кету ... ... үшін ... болып табылады.
Есеп беру кезеңіндегі (нақты) өзіндік құн. Өнімді өндіруге және сатуға
кеткен нақты шығындармен анықталады және есеп беру ... ... ... ... Есеп беру ... өзіндік құнның жоспардан
ауытқуы, ең алдымен, кәсіпорынның мұндай ... ... ... ... ... ақаулардан нақты зиян шегу
себебінен ... Одан ... есеп беру ... ... құнның
жоспардан ауытқуы кәсіпорынның іс-әрекетіне байланысты емес себептердің
әсерінен де ... ... ... ... ... пен ... ... тарифтерінің, амортизациялық аударымы және
салықтық төлемдер мөлшерлерінің ... ... ... ... оған ... ету және ... ... пайда болатын шығындар, олардың жалпы сипаттамалары:
- кешенді сипатта болады – шығындар құрамында ... ... ... ... екі ... одан да көп өнім түрлерін өндіргенде бұл ... ... ... ... ... тікелей жатқызылмайды, бір жағынан дайын
өнімдер, екінші жағынан – ... ... ... сондан соң
өнімдер арасында жанама (шартты) түрде бөлінеді.
Үстеме шығындарды құрайтын шығындар ... ... ... ... ... мен ұйымдастырылу ерекшеліктеріне және
жекелеген өнім түрлерінің өзіндік құнындағы үлес салмағына ... ... ... Мысалы, пайдалануға ендірілетін жаңа ... ... мен ... ... ... ... құрамында сондай-ақ жоспарланып ескеріледі:
1) кепілдік қызмет және ... ... ... ... ... шығын баптарының ешқайсысына жатпайтын
өзге де шығындар.
Кепілдік қызмет және өнімді жөндеу шығындарына ... ... ... қойылған өнім өндіретін субъектілердің қойылған кепілдік мерзім
негізінде тұтынушылардың өнімді бірқалыпты пайдалануын ... ... ... қызмет көрсету, түзету, өнімді ... ... және ... ... ұстау шығындары жатады.
Осы әдістемелік нұсқаулардың мақсаты ... ... ... ... ... және кезеңнің шығындары (есепті
кезеңдегі шығындар) деп танылатын шығындарды анықтау болып табылады, әдетте
оларға ... ... ... ... ... өткізу және қызмет көрсету шығындары;
– қаржыландыру шығындар ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық және
әкімшілік мақсаттағы шығындарға, әдетте мыналарды жатқызу ... ... ... ... ... еңбекақысы;
- қызмет көрсететін өндірістер мен шаруашылықтарда жұмыс істейтін
персоналдың еңбекақысы;
- әкімшілік ... және ... ... ... ... жұмыс
атқаратын персоналдың еңбекақысынан заңда белгіленген мөлшерде әлеуметтік
сақтандыру органдарына, зейнетақы қорына төлемдер;
- әкімшілік басқару аппаратын, субъектінің құрылымдық бөлім- деріне ... ... және ... ... көрсету
жұмыскерлерімен қамтамасыз ету. Соның ішінде ... ... ... және ... бабымен жеке жеңіл автокөліктерді
пайдаланғаны үшін өтемақы;
- кен өндіру салаларында дайындық жұмыстары бойынша ... егер ... ... жатпаса (яғни негізгі қорлар ретінде қаржыланбаса);
- салынып жатқан субъектінің дирекциясын қамтамасыз ету, дирекция ...... ... ... ... жаңа ұйымдар мен
нысандарды пайдалануға қабылдауға байланысты шығындар;
- әкімшілік басқару ... мен ... ... және ... ... банк ... ақы ... субъектінің штаттық кестесінде кейбір атқарымдық қызметтер ... ... ... ... ... басқару жөніндегі көрсеткен
қызметтеріне ақы төлеу;
- әкімшілік басқару персоналының ... ... ... басқару аппараты қызметкерлерінің орын ауыстыруына байланысты
шығындар.
Қаржыландыру шығындары. ... ... ... банк ... бойынша пайыздар төлеу;
- жабдықтаушылар несиесі бойынша пайыздар төлеу;
- ... ... алу ... ... төлеу шығындары және басқалары.
Өнімді өткізу және қызмет көрсету шығындары. Өнімді өткізу және ... ... ... ... ... ... ... еңбекақысы, өткізу (сату) бөлімінің ... ... ... ... шығындары, іс-сапар шығындары,
амортизациялық аударымдар және қорларды сату ... ... ... күту ... және ... ... Шығындардың жіктелуі және оларды топтастырудың тәсілдері
Әртүрлі өндіріс саласы бойынша өнімді өндіру үдерісінде шығындар ... ... ... ... жасалған қызметке, технология мен еңбекті
ұйымдастыруына байланысты әртүрлі экономикалық маңызы бар ... ... ... сандық және сапалық жағынан әртүрлі саланың
кәсіпорындарында ғана емес, бір саланың ... ... ... құн
бірдей емес.
Кәсіпорын бойынша ... ... ... кезінде шығындардың
экономикалық элементтері бойынша оларды саралау қолданылады. Экономикалық
элементтері бойынша шығындар ... қай ... және не ... ... ... ... шығындар түрі.
Саралаудың мәні - өндіріс үдерісінде кейбір шығындар ... ... ... ... ... бойынша сипатына
шек қою болып саналады. Шығындарды саралау төмендегі түрде жүргізіледі:
– материалдық шығындар ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік салықтарға аударымдар;
– негізгі қорлардың амортизациясы;
– басқа да шығындар.
Экономикалық элементтері бойынша шығындарды саралау өндіріске қажетті
шығындардың сметасын ... ... ... оның ... ... жұмысы
талданылады, оның ішінде өндірістің техникалық деңгейі, еңбексыйымдылығы,
еңбек өнімділігі анықталады; кәсіпорынның негізгі және ... ... ... ... ... ... ... бар, солардың ішінде
негізгілері 2-суретте ... ... болу ... ... ... ... ... жасаумен тікелей байланысты шығындар өндірістік шығындардың
қатарына ... ... ... ... ... ... шығындар деп
аталады. Бұл кез келген ... ... ... болатын айналыс
шығындары. Дайын өнімді сатумен ... ... ... ... және ... ... сәйкестігі бойынша шығындар:
– өндірістік;
– өндірістік емес.
Өндіріс жағдайында қажеттілігі дәлелденген және ... сай ... ... деп ... және өндірісті ұйымдастыру кемшіліктерімен, ахаулы өнім
шығарғаннан келген және т.б. ... ... емес ... ... ... өзіндік құнына жатқызу тәсілі:
– тікелей;
– жанама шығындар.
Мұндай бөлу тек екі немесе онан да көп өнім ... ... ... болғандықтан біркелкі өнім шығаратын кәсіпорында
шығындардың барлығы тура шығындар деп аталады.
Тікелей шығындар деп ... ... ... шығындарды атаймыз,
олар негізделген мөлшер мен нормативке ... ... ... ... ... тікелей жатқызылады. Оларға жататындар: шикізат пен негізгі
материалдарға, тасымалдау-дайындауға, технологиялық мақсатқа ... мен ... ... ... еңбекақысына, әлеуметтік
салықтарға кететін шығындар.
Сурет 2. Шығындарды топтастырудың негізгі түрлері
Жанама шығындар деп жеке ... ... ... тікелей
құрамына қатысты нышанын анықтау мүмкін болмайтын жағдайдағы шығындарды
айтамыз, себебі олар өнімнің бірнеше ... ... ... ... ... ... өтеді. Оларды кешенге топтастырады, сонан кейін қандай да
бір шартты негізге сүйене отырып, нақты белгілі бір ... ... ... бөліп таратады.
Мақсатқа сәйкестігі бойынша шығындар:
– өндірістік;
– өндірістік емес.
Өндіріс жағдайында қажеттілігі дәлелденген және мақсатқа сай ... ... деп ... және ... ... ... ахаулы өнім
шығарғаннан келген және т.б. шығындар өндірістік емес ... ... ... өзіндік құнына жатқызу тәсілі:
– тікелей;
– жанама шығындар.
Мұндай бөлу тек екі немесе онан да көп өнім ... ... ... ... ... өнім ... кәсіпорында
шығындардың барлығы тура шығындар деп аталады.
Тікелей шығындар деп экономика жағынан ... ... ... ... ... мен ... ... өнімнің нақты түрінің
өзіндік құнына тікелей жатқызылады. Оларға жататындар: шикізат пен негізгі
материалдарға, тасымалдау-дайындауға, ... ... ... мен ... ... ... ... әлеуметтік
салықтарға кететін шығындар.
Жанама шығындар деп жеке бұйымдарды ... ... ... ... ... ... ... болмайтын жағдайдағы шығындарды
айтамыз, себебі олар өнімнің бірнеше түрін жасаумен немесе ... ... ... ... Оларды кешенге топтастырады, сонан кейін қандай да
бір шартты негізге сүйене отырып, нақты белгілі бір бұйымның өзіндік ... ... ... ... ... ... ... шартты-тұрақты (пара-парлы, пара-парлысыз).
Айнымалы шығындар өндірістің көлемінің өзгеруіне белгілі бір түрде тура
байланысты болады. Оған жататындар: ... ... ... отын мен ... ... ... төленген еңбекақы
және одан төленетін әлеуметтік салықтарға деген шығындар.
Шартты-тұрақты шығындар – шамасы ... ... ... ... аз ... ... ... бұл шығындар өнімдерді жасауда тікелей
байланысты болмайды және өндіріске ... ету және ... ... ... ... Оған жататындар - үстемелі және кезең шығындары.
Шартты-тұрақты шығындар ... бір ... ... ғана ... ... ... өнімнің көлемі айтарлықтай көбейгенде немесе азайғанда олар да
өзгереді.
Экономикалық мағынасына ... ... ... үстемелі.
Негізгі шығындарға өнімді жасаудың технологиялық үдерісіне тікелей
байланысты және басқарудың ... және ... ... ... ... ... Бұл шығындар шикізатқа, ... отын мен ... ... ... қосқандағы өндіріс
жұмыскерлеріның еңбекақысына, машина мен құрал-жабдықтарды пайдалану ... ... және т.б. ... ... ... өнімді жасаудағы технологиялық ... ... ... ал ол ... ... ... және ... жұмыстарының белгілі бір шарттарына байланысты пайда болады.
Сондықтан оларға ... ... және ... өндірістерге қызмет
көрсету үшін пайдаланған материалдар мен қызметтер; негізгі және қосалқы
өндірістерте қызмет ... үшін ... ... ... ... ... және одан ... әлеуметтік салықтар;
амортизациялық аударымдар; өнімді өткізуге қажетті шығындар; ... ... ... ... ... ... біртектілігіне:
– қарапайым
– күрделі
Қарапайым (біртекті) шығындар – бір экономикалық элементтен ... ... ... шикізатқа, материалдарға, технологиялық отын
мен ... ... ... ... ... ... ... шығындар.
Күрделі (кешенді) шығындар – бірдей мақсатты мәні бар бірнеше әр текті
экономикалық элементтерден тұратын шығындар. Оған ... ... ... ... мен ... кеткен, үстемелі шығындар, өнімді
өткізу шығындары, әкімшілік шығындары; қаржыландыру шығындары [6].
1.3 Өзіндік ... ... ... ... ... ... және әдістері
Өзіндік құнды жоспарлауда, смета жасауда және калькуляциялауда, сондай-
ақ, тәжірибе көрсеткендей, бағаны қалыптастыруда өзіндік құнның ... рөл ... ... ... – бұл ... ... ... қатынасы,
кәсіпорынның өнімді өндіру, басқару және ... ... ... ... үлес салмағы.
Өзіндік құнның құрылымы шығындардың экономикалық ... ... ... ... ... топтастырылуы негізінде анықталуы мүмкін.
Экономикалық элементтер бойынша өзіндік құнның жалпылама құрылымы нақты
және затқа айналған ... ... ... Сонымен қатар
бірінші түрі өзіндік құнда еңбекақы қоры мен ... ... ... ... ... ал ... материалдық шығындар мен
негізгі қорлардың амортизация шығындарының ара-қатынасы арқылы көрінеді.
Өнімнің өзіндік құнының ... ... әр ... салалары
бойынша әртүрлі ерекшеленеді. Бұл айырмашылықтар шығындардың ... үлес ... ... ... ... сипаттайды.
Мысалы, жалпы өнеркәсіп бойынша материалдық шығындары (70 пайызға жуық) мен
еңбек шығындары- ның (15 пайызға жуық) үлесі бәрінен де ... Осы ... ... бұл ... ... 63 және 18 ... машинажасау
кешенінде – 61 және 24 ... ... ... – 86 және 10 ... өндіру кешенінің өңдеу салаларында – 85 және 8 пайыз және
т.с.с.
Калькуляциялау деп кәсіпорын өнімінің (жұмыс, ... жеке ... ... ... шығындардың түрлеріне байланысты есептеу және ол
шығынның әр түрі бойынша өнімнің бір ... ... ... жұмыстың
әр түрлі көлеміне жұмсалған қаржының мөлшерін анықтау ... ... ал осы ... ... ... деп ... ... калькуляциялау – ол бағаны негіздеу мен өнімдердің жеке
түрлерінің табыстылығын анықтайтын қажетті алдыңғы шарт.
Өзіндік ... ... ... ... ол, ... ... түрлерінің әр түрлі деңгейдегі дайындығымен байланысты
және уақытымен шектелуі тиіс.
Өнімнің даярлық дәрежесінің әр түрлі ... ... ... және ... ... ... шығындарды есепке алу әдістемесінің
біртұтастығын талап етеді.
Жоғарыда көрсетілгендей калькуляция үдерісінде бірлік ... ... ... жасалады [8].
Өнеркәсіп салаларында өнімнің өзіндік құнының ... әсер ... ... ... әсері бірдей емес, сондықтан өнімнің өзіндік
құнын калькуляциялаудың әртүрлі әдісін ... тура ... ... ... ... әсер ... негізгі факторлар 3-суретте
көрсетілген. Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау әдістемесінде ... ... мен ... ... рөл ... Әдетте, өнімдер жай
және күрделі болып екіге бөлінеді. Жай өнім - бұл жеке ... ... Жай өнім ... ... рудалар, мұнай, газ, цемент,
тері, ет және т.б. саналады.
Бұл аталған өнімдердің. өзіндік құнын есептеу аса күрделі ... ... ... ... жай ... бір ғана өнім түрі
калькуляцияланады.
Күрделі өнім деп жекелеген бөлшектерден, түйіндерден тұратын өнімдерді
атайды.Мысалы, ... ... ... автобустар және т.б.
Күрделі өндірісте негізгі өнімнен басқа, ... өнім ... ... ... де ... Бұл соңғылары калькуляциялау
әдістемесіне қосымша қиындықтар туғызады.
Калькуляциялауды жасау ... ... ... алдын ала калькуляция;
– кейінгі (немесе кезектегі) калькуляция.
Алдын ала ... ... ... ... дейін өндіріске
қажетті деңгейдегі шығындардың мөлшерін топшылайды. Оған жоспарлы, сметалық
және нормативттік ... ... 3. ... ... ... әдісіне әсер ететін негізгі факторлар
- жоспарлы калькуляция - жоспарлы кезеңдегі шығындарды есеп- теу ... жеке ... ... құнының деңгейі бойынша тапсырма болып
табылады; Ол өнім ... ... ... ... мөлшеріне сәйкес
негізделеді, өнімге (жұмысқа, қызметке) және өнім ... ... ... ... ... бірақ ол кезде еңбекақының,
энергияның, отынның, материалдардың мөлшері, өндірістің технологиясы,
сондай-ақ оларды пайдалану ... ... ... ... ...... ... бір реттік тапсырыс
бойынша өнімге (жұмысқа, қызметке) кететін шығындарды анықтау ... Ол ... ... ... және ... ... сметалық калькуляция келісім бағаны анықтауға негіз болып
табылады;
- нормативтік ... ... ... ... бір ... ... Жоспарлыдан оның айырмашылығы өнім бірлігінің өзіндік
құнының белгілі бір уақыттағы деңгейін ... және қор ... ... ... жатқан мөлшерлері ... ... ... ... құны ... ... орындалуына бақылау жасауға;
- жобалық калькуляция күрделі ... ... ... ... мен ... ... ... негіздеу үшін іріленген шығын нормативтері бойынша жасалады.
Келесі (немесе кезекті) калькуляция өнім шығарылғаннан соң бухгалтерлік
есеп мәліметтері бойынша жасалынады. Оған ... ... ... калькуляциясы
жатады, ол өнім (жұмыс, қызмет) бірлігінің нақты өзіндік құнының деңгейін
көрсетеді. Ол жоспарлы ... ... ... ... Мұнда
жоспарлы калькуляцияда көрсетілмеген ысыраптар мен шығындар айқын көрініс
табады. Мерзімдік және жеке ... ... ... ... ... ай
сайын өндірілетін өнімнің барлық түрлері бойынша жасалынады. Олар өнімнің
өзіндік ... ... мен ... ... ... жасау үшін
қолданылады.
Калькуляцияның бұл түрі ... ... ... есеп беру ... дайындалады.
Болжаланған калькуляция нақты шығындар және тоғыз айдың ішінде алынған
өнімдер немесе ... да ... ... ... ... ... бұл түрі ... жылдағы өндірілген өнімнің нәтижесін
алдын ала ... үшін ... ... ... негіздеумен қатар калькуляциялық бірлікті дұрыс
анықтаған да өте маңызды, ал калькуляциялық бірлік дегеніміз калькуляциялау
нысанын өлшейтін ... ... ... ... ... ... өнім өндірісі салаларына сәйкес іске
асырылатын стандарттар мен ... ... ... өлшемі болып
саналады. Калькуляциялық бірлік өнімнің ... ... ... ... ... және уақыт жағынан тұрақты болуы тиіс.
Калькуляциялық бірліктің келесі түрлерін ... ... ... ... ... ... ... тонна, метр, квт-сағат) өнім
көлемін табиғи өлшемдермен ... және ... ... оларды өлшеуге, есептеуге және бағалауға болады. шартты-
затты калькуляциялық ... ... өнім ... ... ... ... ... шартты жәшігі, тұмшаның
шартты банкісі);
... ... ... ... ... заттың белгілі бір
мөлшерін көрсетеді, мысалы азық бірлігіндегі сіңірілетін протеин;
– еңбектік өлшемдегі ... ... ... өнім
өндіруге немесе қызмет көрсетуге қажетті жұмыс көлемін сипаттайды.
– маманданған ... ... ... ... машина/сағ., машина/аусымы түрінде көрсетіледі;
– құндық калькуляциялық бірліктер: бір тенге өнімге келетін шығындар,
белгілі бір ... ... ... бір мың ... өндірісіне тиісті
шығындар.
Өндірістік циклы ұзақ ... ... ... құнын
калькуляциялау әдістемесін жасау бірнеше айға немесе маусымға созылуы
мүмкін және олар ... ... ... ... ... ... біршама күрделі болып келеді. Оның күрделілігі, ең алдымен,
аяқталмаған өндірістің көлемі көп ... ... оның ... бөлу
мәселесінің және басқа да арнайы жағдайларының әсерінен болуы мүмкін.
Өнімнің өзіндік ... дәл ... үшін ... дұрыс әдісін
таңдаған жөн. Калькуляциялау әдісі деп калькуляциялық бірліктің өзіндік
құнын санауға қолданатын тәсілдердің ... ... ... ... ... калькуляциялаудың белгілі әдістері 4-
суретте ... 4. ... ... ... ... ... ... үдерістік (қарапайым) әдісі. Өндірістегі шығындарды
есепке алудың және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың қарапайым ... бір ... екі ... өнім шығаратын кәсіпорында (су ... кен, ... ... мен газ ... ... тапсырмалық әдісі. Шығындарды есепке ... ... ... ... калькуляциялаудың тапсырмалық әдісі машинажасау
кешенінде ұсақ сериялы және жеке өнім ... ... ... ... ... және ... ... пайдаланылады.
Бұл жағдайда калькуляциялаудың нысаны түрінде бір немесе ... ... ... ... шығады. Барлық тікелей шығындар әрбір (жекелеген)
тапсырыстар бойынша белгіленген номенклатура баптарының ... ... ... ... қорытындысы бойынша, өнімнің өзіндік ... ... ... , ... мен ... ... құнның құрылымы,
калькуляциялануы, калькуляциялық нысаны, бірлігі, әдістері, ... , ... және ... ашып ... қарастырылды.
Яғни, кез келген өнімді өндіру, жұмыстарды атқару және қызметті көрсету
белгілі бір ... ... ... ... ... және ... ... өнімнің өзіндік құнын жоспарлауда және оған,
нарықтағы сұранысты ... ала ... ... ... қызметке
негізді баға белгілеуде қолданылды. Калькуляцияда өндірістегі өнімнің
нақтылай түрін өндіру мен өткізуге, сондай-ақ ... пен ... ... (жүк ... жөндеу жұмыстарына және т.б.) орындауға ақшалай
түрде шыққан шығындар жинақталып қорытылды.
2 Шығындарды есепке алу мен ... ... ... ... әдістері
2.1 Өндіріс шығындары мен өнімнің өзіндік құнын есептеудің ... ... ... ... ... ... әр ... және күрделі өнімдерді
жаппай және сериямен өндіретін кәсіпорындар қолданады.
Нормативтік әдістің міндеттеріне мыналар жатады:
- шаруашылықтағы материал, ... ... ... ... уақытылы ескерту;
- өндірістегі резервтер мен нәтижелерді анықтауға жәрдемдесу.
Әдістің негізінде өнім, ... ... ... ... уақыты,
материалдық және ақша ресурстары ... ... ... ... негіздеу жатады.
Нормативтік есеп әдісі операциялар, процестер, объектілер бойынша
нормативтік шығынды өндіріс негізінде олардың ... ... ... ... ... бұл ... ... отырып, нормативтік өзіндік құн мен
одан ауытқуды анықтау ісімен шұғылданады. Нормативтік есеп ... ... ... ... ... ... мен ... негізінде әр бұйым
бойынша өзіндік құнның нормативтік калькуляциясын алдын ала жасау.
Бұл принцип бастапқы ... ... ... ... құжаттары негізінде есептелетін нормативтік, сметалық (бюджеттік)
көрсеткіштерін қамтитын нормативтік базасы бар ... ғана ... және ... әр ... ... ... ... және коммерциялық процеске кететін шығынның нормативтік сомасын
анықтау, өндірістегі және шаруашылық мақсаттарына материалдық, отын-энергия
ресурстарын босатуды, еңбекақы ... есеп ... ... ... аппаратының шығын сметасын, бағаны босату жобаларын және
т.б. шектеу.
2. Нормативтік өзіндік ... ... ... бір ай ішіндегі норма
есебі, норманың өзгеруіне себепші болған бұл өзгерістердің өнімнің өзіндік
құнына және ... ... ... ... ... және нормадан ауытқу ... ... ... бір ... ... ... есебі.
4. Сондай-ақ олардың пайда ... орны ... ... ... ... ... ауытқуды және норманың өзгеруін, нормативтік өзіндік құнның
сомасы ретінде шығарылған өнімнің нақты өзіндік құнын анықтау.[11]
Нормативтік шығын есебінің жүйесі ... ... ... ол ... ... ... өзіне арналған шығындар туралы деректермен
қамтамасыз етеді. Нормативтік шығын есебі ... ... ... ... ... және ... ... бағалауда көмектесу;
- жоспармен үйлеспейтін операцияларды анықтауға бағытталған бақылау
сызбасын, яғни схемасын ... Бұл ... ... ... шараларын керек ететін ұнамсыз ахуалдардың пайда болғаны
туралы ескертуі қажет;
- шешім қабылдауға пайдаланылатын болашақта болатын шығынды ... ... ... ... ... ... түпкілікті
өнімге шығынды көшіру міндетін оңайлату;
- қол жеткізуге аса қажетті мақсаттарды белгілеу.
Нормативтік әдіс бойынша ... ... ... ... ... ... және ... шығындарды анықтау мақсатындағы технологиялық
және нормативтік картаны жасаудан басталады. ... ... ... ... нормативтік өзіндік құны көрсетілген ... ... ... мен ... – шығынға қарсы механизмнің маңызды
элементі, ... ... ... ... ... құнын
жоспарлауды, есебін және калькуляциялауды жетілдірулің бірден-бір шарты.
Норма – бұл нақты еңбек пәні ... және ... ... ... ... ... жұмыс уақыты шығынының немесе өнім дайындаумен
байланысты еңбек құралын функциялау шығынының белгілі бір ... ... ... ... ... және ... әзірлеу өнімнің өзіндік
құнын калькуляциялаудың құрамдас бөлігі болып табылады.
Нормативтік шығын дегеніміз, әдетте дайын өнім ... ... ... ... ылы ... анықталған нақты іс жүзіндегі шығынды білдіреді.
Оған өндірістік шығынның барлық үш ... ...... ... ... ... шығыны және жалпы өндірістік шығын.
Әр түрлі себептерден болатын нормадан айытқуды оған ... ... және оның ... қоса ... ең ... ... ауытқу есебі жабдықтың, шикізаттың, материалдық техникалық
ерекшеліктеріне, олардың шығынын және өндірістің ... ... ... ... Нормадан ауытқуға материалдарды ауыстыру,
оларды пайдалану сапасы, толық құнды материалдың орнына қалдықтарды қолдану
және т.б. ... әсер ... ... ... ... ... ... жүйесі онымен
анықталатын нормативтік нақты шығынның ауытқуын бөлшектеп ... ... ... әр жауапты ортылықтардың ауытқуы әрбір элемент
бойынша анықталуы керек және ... ... мен ... ... ... ... ... ауытқудың қай жерде болғанын дәл
көрсетіп көмектессе, ал жауапты басшылар ауытқудың себебін табу үшін ... ... ... ... ... ... тиісті түзетуші болуы
керек, ал, егер ауытқу норманың ұдайы өзгеруінен болатыны анықталса, онда
оны ... ... ... ... ... ... ауытқуды бөлшектеп талдауға мүмкіндік
тудырады. Мәселен, әрбір ... ... ... ... элементі
бойынша анықтауға болады. Нормативті ... ... ... ... ... ... ... нормадан ауытқулар о
Сурет 5. Нормативті шығын есебі жүйесінің схемасы
Тиімді ... әр ... ... ... ... ... ... шығындармен салыстыру арқылы қол жеткізуге болады.
Өнім бірлігіне нормативтік және нақты шығындарды салыстыру ... ... ... ... ... ... Өнім ... өндірудегі
шығының ауытқуын талдауда шығын тиімді бақылауға келмейді.
Өнімнің нақты өзіндік құны нормативті ... ... қосу ... немесе
одан есептік кезеңде анықталған нормадан ауытқуды және норманың өзгеруін
шегеру ... ... есеп ... ...... ... ... құны оны өндіру басталғанға шейін ... ... құн - ... ... есептеледі. Нақты өзіндік құн есебінің екі
алгоритмі болуы мүмкін. Бірінші жолы – ... ... ... ... және норманың өзгерісіне қарай түзелетін нормативтік өзіндік құн
ретінде санау. ... ... мен ... бір ... яғни ... ... оперативті (жылдам) анықталатындықтан идеалда нақты ... ... ... ... ... ... қалағаныңызша дереу алуыңыз
мүмкін. Екінші жолы – ... ... ... ... ... ... ... нақты өзіндік құнды оның нормативті шарасымен салыстыру арқылы ... ... есеп ... есептік кезең біткеннен кейін орындалуы мүмкін,
яғни оперативті шығын есебі оның одан кейін болатын есебімен ... ... ... әдіс ... ... ... мағынасынан
айырылады [13].
2.2 Өнімнің, жұмыстың және қызметтің өзіндік құнын калькуляциялау және
шығынды есепке алудың нормативтік әдісі
Өндірістегі шығындарды есепке ... және ... ... ... нормативтік әдісін негізінен жаппай өндіріспен
шұғылданатын кәсіпорындар пайдаланады. Дегенмен де, оны кіші ... ... ... пайдалануға болады. Өндірістегі шығындарды есепке
алу өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың нормативтік әдістері бойынша
жұмыстардың ... және ... ... жасаудан басталады. Ол
карталарда материалдардың, жалақының жұмсалуы және өнім ... ... да ... ... ... ... ... өнім
бірлігінің нормативтік өзіндік құны көрсетілген нормативтік кальуляциялары
бойынша жасалады. Оларды жасау кезінде ... ... ... ... жөніндегі уақыт пен баға нормаларын, материалдыр ... ... ... жұмсалу нормаларын негізге ала отырып,
бастапқы массасы, таза ... ... ... мен сатып алынған
шалафабрикаттарға қолданылып ... баға ... және ... ... сен ... ... шығындардың бекітілген тоқсандық
сметасы ескеріледі.
Нормалардың және ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның мүдделі цехтары мен бөлімдерінің технологиялық ... ... да ... мен сметаларын өзгерту туралы тәртібін реттеу
арқылы жүзеге асырады. Нормативтік әдіс ... ... және ... ... ... келтірудің, материалдарды сақтау және өндіріске
босату, цех бойынша ғана емес, ... ... ... жекелеген түрлері
бойынша және тұтастай алғанда судың, будың, ... ... ... ... үшін ... есептегіштер мен құрылғыларды орнатудың
маңыздылығы зор.
Нормативтік әдістің кезінде әрекет етіп ... ... мен оның ... ... бөліп көрсетіледі. Бұндай шектеулер өндірісті ұйымдастыру
мен технологиядағы кемшіліктерді дер ... ... ... ... жол ... ... тигізеді [14].
Нормалардан ауытқуларға құжатталған және құжатталмаған болып келеді.
Бұл 6-суретте бейнеленген.
Құжатталған ауытқулар алғашқы құжаттардың ... ... ... ... ... ... қосымша жұмыстарға жазылған нарядтары,
қосымша төлемдер және т.б.), сондай-ақ есептеу жолымен анықталған ауытқулар
(түгелдеу тәсілімен, ... ... ... ... ... және т.б.).
Құжатталмаған ауытқуларға ауытқудың жалпы сомасы мен оның құжатталған
бөлігінің арасындағы айырмасынан шығады.
Егер де ... ... ... бар ... онда ... ... дұрыс ұйымдастырылмағанын куәландырады.
Ауытқу теріс те (артық ... және оң да ... ... ... ... отындар, энергиялар, технологиялық
процестерде ... ... ... ... ... және ... ... дұрыс ұйымдаспағандығынан туындайды.
Оң ауытқулар жекелеген учаскелердің ... ... ... ... ашу, ... барынша қалдықсыз
пайдалану, өнімнің сапасын арттыру, құрал-жабдықты тиімді қолдану ... және ... ... ... жүзеге асырады. Кейде оң ауытқулар
шын мәнәндегі қаражаттың үнемделгенін көрсете бермейді, ол тек норманың шын
арттырылған деңгейін пайдаланғандығын ... 6. ... ... материалдар қатаң белгіленген лимиттер негізінде беріледі.
Материалдардың берілуін лимиттеу ай ... ... ... ... ... ... ... шығынын қолданыста
жүрген прогресшіл нормалардың негізінде нысаналы түрде жүзеге асырады.
Материалдардың жоспардан тыс босатылуына құжаттар жасау, материалдарға
жедел бақылау ... және ... ... тыс босатуға келген себептерін
талдауды қамтамасыз ету керек.
Ақауға шығарылған өнімнің ... ... ... үшін ... ... ақау ... ... негіз болады. Онда бұйымның,
бөлшектің коды, өнімнің ... ... ... ... ... ... пен материалдардың сандық есебі жоспарлау бөлімінде, ал
құндық есебі бухгалтерияда жүргізіледі [15].
Нормалардан ауытқуларды есепке алу ... пен ... ... ... және өндірістік технологиялық процесіне байланысты
ұйымдастырылады. Нормалардан ауытқуға материалдарды ... ... және т.б. осы ... ... әсер етеді. Материалдар шығыны
бойынша нормалардан ... ... үшін ... ... тағы ... да ... жүргізіледі.
Құжаттау әдісі материалдарды ауыстыру ... ... ... ... ... ... артық жұмсалғанын
анықтау үшін пайдаланады. ... ... ... ... ... ... ауытқуларды арнайы құжаттармен
рәсімдейді.
Қолданып жүрген нормадан ауытқуды партиялардың ... ... ... ... ... салыстыру арқылы анықтайды. Егер де бұл
аталған әдісті ... ... ... онда оның ... ... ... әдісте материалдардың нақты шығысын ... ... ... ... ... он ... бес күндік, бір ауысымдық
(сменалық) ауытқуларын анықтайды. ... іс ... ... ... ... бес ... он ... басына немесе әр айдың
бірінші жұмыс күніне жұмсалмаған материалдарды түгелдеу (инвентаризация)
жүргізіледі. Ауытқуларды анықтау, ... алу үшін ... ... ... материалдарды жұмсау ... ... ... ... ... ... сол ... жасалған бұйымдардың
(бөлшектердің) саны ... ... ... ... ... шығарған есеп мәліметтерінің негізінде анықталады.
Есеп деректері бойынша оқтын-оқтын қолданылып жүрген нормалардан
материал шығындарының ... ... ... есеп ... отырады.
Жалақыны ауытқулар есептелген норма мен нормадан ауытқу ... ... ... ... сомасының жұмысшылардан алынған
өнім саны мен сапасына сәйкестігін ... ... ... ... ... үшін үстеме ақы төлеу өндірістік емес шығындар
және жалақы қорын артық жұмсаудың басты себептерінің бірі ... ... ... ... ауытқуын талдау үшін және дәл есебін шығару үшін
номеклатуралық себептерін және ... ... ... ... табу ... Сондықтан бухгалтерия жиі-жиі ... ... ... мен ... ... көрсетілген рапорт жасап ... ... ... ... мен ... ... ... кемшіліктер және басқа да өндірістік емес сипаттағы
шығыстар толығымен ашылып көрсетіледі. Өндірістік емес ... ... ... ... ... онда олар оның ... ... қосылады,
ал егер де олар ... ... ... ... онда олар ... арасына таратылып, үстеме шығыстардың құрамына өнімнің өзіндік
құнына қосылады.
Кәсіпорынның экономикалық қызметі тарапынан ... ... ... ... мен керек-жарақтарды тұтынудың бекітілген нормалары мен
лимиттерін; түрлі жұмыстар мен қызметтерді тұтыну мен ... ... ... басқарудың белгіленген ұйымдық құрылымын, сондай-
ақ ... және ... ... адамдар жалақысының окладтарын
(ставкаларын) қатаң ... ... ... тиіс.
Нормадан ауытқу әртүрлі себептердің салдарынан ... онда ... ... мен себептері көрсетілген дабыл қағатын құжаттармен
рәсімделеді [17].
2.3 ... ... ... ... әдістері
Халықаралық тәжірибеде өзіндік құнды калькуляциялаудың «стандарт-кост»
және «директ-костинг» жүйелері қолданылады:
1. ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі бар жерде қолданылады. Бұл әдістің
ерекшелігі ... ... ... ... ... ... «Стандарт-костинг» әдісі нормативтік әдіске ұқсас болып
келеді. Бұл әдіс стандарттар, нормаларды әзірлеуді, ... ... ... жүйе өткен ғасырдың 20-шы жылдардың басында АҚШ-та пайда ... ... ... ... есептеу, баға белгілеу, шығындарды оперативті
басқару және бақылау үшін материалдың және ... ... ... ... ... ... болатын. Стандарт-кост тарихи жүйесі
отандық нормативтік есеп ... ... ... табылады.
«Стандарт-кост» жүйесінің мағынасы есепке не болғаны емес, болуы тиіс
нәрсе ... ... ... ... ... ескеріледі, әсіресе пайда
болған ауытқушылық көрініс табады.
Бұл жүйенің алдына қойған ... ...... ... мен ... ... Оның ... материалдардың, энергияның, қосымша
уақыттың, еңбектің және басқа қандай да бір ... ... ... ... дайындаумен байланысты шығындардың мөлшерін нақты анықтау
жатады және де бұл нормалар қайтадан орындалмайды. ... ... ... ... сәтті болғанын білдіреді. Норманың асып түсуі оның ... ... ... нормативтік шығын есебінің әдісін салыстыру
мынадай қорытынды ... ... ... екі әдіс те шығынды норма негізінде ескереді;
- толық шығын есебін жорамалдайды;
- шығынның «стандарт-кост» әдісі ... ... аса ... ... ... тұлғаға қатысты шаруашылық ... ... және ... ... ... ... ... шарты ағымдағы есеп нормасының өзгеруін қарастырмайды.
Нормативтік әдісте бұл қарастырылуы мүмкін.
Өндірістік шығын есебінің екі тәсілдемесі айрықшаланады, атап айтқанда:
- өткен ... ... ... ... ... және одан ауытқу.
Норма-стандартын әзірлеу, өндірістің басталуына дейін ... ... және ... ... ... ... ... бірге нақты шығын есебі «стандарт-кост» жүйесі деген атауға ие
болды.
Стандарт – материалдық және еңбек ... өнім ... ... сан ... ... ... қызмет бірлігін өндіруге кететін бұрын
есептелген материалдық және еңбек шығыны.
Кост – бұл өнім ... ... ... өндіріс шығынынығ ақшалай
бақылау құралы.
Стандарт-кост – бұл өндірістің тікелей шығынын реттеуге ... ... ... ... ... ... дамыған елдердің өнеркәсібінде директ-
костинг деп аталатын өндіріске кеткен шығындарды ... алу ... ... ... бұл ... ... шығындарының есебі тұрақты,
айнымалы, өндіріс ... ... ... ... ... ... ... құнына кеткен шығындардың тек айнымалы шығындарын
енгізеді. Тұрақты шығындар жеке шоттарда жинақталып, ... ... ... ... жүйесін пайдалану идеясы біз үшін жаңалық ... ... ... ... ... кәсіпорындар өндірілетін бұйымдарға
кететін шығындарды тек жұмсалатын материалдар, ... ақы ... және ... ... бойынша есепке алатын; үстеме шығыстар сол бұйымдарды
өткізуден түскен ... ... ... ... өндіріске толық жатқызу жүйесі мен директ-костинг ... ... ... ... бұл жүйеде өнімнің өзіндік құны
ауыспалы шығыстар бойынша анықталады. Мұндай ... ... ... осы ... ... дайын өнім қорымен арақатынаста ... ... ... ... ... ... әкеліп
соғады. Шығындарды тарату ... ... ... ... есеп екі көрсеткіштен тұрады:
1. Өткізуден түскен табыстан ... ... алып ... жалпы кірісті көреміз;
2. Жалпы кірістен тұрақты шығындарды аламыз, нәтижесінде ... ... ... жүйесінің негізгі стандарт кост жүйесінде
жасалған, бірақ ... ... ... және тұрақты болып бөлінуіне
байланысты соңғы шығыстар ... ... ... ... ... ... ... құнын қалыптастыруға қатыспайды.
Директ-костинг жүйесін пайдалану белгілі қиындықтар туғызады: ... ... және ... ... дәлме дәл етіп бөлу қиын; Өзіндік
баға шығарылып және баға қалыптастыру үшін ... ... ... ... ... ... тура келеді. Сөйте тұра шығындардың тұрақты және
айнымалы болып бөлінуі есеп жүргізудің бақылау және талдау ... ... ... ... ... ... кірісті жылдам анықтап осы
орайда ойтайлы шешім қабылдауға мүмкіндік туғызады.
Шығындарды толығымен ... ... ... ... ... ... шығындар, сонымен қатар тұрақ-өндірістік үстеме
шығындарда, өнімнің өзіндік құнына жатқызылады. 5 әдіс ... ... ... есеп ... ... ... ... калькуляциялау әдісінде (директ- костинг
немесе маржинальды калькуляциялау) өнімнің өзіндік құнына тек ... ... ғана ... ал ... ... үстеме шығындар
кезең шығындары ретінде қарастырылып, пайда мен зиян шотына есепке алынады.
Бұл әдіс көп жағдайда ... ... ... ... ... және ... костинг араларында негізгі ерекіиелігі
тұрақты өндірістік үстеме шығындарды калькуляциялау кезеңдер арасында ... ... ... ... әдісінде барлық шығындар
сатылған ені және дайын өнім қорлары арасында бөліп ... ... ... екі әдісте де өндірістік емес шығындар ... ... ... [20].
Екінші бөлімді қорытындылац келе, өндіріс шығындары мен өнімнің өзіндік
құнын есептеудің нормативтік әдісінің жалпы сипаттамасы, ... ... ... ... құнын калькуляциялау және шығынды ... ... ... халықаралық тәжірибеде ... ... ... есеп ... операциялар, процестер, объектілер
бойынша нормативтік шығынды ... ... ... ... шамалаумен
алдын ала анықтауы ұйғарылды. Нормативтік әдіс бойынша жұмысты ... ... ... ... еңбекақы және басқа шығындарды анықтау
мақсатындағы технологиялық және ... ... ... ... ... негізінде өнім бірлігінің нормативтік ... ... ... ... жасалынды.
Қорытынды
Қатаң бәсекелестік жағдайы ... ... ... ... ... мен мониторинг жүргізудің жетілдіру жолдарын
іздеуге ... ... ... ... ... шығындарды басқару
процесін ұйымдастыру шығындардың жалпы деңгейін төмендетуге көмектессе, ... ... ... ... ... ... ... басқару арқылы кәсіпорында үлкен нәтижеге қол жеткізу,
пайданы ... және ... ... арттыруға қол жеткізуге
болады. Кәсіпорын қызметінің ... ... ... ... ... ол оның келешекте дамуының негізі және қаражат көзі қызметін
атқарады. Сол себепті кәсіпорынның ... ... ... ... ... мен ... шығындарын төмендету, сөның ішінде шығарылатын
өнімнің өзіндік құнын төмендету ... ... ... орай ... және ... ... үшін ... мәселе болып табылады.
Сәйкесінше жұмыста өнімнің өзіндік құнын құрайтын шығындардың құрамы
, ... мен ... ... ... ... ... ... бірлігі, әдістері, шығындардың ... ... және ... ашып ... қарастырылды. Яғни, кез келген
өнімді өндіру, жұмыстарды атқару және ... ... ... ... байланысты, сондықтан шығындаы толық және ... ... де ол ... ... ... ... өнім көлемін, әрбір өнім
түрлерінің нақты өзіндік құнын калькуляциялау, қызметті ... ... ... ... ... шығынын толық дер кезінде және шынайы
көрсету, сондай-ақ жалпы бизнесті ұйымдастыру және ... ... мен ... үшін ... ... және бақылау.
Сондай-ақ, өзіндік құн – өнімді (жұмыс, қызмет) өндіру мен сатуға
байланысты кәсіпорында ... ... ... ... материалдар,
отын мен энергия, еңбек және басқа да ... ... ... ... ... Өнімнің өзіндік құны тауар–ақша қатынастар
жағдайында ... ... ... субъектілердің қызметін сипаттайтын
экономикалық санаты, ол өнімді өндіру мен сату үшін ... ... ... ... Өзіндік құн жай ұдайы өндіріс санатысы болып
табылды, себебі ол өнім бағасы ... ... ... ... ... ... өзгертпей-ақ өндірісті қайта бастауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... элементтері және
калькуляция баптары бойынша ... ... ... ... өзіндік құнын жоспарлауда және оған, нарықтағы
сұранысты есепке ала отырып, жұмысқа, ... ... ... баға
белгілеуде қолданылды. Калькуляцияда өндірістегі өнімнің нақтылай ... мен ... ... жұмыс пен көрсетілетін қызмет ... ... ... ... және т.б.) ... ... ... шыққан
шығындар жинақталып қорытылды.
Өндіріс шығындары мен өнімнің өзіндік құнын есептеудің ... ... ... өнімнің, жұмыстың және қызметтің өзіндік құнын
калькуляциялау және шығынды есепке алудың нормативтік ... ... ... ... талқыланылды. Нормативтік есеп әдісі
операциялар, процестер, объектілер бойынша ... ... ... ... ... ... алдын ала анықтауы ... әдіс ... ... ... табыс табумен байланысты
материал, еңбекақы және басқа ... ... ... ... ... картаны жасаудан басталынды. Нормативтік картаның
негізінде өнім бірлігінің нормативтік ... құны ... ... ... Ол ... өндіріс технологиясынан, уақыт
нормасынан, еңбекақыны бағалаудан, жөнелтпе құжат ... ... ... ... мен ... ... ... өнімнің
қолданыстағы бағасына ықпал ететін бастаулық жиынды, таза жиыны ... қоса ... ... мен сатымдық жартылай дайындалған
өнім шығындарының нормасынан жасалды. ... ... ... етіп ... норма мен оның ауытқуы шығындар ... ... ... ... ... ... мен ... дер кезінде жөндеуге, ресурстардың тиімсіз пайдаланылуына жол
бермеуге септігін ... ... ... ... ... ... шығындарды нормалау мүмкіндігі бар жерде қолданылды.
Директ-костинг жүйесін пайдалану белгілі қиындықтар ... ... ... және ... ... дәлме дәл етіп бөлу қиын. Өзіндік
баға шығарылып және баға қалыптастыру үшін өнімнің толық ... ... ... ... тура келді. Сөйте тұра шығындардың тұрақты ... ... ... есеп жүргізудің бақылау және талдау мүмкіншіліктерін
көбейтті, өнімнің барлық түрінен ... ... ... ... анықтап осы
орайда ойтайлы шешім қабылдауға мүмкіндік туғызды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН әдебиеттер ТІЗІМІ
1. Халықаралық ... ... ... 01.01.2008.
2. Бухгалтерлік есеп шоттарының типтік жоспары, №185 2007 ... ... ҚР ... ... ... ... Назарова В.Л.,Жапбарханова М.С., Фурсов Д.А., Фурсова С.Д. «Басқару
есебі» Оқулық – Алматы, Экономика, ... ... Т.Ғ. ... В.В. ... О.И.Шмидт
«Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп» Алматы,2003ж.
5. Төлегенов Э.Т., «Басқару есебі». Оқулық – Алматы, Экономика, 2006
6. «Басқару есебі». Оқулық құралы. ... К.Т. ... э.ғ. ... ... М.Қ. ... г. ... 2011 ... Назарова В.Л (жалпы ред. ... ... ... ... есеп». Оқулық – Алматы, Экономика, 2005.
8. Қ.Ш.Дүйсенбаев, Э.Т.Төлегенв, Ж.Г.Жұмағалиев ... ... ... Алматы, Экономика 2001ж.
9. «Калькуляция и учет в общественном питании» Галиева, В. Смолкина, А.
Шаймарданова. - ... : ... ... «Калькуляция және есеп бойынша практикум» Т. Стасевич, Қ. Байманова.
- Астана : Фолиант ... ... Ә. Д. ... К.Т. Тайгашинов, Т.А. Тасмағанбетов. Басқарушы ө
өндірістік есеп. Оқу ... ... ... 2000ж.
12. Друри К. Управленческий и производственный учет (перевод с ... ... ... в ... и ... ... М.:
ЮНИТИ,2003г.
14. Карпова Т.П. управленческий учет: учебник - ... Ч.Т., ... Дж., ... учет : ... пер. С ... ред. Я.В.Соколова.- М.:ЮНИТИ,2000
16.Бухгалтер (бухгалтерлік есеп негіздері) : оқулық / Н. Қ. Қабылова,
Ш. А. ... Е. Н. ... - ... : ... баспасы, 2007. 
17.Тайгашинова К.Т., Жапбарханова М.С. Тереңдетілген басқарушылық есеп.
Алматы, Экономика,2008ж.
18. Басқару есебі. оқу құралы / А. К. ... [и др.] ; ред. А. ... - ... : ... 2009. - 304 б.
19. Хорнгрен Ч.Т., Форстер Дж., ... ... ... В.К., Радостовец В.В., Шмидт О.И. Бухгалтерский учет на
предприятии. Изд. 3, доп. и ... ... ... ... ... ... ... жұмыс
күшінің құны
Тікелей кеткен
материалдар құны
Үстеме шығындар
Шығындарды топтастырудың түрлері
Дайын өнімді сатумен байланысты ... ... болу ... ... ... ... шығындарыкоммерциялық).
Әртүрлі өнімнің өзіндік құнына жатқызу тәсілі
Мақсатқа сәйкестігі бойынша шығындар
өндірістік емес шығындар
жанама шығындар
тікелей шығындар
өндірістік шығындар
Экономикалық ... ... ... ... ... ... ... шығындар
үстемелі шығындар
негізгі шығындар
Экономикалық біртектілігіне
қарапайым шығындар
күрделі шығындар
Өнімнің өзіндік ... ... әсер ... ... факторлар
Өндірістің күрделілігі
Шығарылатын өнімнің номенклатурасы мен сипаты
Өндіріс циклының ұзақтылығы
Аяқталмаған өндірістің қолда бары, құрамы және көлемі
Өзіндік ... ... ... ... ... әдіс
Тапсырыс әдіс
Нормативті әдіс
Әр жауапты отралық бойынша өндірістің нақты көлемінің нормативтік шығындары
Әр жауапты орталыққа таратылған ... ... және ... шығындарды салыстыру, ауытқуларды талдау
Ауытқуларды зерттеу, олардың пайда болу себебін жою
Фирманы функциялаудың өзгерген жағдайын қоса ескерудегі нормативтердің
өзгеруі
Нормалардан ауытқулар
Құжатталмаған ауытқулар ... ... ... ... ақау ... шығарғаннан, нарядтарды артық жазғаннан, кем
шығудан, шалафабрикаттардың жоғалтулары мен бұзылуынан, аяқталмаған
өндірісті дұрыс ... ... ... ... ... ... ... ашылған
дабылдары жатады (талап накладнойы, қосымша жұмыстарға жазылған нарядтары,
қосымша ... және т.б.)

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өнімнің, жұмыстың және қызметтің өзіндік құнын калькуляциялаудың және шығындарды есепке алудың нормативтік тәсілі40 бет
Өндірістік шығындарды есепке алу және өнімнің өзіндік құнын колькуляциялаудың нормативтік әдісі40 бет
Аяқталмаған өндірісті бағалау,есептеу және шығындардың аналитикалық есебі16 бет
«Қой шаруашылығындағы шығындар есебі мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауды жетілдіру» (Алматы облысының мәліметтері негізінде)147 бет
Ауыл шаруашылығында бухгалтерлік есепті ұйымдастырудың кейбір ерекшеліктері42 бет
Басқару есебі туралы жалпы ұғым62 бет
Кәсіпорынның технико-экономикалық және өндірістік шығындары96 бет
Нарықтық экономика жағдайындағы кәсіпорынның ағымдағы шығындарының құрамы мен құрылымын анықтау және соны тиімді басқаруды, оның өзіндік құнын төмендету жолдарын теориялық жағынан қарастыру және оны талдау72 бет
Қазақстан Республикасындағы баспа ісі жағдайы110 бет
Құрылыс ұйымдарының өзіне түсетін құның төмендету резервтері74 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь