Қазақ хандығының құрылуы

Қазақ хандығы
Қазақ хандығының құрылуы
Қазақ хандығының құрылуы – ортағасырлық Қазақстан тарихындағы ұлттық сипаттағы мемлекет пен этносты тарих төріне шығарған аса маңызды оқиғалардың бірі. Соған қарамастан мәселемен айналысқан зерттеушілер хандықтың құрылуын өте тар көлемде қарастырып, оны бір оқиғамен және бір уақытпен шектеп көрсетеді. Ал бұл мәселемен терең айналысқан Т.И. Сұлтанов осыған байланысты мынадай тұжырым айтқан болатын: «... Қазақ хандығының құрылуы бір оқиғамен жүзеге асқан жоқ, ол сипаты жағынан күрделі, уақыты жағынан ұзаққа созылған көп астарлы процесс болды, атап айтсақ, саяси процестер этникалық процестермен қатар дамып, бір-бірімен астасып жатты» [1, 238 б.].
Біз өз кезегінде зерттеушінің пікірін қостай отыра, Қазақ хандығының құрылу барысы 10 жылдан астам уақытқа созылып, бірнеше кезеңнен тұрған деп санаймыз. Бөлініп кету – хандықтың құрылуындағы алғашқы және маңызды қадам болса, Әбілқайыр хан қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында Қазақ хандығының билігінің толық және түпкілікті орнауы - хандықтың құрылуының аяқталғанын көрсетеді.
Бірінші кезеңге – Керей мен Жәнібектің Әбілқайыр ханнан бөлініп, Моғолстанның батысындағы Шу өңіріне келуі және Керейдің хан болып сайлануы жатады. Хронологиялық тұрғыдан алғанда бірінші кезең – 1457 жылдың күзінің соңыне қысының басы мен 1458 жылдың көктемі аралығын қамтиды.
Тарихи әдебиеттерде Сығанақ қаласының түбіндегі Көке Кесене деген жерде Әбілқайыр хан мен қалмақ билеушісі Үз Темір тайшы арасындағы ұрыстың 1457 жылы өткендігі толық анықталған [2, 17 б.; 3, 65-66 бб.; 1, 230 б. Шайқастың салдары Әбілқайыр хан үшін ауыр болғаны белгілі. Қалмақтардан жеңілу, шибанилық әулеттің белсенді өкілдері, әрі «көшпелі өзбектердің» әскер басылары - Бахтияр
Әдебиеттер:
1. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: Летопись трехтысячилетий. – Алматы, 1992.
2. Таварих-и гузида-йи нусрат-наме. // Материалы по истории Казахских ханств в XV – XVIII вв.(Извлечения из персидских и тюркских сочинений) Составители: С.К.Ибрагимов, Н.Н.Мингулов, К.А.Пищулина, В.П.Юдин. Алма-Ата ,1969. (Одан әрі – МИКХ.)
3. Ахмедов Б.А. Государство кочевых узбеков. – М., 1965.
4. МИКХ. - Алматы, 1969.
5. Мырза Мухаммед Хайдар. Тарих-и Рашиди /Введ. перевод с персидского. А. Урунбаева, Р.П. Джалиловой, Л.М. Епифановой. – Ташкент, 1996. - 728 с
6. Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди. (Хақ жолындағылар тарихы). – Алматы, 2003. -616 б.
7. Елеуұлы М. Шу өңірі: аңыз бен тарих. // ҚазМУ. Хабаршысы. Тарих сериясы. № 3. -1996. -6-12 бб.
8. Бахр ал – асрар фи манакиб ал-ахйар. //МИКХ.
9. Прошлое Казахстана в источниках и материалах. Сборник 1. (Y в. до.н.э. - -XYІІІ в.н.э.) –Л-М; 1935.
10. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или кмргиз-кайсацких орд и степей. / Под общей редакцией академика М.К. Козыбаева. – Алматы., 1996.
11. Мюллер А. История ислама с основания до новейших времен. – Спб., 1896.
12. Пигулевская Н.В., Якубовский А.Ю., Петрушевский И.П., Строева Л.В., Беленицкий А.М. Истории Ирана с древнейших времен до конца ХVIII века. – Л., 1958.
13. История Азербайджана с древнейших времен до начала ХХ в. – Баку, 1995.
14.Терентьев М.А. О мусульманском леточислении. –Ташкент, 1898.
15. Тарихи – Кипчаки. // МИКХ.
16. Фатх – наме. // МИКХ.
17. Әбілғазы. Түрік шежіресі. Алматы, 1992.
18. Фирдаус ал – икбал. // МИКХ.
19. Султанов Т.И. Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. – Алматы, 2001.
        
        Қазақ хандығының құрылуы  -  ортағасырлық Қазақстан ... ... ... ... пен ... тарих төріне шығарған аса маңызды оқиғалардың бірі. Соған қарамастан мәселемен айналысқан зерттеушілер хандықтың құрылуын өте тар көлемде ... оны бір ... және  бір ... шектеп көрсетеді. Ал бұл мәселемен  терең айналысқан Т.И. Сұлтанов осыған байланысты мынадай ... ... ...  [1, 238 б.]. Біз өз кезегінде зерттеушінің пікірін қостай отыра, Қазақ хандығының құрылу барысы 10 жылдан ... ... ... ... ... тұрған деп санаймыз. Бөлініп кету  -  хандықтың құрылуындағы алғашқы және ... ... ... Әбілқайыр хан қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында Қазақ хандығының билігінің  толық және ... ...  - ... құрылуының аяқталғанын көрсетеді. Бірінші кезеңге  -  Керей мен Жәнібектің Әбілқайыр ханнан бөлініп, Моғолстанның батысындағы Шу ... ... және ... хан ... ... ... ... тұрғыдан алғанда бірінші кезең  -  1457 жылдың күзінің соңыне  қысының басы мен  1458 жылдың ... ... ... ... ... ... ... Көке Кесене деген жерде Әбілқайыр хан мен қалмақ билеушісі Үз Темір тайшы ... ... 1457 жылы ... ... анықталған [2, 17 б.; 3, 65-66 бб.; 1, 230 б. ... ... ... хан үшін ауыр ... белгілі. Қалмақтардан жеңілу, шибанилық әулеттің белсенді өкілдері, әрі  әскер ... - ... ... мен ... ... ... қаза ... ханның Сығанақ қаласына тығылуы, қалмақтардың жергілікті өңірдегі ...  ... ... ... - Әбілқайыр ханның жеке басының беделін күрт төмендетеді. Шибанилық деректердің көпшілігі Әбілқайыр ханның үш жасар ... ... ... ... ... ... ... жөнінде ештеңе айтпаса, тек  ғана хан немересін қалмақтарға тұтқынға түсті деп баяндайды [2, 17 б.].Б.А. Ахмедов бұл ... яғни хан ... ... ... ... ... ... тайпасының жоғарғы билігін мойындауымен түсіндіреді [3, 67 б.]. Біздің ойымызша Б.А. Ахмедовтың бұл ... ... ... ... Егер ... де жағдай Б.А. Ахмедов айтқандай болса, онда ол туралы деректер шайбанилық шығармаларда айтылмаса да, жағдайдың ... жіті ... ... ... ... ... ... Самаркандиде айтылған болар еді. Ол туралы шағатайлық шығармаларда да ешқандай мәлімет жоқ. Соған қарағанда Әбілқайыр хан Үз ... ... ... билігін емес, оған белгілі бір көлемде салықтар мен төлемдерді жыл сайын ... ... ... ... Ал ... ... үш ... немересі берілген. Жеті жылдан кейін Махмуд сұлтан өз ... ... ... ... [2, 17 б.]. Жалпы алғанда, 1457 жылғы шайқас - Әбілқайыр хандығындағы барлық қайшылықтардың бетін ашады,  мемлекетінің саяси ... бір ... ... ... ... яғни, күйреу кезеңінің басталғандығын көрсетеді. Керей мен Жәнібек сұлтандар ... ... ... бір ... ... ...  -  ... дәлел бола алады. Хандықтың құрылу барысындағы алғашқы және өте ... ...  -  ... кету ... ... ... ... Темір тайшы бастаған қалмақтар жорығы 1457 жылдың жаз айларында ... ... хан ... Керей, Жәнібек және ордаежендік басқа да сұлтандар өздерінің қол астындағы ру-тайпаларымен ... сол ... ... ... ... жатқан. Дерек мәліметтерінде баяндалғандай, Әбілқайр хан қалмақтар жорығы туралы ... ... көз ... ... ... ... ... сұлтан мен Ахмед сұлтандарды әскердің басшысы етіп бекітеді. Кухистани Көк Кесене түбіне ... ... ... мен шибанилық ру-тайпа басшыларының тізімін көрсетеді, бірақ онда ордаежендік әулет өкілдері мен ордаежендік әулетті қолдайтын тайпа атаулары кездеспейді [4, 168 б.]. ... ... ... ... ... ... басшылары Әбілқайыр тарапынан болатын қарсы әрекеттерді алдын-ала ... ... ... ... бір ... , - ... келесі бір дерегінде ,- деп жазады. [5, 348 б.; 6, 305 б.; 110 б.]. ... ... ... хан өзін ... ... ... ... жүргізген. Керей мен Жәнібек Әбілқайыр ханға қарсы топтың жетекшілері болғандықтан ханның негізгі соққы бағыттары өздері мен ұлыстарына бағытталғанын көре біліп, оны ... жолы деп ... ... ... ... мен ... ... адамдармен кетсе, онда олар жылдың қай мезгілі ... ... ... ... еді. ... ... ... ру-тайпалардың бір бөлігі болуы себепті олар жылдың қай мезгілінде болса да ауа көшіп кете алмайтын еді. ... мал ... ол ... ... ... түрі болғандықтан, олар тек жайлаудан қайтар кезде ғана көтеріле көшіп, ... ... ... тұрақтарына емес, Моғолстанға бет алған. 1996 жылы Қазақстанға белгілі археолог М. Елеуұлының Шу, Талас өңірлеріндегі ел аузынан жинаған ... ... бір тобы ... Хабаршысының тарих сериясында жарық көрді [7, 6-12 бб.]. Сол тарихи аңыз-әңгімелер арасында Қазақ хандығының құрылу тарихына қатысты екі ... ... ... аңыз , - деп ... ... бір ... , - делінеді [7, 7-8 бб.]. М. Елеуұлы бұл аңыздардың бірін 1924 жылы ... ... ... ... ... 1976 жылы ... айында жазып алғанын, ал келесі аңызды 1899 жылы туылған Назарқұлов Жүнжұма деген ақсақалдан алғанын айтады [7, 7-8 бб.]. Бұл ... екі ... ...  Керей мен Жәнібектің Әбілқайыр ханнан бөлініп кетуі жөніндегі дерекке ұқсастығы бар. Ұқсамайытын жеріне көшіп кетудің  ... ... ... ... 1457 жылдың қай жылға жататынын білу үшін деректерге назар аударып көрелік. Кухистани да, Махмуд бен Уәли де Әбілқайыр ханның ... ... ...  деп ... [4, 171 б.; 8, 361 б.]. 1469-70 ... ... ... жылына 1457-58 жылдың жататынына ешкім күмән туғызбас болса керек. Олай болса, аңыздағы тышқан жылы ... ... ... ... ... сәйкес келеді. Ал ,  деген сөз ... ... ... білдіретінін ескере отыра, бұл мезгілдің күзеу, күзеуден қыстауға ауысатын мезгіл екенін білеміз. Олай болса, аңыздағы ... ... ... дұрыс деуге болады.Осылайша, жоғарыда айтылған ойларымызды түйіндей келе, Керей мен Жәнібек бастаған ру-тайпалар Сығанақ түбіндегі шайқастан кейін ... ... ... ... сол жылдың күз айының соңында дәстүрлі қыстауларына бармай, Шу өзенінінң бойына келеді. Мұхаммед Хайдар Дулати , - деп ... [6, 110 б.]. Ал ... бен Уәли бұл ... ... ... ... түсіндіреді:  [8, 352 б.]. Қозыбасы  -  Тарғаптың қарсы ... ... ... тау ... [9, 265 б.]. Енді осы ... ... ... бойынша анықтасақ, онда Керей мен Жәнібектің Есенбұға ханнан ... ... ...  -  ... ... оңтүстік-батыс жағалауы мен Шудың төменгі ағысы бойындағы алқаптар арқылы, батысы  -  ... ... ...  Іле ... ... ал ...  -  Іле Алатауының солтүстік тау жоталары мен ... ... ... Бұл ...  -  ... хан үшін біріншіден, оның Моғолстанның Жетісу жағындағы иеліктерін Андижан маңындағы Жетікент деген жерді иелікке ... ... хан ... ... ... ... ... екіншіден, дәл сондай міндетті Әбілқайыр хан тарапынан болар жорықтарға байланысты атқарып тұрды. Жүніс ханның Моғолстан ... ... ... ... ... ... ... бастаған Есенбұға хан жоғарыда айтылған аймақты Керей мен Жәнібеке беру ... ... ... ... ... да, ... ... дейін тақ билігіне ағасын жолатпайды. Махмуд бен Уәлидің мынадай мәлімет осыны ...  [8, 353 б.]. ... ... бұл дерек мәліметі Жүніс ханның Моғолстанда Есенбұға ханның тірі кезінде хан бола ... ... ... ... ... өз ... бір ... былай дейды:  [6, 113 б.]. Осылайша, 1457 жылдың соңында Керей мен Жәнібектің ... ... ... Шу ... ... қоныс тебуі арқасында, Есенбұға хан ағасы Жүніс ханға қарсы өзіне сенімді одақтас табады да, 1461/62 жылы ... ... ... оның ... ... қауіп бола қоймайды.Енді Керей мен Жәнібекке қайта оралайық. Біз бұған дейінгі тараушаларымызда Керей мен Жәнібектің Шу ... ...  -  1457 ... ... ... ал ... саны ... 100 мыңдай адам болған деп айтқанбыз. М. Елеуұлының жариялаған аңыздарының бірінде келуді  ... ... ал ...  деп ... ... мәліметтердің баяндалуын хронологиялық тұрғыдан қарастырсақ, мынадай жәйттерді аңғарамыз. Керей мен Жәнібек бастаған ру-тайпалардың Шу өңіріне қоныстануы, Керейдің хан болғандығы, ... ... ... ... ... ... ... баса алмағандғы, Есенбұға хан қайтыс болғаннан кейін қазақ билеушілері мен Жүніс хан арасында ... ... ... ... айтылады [8, 352-353 бб.]. Соған қарағанда Керейдің хан болып сайлануы Шу бойынан көшіп келгеннен кейін және ... хан ... ... ... ... ... ... деректер ол жөнінде нақты айтпаса, М. Елеуұлының аңызында оған қатысты былай делінеді:  [7, 7 б.]. ... ... ... Керейдің хан болып сайлануы -1458 жылдың көктем айларының бірінде, мүмкін наурыз айында жүзеге ... Хан ... ... аса ... ... ... жаңа ... алғашқы ханын сайлау сол елдің өміріндегі ерекше маңызды оқиға болып ... оған ... ... ... ... мән ... ... түсінікті. Хан сайлау жинына билеуші әулет өкілдерінен басқа дін ... ... ... мен ... және ... әлеуметтік топ өкілдері қатысады. Қазақ қоғамында хан сайлау дәстүрі ХІХ ғасырдың соңына дейін ... ол ... орыс ... ... баяндалады. А.И. Левшинның жазуы бойынша хан сайлау үшін алдын-ала оның уақыты мен өткізілетін жері белгіленеді, әртүрлі  ... хан ... ... ... ... анықталады, негізгі үміткер анықталғаннан кейін жалпы жиында ол ақ киізге отырғызылып, сұлтандар мен ру-тайпа көсемдерінің ... ие ... үш рет ... ... көтеріледі. [10, 126-127 бб.]. Бұл дәстүрді Керейді хан көтргенде қолданды деуге болады. Ал енді ... хан ... ... ... болсақ, біздің ойымыз жоғарыда айтып өткен аңыздағы уақытқа сай келеді. Керей мен Жәнібек бастаған ордаежендік ру-тайпалар үшін 1457 ... ... ең ... ... ... қыста жайлатын орындарын таңдау, оларды белгілеу, елді қоныстандыру және т.б. шаруашылық мәселелер болған. Ал ... шыға ... ... жұмыстары жүргізіліп, жас жағынан Жәнібекке қарағанда үлкендеу Керей хандық билікке отырғызылады. Керейдің хан болып ... ... ... құрылу барысындағы бірінші кезеңді аяқталды деуге болады.Осылайша, тарих мінбелеріне көтерілген Қазақ ... сол ... үшін ... дербес хандық деуге толық болмайды. Өйткені, дербес хандық деу үшін оның нақты территориясы мен халқы, билеуші әулеті мен ... ... ... мен ... ... жүргізетін дербес саясаты және мемлекетке қажетті тағы басқа шарттары қажет болатын. Керейдің хан ... ... үшін ең ... шарттардың бірі орындалады, яғни жаңа хандық  -  Қазақ хандығы дүниеге келеді. Ортағасырларда хан - тек ... ... ... адам ғана ... ... ... мемлекетттің символы болып есептелген. Жазба деректерден хан болмаған жағдайда елдің тарап, халықтың басқа хандарға көшіп кететін мысалдарын кездестіруге ... ... ... 1458 жылдың көктем айларының бірінде хан болып сайлануымен Қазақ хандығының құрылуы барысындағы алғашқы ... ... Осы ... ... оқиғалардың тарихи маңызын атап  өтер болсақ, біріншіден, ... мен ... ... Әбілқайыр ханнан бөлініп кетуі  -  олардың Қазақ хандығын құрудағы алғашқы ... ... және ... ... ... күйреу кезеңінің тереңдегенін көрсеіп берді. Екіншіден, Шу өңіріне келіп қоныс тепкен ордаежендік тайпалар жаңа этникалық атауға  -   ... ие ... Бұл ... ... ... ... ... сипатқа ие болғандығын көрсетеді. Үшіншіден, хандық билікті қалпына келтіріп, Керейдің хан сайлануы  -  ... ... ... ... ... алып ... ... береді. Сөйтіп, таза ұлттық негізде құрылған Қазақ хандығы толыққанды мемлекет мәртебесіне ие болуы үшін әлі де ... ... ... ... ... сатыны бастан өткеруі қажет болды. Шарты түрде екінші сатыға  -  1458 жылдың көктем ...  -  1461/62 ... ... яғни ... хан қайтыс болғанға дейінгі аралық жатады.Осы аралықта Қазақ хандығының қалыптасуы барысындағы маңызды оқиғаларға мыналарды жатқызамыз. ... ... ... жағында мемлекет құрып алған ордаежендік тайпаларға Әбілқайыр ханға наразы немесе оған қарсы шыққандар бірте-бірте Керей мен Жәнібек ... ... ... бастайды.Екінші маңызды оқиға  -  Жүніс ханға қатысты оқиғалар жатады. 1457 ... ... ... Әбу Сайд ... ... Моғолстанның іргесіне келген Жүніс ханның бірінші болып Ыстықкөл маңындағы құнжы, бекжак тайпаларының әмірі Керімберді, әмір Қажы Пір, әмір ... ... ... ... ... хан тайпа әмірлерімен жақындасу үшін осы жылдың соңында Әмір Қажы Пірдің қызы Исан Даулет бегімге үйленеді [6, 113 б.]. 1458 ... ... ... ... ... ... ... моғол тайпалары жиналады. Ыстықкөл тайпаларын өзіне қаратқаннан кейін Жүніс ханның алдында екі бағыт тұрды, бірі  -  ... ... ... ... ... ... ... Моғолстан тағы үшін күресу болса, екіншісіне  -  бірден Моғол ханы Есенбұға ханға ... ... ... күрес арқылы тартып алу жатты. Бірақта Жетісудағы тайпаларды өзіне қарату үшін оған ... ... ... ... ... тосқауыл жасап тұрғандықтан, Жүніс хан бірінші жолдан бас тартып, екінші жолды таңдайды. Осы жерде ... хан ... өте ... ... айтып өтпесе болмайды. Керей мен Жәнібек хандарға Жетісудың ... беру ... ол ... ... аумағындағы тайпаларға Жүніс ханның ықпалын болдырмау жоспарын жасады. Қазақ хандығымен күресуден бас тартқан Жүніс хан 1458 ... жаз ... соңы  -  күз ... басында Моғолстанның  Шығыс Түркістан жағындағы Қашқарға көзін тігеді. Бұл кезде Есенбұға хан Моғолстанның шығыс ... ... ... ... ... ... Қашқарға аттанғанын естіген Есенбұға хан тез арада Қашқар маңына келеді. Ағасы мен інісі арасындағы шайқас ... Ақсу ... ... ... жерде өтіп, өте қиындықпен Есенбұға хан мен әмір Сайд Әлі ... ... ... ... ... үшінші атасы  - Б.К). Жүніс хан қашуға мәжбүр болады, бірақ әйелі жаңа туған үлкен қызы Михр Нигар ханым және ... ... ... ... Исан ... ... 1457 жылдың соңында үйленгенін, олардың тұңғыштары Михр Нигар ханымның емшекте болғанын ескеріп, Хансалар ұрысы 1458 жылдың тамыз-қыркүйек айларында өтті ... Осы ... ... ... арғы ... әмір Сайд Әлі 862 (1457 ж.  ... -1458ж. қараша) жылы, яғни, 1458 жылдың қазан-қараша айларының бірінде қайтыс болады [6, 113-114 ... ... ... Моғолстан тағын иеленуге бағытталған алғашқы әрекеті сәтсіздікке ұшырайды. Есенбұға ханның өз тағын сақтап қалуына Қазақ ... да өз ... ... ... ... ... бен ... жазғанындай , Жүніс ханға бүкіл Жетісу тайпаларының қосылуына кедергі жасайды. авторының осы мәліметі Жетісудың батыс жағында құрылған Қазақ хандығының елеулі ... ... ... көрсетеді. Сөйтіп, Қазақ хандығы сол жылдары Моғолстанның ішкі саяси өміріндегі оқиғаларға ... ... да, ... күш ... ... ... үшін күресуші топтар арасында танылады, Қазақ хандығын олар ... ... ... Бұл  -  ... ... ... ... құрылуы барысының екінші сатысындағы ең басты жетістігі болып табылады.Қазақ хандығының құрылуы кезіндегі үшінші сатыға 1461/62-1469/70 жылдар аралығы жатады. 1461/62 жылы ... ханы ... ... ... және оның ... ... хан ... келуімен Моғолстанның ішкі саяси өмірінде күрделі өзгерістер жүреді де, ол өзгерістер ... ... да ... ... ,- деп ... Хайдар Дулати оның жеке басына осындай сипаттама сөздерді қосып жазады [6, 115-116 бб.]. ... ... ... ... ... еленбеуі, жас ханның ішкі саясатында белгілі бір мақсаттың, жүйеліліктің ... ... ... ... жақ бөлігіндегі әмірлер арасында жіктер мен алауыздықтарды туғызады. Жоғарыда айтып өткеніміздей,  авторының арғы атасы Әмір Сайд Әлі ... жылы ... ... ... ... ... екі ... үлкені  -  Сансыз мырза моғолдардың ... ... ... ... әмір ... да, ... өзіне орда етеді. Ал кіші ұлы  -  Мұхаммед ... ... ... ... мен ... ... ... [6, 115 б.]. Сансыз мырзаның шешесі шорас тайпасынан, ал Мұхаммед Хайдар ... ...  -  ... ханның әпкесі Ұрун сұлтан ханым да, әйелі  -  ... ... қызы ... ... ханым болды [6, 115 б.].Әмір Сайд Әлінің тұсында Шығыс Түркістандағы моғол ... ... ... жоқ ... ал бар болса байқалмайтын. Әмір Сайд Әлі көп ... ... хан ... ... ... Дос ... билігі басталысымен тайпа басшылары арасында жік пайда болып, ол кеңейе түседі. Дулатидың жазуына қарағанда, Мұхаммед Хайдар ... ... ... ... Есенбұға ханмен жақсы байланыс орнатты, ал ол болса дүние салғаннан кейін Дос Мұхаммед ханмен жақсы болды, ал Сансыз ... ... ... қолдауға мәжбүр болды [142, 115 б.]. Сол себепті ағайынды екі мырзаның арасында араздық пайда болды. 863 (1464-1465) жылы Сансыз ... аңда ... ... құлап, жарақат алады да, көп ұзамай қайтыс болады.  Осы ... ... ... Дос ... хан ... ... аттанып, Сансыз мырзаның әйелі мен үлкен ұлы Әбу Бәкірді өзімен бірге ала кетеді. Қашқарға да аттанып, ... ... ... да, өз астанасы Ақсуға қайтып оралады. Ханның бұл ісіне Мұхамед ... ... ... ... ол енді ... хан ... ... [6, 115-117 бб.]. Осылайша, Моғолстанның Ыстықкөл жанындағы Жүніс ханның күші молая түседі. Ал Дос ... ... ... ... ... ... қоластындағы қалаларға әскерімен барып, оларды тонауға ұшыратуын түсініп білу өте қиын. Ханның мұндай саясаты оның ... мен ... ... ... азайтады, қарсыластарын көбейтеді.Жетісудағы Қазақ хандығы үшін осы жылдар бір жағынан саяси күш ретінде күшею, көршілерге танылу ... ... ... жағынан алғанда, алғашқы тарихи сындарға төтеп беру ... ... ... ... ханға наразы болған жекеленген ру-тайпалардың Қазақ хандығына келіп қосылуы осы жылдары да ... ... ...  ... көз алдында кеше ғана одан бөлініп кеткен қарсыластары ... мен ... ... ... бөлініп кетушілер есебінен әрі көбейе, әрі күшейе түседі. Басқаша ... ... ... ұзақ ... бойы ... арқылы күшпен қалыптастырған мемлекетінің іргесі оның көз алдында сөгіле бастайды. Ол мемлекеттің күйреу процесін тоқтатудың бірден-бір дұрыс жолы деп ... ... ... Қазақ хандығын жоюды қажет деп тауып, өмірінің соңғы жылы өзінің соңғы жорығын жүргізеді.Әбілқайыр ханның бұл жорығының  елінің тарихында, Қазақ ... ... ... ... орны ... болғандықтан, ол мәселе арнайы қарастыруды қажет етеді. Жорықтың барысына кіріспес бұрын, алдымен жорық қарсаңындағы Шығыс Дешті Қыпшақ, ... және ... ... мемлекеттерінің саяси дамуындағы маңызды оқиғаларға талдау жасап, олардың жорыққа жалпы қатысын анықталық. Әсіресе, 1469 жылғы Моғолстандағы ішкі саяси жағдайдың ...  -  ... ... мен ... ... мүмкіндіктер береді.Жалпы алғанда, Әбілқайыр ханның Моғолстанға жорық жасауының себебі түсінікті. Өзіне бағынбаған Керей мен Жәнібек сұлтандарды және ... ... ... ... ... ... рұхсат берген моғол ханы Әбілқайырдың жауы, әрі қарсыласы болғаны белгілі. Керей мен Жәнібек Моғолстанға көшіп келгеннен кейін, бірден оларға ... ... хан ... себептерге байланысты жорық жасай алмайды. Бірінші себепке  -  1457 жылғы қалмақтардан жеңілуіне және ордаежендік тайпалардың бір ... ... ... ... ... ... ... Керей мен Жәнібек сұлтандарға жорық жасау  -  Моғолстанға ... ... ... ... күші ... ... хан оны ... тоқтата тұруға мәжбүр болады. Бұл - Әбілқайыр ханның Керей мен Жәнібеккке қарсы бірден жорық жасамағандығынының екінші себебіне жатады.Ал 10 ... ... ... бойы Әбілқайыр ханға наразы болған ру-тайпалардың Қазақ хандығына  қосылу процесінің жүруі  елі ханын ... ... ... Әлі де ... күш ала ... ... Қазақ хандығын талқандау арқылы ол негізгі қарсыласын жоюды және өзіне бағынышты тайпалардың бөліну процесін тоқтатуды ... ... ... Моғолстан ханының қол астындағы аймаққа жорық жасауға жүрегі дауаламаған секілді.1469 жылдың бірінші жартысында Темір әулеті мемлекеті мен ... ... ... ... ... ... ... жасауға мүмкіндік береді. Біз бұған дейін темірлік әулеттің өкілі Әбу Сайд ... 1451 жылы жаз ... ... ... тікелей әскери көмегі арқасында Самархан тағына ие болғанын айтқанбыз. 1458 ... ... ол ... ... ... ... мен Хорасанды қайта біріктіреді. Иранға толық үстемдік ... оған ... ... ... ... ... (1410-1467) кедергі жасайды. 1459 жылы Әбу Сайд мырза қарақойлылар билеушісі Жаһан Шахпен бейбіт келісім жасайды.  1467 жылы Қарақойлы ... ... ... ... ... Аққойлы мемлекеті құрылады. Бұрынғы Қарақойлы мемлекетінің астанасы Тебриз қаласы Аққойлылардың астанасына айналады. Аққойлы мемлекетінің ... жол ... үшін Әбу Сайд ... 100 ... ... Ұзын ... ... аттанады. 1469 жылдың қысын Муган қаласында өткізген хорасандық әскер бүкіл аткөліктерінен айырылады, әскер аштыққа ұшырайды. Ұзын Хасан әскері Әбу Сайд ... ... ... ... ... ... ұшыратады. Қолға түскен Әбу Сайд мырза өлтіріледі [11, 353-354 бб.; 12, 236-237 бб.; 13, 230-231 бб.]. ... ... ... Хорасан мен Мауереннахрдағы саяси тұрақтылықты саяси бытыраңқылыққа айналдырады. Ең алдымен Әбу Сайд ... ... ... ... ... бас ... Ол 1460 жылдан бері Әбілқайыр ханның қолдауына сүйеніп, бірнеше рет Хорезм аймағына өз билігін орнатқан болатын. Бірақта Самархан билеушісінің ... ол ... ... ... мәжбүр болған еді [3, 144-145 бб.]. Б.А. Ахмедов Абдраззақ Самарканди мен Хондемирдің ... ... оның Әбу Сайд ... қаза ... ... ... хан ... болғандығын айтады [3, 145 б.]. Соған қарағанда Әбу Сайд ... 1469 ... қыс ... соңы  -  ... ... ... туралы хабар Дешті Қыпшаққа сол жылдың көктем айында белгілі болған. Өте тез қимылдаған Хұсайн Байқара әуелі Хорезмді, кейін ... ... Осы ... ... мен ... оқиғаларды А. Мюллер былай деп баяндап түсіндіреді:   
        
      

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
Жоңғар хандығының құрылуы және оның басқыншылық саясаты5 бет
Қазақ халқының қалыптасуы мен Қазақ хандығының құрылуы8 бет
Қазақ хандығының құрылуы жайындағы жазба деректер6 бет
Қазақ хандығының құрылуы және жыраулық поэзияның қалыптасуындағы тарихи әлеуметтік жағдай11 бет
Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы7 бет
Қазақ хандығының құрылуы және оның маңызы58 бет
Қазақ хандығының құрылуы және Қазақ халқының қалыптасуы3 бет
Қазақ хандығының құрылуы және қоғамдық құрылысы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь