Ахмет Байтұрсынов туралы

ЖОСПАР

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..1.2 бет
Негізгі бөлім
1. Ахмет Байтұрсыновтың өмірбаяны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.7 бет
2. Ахмет Байтұрсыновтың шығармалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8.10 бет
3. Ахмет Байтұрсыновтың қоғамдық.саяси және мемлекеттік қызметі ... ... ..11.15 бет
4. Ахмет Байтұрсынов қазақ тілтану ғылымының атасы ... ... ... ... ... ..16.19 бет
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ...20.22 бет
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ..23 бет
Кіріспе.
XIX ғасырдың жарқын жұлдыздары — Шоқан, Ыбырай, Абай салған ағартушылық-демократтық бағытты ілгері жалғастырушы, жаңа буынның төл басы, дарынды ақын, ірі ғалым, әрі журналист Ахмет Байтұрсынов 1873 жылы 28 қаңтарда бұрынғы Торғай облысы, Жангелдин ауданы, Сарытұбек деген жерде дүниеге келген. Әкесі Байтұрсын Шошакұлы еліне беделді, намысқор, қайрат иесі болған.Өз тұсындағы әділетсіз ел билеушілердің зорлығына карсы тұрған. Ел-жұртына қиянат жасаған Торғай Яковлевті соққыға жыққан. Ақыры, іс насырға шауып, Байтұрсын інісі Ақтаспен Сібірге 15 жылға жер аударылады. Бұл оқиға 13 жасар Ахметтің жүрегіне үлкен жара салған.
Ауыл молдасынан хат таныған Ахмет 1886—1891 жылдары Торғай қаласындағы екі сыныптық мектепте, 1891—1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдер даярлайтын мектепте оқиды. Одан әрі оқуды жалғастыруға мүмкіндігі болмай, өздігінен оқып білімін жетілдіреді. 1895—1909 жылдар арасында Ахмет Актөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі ауылдық, болыс-тық және екі сыныптық училищеде бала оқытады.
Осы кезде қазақ жеріне орыс шаруаларының көптен көшіп келуі жергілікті халықтың тілін, мәдениетін, елдігін сақтап қалу мәеелесін күн тәртібіне қояды. Тіл құрыса, халық та қүриды. Ұлт атымыз өшпесін десек, қазақ әдебиеті мен тілін өркендетуді колға алу керек деп ойлайды Ахмет. Осы ойын іске асыруға кіріседі.
Осы жолдағы ізденістерін ол 1896 жылы А. Алекторовқа жолығудан бастаған. Алекторов бұл кезде Омбыда отырып, Ақмола, Семей болыстарының оқу жүйесін басқарып тұрған болатын. Онымен Ахмет қазақ даласында бала оқыту жайы туралы кеңеседі. Ахмет орыс оқымыстыларының миссионерлік мақсатын, олардың қазақтарды орысша оқыту арқылы орыстандыру саясатын көздейтінін түсінеді. Осыдан секем алады. Қазақты өнер-білімге жетектеу өзгелердің емес, өзі тектес оқығандрдың парызы деп түйеді. Алекторовтан алған екінші әсері — Ахметтің білім мен өнер жолындағы ой-пікірінің кеңейе түсуі еді. Қазақ тарихы мен фольклорынан аса бағалы материал жинап, зерттеген Алекторов Ахметтің көп көмескі түсініктерін айқындап алуына, алдына жаңа мақсаттар қоюына елеулі әсерін тигізеді.
А. Байтұрсынов 1905 жылғы революцияны Қарқаралыда қарсы алады. Қарқаралыда тұрған жылдары А. Байтұрсыновтың саяси көзқарасы жан-жақты кеңейе түседі. Оның маңына қазақтың зиялылары топтала бастайды. Осы жылдары А. Байтұрсыновты ел мұңы, халық қамы, әділетсіздік жағдайлар қат-ты толғандырады. Әсіресе отаршылдық қыспақта күн кешкен қазақ халқының ауыр тұрмысы ашындыра түседі. Отаршылдық саясатты айыптаған өлеңдер жазады. Жер мәселесін әділетті шешу жөнінде патшаның атына бір топ қазақ оқығандарының хатын ұйымдастырады. Сол үшін айып тағылып, 1907 жылы Қарқаралы түрмесінде біраз отырып шығады. Бұл Ахметтің Қарқаралыда екі сыныпты училищенің меңгерушісі болып істеген кезі еді.
Бұдан былай Ахмет халық арасында насихат жұмысын астыртын жүргізеді. Бұл әрекеті полиция тыңшыларына сезіліп қалып, 1909 жылы шілдеде қайта ұсталып, сегіз ай бойы Семей абақтысына қамалады. Азаттық жолындағы күрес пен көрген азап оны ширықтыра түседі. 1910 жылдың 21 ақпанында Ахмет Орынбор қаласына жер аударылады.
Ағартушылық жолға түсіп, «қайтсем, халқыма пайдамды тигізем, қалай көзін ашам, ұйқысынан қалай оятам» деген мақсат Ахметті әдебиетке алып келеді. Ол әдебиетті халыққа ықпал етер күш санайды. Осы мақсатпен өлендер шығарады, И. А. Крылов мысалдарын аударып, сол үлгіде өзі де мысалдар жазады. Оның 1909 жылы Петербургте «Қырық мысал» деген кітабы, 1911 жылы Орынборда «Маса» деген өлендер жинағы басылады. Ахметтің Орынборға келгеннен кейінгі қызметі өте күрделі, әрі өнімді болған. Оның қоғамдық ой-пікірлері 1913 жылы 2 ақпанда шыға бастаған, өзі ұйым-дастырған «Қазақ» газетінде жариялана бастайды.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Қазаққа «қазақ» атын қайтарды // Ақиқат. – 1998. - № 6. - 69-70 бб.
2 Аталы жұртымыздың аты деп... // Саясат. – 1998. - № 2. – 78-81 бб.
3 Ахаң және «Қазақ» газеті // Қазақ тарихы. - № 2 . 39-42 бб.
4 А. Байтұрсынов қоғам және мемлекет қайраткері // Қазақ тарихы. – 1998. - № 3. – 75-78 бб.
5 Қайраткердің төңкеріске көзқарасы // Қазақ мектебі. – 1998. - № 2 . 39-42 бб.
6 Неизвестные стороны жизни А. Байтурсынова // «Қазақ қыздарының бүгіні, ертеңі» атты халықаралық ғылыми конференциясы. – Алматы, 2001 ж. 15 маусым.- Алматы: Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институты. 2001. - 587-589 бб.
7 А. Байтұрсыновтың 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс тұсындағы саяси қызметі // «Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс: тарихи оқиғаға жаңа көзқарас» (Көтерілістің 90 жылдығына арналған республикалық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдарының мақалалар жинағы).- Алматы, 2006 ж. 16 маусым. – Алматы. 2006.– 143-146 бб.
8 А. Байтұрсыновтың халық ағарту саласына қосқан үлесі // Халықаралық ғылыми конференциясы. – Алматы, 2007 ж. 21-22 сәуір.-Алматы: Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институты, 2007. – 432-437 бб.
9 А. Байтұрсыновтың Қырғыз (қазақ) әскери төңкерістік комитетіндегі қызметі (1919-1920 жж.) //Отан тарихы. – 2007. - № 2. – 92-105 бб.
А. Байтұрсынов патша және тоталитарлық жүйенің қуғын-сүргінінде // ҚазҰУ Хабаршысы. – 2008. - № 2 (45). – 92-105 бб
        
        Кіріспе.XIX ғасырдың жарқын жұлдыздары  --  Шоқан, Ыбырай, Абай салған ағартушылық-демократтық бағытты ... ... жаңа ... төл ... ... ... ірі ... әрі журналист Ахмет Байтұрсынов 1873 жылы 28 қаңтарда бұрынғы Торғай облысы, Жангелдин ауданы, Сарытұбек деген жерде дүниеге келген. ... ... ... ... ... ... қайрат иесі болған.Өз тұсындағы әділетсіз ел билеушілердің зорлығына карсы тұрған. Ел-жұртына қиянат жасаған Торғай Яковлевті соққыға жыққан. Ақыры, іс насырға ... ... ... ... ... 15 ... жер аударылады. Бұл оқиға 13 жасар Ахметтің жүрегіне үлкен жара салған.Ауыл молдасынан хат таныған Ахмет 1886 -- 1891 ... ... ... екі ... ... 1891 -- 1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдер даярлайтын мектепте оқиды. Одан әрі ... ... ... ... өздігінен оқып білімін жетілдіреді. 1895 -- 1909 жылдар арасында Ахмет Актөбе, ... ... ... ... болыс-тық және екі сыныптық училищеде бала оқытады.Осы ... ... ... орыс ... ... ... ... жергілікті халықтың тілін, мәдениетін, елдігін сақтап қалу мәеелесін күн тәртібіне қояды. Тіл ... ... та ... Ұлт ... ... ... ... әдебиеті мен тілін өркендетуді колға алу керек деп ойлайды Ахмет. Осы ойын іске асыруға кіріседі.Осы жолдағы ізденістерін ол 1896 жылы А. ... ... ... ... бұл ... ... отырып, Ақмола, Семей болыстарының оқу жүйесін басқарып тұрған болатын. Онымен Ахмет ... ... бала ... жайы туралы кеңеседі. Ахмет орыс оқымыстыларының миссионерлік мақсатын, ... ... ... ... ... ... ... көздейтінін түсінеді. Осыдан секем алады. Қазақты өнер-білімге жетектеу ... ... өзі ... ... ... деп ... Алекторовтан алған екінші әсері  --  Ахметтің білім мен өнер ... ... ... ... еді. Қазақ тарихы мен фольклорынан аса бағалы ... ... ... ... ... көп ... ... айқындап алуына, алдына жаңа мақсаттар қоюына елеулі әсерін тигізеді.А. Байтұрсынов 1905 жылғы революцияны Қарқаралыда қарсы алады. Қарқаралыда тұрған жылдары А. ... ... ... жан-жақты кеңейе түседі. Оның маңына қазақтың зиялылары топтала бастайды. Осы жылдары А. Байтұрсыновты ел мұңы, халық қамы, ... ... ... ... ... отаршылдық қыспақта күн кешкен қазақ халқының ауыр тұрмысы ашындыра түседі. Отаршылдық саясатты айыптаған өлеңдер ... Жер ... ... шешу ... патшаның атына бір топ қазақ оқығандарының хатын ұйымдастырады. Сол үшін айып ... 1907 жылы ... ... біраз отырып шығады. Бұл Ахметтің Қарқаралыда екі сыныпты училищенің меңгерушісі болып істеген кезі еді.Бұдан былай Ахмет халық арасында насихат ... ... ... Бұл ... ... ... ... қалып, 1909 жылы шілдеде қайта ұсталып, сегіз ай бойы Семей абақтысына қамалады. Азаттық жолындағы күрес пен көрген азап оны ... ... 1910 ... 21 ... ... ... қаласына жер аударылады. Ағартушылық жолға түсіп,  деген мақсат Ахметті әдебиетке алып ... Ол ... ... ... етер күш ... Осы ... ... шығарады, И. А. Крылов мысалдарын аударып, сол үлгіде өзі де ... ... Оның 1909 жылы ...  деген кітабы, 1911 жылы Орынборда  деген ... ... ... ... ... келгеннен кейінгі қызметі өте күрделі, әрі өнімді болған. Оның қоғамдық ой-пікірлері 1913 жылы 2 ақпанда шыға ... өзі ...  ... ... ... 
II. ... бөлім
* Ахмет Байтұрсыновтың өмірбаяны
Кезінде репрессияға ұшырап, мерт болған боздақтар қайта тірілді, сөнген жанып, жоғалған ... ... ... ... ... төлбасы, кешегі Абай, Ыбырай, Шоқан салған ағартушылық, демократтық бағытты ілгері жалғастырушы ірі ғалым-тілші, әдебиет зерттеуші, түрколог, дарынды ақын-аудармашы ... ... ... ... құжаттар бойынша айтқанда, қазіргі Қостанай облысы, Торғай атырабындағы, Сартүбек деген жерде ел арасында беделді, ... кісі ... ... ... 1873 жылы 18 ... дүниеге келген. Ахметтің "Өмірбаянында" көрсетуінше: мешін жылы, 1872 жылы туған, № 5 ауыл, Тосын болысы Торғай уезі. Қалың ... ... ... ... ... ... ... дарынды туған баланың сезім дүниесін, ой әлемін тербеп толқытады. Әділетсіз өмірдің улы зары бала жүрегін он үшінде жаралайды. Әкесі Байтұрсын мен оның ... ... ... ... 1885 жылы 12 ... ояз ... Яковлевтің басын жарып жібереді. Мұның арты - дүние-мүлікті тартып алу, ... ... ... 15 ... жер ... ... аса дарынды туған талапты бала Ахмет 1882-1884 жылдары әуелі көзіқарақты адамдардан өз үйінде хат танып, артынан жақын ... ауыл ... ... ... да, 1886-1891 жылдары Торғай қаласындағы екі сыныптық орысша-қазақша училищеде, 1891-1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдік ... ... ... алады. 1895 жылдың 1 маусымынан бастап мұғалім болады: Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы атырабында бала ... ... ... күресіне араласады, әділет үшін күреседі, жуандарға, байларға қарсылық білдіреді, патшаның отаршылдық саясатын айыптайды. Кейін екі сыныптық ... ... бола ... 1901 ... ... қолы бос кездерде өзі ізденіп, сан алуан ... ... ... ... оқу ... ... Ел ішінде оқыған, еркін мінезді батыл ойшылдың бедел-атағы өсе бастайды. Полиция ... ... күйе ... ... ... жарлығы бойынша Қарқаралыдағы екі сыныптық училищінің меңгерушісі Ахмет 1909 жылы 1 ... күні ... ... алынып, сотсыз, үкімсіз, нақақтан нақақ 8 ай бойы азап-қорлық көріп, ... ... ... ... ... ... буады. Бостандық аңсаған, күреске шақырған өлеңдер жазады. Ақыры Қазақстанда тұру құқынан айырылғандықтан, 1910 жылы 21 ... ... ... ... ... ... ... келеді. Бұдан кейін Ахмет Байтұрсынов өміріндегі ең күрделі, қызықты, қажырлы кезеңдер басталып кетеді. 1913-1918 жылдар ... ... ... ... ... орасан зор әлеуметтік-тарихи қызмет атқарады, халық өмірінің сан-алуан көкейкесті мәселелерін көтереді, елді ... ... ... Алаш қозғалысы тұсында (1918-1919 жылдың басы) Ахмет ... жаңа ... соны өріс ... Ұлт азаттығы жолындағы күрес басшыларының бірі болады. Азапты толғаныс, күрес эволю - циясынан өтіп барып, 1919 ... ... ... ... ұлт интелли - генциясының кейбір өкілдерін өзімен бірге алып, қазақ халқының мүддесі үшін қызмет етеді деген ... ... ... ... ... - ... өлкесін басқару жөніндегі әскери революциялық Коми - теттің ... ... оның ... ... ... ... ... ағарту комиссары, Бүкілодақтық Орталық Атқару комитетінің мүшесі, Коммунистік партия мүшесі (1920-1926 жылдар), Қазақстан ... ... ... ... ... ... оқу орындарында профессор болады, сөйтіп жаңа заман үшін ... ... ... ... ... ... ... отаршылық саясатын жалғас - тырады. Алаш зиялылары қуғынға түседі. Осылайша большевизм ... қан ... ... ... ... әуелі 1929 жылы бір ұсталып, абақтыға қамалып, ... ... ... ұзақ азап ... 1936 жылы ... ... 1937 жылы тағы ... ұшырап, 1938 жылы атылды. Ұлы жүректің ауыр тағдыры осындай, ал ... ... жазу үшін ... ... ... замандас естеліктері, тарихи материалдарға сүйену қажет. Қазіргі қолда бар дүниелердің ішінде оның өзі орысша жазған "Жизнеописание" (1929, 8 ... ... (1929, 21 ... ... ... ... ... Бұлар Алматы университеті архивінде сақталған.Ахмет Байтұрсыновтың ғалымдық, ақындық, публицистік, қайраткерлік істері өз ... аса ... ... ... ... ... әлемі ғана емес, орыс ғалымдары берген тарихи ... орны ... ... ... Байтұрсынов, оның ғылыми еңбектері туралы орыс ғалымдары ... ... ... бағалы пікірлер айтқан болатын. Ақын, публицист, ғалым, қоғам қайраткерінің өмірі, шығармашылығы, әлеуметтік ... ... ... еңбектер, негізінен, оның туғанына елу жыл толу мерейтойы тұсында ... ... ... ... ... ... еңбектерінде" (Орынбор, 1922) орыс тілінде екі мақала басылды. М.Дулатовтың ... ... ... ... мақаласындағы тарихи фактілер, деректер күні бүгінге дейін өз маңызын жойған жоқ. ... ... ... кейінгі уақыттарда А.Байтұрсынов өмірбаяны туралы жазған авторлардың бәрі де осы еңбектің материалдарын пайдаланғанын көреміз. ... ... рет ... ғалым, публицист, қоғам қайраткерінің туған уақыты, кіндік қаны тамған жері, ол ортаның басты сипаттары, білім алған ошақтары, қызмет еткен орындары, ... ... ... ... ... сан ... эволюциясы жан-жақты ашылып берілген. Ал екінші мақалада А.Байтұр - сыновтың ғылыми еңбектерін, әсіресе тіл саласында ендірген жаңалықтарын саралауға арналған.Мәскеуде 1929 жылы ... ... ... ... ... ... 1-томында А.Байтұрсынов: "Аса көрнекті қазақ ақыны, журналисі және педагогі... Ол - қазақ тілі емлесінің реформаторы, ... және ... ... ... ... ... деп бағаланып, негізгі өмірбаяны беріледі, қоғамдық-әлеуметтік қызметі ... ... ... ... - ... бағалау, болашақ алыс өрістерді көруге келгенде жас Мұхтар Әуезов даналығына таң қалмасқа болмайды. Алмағайып ағыстарға малтығып, ... ... ... ... Байтұрсыновтың тарихтағы орнына қатысты дәл бүгінгі күнмен үндес, орайлас пікір-тұжырымды жігіт-желең, 25-26-лардағы балғын ойшыл қалай тауып айтты екен деп таң ... ... ... ... ... Ақаң ... ана ... Ақаң салған әдебиеттегі елшілдік ұраны, "Қырық мысал", "Маса" еңбегі, "Қазақ" газетінің 1916 жылдағы қан жылаған қазақ баласына істелген ... ... ... ... ... қайраты біз ұмытқанда да тарих ұмытпайтын істер болатын. Оны жұрттың бәрі де ... ... ... ... ... ... 1923, 4 ақпан), - деп жазады ол. Ахмет Байтұрсыновтың тарихтағы орнын, оның әлеуметтік-қоғамдық істерін, дүниетанымдағы ерекшеліктерін өз ... ... ... әділін айтқан адамның бірі - Сәкен Сейфуллин. Ол ... ... ... (1923 жыл, 30 ... ... ... ... толды" деген арнаулы мақала жазып, онда былай дейді: "А.Байтұрсынұлы ... кісі ... ... ... ... арасынан шыққан өз заманында патша арам қулықты ... ... ... ... ... ... жыртып, дауысын шығарған кісі. Өзге оқыған мырзалар шен ... ... ... шыдап, құлдыққа көніп, ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт намысын ... ... арын ... ... ... ... ... еді. Қазақтың ол уақыттағы кейбір оқығандары уез, губернатор, соттарға күшін сатып, тілмаш болып, кейбір оқығандары ... ... ... ... ... ... қазақ ұлтына жанын аямай қызметтерін қылды". "Қырық мысал", "Маса" кітаптарын, "Қазақ" газетіне редакторлық еткен еңбектерін, Алаш кезеңін, ... ... ... ... ... айта келіп, мынандай түйін түйеді: "Қалай болса да жазушы аз ғана, әдебиеті нашар қазақ жырларына оқу һәм тіл құралдарымен қылған ... ... ... ... ... шын ... ... өмірінің ұзақ болуын тілеймін".Түркістан республикасы Орталық атқару комитеті мен Түркістан Орталық партия комитетінің ... ... 1923 ... 4 ... шыққан 270-санында: "Қазақтың дыбысына, сөзіне арнап әліппе мен әріп, тіл һәм оқу ... ... ... ... ... ... ... Ақаң еді. Ұлт қамы дегенді көксеген адам болмай, қазақ құлшылыққа кез ... ... жол ... Ақаң еді", -- деп ... ... ... әділет принциптері бұзылып, адамшылықты таптаған зұлмат жылдар, нәубет, селебе, қан қырғын - ... ... ... көп ... мүлде бұрмаланды, "байтал түгіл бас қайғы" дейтін күндер ... Ол ... ... ... ... талдап, тарихтағы орнын көрсетпек түгіл, атын атаудың өзі - ... ... ... ... ... ... жолға айналды. Бірақ сонда да ескі газет-журналдарды, архивтерді ақтарған, көне кітаптарды оқыған сұңғыла жандар алдынан ... тау ... ... ... Байтұрсынов мұрасы шығар еді; көзі - қарақты, қайрат-жігерінен, азаматтығынан ... аға ... ... есті ... кейде оңашада, алды-артына бір қарап қойып: "Ақаң былай деген ғой" деп суырыла ... еді. ... ... ... сынды жуас, момын көрінгенмен, іштей берік, қазақ әдебиеттану ғылымында тарихи мектепті негіздеген батыр ойлы ғалым өз ... ... ... Ақаң ... ... танытқыш", әдебиет теориясы. Мен 40 жыл сақтадым. ... ... - ... ... ... Қалған уақытта сен сақта. Бірақ байқа. Уақыты жетпей айқайласаң, таяқ жейсің. Аруақтың киесі ұрып, кесапаты тиюі мүмкін. Шарапаты тиетін уақыт ... Ол ... мен ... ... ... ... ... тығып қой" деген екен. Жас, өр кеуде, тұяғына тас тимеген шәкірт өмірде талай теперіш көріп, таяқ жеген, дана ұстаз тілін алды ... бе. Ақаң ... ... ... ... ... - табыс туралы айтып та, жазып та ... Жұрт ... ме, ... ме, көрсетпей ме, білген, көрген, көрсеткен. Сонда тұмсығы тасқа тиген шәкіртіне ұстазы айтқан сөз: ... ғой, - ... Енді ... жоқ. ... ... ... ... ғана еңсең көтеріледі". Қазақстанда Байтұрсынов есімін ауызға алуға да, жазуға да ... ... ... ... ... оқта-текте ол туралы бірен-саран пікірлер айтылып қалып жүрді. Әсіресе академик А.Кононов еңбегі қалың ... елең ... Аты ... мәлім, беделді тілші ғалымның редакциясымен және алғысөзімен Мәскеуден 1974 жылы шыққан "Отандық түркологтардың библиографиялық сөздігі" кітабында Ахмет ... ... ... ... ортасы, ата-бабасы, білім алған мектептері, қызмет еткен орындары, әлеуметтік-қоғамдық қызметі, басты еңбектері нақты айтылып, ол "араб алфавиті негізінде ... ... ... авторы, қазақ тілінің фонетикасы, синтаксисі, этимологиясы, сол сияқты әдебиет теориясы мен мәдениет тарихы оқулықтарын жазды" деп тарихи тұрғыдан әділ көрсетілді. ... ... ... ... бұл пікірлермен келіспей өз ұлтшылымызды өзіміз әшкерелейміз" деген пікір айтты. Қазақстан азаттық алғанға дейінгі Ахмет Байтұрсынов туралы жазылған пікірлердің ... ... ... тұлғаның өмірі, ғылыми, әдеби мұрасы жайлы тілшілер -- ... ... - ... Р.Сыздықова, С.Кеңесбаев, әдебиетшілер - Қ.Мұқамедқанов, ... ... - ... ... ... жас ... - ... Ғ.Әнесов, Б.Байғалиев т.б. еңбектері шыға бастады. Бір ... ... ... ... "Ақ жол" ... ... "Тіл ... (құрастырған Р.Сыздықова) кітаптары басылды.
2.Ахмет Байтұрсыновтың шығармалары
Қалайда халықты ояту, оның санасына, жүрегіне, сезіміне әсер ету ... ... ақын ... ... ұлы Абай ... соқпақ, орыс әдебиеті үлгілерін пайдалану, аударма жасау ... ... ... ... химия үлгілері емес, енді жаңа өлеңдік форма мысал арқылы, көшпелі елдің жақсы білетін стихиясы - жан-жануар ... ... ... арқылы әлеуметтік ойға ықпал ету мақсатымен Иван Андреевич Крылов туындыларын аударып, "Қырық мысал" деген атпен 1909 жылы Петербургтен ... ... ... ... ... ... ... ұғымды идея, үшінші жағынан, қазақ тұрмысына ет-жақын суреттер ұласа келіп, бұл өлеңдерді халықтың төл дүниесіндей етіп жіберді.
Алуан-алуан ойға жетелейтін ... ... "Ала ... ... ... ... ... бен бақа", "Қайыршы мен қыдыр", "Ат пен есек" мысалдарында әлеуметтік-қоғамдық ... ... ... ... ... ... әуездер, тағылымды, ғибратты тұжырымдар мол орын алған. Аудармашы негізгі түпнұсқа тексіне орайластырып, көркем ойға ой, ... ... ... ... ұштап, жаңа сарын - әуез қосып отырады. Мысал жанрының қазақ әдебиетіне бойлап ену құбылысы ... ... ... ... ұқсастығын көрсетеді. "Дала уалаяты" газетінде 1894 жылы 14 тамызда И.Крыловтың "Инелік пен құмырсқа" (аударған А.Құрманбаев) ... ... - ... әдебиеті үшін жаңа бір арнаның басы еді. Крыловтан Абай - 14, ... ... - 37, ... ... - 12 мысал аударған. Бір мысалдың бірнеше рет аударылғаны да бар. Мәселен: "Аққу, шортан һәм шаян", "Ат пен ... ... мен ... "Шал мен ажал (өлім)", "Айна мен маймыл", "Маймыл мен ... ... ... Байтұрсынов та, Спандияр Көбеев те аударған. "Ала қойлар", "Есек пен қамыс (шілік)", "Бақа мен өгіз" мысалдарының Абай ... да, ... ... да бар. Абай ... ... түпнұсқасымен көбіне-көп дәлме-дәл келеді, Спандияр Көбеев 8 мысалды ... ... Ал ... Байтұрсынов аудармаларында сюжет сақталғанмен, еркіндік басым, қазақ тұрмысына жаңа идеялар, заман тынысын танытатын жаңа ойлар айтылады. Түп ... ... ... ... он ... "Шымшық пен көгершін" мысалы Ахмет Байтұрсынов аудармасында отыз екі ... ... жаңа ... "Өгіз бен бақа" орысшада - 17, қазақшада - 36 жол, "Қасқыр мен тырна" орысшада - 19, ... - 76 жол, ... киік һәм ... ... - 35, қазақшада - 56 жол, "Қасқыр мен қозы" орысшада - 37, ... - 68 жол, ... ... - 31, ... - 56 жол. Бұл фактілер қазақ ақыны дәстүрлі оқиға, қалыпты бейнелерді ала отырып, ойға ой, суретке сурет ... ... ... төл ... жасағанын көрсетеді. Бұрын емеурін, ишара, мегзеу, астар, мысалмен берілген ойлар "Маса" кітабында ашық, анық, дәлді, нақты айтылады. ... ... өз ... ... ... күндер, ауыр жолдар, қуғын-сүргін, жетімдік-жоқтық, бірталай өлеңдерге арқау болады; ел ... ... ... ... ... - ... ... "Маса" кітабына енген өлеңдерде жеке бастың мұң-шері, тұрмыс-салт суреті емес, негізінен әлеуметтік, қоғамдық ойлар, азаматтық идеялар айтылады. ... ... ... ... ... үшін ар- ... ... "жақсылығы өз басынан артылмаған", "бос белбеу, босаң туған бозбала", "бір тойғанын ар қылмаған шалдар", "қайырсыз кеще сараң ... "мәз ... құр ... ... ... ... ... "Досыма хат", "Қазақ қалпы", "Қазақ салты", "Көк есектерге", "Жұртыма", "Қарқаралы қаласына" өлеңдерінде ұлы Абай сатирасын еске ... ... ... ... бар. "Анама хат", "Жауға түскен жан сөзі" - қорлық-зорлыққа мойымаған, бостандық, еркіндік жолында бәріне көнген қайратты ерлер тұлғасын ... ... ... Пушкиннен аударылған "Қыздыр дейсің мәжілісті, жан дейсің", "Ат", "Данышпан Аликтің ажалы", "Балықшы мен ... ... ... ... ... ... болған мұжық", "Қаздар" шығармалары да берілген. Әр түрлі оқиғаларға, халықаралық жағдайға, заң, құқықтану, жер мәселесіне, отарлауға, ... ... ... ... да народный сот хақында" (1911), "Қазақ һәм ІҮ Дума" (1912), "Земство" (1913), "Жер жалдау жайынан" (1913), ... һәм ... ... (1913), "Уақ ... (1913), "Бұ ... ... (1914), ... комитеті" (1915), "Закон жобасының баяндамасы" (1914) (осы мақала үшін Ахмет Байтұрсынов штраф-айып ... ... ... ... ... 1868 жылы шыққан уақытша положение" (1914), "Губернатор өзгертілуі" (1914), "Соғысушы патшалар" (1914), "Қазақ жерін алу турасындағы ... (1913), ... ашық хат" (1916), ... ... (1914), ... ... оқу жұмыстарын қалай жүргізу керек" (1923), "Партия һәм кеңес құрылысындағы рушылдық әсері" (1926) сияқты көптеген мақалалар публицист Ахмет Байтұрсыновтың ... ... ... білігін, ойшылдық деңгейін, журналистік қарымын көрсетіп, рухани даму кезеңдерімізден мол хабар береді. Ал ... ... ... ... ... ... бірнеше том боларлық мол дүние, бұлардың ішінде 1913 жылы жазылған "Қазақтың бас ақыны" ... - ... дара тұр. ... ... ... ... болмысымыздағы орны, көркемдік-эстетикалық сипаттар дұрыс көрсетіліп, терең талданып, алғаш рет қазақ оқырманының алдына ... ... сан ... ... ... ... етіп ... Ахмет Байтұрсынов мақалалары алдымен "Айқап" журналында, 1913-1918 жылдар арасында өзі редакторлық еткен "Қазақ" газетінде, ... ... ... ... ... саны көп, олар ... басылым бетінде шашылып жатыр, бұларды жинап, сұрыптап, ой елегінен өткізіп, жүйелеп бастырып шығару арқылы қоғамдық-саяси, әлеуметтік-тарихи зердеміздің қазір ойсырап, үңірейіп ... ... ... ... ... ... бар ... негізіне сүйенгенде қаламгер - оқу-ағарту, оқулықтар жасау, ... ... ... жер иегері, кәсіп істеу, халықаралық қатынастар, тарих, құқықтану, заң, ... ... ... ... ... ... ... тереңнен қозғап, өз кезіндегі қоғамдық-әлеуметтік ойға мұрындық, ұйытқы болған пікірлер айтып, тұжырымдар жасаған. 1917-19 жылдар арасында әр қиянды ... ... ... өзі де ... Автордың "Қазақ өкпесі" мақаласында ("Айқап", 1911, № 2) тарихи мәселелерге объективті, ғылыми ... ... ... ... хандығы неліктен құлады, өз алдына дербес мемлекет болып тұра алмаудың себебі, Ресейге қосылудың негізгі жағдайлары деген проблемалардың жауабы ... ... ... ... қағылғанымыз, ордалы жерде орыннан қағылғанымыз, жоралы жерде жолдан қағылғанымыз - бәрі надандық кесапаты", дей келіп, ел мен елді, ұлт пен ... ... ... өнер ... айтып, оқуға, ағартушылыққа ден қояды. Бұл бағытта жазылған, бірі-бірімен сабақтас мақалалар өте көп. "Оқу жайы" ("Қазақ", 1913, № 11) ... өз ... ... ісін ... ... сол ... Қостанай уезіндегі сауаттылық мәселелерін қозғайды, әрбір жүз кісіден 6 еркек қазақша, әрбір мың кісіден 6 ... ... әл ... үш жүз ... 1 әйел қазақша, төрт мың кісіден 1 әйел орысша хат таныды деген ... ... ... оқу әлі бір ... тәртіпке келіп жеткен жоқ, кемшілігі есепсіз көп. Қазақша оқу кітаптары жаңа ғана көрініп ... ... ... ... аз, оқу ... жоқ, ... оқу жолы жоқ, ... мектептер жоқ, мұғалімдерге арналған айлық жоқ, оқытудың қазақша оқуды аймаққа бірдей жеткілікті ететін жасалған өрнек жоқ, ... ... ... ... ... жоқ" деп ... Мұның үстіне автор қазақша, орысша, екі тілде білім алу жүйесін ерекше ... ... ... қолы ... ... түгел жетсін, оқымаған жан қалмасын" деп дәл қазіргі күндегі тәуелсіздік шарттары алға міндет етіп қойып отырған терең білім беру принциптерімен ... ... ... Ал, ... ... ... еңбектердің басым көпшілігінің негізгі идеясы ағартушылық, демократтық, прогрестік биік нысана, олар біздің азаматтық, рухани ... ... ... ... шындығын ашады, бірқыдыру ойлар, пікірлер дәл қазіргі уақытқа қызмет ететінін көруге болады.
3. Ахмет Байтұрсыновтың ... және ... ... ... 24 ... Халық Комиссарлар Кеңесінің төрағасы В.И. Ленин Қырғыз (қазақ) өлкесін басқару жөніндегі әскери төңкерістік комитетінің бірінші жауапты ... және ішкі ... ... ... етіп А. ... ... Осы ... бастап А. ... ... ... ... қызметі басталады. Торғай облыстық Кеңесінің ұйғаруымен 1919 жылдың мамыр айында А. ... Ә. ... ... большевиктермен қоса өтетін келіссөзге қатысу үшін Мәскеуге аттанған. Мәжіліске қатысушылар Қырғыз (қазақ) өлкесін басқару жөніндегі төңкерістік комитетін құру ... ... ... ... ... ... ... Құжатқа В.И. Ленин 1919 жылдың 10 шілдесінде қол қойып, оны ... ... ... ... ... Аталған мәліметтер жайында Қырғыз (қазақ) әскери төңкерістік комитетінің хаттамалары ... 1919 ... 24 ... А. ... В.И. ... ... ... Қырғыз (қазақ) әскери төңкерістік комитетінің мүшелігіне қабылданғандығы туралы мандатын ... ... ... ... адал қызмет етуге уәде берген . Кеңес үкіметі басшысы алдында А. Байтұрсынов өзінің көзқарастарын еркін жеткізіп ... ... В.И. ... ... ... ... қаулыны мына бір дерек айғақтайды: [18] деген. А. Байтұрсынов ... ... В.И. ... алдында 1919 жылдың 9 желтоқсанында екінші рет қабылдауында болып, Қазақ өлкесінің саяси-экономикалық жағдайын баяндаған.
А. Байтұрсынов өзіне берілген құқықтарды пайдалана отырып, ... ... ... ... ... ... ... үшін біраз әрекеттер жасаған. Соған байланысты, ол өлкедегі барлық ұйымдастыру мәселелерін қазақтың оқыған ... ... ... ... ... ... ... 1919 жылы 12 қыркүйекте Орталық Кеңес үкіметі Қырғыз (қазақ) төңкерістік комитетінің құрамында жеті ... ... деп ... Құрамға енген азаматтардың ішінен комитеттің бірінші жауапты орынбасары және ішкі істер бөлімінің меңгерушісі етіп ... ... ... ... ... төңкерістік комитетінің 1919 жылы 41, ал 1920 жылы 50 мәжіліс отырысы өтіпті. Бұл ... ... ... ... ... Бүгінгі күні осы екі жылда өткен мәжіліс отырысының 91 хаттамасынан бізге жеткені 89-ы ғана. Аса құнды деген екі хаттама осы ... ... ... ... ... ... деректеріне жүгінер болсақ, онда А. Байтұрсыновтың сол мәжілістердің басым көпшілігінде баяндамалар жасағаны, жарыссөздерге қатысқаны, ұсыныстар енгізгені, қабылданған қаулылар мен ... ... ... сондай-ақ жекелеген мәжіліс отырыстарында төрағалық жасағаны анықталды. Бұл жайында ... ... ... төңкерістік комитеті отырыстарында толтырылған хаттамалар тізбегінен мәлім болды. А. Байтұрсыновтың ... ... ... ең маңыздыларының бірі болып Қырғыз (қазақ) әскери төңкерістік комитетінің мәжілістерінің көбінде Ресей құрамында құрылуға тиісті ... ... ... ... ... шекараларын анықтауға, оның әкімшілік аймақтық құрылымын қалыптастыруға, оқу-ағарту, мерзімді баспасөз жүйесін қалыпқа келтіруге, ... ... ... тағдырын шешуге арналған мәселелерді талқылау ісінде табандылық көрсеткені белгілі болды. Соларға байланысты ұлттық мақсат мүдделерге сай келетін қаулы-қарарлар мен ... мәні бар ... ... ... ... ... Байтұрсынов 1920 жылдың сәуірінде сол кездегі Кеңес үкіметінің әскери және саяси қызметкері М. ... ... ... ... ... ... Бұл ... А. Байтұрсынов 1929 жылы 2 маусымда Біріккен саяси Бас басқарманың тергеушісіне берген жауабында: ... 1920 ... 16 ... деп Т. Рысқұлов, Ф. Ходжаев; Башқұртстаннан З. ... ... А. ... қол ... 1919 жылы 20 ... В.И. Ленинге хат жазған.
А. Байтұрсынов Қырғыз (қазақ) әскери төңкерістік комитеті арқылы қазақ ... ... ... ... қол ... үшін, қазақ жерлерінің бір тұтастығы үшін күресіп, оны ... ... ... ... ... ... төңкерістік комитеті құрамының әркелкілігіне қарамастан, зор ыждағаттылықпен, терең білімділігімен, өмірден алған мол тәжрибесінің арқасында комитет жұмысын қалыпты бір ... ... ... ... 1920 жылы ... оған ұлт ... белсенді тобы тартылғандығы туралы мұрағат құжаттары мәлімдейді. Қазақ АКСР Халық Ағарту Комиссариаты 1920 жылдың қазан айында Қазақ әскери-төңкерістік ... ... ... ... ... ... оның тұңғыш комиссары етіп А. Байтұрсыновты тағайындаған . А. ... ... ... ... төрағасы болып, оған өзі тікелей басшылық етті. Комиссариаттың ... ... ... мен ... ... сауатсыздықпен күресіп, оны жою болғандықтан комиссариат қызметін бөлімдерге бөліп, бір жүйелі қалыпқа түсірді. А. Байтұрсынов ... ... ... ... ... ... Ағарту Комиссариатымен тығыз байланыста болып, бағыт-бағдар мен көмек алып тұрған. ... ... және ... ... ... кезде жоқтығына байланысты А. Байтұрсынов комиссариат қызметкерлерінің алғашқы легін Мәскеуге оқуға ... ... ... ... ... ... 10 адамды педагогтік курсқа жіберіп, оларға комиссариат жанынан 480 сом ақшалай стипендия төлеген .
А. ... ... ... әр ... ... мен оқушылар санының өсуіне зор жағдай жасап, оны өзінің қатаң бақылауында ұстаған. Қазақ мұғалімдерінің қатарын толықтыру үшін жаңа мұғалімдерді ... мен ... ... ... ... ... дайындықтан өткізіп, білімдерін жетілдірген. Осы мақсатта уездер мен губерниялардың бәрінде қысқа мерзімді және екі ... ... ... ... ... Бұл курстарға қазақ жастарын көптеп тартып, оларға стипендия ... Ауыл ... ... ... ... А. ... ... нұсқаушыларын шалғай ауылдарға іс сапармен мектептер, сауат ашатын орындар мен қызыл отауларды ашуға жіберген. А. Байтұрсыновтың басшылығымен ... ... ... мен ... ... үшін ... парақшаларын жіберіп, бірінші басқыш мектептерінің мұғалімдерін дайындау үшін ... ... ... 4 ... педкурстар мен мектеп нұсқаушыларының 2 айлық курстарының бағдарламалары мен есеп ... ... ... ... байланысты А. Байтұрсынов Халық Ағарту Институттары мен ... ... ... орта оқу ... ашқан. 1921 жылдың бірінші шілдесіне қарай республикада төрт Халық Ағарту институтын іске ...
А. ... 1920 жылы ... ... ... ... ... интернат ашқан. Алғашқы жылдары бұл бастауыш мектеп болды, кейін оны жеті жылдық үлгі-тәрбие мектебі етіп ... ... Оны ауыл ... ... үлгі-тәрбие мектебіне айналдырған. Мектепті Академиялық Орталықтың тәжірибелік жұмыс орталығына айналдырады. Мектеп-коммунасында қазақ кедейлерінің, Қызыл Әскердің, ... ... ... 10 ... ... ... Ал жетім балалар мектептің интернатында ешбір ақысыз оқып, үкімет қамқорлығында болды. 1920 ... 10 ... ... ... ... Комитеті Президиумының мәжілісі А. Байтұрсыновқа жіберген қатынасында РСФСР Халық Ағарту Комиссариаты жанындағы құрамы аз ұлттарды ағарту ... ... ... ... ... мәдени-ағарту қызметі туралы очеркін құрастыруға қатысуын міндеттейді. Бұл тапсырманы орындауда Орталық Атқару Комитеті Комиссариаттардың өкілдерінен тұратын арнайы құрылған комиссияның ... А. ... ... ... ... жауапкершілікті Халық Ағарту Комиссары А.Байтұрсыновқа жүктеген. А. Байтұрсыновтың ыждағатты бақылауының арқасында не бары үш ғана оқулық - әліппе, ... ... ... ... ... ... таралымы 178 мың дана ғана болды. Бұл оқулықтардың бір бөлігі Қазақстанда, бір бөлігі Қазанда ... ... ... таралымы аз болғандықтан, мектептердің болмашы қажеттігін де өтей алмаған. Халық ... ... ... ... ... ... ... тап болғандықтан, комиссариаттың жергілікті орындармен байланысы үзіліп, Өлкедегі ағарту жұмысына басшылық ету күн ... ... ... ... ... пен ... да қажеттіліктердің жетіспеуі өсіп келе жатқан мектеп жүйесінің ... ... ... ... ... жағдайдан шығу үшін А. Байтұрсынов комиссариаттың жергілікті бөлімдеріне арнап қабылдаған қаулысында аштыққа ұшырағандарға көмек көрсетуге шақырған.
Қазақ АКСР Халық Ағарту ... ... ... ғылыми бөлім - Академиялық Орталық болып 1923 жылы ... ... ... мекеменің төрағасы етіп А. Байтұрсыновты бекіткен. Бұл ... ... ... - ... ... ... ... мәселелерін шешумен қатар ғылыми мәселелерге басшылық жасап, олардың жұмысын бір-бірімен байланыстыру ... ... ... . Академиялық Орталық теориялық және бағдарламалық жалпы ... ... ... ... ... ... ... отырысында Өлкені жаппай жайлаған ашаршылықпен күресу үшін ... ... Бұл ... Академиялық Орталық қызметкерлерінің күшімен концерт ұйымдастырып, оқыған лекцияларында аштан аман қалу үшін көктемгі-жаз айларында сүйрік, борық, буылдық, қарға тұяқ ... ... ... тамырларын қорек етуге болатыны айтылған, атты сурет көрмесін ұйымдастырып түскен қаржыны ашыққандар қорына жіберген және ... ... ... ... ... 1000 ... көтерген, бір айда мұражайға орта есеппен 1000 адам келген екен, содан түскен 1000000 сом ... ... ... ... ... ал ... ... бірнеше құнды лекциялар оқып, халық арасында жұқпалы аурулардан сақтану жолдарын үйреткен.
1923 жылы А. ... 50 ... ... ... атап өту ... ... ... Комиссариатының Коллегиясы қаулы қабылдап, оны РКП(б) Қазақ облыстық ... ... ... ... қолдауды сұрайды. Партия комитеті бұл іс-шараға өзінің тікелей қарсылығын ашық көрсетпесе де, ... ... ... ... органдары атынан жеке жауапты етіп С. ... ... ... той ... қаласында өтіп, оған жан-жақтан оқыған зиялы қауым жиналды, яғни қазақ, қырғыз, түрікпен, ... ... ... ... ...
1929 жылы маусым айының аяғында айдаумен А. Байтұрсыновты Алматы қаласының түрмесіне құпия түрде этаппен алып ... В.И. ... өзі қол ... ... ... басқаратын әскери төңкерістік комитеті төрағасының бірінші жауапты орынбасары болғанын және Алаш партиясы мен ... ... ... ... ... ... ... Коллегия ұлт зиялысының кешірім хатын қайта қарап, 1931 жылы 13 қаңтарда бұрын шыққан үкімді бұзып, өзгерткен. деп ... жер ... ... Он ... жер ... А. ... Архангельск қаласындағы концлагерге 1932 жылдың қарашасында келіп түседі. Мұнда келгенде қайраткер көп азапты шегіп, халі өте ... ... ... жылы ... ... ... ... Бас басқарма бастығы И. ... шашы ... оң ... ... ... әрбір саусақтарының басында мойындары қылтиып тұрған бейнеленген сурет-плакаттар А.Байтұрсыновтың тұрған үйдің де қабырғасына ... 1937 жылы 8 ... оны ... тұтқынға алады. А. Байтұрсыновты 1937 жылы 8 қазанда Алматы Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті үйінің астындағы ... ... 7 ... ... бұл жолы деп ... ... ... жуыспайтын айыпты басшылыққа алып 1937 жылдың 25 қарашасында Алматы облыстық ішкі істер халық комиссариаты үкім шығарып ату жазасына кеседі. Үкім 8 ... күні 1937 жылы ... ... ... біраз атылған қазақ ұлтының зиялы ұлдарын Алматы облысы, Іле ... ... ... ... елді мекен жеріне апарып көмген. Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін, ел басымыздың жарлығы бойынша, ұлтымыздың зиялы ... ... ... үлкен ескерткіш қойылды.
4. Ахмет Байтұрсынов қазақ тілтану ғылымының атасыӨнер алды - ... тіл>> деп ... ... қазақ ақындары, жазушылары осы күнге дейін қазақ поэзиясында биік орын ... ... бірі ... ... Өз ... ... ... тұра білген қайраткер. Қазақ халқының рухани көсемі ... ... ... тыныш, көк аспан астында өмір сүруіне өзінің ақылын арқау еткен. Өз достарының алды бола ... ... ... ... ... ... ойын осып ... сөздерімен өлең арқылы ой-сезімін білдірген. Қазақтың қазақ бола ... ... ... да ... ... сөзбен адам өлтіретін Ахмет қазақ елінің келешегін тәуелсіздікке жетелеген халықтың рухани жетекшісі. Халық үшін, халықтың мәдени-әлеуметтік болмысын көтеру үшін қызмет ... ... ... ... ... ... Ең ... қазақ тілінде әліппе кітабын жинақтаған Ахмет еді. Қазақ балалары көзі ашық, сауатты ... ... ... ... ... ... ... әліп-би осы сөздердің бәріне дәлел. Тек қана кітап ... ... ... ... ... ... ... жазушыларының белгілі еңбектерін ана тілімізге аударып, өзінің халыққа, шамшырақ екенін дәлелдеп өткен. Халықтың білімді болуына, сауатын ... көп ... ... ... ... қара ... жаңғыртып, халық санасына қалыптастыру басты мақсаттарының бірі. Көкейіндегі түйілген ойды ана тіліндегі асыл, ұтқыр ... ... ... ... сөздердің өзі адам көңіліне талпыныс, алға қарай жол бастап, көш артында қалып қоймауға себепші ... ... ... ... ... ... түскен қалпында, басқа тілдерден биігірек ұстап, тазалығын сақтауға демеу болды. Қазақ тілінің табиғатын, құрылымын танудағы қызметі қазіргі мектептерде ... ... пән ... ... ... ... ... Ахмет қалыптастырған әдеби-теориялық терминдер осы күнге дейін өмірін жалғастыруда. Бұның бәрін әдебиетші Ахметтің қымбат, алтын, гауһардай асыл сөздері мен ... ... ... ... ... ... ... өлеңдері бәрі- бәрі болашақ ұрпаққа келешегіне керек, нұсқау болатын түзу жол емес пе?! ... ... - ... ... ... қызметінің арқауы, азаматтық борышының негізі, идеологиялық платформасының тіреуі. Бұл плдтформаны мықтап ұстауға итермелеген- оның туған ... ... ... қам- қарекеті.ХХ ғасырдың басындағы қазақ қоғамы жатқан отар ел болатын.Халқы үшін сол кезде бебеу ... ... ... ... сөзімен айтқанда, бұл тұстағы қазақ халқы болған еді. ... ... ... ... азаматтық мәдениетке жеткізетін, амал- әрекеттің бастысы сауатты етіп, көзін ашу, . Халықты ағарту ... ... ... ... ... ... ... әйтеуір көзі ашылып, сауатты болуын, ғана емес, тек ана тілінде сауаттануын, содан соң ... өзге ұлт ... ... қол ... ... ... ... 1913 жылдың өзінде ол газеті мінбесін пайдаланып, қазақ қоғамына оқу- білімнің қажеттігін халықтың экономикалық тұрмыс жағдайымен байланыстырып ... ... ... 80 ... бұрын байқап- түйгендері, айтқан пікірлері дәл бүгінгі күні айтылып жатқан мәселелерімізбен үндес келеді. деп жазды газетінде. ... деп ... - ... ... ғылымнан қалыс келе жатқандығы. ... ... ... себеп - қазақ жерінде мектептер аз, сол аз мектептердің өзінде мұғалімдер жетіспейді, ұлт кадрларын даярлайтын орындар жоқ ... ... ... ... әліппесі мен қазақ тілі оқулықтарын жазуды 1910 жылдардан бастап қолға алады. Онымен қоса ... ... ... ... ... ... негізіне қазақтың мәдени дүниесінде көп ғасырлық дәстүрі бар, өзге түркі халықтарды да пайдаланып отырғандықтан, туыстық, жақындық сипаты бар араб таңбаларын ... Оны ... ... икемдейді, ол үшін қазақ дыбыстары жоқ таңбаларды ... ... ... ... жоқ ... ... қосады, қазақ тілінің жуанды- жіңішкелі үндестік зааңына сай жазуға ыңғайлы дәйекші белгі жасайды. Сөйтіп, 24 таңбадан тұратын өзі деп, ... деп ... ... ... графикасын түзеді. Одан осы жазуды үйрететін әліппе жазады. Сөйтіп, оқу- ... ... сол ... ... ... ... ... Әрбір зиялы азамат халқына қара танытып, сауатын ашуды, ол әрекетті құралдарын ... ... ... ... Сол 1911-1912 жылдары жасалып, Уфа, Орынбор қалаларының баспаха- наларында жарық көрген. Ахмет Байтұрсынұлының әліппесі ... ... ... ... ... 7 рет ... ... оқыту ісінде ұзақ әрі кең пайдаланылды. 1926 жылы ... жаңа ... ... ... ... қазақ тілінің табиғатын, құрылымын танып-танытудағы қызметі енді мектепте қазақ тілін пән ретінде үйрететін оқулықтар жазумен ұласады. Осы тұста оның атақты атты үш ... ... үш ... ... ... ... оқулықтар жазылды. тек мектеп оқулықтарының басы емес, қазақ тілін ана ... ... басы ... ... ... тілі атты ... ... іргетасы болып қаланды. Жалпы қазақ тіл білімін қалыптастырып, зерттеп, танып-білу тарихымызда Ахмет Байтұрсынұлының мен орны ... тіл ... ана ... ... ... ... тағы бір зор ... - ғылымының осы саласының терминдерін жасауы. Ғалым қазақ тілі грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына қазақша атау ұсынды. Осы күні қолданылып ... зат ... сын ... ... ... одағай, үстеу, шылау, бастауыш, баяндауыш, жай сөйлем, құрмалас сөйлем, қаратпа сөз ... ... сан ... лингвистикалық атаулардың ... ... ... ... Байтұрсынұлының 1928 жылы Қызылордада жарық көрген екі ... ... екі ... ... еңбегі белгілі. Ол методика саласында 1910 жылдардан бастап 1927-1928 жылдарға дейін бірнеше материалдар ... Жазу ... ... ... ... атты ... 1912 жылы жарық көрген. Жалпы сауат аштыру әдістерінің ... атты ... ... тағы көрсетеді. 1927-1928 жылдары журналында қазақ тілі методикасына ... ... ... жариялайды. Қазақ тілін ана тілімізде тұңғыш зерттеуші Ахмет Байтұрсынұлы өзінің алдына ... ... ... ... әуелі қазақтың ұлттық жазуын (графикасын) жасауды мақсат еткен, бұл үшін араб алфавиті негізіндегі ... ... ... жазумен сауат аштыруды ойлаған, бұл үшін атты әліппе ... ... одан соң ... ... ... ... ана ... талдап беру мақсатын қойған, бұл үшін жазған. ... ... ... ... араб ... ... ... қазақ тіл білімінің негізгі терминдерін жұртымыздың образды ойлау ... ... өз ... ... ... тұңғыш анықтама бергені, дыбыс жүйесін (фонетика), сөз жүйесін (морфология), сөйлем жүйесін (синтаксис) ... ... ұлы ... өз кезінде де айтылған болатын. -, деп жазды Сәбит Мұқанов, 1929 жылы 5 ... ... ... өз ... ... ... ... және журналдарда жарияланғаннан басқа ғылыми, ғылыми-методикалық, еңбектердің тізімі>> деген құжат ҚазПУ архивінде сақталған. Ғалым бұрын айтқан пікірін тағы келтіріп, үдетіп беру ... ... ... ... ... қайраткер ретінде қалыптасуына зор ықпал еткен ХХ ғасырдың о жақ, бұ жағындағы қоғам дамуы мен оның қайшылықтары, ұлт ... ... ... сол ... ... халқының тағдыры жөнінде ой қорытудан бастады. Байтұрсынұлы қазақ балаларын ел қатарына қосылып, білім алуына 1896 ... ... бөле ... 1905 ... ... ... ... редакторы болып газетін шығарып, оның бетінде мәселелер көтеруінен, қазақ балаларын ана ... ... әрі ана ... оқыту үшін жүргізген күресінен, ең соңғысы сол ана тілінде ... ... ... ... ... кадрларын дайындап, жас қазақ интелегенциясы өкілдерін баулуынан танылады. Ахмет Байтұрсыновтың қазақша әліппе жасауы, араб жазуына кіргізген реформасы, қазақ тіл ... ... ... жұртымыздың образды ойлау мүмкіндігімен сабақтастырып өз топырағымыздан тауып, ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырып шығарған ұлы еңбегі өз кезінде де айтылған болатын. "Ахметтің октябрь төңкерісіне ... ... ... ояту ретінде көп еңбегі сіңді. Қазақ мектебі, қазақ тілі сықылды ... оның ... ... Әр ... ... ... қазақ балаларына қазақ тілімен кітап жазған, қазақ тілінің негізін жасап, қазақ мектебінің іргесін қалаған алғашқы адам - ... ... бұл ... ... ... қалмақ емес. Бұны пролетариат та бағалайды", -- деп жазды Сәбит Мұқанов. Ғаббас Тоқжанов пікірі де ... ... "Бір ... сары маса боп ызыңдап оятқан Ахметті қазақ еңбекшілері де ... ... ... оқып ... ... ... ... (1929, 8 наурыз) Ахмет Байтұрсынов былай дейді: "Орынборға келгеннен кейін, біріншіден, қазақ тілін фонетикалық, морфологиялық және ... ... ... ... ... ... ... емес), орфографиясын жеңілдету және реттеу үшін реформа жасаумен; үшіншіден, қазақ ... ... ... ... ... ... синтаксистік ықпалынан тазартумен; ақыры, ең соңында, төртіншіден, проза (іс-қағаз, публицистика, ғылыми жазба тіл) ... ... тіл ... ... ... ... ... термин жасау арқылы халықтың жады тілінің арнасына көшіру істерімен айналыса бастадым. ... ... ... ... мен қазақ тілі оқулықтарын жазуды 1910 жылдардан бастап қолға алады. Онымен қоса қазақ графикасын жасауға кіріседі. Қазақ ... ... ... ... ... көп ... ... бар, өзге түркі халықтарды да пайдаланып отырғандықтан, туыстық, жақындық сипаты бар араб таңбаларын алады. Оны қазақ фонетикасына ... ол үшін ... ... жоқ ... ... шығарады, арабша таңбасы жоқ дыбыстарына таңба қосады, қазақ ... ... ... ... сай жазуға ыңғайлы дәйекші белгі жасайды. Сөйтіп, 24 ... ... өзі деп, ... деп ... ... ұлттық графикасын түзеді. тек ... ... басы ... ... тілін ана тілімізде танудың басы болды, қазіргі қазақ тілі атты ғылым саласының іргетасы болып қаланды. Жалпы ... тіл ... ... ... ... ... ... Байтұрсынұлының мен орны айрықша. Кезінде қазақ ... ... ... Байтұрсынұлын , десе, Ахметті қазір - Ахаң деп танитын болды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жеке ... ... ... мен тарихи үрдістерінде ерекше орын алатыны анық. Әрбір дәуірдің мәні мен ерекшелігі жеке тұлғалар арқылы анықталады. Отандық ... ... орны бар ... мемлекет қайраткерлерінің бірі - ХХ ғасыр басындағы А. Байтұрсыновтың өз халқын ... ... ... ... және ... жолына салу үшін жүргізген жанпида күресі келер ұрпақты патриоттық тәрбие беруде үлгі болмақ. ... ... ... ... ... мол ... азаматтықтың биік үлгісі ретінде қазақ елінің тарихын қайта ... ... ... ұлы ... ... ... мүдірместен демократиялық дәстүрлерге берік бүгінгі қазақ, Қазақстан Республикасы зиялылары қайталайтындығына біздің ешбір күмәніміз жоқ.
А. ... ... ... ... алғашқы қадамын ауыл мектептерінде мұғалім болудан бастады, олай дейтініміз, қараңғы халықтың сауатын ашып, білім беру арқылы бодандықтың бұғауынан ... ... ... білді. Сол үшін ерінбей еңбек етіп, қазақ балалары үшін ... ... ... төл ... ... ...
Оның қатысуымен құрастырылған саяси бостандықпен теңдікке жету және ұлттық езгіге қарсы тұруды жариялаған қазақ халқының ... ... ... ... табылады. Алаш көсемінің патша үкіметінің саясатына қарсы алғашқы ашық қарсылығы ... ... жылы ... ... оған өзі ... ... қазақ баспасөзінің негізін қалады. Газетке көптеген қазақ зиялы азаматтарын тартып, қазақ халқын отардан құтқару майданына қосты. ... ... ... қозғалыс тұсында А. Байтұрсынов халықтың тағдырын ойлап қырғын мен қатерден сақтап қалу мақсатында берген ақыл-кеңестері мен ... зор ... оның ... ... қана қоймай, саяси пісіп-жетіліп, үлкен күрес жолына ... ... ... танытты.
А. Байтұрсынов партиясы мен үкіметін ұйымдастырып құруда және оның шешімдерін ... ... ... ... ... алды болды. партиясының кемеңгері болып, өзінің білімділігімен ерекшеленді. Азамат соғысының аласапыранында әскери-соғыс істеріне қатысты белсенді ақыл-кеңес беріп, соғыс зардабынан ... ... ... ... пен ауруға ұшыраған қазақ халқына азық-түлік пен медицина көмегін ұйымдастырды. Азамат соғысынан туған ашаршылық пен түрлі жұқпалы аурудан, ... ... ... үшін ... ауа ... қазақтардың әлеуметтік жағдайын білу үшін Құлжаға сапар шегіп, онда ашыққан қазақтарға жәрдем ұйымдастырып, олардың елге ... ... ... тигізген.
Қазақ халқын қандай үкімет басқарғанына қарамастан, оның ұлтжанды қайраткер екенін Кеңес үкіметі тұсындағы жанқияр қызметтері дәлелдейді. ХХ ғасырдың 20-30 ... ... ... ... ... ... ету оңайға түспегені баршаға мәлім. А. Байтұрсынов сол ... ... ... ... ... партия қатарына өтті, Қырғыз (қазақ) әскери төңкерістік комитетінің бірінші жауапты орынбасары және аталмыш ... ішкі ... ... ... Осы ... ... қазақ республикасының құрылуы мен қазақтың байырғы жерлерін қазақтың өз аймағында ... қалу үшін В.И. ... хат ... ... ... ... аттанып үкімет орындарының мінбелерінде қызу талқылап, өз ұсынысын қабылдатқан.
Ол Халық Ағарту Комиссары қызметінің тұсында қазақ ... ... ... ... ... ... Ағарту саласының мамандарын дайындау үшін арнаулы курстар, ... ... мен ... ... ... мен ... ... жағдайларына көп көңіл бөліп, оларды киім-кешек пен отын сумен, паек карточкасымен қамтамасыз етіп отырды. Жетім балар үшін ... үйі мен ... ... ашып, олардың әлеуметтік жағдайларын барынша жақсартты. Қиын-қыстау кезеңіне қарамастан ғылымның дамуына ... ... ... ... ... ... ... өркендеп дамуына жағдай жасап, оған өзі тікелей бағыт беріп отырды. Бұл саладағы қайраткердің қызметін ерлікке бағаласақ артық болмас еді. Оған бір ғана ... ... ... ... ... ... ... өтіп кеткен қазақ жерлерін қайтаруы, білім мен ғылымның дамуына жол салуын ешнәрсемен теңестіруге болмайды. Әлеуметтік жағдайдың әбден жіңішкеріп, ... ... ... ... ... зор ... ... қарамастан Кеңес үкіметі А. Байтұрсыновқа алакөздік танытып, қуғын-сүргінге ұшыратты.
Осы ... ... ... ... анық ... А. ... ... зерттелгеннен гөрі әлі де болса зерттелмеген мұраның көптігі. Бұл әсіресе ... ... ... А. ... тіл, ... ... жан-жақты саралауға құлшына кіріскен әдебиетшілер мен тілшілердің тарихшылардан көш ... ... ... ... тұр. ... ... болашақта мақсатты түрде түпсіз қазына іспетті А. Байтұрсыновтың күрделі ... мен ... ... ... ... зерттей түсуі қажет. Осы мақсатта мынадай ұсыныстарды енгіземіз:
* Ахмет Байтұрсыновтың рухани мұрасын зерттеу және ... ... ... ... Алаш ардақтысы туралы тарихи деректер жинағын шығарған жөн;
* Ұлт зиялысының өмірі мен ... ... ... ... ... Абай ... ... ұлттық педагогикалық университет жанынан ашылған А. Байтұрсынов ғылыми орталығының жұмысын халықаралық деңгейге жеткізіп, Алаш ардагерлерінің ... ... ... ... А. Байтұрсыновтың ғылыми, рухани мұрасын зерделеп, жоғары және орта мектептің оқу үрдісіне енгізуді қолға алып, ... ... ... ... ... ол ... ... біліп, қастерлейтін болады;
* Алаш ардақтысының туған күнін халықаралық ауқымда атап өтілетін айтулы ... оны ... ... ... ретінде атауды қолға алу абзал;
* Педагогикалық колледж, ... мен ... А. ... ... стипендия тағайындау қажет;
* мемлекеттік бағдарламасының аясында А. ... ... ... ... ... ... толықтырып барлық еңбектерін ретінде жариялау бүгінгі елімізді, ұлтымызды ... ... ... ... ... ... ... ТІЗІМІ
* Қазаққа атын қайтарды // Ақиқат. - 1998. - № 6. - 69-70 ... ... ... аты деп... // Саясат. - 1998. - № 2. - 78-81 ... Ахаң және ... // ... ... - № 2 . 39-42 ... А. ... ... және мемлекет қайраткері // Қазақ тарихы. - 1998. - № 3. - 75-78 ... ... ... ... // ... ... - 1998. - № 2 . 39-42 ... Неизвестные стороны жизни А. Байтурсынова // атты халықаралық ғылыми конференциясы. - ... 2001 ж. 15 ... ... ... мемлекеттік қыздар педагогика институты. 2001. - 587-589 бб.
* А. Байтұрсыновтың 1916 жылғы ... ... ... саяси қызметі // (Көтерілістің 90 жылдығына арналған республикалық ғылыми-тәжрибелік ... ... ... ... Алматы, 2006 ж. 16 маусым. - Алматы. 2006. - 143-146 бб.
* А. Байтұрсыновтың халық ағарту саласына қосқан ... // ... ... ... - ... 2007 ж. 21-22 сәуір.-Алматы: Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институты, 2007. - 432-437 бб.
* А. ... ... ... ... ... ... қызметі (1919-1920 жж.) //Отан тарихы. - 2007. - № 2. - 92-105 бб.
А. Байтұрсынов ... және ... ... ... // ... ... - 2008. - № 2 (45). - 92-105 бб

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Байтұрсынов12 бет
Ахмет байтұрсынов (1872—1937)5 бет
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ (1873-1938)20 бет
Ахмет Байтұрсынов - әдіскер ғалым13 бет
Ахмет Байтұрсынов - әдебиеттанушы12 бет
Ахмет Байтұрсынов аудармалары, мысалдары, әдебиеттері22 бет
Ахмет Байтұрсынов дүние танымының қалыптасуы77 бет
Ахмет Байтұрсынов және латын әліпбиі28 бет
Ахмет Байтұрсынов өмірі6 бет
Ахмет Байтұрсынов өмірі мен шығармашылығы34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь