Ғұн

Аттила Ғұн империясының билеушісі.
Аттила, Еділ — әйгілі Ғұн империясының билеушісі. Оны Аттила деп сол кездегі латын тілінде, яғни Рим империясының мемлекеттік тілінде атағандықтан тарихта осы термин қалыптасты. Алайда оның есімін әр халық әр түрлі атайды. Ғұн ордасымен тығыз байланысты болған герман тайпалары тілінде оны Еңіл (Еtzеl), дат тілінде Артала , испан тілінде Атила (Аttila), қытай тілінде Әтил, қазақ және басқа түркі халықтарында Еділ — деп аталады. Әрине Аттила есімінің түбірі Еділ (орысша Волга) өзені атымен (Еділ хан) сына 420 ж. сыйлыққа берген болатын. Сондықтан Ғұн ордасы астанасы сонда көшірілді және сол қала герман тілінде Еңілбург (яғни Еділқала, Аттилабург) деп аталды. Жас та болса Аттила Ғұн ордасының бір көл әскерін басқарды. 425 ж. оның ескері Батыс Рим қолбасшысы Ағцийге (Эций) вестготтарды талқандауға көмектесті. Сол жылдарда талантты қолбасшы ретінде Аттила жаңа көріне бастады. 434 ж. Ғұн империясының атышулы королі Руғила өлгенде мемлекет билігі оның немере інілері Бледа мен Аттила қолына тиді. Руғиланың өз балаларынан мемлекет басқаратындары болмаған себепті ол барлық үмітті Аттиладан күткен еді. Аттила оның інісі Мыңзықтың баласы болса, Бледа Ақтар деген інісінің баласы еді.
434-442 ж., яғни Аттила мемлекет басына келгеннен бастап Рим империясы мен ғұндар арасында тек бейбітшілік қатынастар болды. Аса айлакер саясатшы Аттила Римнің екі империясымен де достық қатынас жүргізді.
Ғұн империясының күннен күнге күшейе бастағаны Римнің екі империясын және герман тайпаларының корольдерін тыныш жатқызбады. Римнің әсіресе, Батыс Римнің өз әскері аз және әлсіз болғандықтан негізгі күштері жалдамалы герман жауынгерлерінен тұрды. Ал, герман тайпалары корольдеріне Рим империясының барлық байлығын иелеу үшін Ғұн империясы бақталас болды. Айлакер Рим басшылары империяны қалпына келтіру үшін ғұндар мен германдарды бірі-біріне айдап салу саясатымен айналысты.
442 ж. ғұн әскерлері римдік көп жерлер мен қалаларды басып алды. Римдіктер достық қатынастарды және келісімдерді бұзып, Ғұн империясынан қашқандарды паналатқан еді. Сол жылы Аттила сақадай сай көп әскермен дайын отырып Константинопольдегі Шығыс Рим императорына хат жіберді. Ол өктем түрде «қашқындарды тез арада қайтып бер, салықты уақытымен төле және алдағы салықтың мәселесін шешуге елшілерінді жібер» — деді. Римдіктер бұл талапты орындамаған соң, ол көп әскермен баса көктеп кіріп, көптеген қалаларды өзіне қаратты. Артын ойлайтын аса айлакер саясатшы Аттила Константинопольге жақыңдап келсе де қалаға кірмеген. Мәселені келіссөз арқылы шешіп, тиісті салығын алып кейін қайтты.
Қазақстан тарихы 6 сынып
        
        Аттила Ғұн империясының билеушісі.
Аттила, Еділ -- әйгілі Ғұн империясының билеушісі. Оны Аттила деп сол кездегі латын тілінде, яғни Рим ... ... ... ... ... осы термин қалыптасты. Алайда оның есімін әр халық әр түрлі атайды. Ғұн ордасымен тығыз байланысты болған герман ... ... оны Еңіл ... дат тілінде Артала , испан тілінде Атила (Аttila), қытай тілінде Әтил, ... және ... ... халықтарында Еділ -- деп аталады. Әрине Аттила есімінің түбірі Еділ (орысша ... ... ... (Еділ хан) сына 420 ж. сыйлыққа берген болатын. Сондықтан Ғұн ордасы астанасы сонда көшірілді және сол қала ... ... ... ... Еділқала, Аттилабург) деп аталды. Жас та болса Аттила Ғұн ордасының бір көл әскерін басқарды. 425 ж. оның ескері Батыс Рим ... ... ... вестготтарды талқандауға көмектесті. Сол жылдарда талантты қолбасшы ретінде ... жаңа ... ... 434 ж. Ғұн ... ... ... Руғила өлгенде мемлекет билігі оның немере інілері Бледа мен ... ... ... ... өз ... мемлекет басқаратындары болмаған себепті ол барлық үмітті Аттиладан ... еді. ... оның ... ... баласы болса, Бледа Ақтар деген інісінің баласы ... ж., яғни ... ... ... ... ... Рим ... мен ғұндар арасында тек бейбітшілік қатынастар болды. Аса айлакер саясатшы Аттила Римнің екі империясымен де ... ... ... ... ... ... күшейе бастағаны Римнің екі империясын және герман тайпаларының ... ... ... ... ... ... ... өз әскері аз және әлсіз болғандықтан негізгі күштері жалдамалы герман жауынгерлерінен тұрды. Ал, герман ... ... Рим ... ... ... иелеу үшін Ғұн империясы бақталас болды. Айлакер Рим басшылары империяны қалпына келтіру үшін ғұндар мен германдарды бірі-біріне ... салу ... ... ж. ғұн ... ... көп ... мен қалаларды басып алды. Римдіктер достық қатынастарды және келісімдерді бұзып, Ғұн империясынан қашқандарды ... еді. Сол жылы ... ... сай көп әскермен дайын отырып Константинопольдегі Шығыс Рим императорына хат жіберді. Ол ... ... -- ... ... бұл талапты орындамаған соң, ол көп әскермен баса көктеп кіріп, көптеген қалаларды өзіне қаратты. Артын ... аса ... ... ... ... ... ... де қалаға кірмеген. Мәселені келіссөз арқылы шешіп, тиісті салығын алып ... ... ж. ... мен ... ... ... ... болды. Аттиланың атты әскері Дарданел бұғазына жақын жердегі Херсонес қаласы түбінде Рим әскерін оңай талқандап бытшытын шығарған. Осы ... соң ... ... келіп, ғұн королінің талаптарын орындауға мәжбүр болды.
448 ж. Атилла Константинополые Едикон (Эдико, Едіге) бастаған елшілерді жіберді. Едикон белгілі қолбасшы, ... Ғұн ... ... бірі және ... ... ... ... бірге Ғұн ордасына өз елшілерін жіберді. Олардың арасында белгілі тарихшы-жазушы Приск бар еді. Оның кітабы ғұндар мен ... ... аса ... ... ... ... заманға толық жетпей қалды. Соның бізге жетпей қалған кейбір мәліметтерін одан бір ғасыр ... өмір ... ... жазушысы Иорданның кітабынан көруге болады. Жалпы Приск гұндар мен ... ... ... ... шынайы мәліметтер жазған тарихшы. 448-449 ж. Рим басшыларының елшілері ... ... ... ... ... ... Аттила сонда Римнің екі империясымен де достық қатынаста тұруға болмайтынын түсінді. Ал герман тайпалары ше? Германдардың біраз ... ... қол ... ... әлі ... ғұндармен тіл табыса алмады. Бургундия корольдігін 437 ж. ... ... соң, ... кеткен жауынгерлері вестготтардың санына қосылды. Рим басшылары, Аттила қол астына кіріп үлгермеген германдықтар, Испанияны билеп тұрған вестготтар, Галлиядағы франктер, ... ... т.б. ... ... жасырын одақ құра бастады. Осындай жағдайда Аттила қалай қарап жатсын. Ғұндар ... ... ... Рим басшылары қатты састы. Ал Аттила болса әлсіз Рим империяларын бағындыруды кейінге қалдырып, ... ... ... ... ... тізе ... ... [2].
Сол кезде Шығыс Рим императоры Теодор өледі, оның орнына жаңа император Марсиан отырады. Ол империяны германдықтардан, ... мен ... ... үшін ... ... қолданды. Империяның басқа проблемалары мен өз жоспарларын ысырып тастап күшті Батысқа жібереді. ... ол 15 ... бері ... ұстап отырған Батыс Рим императоры Валентианның қарындасы Онорияны Аттилаға қарсы пайдаланбақшы болды. Онория көп жылдан бері Аттилаға ғашық болатын. Не ... ... ... ... ... мен ағасының және Римнің талай төрелерінің қарсылығын біле тұра Онорияның неке сақинасын құпия түрде Аттилаға жеткізеді. Ал, Онория ... аса бай ... ... Ол шын ... ... Рим ... жартысына жуық (яғни Италияның жартысы) территориясының мұрагері еді. ... бұл ... ... ... ... ... ... және вестготтарды жазалауға жорыққа шықты. Сол кездегі аңыздарға ... ... қол ... 500000 ... болды дейді.
Ұлы қолбасшы жер қайысқан әскермен Рейн өзеніне дейін келіп, одан өтті. Қаншама халықтар мен қалалар тізе бүкті. ... ... деп ... Көп ... бірге Галлияны түгел алды. Көптеген қалаларға ғұн әскерлері кірген жоқ. Алайда олардың қорқыныштары мен ... шегі ... ... ... ... ... тастап қашпақшы болған еді.
Атилла вестготтарды жазалау үшін ... ... ... Жол ... көп қалаларға көңіл бөлмей Ремстен Орлеанға сапар шеккенде Шальн-Марле, Троя, Санс сияқты үлкен ... ... қол ... Ол өз мақсатын жақсы білгендігі соншалық, барлық нәрседен ... ... ... керек. Өз әскерін азық-түлікпен және басқа керек жарақпен ұқыпты қамтамасыз етіп отырған. Орлеан стратегиялық аса қажетті қала ... ... мен ... бес ... ... ... ... қақпасын ғұндарға өздері ашып берді. Осы кезде ... ... Рим ... ... ... ... ... келе сала көп шаралар қолданып жатыр еді. Мұның ақыры әйгілі Каталуния шайқасына жалғасты. Римнің белгілі қолбасшысы Аэций вестгот, алан, франк ... тіл ... ... ... көп ... шығарды. Бұл шайқас бұрын сонды болмаған үлкен қырғын еді.
Шайқастан соң майданда 165 мың ... ... ... Оның ... франк пен гепидтердің 15 мың жауынгер қаза ... Рим ... ... ... бұл ... ... рөл ... алайда оларға аса қымбатқа түсті. Олардың королі Теодор шайқас кезінде қаза тапты. Шайқас ... ... ... да көп ... ... Бұл ... ... керіп, басы-қасында болған грек тарихшысы Прискінің жазбалары бізге жеткен жоқ алайда бір ғасыр кейін өмір, сүрген вестгот жазушысы Иордан ... осы ... ... ... ... ... ... мен вестготтар әскерінің қалдығы кейін шегінді, ғұндар үлкен жеңіске жетті. Енді Рим ... ... ... ... ғұн ... ... тұрар күш қалмады. Сондықтан Аттила келесі көктемнен бастап Италия қалаларын емін-еркін ала бастады. ... ... ... ... уақыт қоршаудаң соң алды. Одан соң ешқандай қиындықсыз басқа қалаларды алды. Шығыс Рим императоры кәрі ... ең ... ... ... Рим ... ... үшін ... біраз әскер жинады. Аттиланың қалың әскері Римге жақындап келгенде, қарсыласуға дәрмен жоқ империя ... ғұн ... елші ... ... жығылады. Кезінде Аттиламен келіссөз жүргізуге көнбеген өзімшіл Рим басшылары, жау іргеге келгенде, не сұраса да беруге, қандай талап қойса да ... ... ... ... Рим қаласына кірген жоқ. Аттила Рим түбінен аттанғанда барлық шартқа көнетін болған римдіктер оған император Валентианның ... ... сұлу ... өздері әкеліп беретініне сенген болатын. Ол келесі жылдың қысын Дунай жағасындағы өз ордасында өткізеді. Әскерін толықтырып, Орда күшін күннен ... ... ... ... ... оған ... ұзаққа созылды.
452 ж. Атилла Дунай бойындағы ғұндар астанасы Этзелбургке (сол кездегі герман тілдерінде ... ... ... Еділқала) үлкен салтанатпен келді. Себебі оның жеңімпаз әскері соңғы жылдары қаншама жеңіске ... еді. ... ... бәрі ... ... Шығыс Римге жасау керек деп ұсыныс жасады. Әсіресе, оның ... ... ... ... жорықтың аса қажеттігін қызу қолдады. Эллақ Еділ-Жайық пен Днестрге дейінгі ... ... аса ... ... ... ... ... мен Италия жорықтарына ол шешуші рөл атқарған еді.
Осылай келесі жорық туралы, яғни ... ... ... ... Кіші Азия ... ... ... туралы дайындық жүріп жатты. Герман тайпаларын бағындырып жүргенде Аттила бургундия принцессасы Идилка атты қызға ғашық болып қалған еді. Жігіттің сұңқары ғұн ... ... ... ... принцессалар болды. Бірі Рим принцессасы Онория болатын. Алайда Идилканың асқан сұлулығы әсер етті ме, әйтеуір Ғұн королі оған үйленбей тынбайтын ... Осы ... көп ... ... Идилкаға арнап сарайлар салғызды. 453 ж. Идилкаға үйленген соң Аттила яғни Еуропаны түгелдей бағындырған ғұн королі кенеттен қайтыс болды. Оның ... ... ... ... ... 453 ж., ... 454 ж. деп ... Оның артында жеті баласы қалған еді. Олар: Эллақ, Денгизик (Теңіз), Емназар, Ұзынтұра, Өте Есқалма, Ернақ (Ирнақ). Үлкен баласы Эллақ ... ... ... пен ... ... үлкен территорияны билеген және Аттила тірі кезінде оны өзінің мұрагері етіп ... Оның ... ... ... аты ... Одоакр Едігеұлы 476 жылдан 493 жылға дейін Италияны жалғыз өзі ... ... ... ... және жорықтары. Біздің жыл санауымыздың 434 жылы Руғила аяқ асты қаза болды. Ол өзінен кейін таққа Аттила мұрагер болып ... ... ... ... әділ ... ... ... халық Руғиланың бұл шешімін түгелдей қолдады.
Руғила өмірден қайтқаннан кейін ғұн ордасы мен Рим ... ... ... ... келе ... келісімдер бітпей қалған еді. Алайда бұл игілікті істі Аттила толырымен аяқтады. Арада елшілер біраз қатынаған соң екі ел ... ... Ол ... ... деген атаумен қалды. Маргус қаласы Шығыс Римнің Иллирия аймағында, Моравы өзенінің Дунайға құятын тұсында орналасқан [3].
Маргус келісімі 434 жылдың ... 435 ... ... ... Оның негізгі мазмұны мынадай:
1. Екі ел арасындағы қашқындарды түгелдей қайтарып беру, яғни ... ... ... Екі ел арасында тең дәрежелі сауда-саттық жасау, яғни екі ... ... ... кедергісіз өте алады.
3. Шығыс Рим ғұн ордасына жыл сайын 700 фунт алтын салық төлейді.
Міне осы келісімнің ... ... Рим ғұн ... ... Атакам атты ғұн басшыларының қашқын балаларын қайтарып берді. Оларды Аттила мен Бледа өлім ... ... ... қос ... да ғұн ... ержүректілігіне қарай басқа жауынгерлерден жоғары бағаланды. Римдіктер тұтқынға түскен ғұнды ойланбастан ... ... ... Ал ... ... түскен адамдары құлдықта ұсталған. Осыған қарап ғұн жауынгерлерінің империя үшін аса қажетті ... ... ... ... ... ... ... болады. Мысалы, тұтқынға түскен Хелхал атты ғұн жігіті Рим әскерінің ... ... ... ... басшылары жақсы жауынгерлерінен айырылып қалмау үшін әр түрлі сылтаулар айтып, ғұн қашқындарын ... бере ... ... ... жүргенде арада бірнеше жыл өтіп кетті. Ғұндар сол кездері Рейн өзенінің алқабындағы герман тайпаларымен, оның ішінде Бургунд ... ... ... ... соң ... ... ... көңіл бөле бастаған. Ал римдіктер келісімді орындамағанымен қоймай, ғұн жігіттерін әр түрлі жағдайлармен ... ... ... ... өз ... ... ... шыдамның да шегі бар емес пе? Оның үстіне Шығыс Рим бір ... ... ... ... сүйекке таңба болар қылмыс жасады.
442 жылы Маргус қаласының епископы ғұн батырының зиратын тонайды. Батыр зиратында алтын заттар мен қымбат бағалы ... көп ... ... болып жүрген аяр адамның бет пердесі осылай ашылады. Бұл оқиға ғұндардың ашу-ызасын келтіреді.
Аттила Рим халқын аяймын деп жүріп, өз қол ... ... елді ... ... түрі бар. ... ол ... ... мен оның төңірегіндегі аймақты басып алып, ғұн ордасының құрамына кіргізді. Ғұн империясының құдіреті мен күші одан бетер ұлғая ... ... ... ... Бледа аяң астынан қайтыс болады. Оның өлімінің себебі әлі ... ... ... ... оның ... ... Аттилаға жапса, ал ғұндар бұл қастандықты римдіктерден көрген. Себебі Рим елшілері тек Аттилаға ғана емес, Бледаға да ... ... Ал ... ... ... ... шешіп, дипломатиялың жолды ұстанатын адам болмаған, сондықтан ... ... ... ... ... ... ... беделді адамдарына қастандың жасауы жалғыз бұл емес. Ертеректе, яғни 412 жылы олар ғұндардың қолбасшысы Донатусты өлтіріп, Аттиланың өзіне де әлденеше рет ... ... өз ... ... ... Аттила Иллирик пен Фракия аймақтарының біраз жерін басып алады. Содан кейін ол Қара ... ... ... (Одесса қаласы VII ғасырдан бастап ғұн тілінде Уарна делінді. Қазір Болгария жерінде болғандықтан, болгар тіліне ыңғайластырылып Варна деп аталады) ... ... Рим ... қабылдайды. Осынау дипломатиялық келісімнің арқасында ғұндар шабуылы біраз уақытқа толастады. Алайда бір жылға жетпей келісім ... ... ... ... ... ... маңында 447 жылы Шығыс Рим әскері мен ғұндар арасында үлкен шайқас болды. Аттила басқарған ғұндардың атты әскері Шығыс Рим әскерін ... ... Бұл ... ... деп ... да, әр түрлі тайпалардан жасақталған құрама болатын.
Аттила, егер қаласа, Римнің ... ... де ... ... алар еді. ... ол ... Рим империясының астаналарына шабуыл жасаған емес, тіпті қалаларға кірмеді де.
Міне, осы шайқастан кейін барып екі ел тағы да келісімге ... Бұл ... ... Рим үшін өте ауыр ... ... бері ... ... үшін және 435 жылғы Маргус келісімін орындамағаны үшін, яғни 435 ... бері ... ... 700 фунт ... төлемегені үшін Аттила Константинопольге 8 жылдық салықты біріктіріп өтеуге қатаң ... ... ... Шығыс Рим ғұн ордасына тез арада 6000 фунт алтын және әр жылғы салықты үш есе көбейтіп, 700-дің орнына 2100 фунт ... ... ... келісті. Бұл келісім-шарт Константинопольдің қабырғасын қайыстырып-ақ кетті. Салықтан басқа олар ... ... ... ... ... болды.
Сол кездері Батыс Риммен дипломатиялық қатынастарды жалғастырған ғұн ордасының елшісі Есіл ... ал ... ... яғни ... елшілік қатынастарға Едіге барып жүрді. Едіге -- Аттиланың туысқаны әрі ұстазы, белгілі қолбасшы, ғұн ордасындағы министрлердің бірі.
Жыл өткен ... ғұн ... ... ... Оған ... Римнің екі империясы да күннен күнге нашарлай ... Бұл ... екі Рим ... ... үміті -- герман тайпаларын, яғни империяның талай жерін (Африканы, Испанияны, Галлияны қазіргі Франция) ... ... ... ... ... қарсы қойып, варварларды бір-бірімен қырқыстырып, жан сақтау еді. ... ... ... әйгілі патшаны есебін тауып өлтірсе, ғұн империясы тарап кетеді деп те ойлады.
Шығыс Рим басшысы Феодосий II ғұн ... ... ... ... рет ұйымдастырды. Біраң ешқандай нәтиже болмады. Бірде ... ... досы ... ғұн ... ... Едігені Аттиланы өлтіруге көндірмек мақсатымен ұзақ үгіттейді. Оған ... ... ... және одан да көп сый уәде ... Алайда олар Едігенің қулығына түсінбеді. Едіге алдап көп сыйлықтарды алған соң, олар құрған жоспарды Аттилаға ... ... ... ... ... ғұн ордасына жасаған және бір қастандығы ашылып қалды [5].
Едіге римдіктер мен ғұндар арасындағы ... өз ... ... ... 448 жылы ол ... ... ... мынадай келісімдер жасады. Біріншіден, Дунай өзенінің алқабы, яғни Паннония аймағынан Фракияға дейінгі жерлер ғұн ордасы ... ... ... ол ... егін ... ... салынды. Екіншіден, ғұн ордасынан азғырып, өз жағына шығарып алған жауынгерлерді тез арада қайтару керектігі айтылды. Егер бұл ... ... ғұн ... ... ... ... ... жылы мынандай бір оқиға болған еді. Рим тарихшысы ... ... ... ... ... жіберген адамы Максиминнің өтініші бойынша, олармен бірге жолға шығады. Араларында ғұн ... ... де бар. ... Константинопольден 13 күндік жердегі Сардик қаласына келіп тоқтайды. Қала тұрғындары оларды жақсы қарсы алады. Бірнеше қой мен сиыр сойып, ... ... ... ... мен оның ... ... бастаған ғұн жігіттерімен бір дастарқанда отырады. Тамақ алдында ғұн ... ... ... атап ... ... өз патшаларына сыйынады. Араларындағы Вигил ғұндарға әзілдеп:
- Феодосий -- құдайдың аты. Аттила адам емес пе? Адам мен ... ... бола ма? -- деп ... бұл оспадар сөздері ғұндардың қытығына қатты тиеді. Өре тұра келген ғұн жігіттерін қарсыластары жылы сөздерін айтып, кешірім сұрап, зорға дегенде ... ... не ... ... бара ... да, ... келе жатқандар да ғұн ордасына жетеді. Прискус пен қасындағылар көптеген жауынгерлер күзетіп тұрған ... ... ... Осы ... ... ағаш ... отырған еді. Қонақтар кірген жерде тұрып қалады. Максимин жаңындап барып ғұн басшысына сәлем береді. Феодосий беріп ... ... ... ... ... ... ... және сіздің отбасыңызға денсаулық пен бақыт тілейді, -- дейді.
Сонда Аттила таза латын тілінде:
- Мен де императорға дәл ... ... -- деп ... ... ... ... Вигилге көзін қадайды. Оған деген ызалы ашуын жасырмай, күтпеген ... ... ұрса ... ... ұятсыз хайуан екенін және қай бетімен ордаға келіп тұрғанын айтып сөгеді.
Арадағы келісім бойынша, ... Рим ... ғұн ... ... ... ... ... Бұл келісім-шарт түгелдей орындалмайынша, ғұн ордасына ешқандай елші келмеуі ... еді. ... ... ... осы ... ... ... шүйлігеді. Вигил болса, ұялған тек тұрмас дегендей, Константинопольде ғұн қашқындары қалмағанын, бәрінің қайтарылып берілгендігін айтып ... Мұны ... ... одан ... ... Мен ... ... иттігің үшін өлімтігіңді далаға тастап, жыртқыш құстарға жем қылар едім. Әттең, ... ... ... келмейді. Біздің қашқындар Константинопольде көп, -- деп ол жанында тұрған хатшысына қашқындар аты жазылған қағазды оқуды бұйырады.
Қағаздағы ... ... ... болған соң, ол Вигилге ешқандай кідіріссіз Константинопольге қайтуды бұйырады. Оның ... ... бір ... қосып жіберетінін айтып, Шығыс Римнен қашқындарды қайтарып беруді талап ... ... ... ... ... де пайда келтірмейді. Егер біз шабуылдай қалатын болсақ, олар сендердің қалаларыңа қорған бола ... -- деп ... ... ... ... ... Аттиланың бұйрығымен Константинопольге жүріп кетеді. Оның жанына қосып жіберген офицер ғұн ордасының белгілі ... ... ... ... ... баяғы Есіл еді. Ол бұрын Константинопольге көп барған, тек соңғы кездері Батыс Риммен арадағы елшілікті басқарып жүрген.
Бұл Феодосий ... ... ... мақсатында жұмсаған елшісі еді. Прискус императордың бұл ... ... ... ... ... ... ... кейіннен ашылғанмен, ғұн басшысы дипломатиялық қатынасты бұзбас үшін, ... ... ... бұл ... ... Прискус құрметпен бас иіп, өз жазбаларында Шығыс Рим ... ... ... ... ... ұлы ... адал саясаты мен дипломатиялық қызметін аса жоғары бағалаған [6].
Міне бұл - сол кездегі ... ... мен ... аса құдіретті болып тұрған ғұн ордасы жайлы ... ... бір ғана ... V ... 40 жылдарында Аттила басқарған ғұн империясы ең күшті мемлекетке айналды. Еуропадағы барлық мемлекеттер мен халықтар ғұндармен міндетті ... ... ... ... Аттила халықтан шыққан өнер адамдарын, ақын-жырауларды, шешен сөздің майталман шеберлерін құрметтеді. Тіпті ғұн емес, герман ... ... ... да, ... ... ... Рим ... келген Максимин мен Прискустың Аттила жасаған тойларға қатысып, байқағаны -- ... ... ... ... адамдары мен балаларының және қонақтардың орын тәртібінің қатаң сақталуы екен. Ол ... шені мен ... ... ... ... ... ... шанышқылар - алтын мен күмістен жасалған хас ұсталар мен зергерлердің қолынан шыққан бұйымдар. Ал ... ... ... тек ... ... ... Себебі ол өнер, ғылым, білімді қатты қадірлеп, патшалардың патшасы болса да, жас ... ... ... ... ... ... өз ... қатаң тәрбиеде ұстаған. Оның үлкен баласы Эллақ (Еділ мен Днепр аралығындағы өлкенің ... әдеп ... ... тіке ... ... ... ... батыр, билеуші бола тұрса да, әке алдында ибалы мінез көрсетіп, жүзін тіктемей, жанарын жерге салып, ... ... ... Ал ... ... кіші ... ... жақсы көретінін білдіріп, оны еркелетіп, айналып-толғану үстінде болған.
Көп ұзамай Рим мен ғұн империясының арасындағы жағдай нашарлай бастады. ... және ... ... ... ... мен ... қатты састы. 450 жылы Аттиланың жалғыз өзі екі бірдей империяға және герман корольдіктеріне қауіп ... ... екі ... өмір сүрген Рим империясы герман тайпаларының талай шабуылын көрген. Тіпті Римді 410 жылы ... ... ... ... да. Ең ... олардан сыйлық, алтын беріп құтылуға болар еді. Ал ғұндардан қалай құтылмақ? ... ... ... ... талай қылмысы бар.
450 жылы Шығыс Рим императоры Феодосий өліп, оның орнына ... ... ... Оның ең бірінші қолға алған мәселесі -- ғұндармен баяғы достық қатынастарды орнату. Сол үшін ол көп ... ... ... Рим ... ... ... Онорияны Аттилаға қарсы пайдаланбақшы болды. Не істерін білмей жанталасқан Марциан шешесі мен ағасының және Рим төрелерінің қарсылығын біле тұрса да, ... неке ... ... түрде Аттилаға жеткізді.
Онория неше жылдан бері Аттилаға ғашық, сонысы үшін де Константинопольде қамауда отыр. Ол -- өте бай ... яғни ... Рим ... жартысына жуығының мұрагері еді.
Бұл жағдайлар Валентинианға жай түскендей әсер етті. Дегенмен, Рим ... ... ... ... ... ... ... қарсы одақ құра бастады.
Галлияны, Испанияны, Солтүстік Африканы күні кеше тартып алған ата жауларымен ауыз жаласып, ғұндарға қарсы тұрғалы жатқан ... ... да өз ... ... көп ... бері ... бағынбайтын және 437 жылра дейін ғұн әскерінің көмегімен Аэций сол ... ... ... ... болатын. Валентиниан Аэцийге егер ол Галлияны шапқыншылардан босатып, Римге қаратса, Галлияның билеушісі болатынын ... Бұл 451 ... басы еді. ... мен ... королі Теодор көптеген герман тайпаларын біріктіріп, Аттилаға қарсы орасан зор қол жинады. Мұндай шиеленісудің ақыры ... ... ... әкеп соқты. Көптен бері Испанияны билеп тұрған вестготтарда үлкен әскер болды.
Көп ұзамай ұлы қолбасшы Аттила жер ... ... Рейн ... ... ... қарай аттанды. Ол осы жорығы туралы: , -- деп жариялады. ... ... мен ... тізе ... Галлия мен Бельгияның көптеген қалаларына ғұн әскері жақындап келгенде, көтерілістер бұрқ ете қалды. Әсіресе Париж бекінісіндегі көтеріліс ауқымды ... ... ... ... ... ... Дегенмен ғұн сарбаздары Галлияны түгелдей өз қол астына қаратып, ол арадан вестготтарды қуып шықты. Көптеген қалаларға ғұндар кірмегенімен, ғұн ... қала ... ... мен ... шегі болмады.
Аттила вестготтарды жазалау үшін оңтүстікке асықты. Ремстен Орлеанға дейінгі жол бойындағы Шальн-Марле, Троя, Сана ... ... ... да ... ... ... десетін батыстың әділетсіз тарихшылары көзді жұмып қойып, деп жазды.
Ұлы қолбасшы Аттила өз ... ... және ... да ... ... қамтамасыз етіп отырды. Ғұндардың жойқын күшіне ешнәрсе төтеп бере алмады, тіпті мықты деп саналатын Орлеанның өзі шешуші ... ... ... да, бес ... артық шыдай алмады. Ғұндарға қала халқы қақпаны өздері ашып берді. Осылайша ғұндар римдіктермен болатын аұтық шайқасқа табан басып жақындай ... ... алу. ... ... ғұн ... ... ... көрсетіп, көп уақытқа дейін берілмеді. Қолбасылар кеңесіне жиналған бір ... жас ... бірі ... ... ием, осы ... неге ... ... береміз. Бұдан басқа да қалалар бар емес пе? -- деді.
Аттила асықпай-саспай, ... ... ... Алға ... қадамыңды ешқашанда тоқтатпаңдар! Ата-бабаңның Батысқа бет түзегендегі мақсаты -- ілгері басып, көкжиектен асып түсу емес пе еді? Сол ... қия ... ... ... де жолымызда көлденең қалып қойғаны дұрыс па? Бәріміз де алдымызда тұрған мақсатымызды орындауымыз керек. Аквилей ... тізе ... бұл ... ... ... көп ... ... тырысып, сақ болу керек, -- деп жауап береді.
Кеңес бір ауыздан осыған тоқтасып, тарайды.
Ертесі күні бірі қорғанып, бірі ... ... қала ... абыр-сабырға қарап, Аттила жанындағы кешегі наразылық білдірген қолбасыға бұрылды да, қала ... ұшып ... ... ... Ана ... көрдің бе? Олар қала мұнараларындағы балапандарын алып кетіп жатыр. Демек, бұл - қала көп ұзамай ... ... сөз. Өз ... төнген қатерді сезген құстар балапандарын қауіпсіз жерге апарады, -- деді.
Аңқаусызда жаңсақ сөйлегенін түсінген жас қолбасшы:
- Қателігімді ... ... ием. ... емес пе. ... ... сөз ... -- деп Аттиланың көрегендігіне тәнті болып басын иеді.
- Жә, не іс жасасаң да, ақыл таразысына салған жөн ... ... ... ... -- ... соң ... ... -- Тасатқыштарды іске қосып, қала қабырғасын қақпаға таяу жерден талқандаңдар, -- деп ... ... оң қолы ... ... ... ... қала ... сол жаң тұсын нұсқайды да:
- Ана бір ара ... ... ... ... күшті сол жерге жұмсаңдар. Сәл болса да сызат түсірсеңдер болды, әрі қарай қабырға өз салмағымен құлайды, сол ... ... ес ... ... лап ... -- ... ... иіп, көреген қолбасшысының бұйрығын орындауға дайын екенін ... ... ... ... да, ... деп үн ... ... кетеді.
Міне, осылай Аквилей қаласын алу Аттила жоспарлағандай ... ... Қала ... алуда тасатқыш қондырғыларды қолдануды тарихта алғаш енгізген ғұндардың дарынды қолбасшысы осы Аттила болған еді.
Қамал ... ... қала ... ... ... ... соң тұтқынға түскен адамдардан жауапты Аттиланың өзі ала ... Ең ... Ғұн ... ... Рим ... ... істеп жүрген қашқын жауынгерлерді әкеледі.
- Қашқан өзің бе, әлде басқа бір ... ... ма? -- деп ... ... ... сұрап шығады.
Қашқын жауынгерлердің бірі алтын мен жақсы жалақыға қызығып келгенін, ал біреулері басқа ... ... ... ... Бәрін тыңдап болған Аттила орнынан көтеріліп, барлығына естілетіндей дауысын зорайтып:
- Алтын берсе арбалып, жан қысылса ... шыға ... жан ... опа ... Жем ... ит те қолыңды жалайды. Қызықтырар қызылың біткен соң, жалт беретін жалдама адал болар деп ... ... ... пида ... ... ғана ... Жұдырықтай жұмылып, намысыңды солар ғана қорғамақ. Туған жеріне емес, тойған жеріне қызмет қылар адамдардың жазасы -- өлім! -- деп өз ... ... ... етіп ... ... ... өз ... қаншалықты қатаңдық көрсеткенімен, тұтқынға түскен қала халқына келгенде, Аттила олардың бәріне ерік ... ... ... ... ... ... ... білдіріп:
- Осы қаланы алу үшін қаншама қанымыз төгілді. ... неге қоя ... -- ... ... Бұлар Рим басшыларынан аз қорлық көріп жүрген жоқ. Олар герман тайпалары емес шапқыншылықтан басқаны білмейтін. ... ... ... ... қара халықты ешқашан жазалауға болмайды, -- деп сөзін ... соң ... ... ... ... ... шайқаста жараланып, римдіктерге тұтқынға түскен ғұндарды алып келеді. Ғұн ордасындағы тізім бойынша олар қаза тапты деп жазылған ... ... ... Одан бері бір жыл ... неге ... келмедіңдер? -- деп сұрайды.
- Бізде туған жерге қайтып ... ... ... ... -- ... ... оралушы еді. Ер болып туған жерлеріңе қайта алмасаңдар, Римнің ... ... ... ... жүре беріңдер, -- деп, Аттила есік алдында тұрған ... ... да, -- ... ... ... ... қуып жіберіңдер, -- дейді бұйырып.
Бұдан кейін Аттиланың ... жас ... пен оның ... ... Олар ... ... ... қаласының тұрғындары екен. Екеуі Аттиланың алдына тізерлей отыра кетіп, жылай бастайды.
- Жә, менің алдыма жылау үшін келмеген боларсыңдар? Не себепті көз ... ... ... -- дейді Аттила жекіп.
Сонда келіншектің шешесі басын иіп тұрып, бір ғұн ... ... ... ... ... ... ... патша Аттила, ел арасында әділдік, ерлік, батырлық, ер жігітке тән қандай жақсы қасиет болса, соның бәрі бір басыңнан табылады ... еді. ... ... ... ... ... ... ақ жолынан таймаған боларсың деп сенемін. Өз намысын өзі қорғай алатын еркек кіндік ... ... бар ... - ... ... ... арыз айта баратын ешкімім жоқ, тек сенің әділеттілігіңнен үміттенем, -- деп ақ ... ана ... ... ... ... есіктегі жасауылға:
- Табыңдар, сол жауынгерді, -- деп ... ... ... ... алып келгенде, Аттила оған түйіле қарап:
- Бұған айтар не уәжің бар? -- деп ... ... ... ... ... ... ... жауынгер үнсіз ғана асынған қаруын шешеді. Мұнысы -- ... ... ... еді. Көшпелілер заңы бойынша, би алдына кірерде қаруыңды алса, қорғануға шамаң жоқ, үкімің кесілді, ал ... ... ... ... ... сұралмайды, сөз де берілмейді дегенді білдіретін. Осыны ескерген жауынгер өзінің ешқандай ақталып, қорғанбайтындығын ... ... ... тастайды. Аттила өз жауынгерім деп аянып қалмай, өлтіруге бұйрық береді.
Одан соң ... ... ... бір ғұн ... мен Рим ... алып келеді.
- Жұрт қырылысып, шайқасып жатса, мына екеуі тығылып алып көңіл қосып жүр, -- ... ... ... ... ... пен ... ... көз тастайды. Екеуі де жап-жас. Сонан соң олардың бір-біріне деген сезімдерін сынамақшы болып, қызға қарайды да:
- ... жолы - ... Сен өз ... сақтай білмегенсің. Сондықтан саған өлім жазасын бұйырамын. Ал сен, ... жүре бер, -- деп ... ... сөйлейді.
Мұндайды күтпеген қыз көз жанары шарасынан шыға үрейленіп, үнсіз қалады. Ал жауынгер жігіт ... ... ... Патша ием, ендеше бұл қыздың орнына мені өлтіріңіз. Мен оған шын ғашықпын. Маған оның тек ... ... ... Ол өліп мен аман ... ... өмір жоқ, -- деп ... ... сыртқа сырын бермей қабағын түйіп түксиіп отырған Аттиланың жігіт сөзін естігеннен кейін жүзіне қан жүгіре бастайды. Ол ... ... аса разы ... ... ... мен адалдығына масаттанып, қызға да, жігітке де еркіндік беріп, еш жаза қолданбайды. Керісінше оларға тілеулес болып, бата ... ... ... Егер ... қара ... қамын ойлап, қызға ара түспегенде, сезімінің қорғаушысы бола білмегені үшін оны сол ... ... еді ... соң ... Аттила тұтқынға түсіп, алдына әкелінген римдіктерге жаза кесе бастайды. Олардың ... ... құл ... ... ... Осы ... ... алып келгенде Аттиланың есіне баяғыдағы Руғиланың адам бостандығы туралы айтқан сөздері ... ... ... оның алдына қол-аяғы байланған тұтқын римдік жас батырды алып келеді. Ол шайқаста ғұндарға қарсы жан ... ... ... ... ... ... ... неге соғыстың, әлде олардан жамандың көрдің бе? -- деп сұрайды.
- Жоқ, ғұндардан еш жамандық көрген жоқпын, мен ... ... ... ... орындадым, -- деп жауап береді тұтқын.
Көп ұзамай ғұндар Милан, ... ... ... Сол күні Аттила әскербасылармен кеңес құрады. Кеңесте Римге қашан кіретіндерін сұраған шәкірттерінің біріне қадала:
- Ғұн ... еш ... Рим ... ... ... ... ... кірмейді. Кірсе, тек бейбіт келісімге келу үшін кіреді. Осыны әрқашан есте саңтаңдар. Бұдан 42 жыл бұрын Аларих бастаған вестготтар Римді ... ... ... еді. Ғұн ... ... жабайылыңқа бармайды, -- дейді де, содан кейін Баламірге қарап: -- Сенің сарбаздарың бүгін ... ... ... ... алдың, ал Милан соғыссыз берілді. деген бар. Жігіттеріңнің ... ... ... ... ... да ... Рим ... қажалған қара халыққа солар қожаңдамақ па? Жеңіске жеткен әскер адал болу ... ... ... жауынгерлеріңді кешке дейін тауып, жазала. Елді тек қылыштың күшімен, қорқынышпен ғана ... ... де ... жөн. ... адал, әділетті басшыға сенеді, -- деп ... ... ... ... ... қонақжай мінез көрсететін Рим қақпасы жабық тұр. Бүгінгі күннің өзі де қожайындарының қабағын қапысыз түсінетін қара ... ... ... ... арғы ... тығылған Рим халқы бұл күннің өздеріне не ... ... ... ... тұр. ... ... ... шаһарындай болған қорған бекінісінен тырс еткен белгі білінбейді. кері келіп, басшыларының бассыз әрекетінен ... ... қаны ... тұр. Жолындағының бәрін жайпап, жалынға орайтын ғұн сарбаздары Аттиланың қалт еткен қимылы болса, қалаға лап еткелі тұр.
Түксиіп, жан баласының қимылы ... Рим ... ... Аттила атын аяқ бастырып, жақындап келді. Атой салынар сәтті аңдып қала халқының зәреқұты қалмай, иманын үйіріп отырғанын ол ... ... Тым ... бой ... ... ... байқамаған соң, римдіктер оған бетін басып бүгежектеген қорқақ болып көрінді. Ызадан тістенген Аттила ... ... ... Рим ... ... ... лақтырды. Арқырай ұшқан ақ найза арындаған бетімен қақпаға ... қарш ... ... ... ... Рим ... әскерлері дір етіп, бозарып кетті. Қала сол күйі тымтырыс. Артына жалт бұрылған Аттила:
- Ғұндар! Азаматтың ақ өлімі - ... адал ... -- деп саңқ ... -- ... ... ақ ... төкпесең, еңсеңді бастырып, езгіде жүрсең, ер атыңнан не ... Өр ... ... ... өз ... өзі ... сасқан адам санатта жоқ. Мінген көлік, тұлпарың - ер ... ... ... қасқайып тұрып қарыссаң, сонда болар ер санаты. Басыңды бұғып бұқпалап көрген күнің кімге өнеге, кімге болар ғибрат? Асырып сөз ... ... ... ... ... ... аяққа таптап баспасаң, одан өзге не мұрат? Көздерің көрген дұшпаның шалқайып жүрген күнінен етегіңе ... жер ... ... баспалап. Кесімін өзің айтыңдар, жараса ма хас ерге , қылыш сұғып, былғамақ?
Сәл-пәл үнсіз қалған ғұн ... ... деп ... ... ... ... ... етісті.
Осыдан кейін Аттила сарбаздарын соңына ертіп аяңдап жүре берді. Біраз жер ... соң, ат ... ... ... ... ... құтылғанына қуанып, әлі қыбыр білдірмей жатқан, күні кеше айбыны асқан, бүгінгі күні жүні жығылып жасыған Римге ... ... мырс етті де ... ... кете ... ... жылы ... кенеттен қайтыс болды. Оның өлімін әркім әр ... ... жүр. Ал шын ... ғұн ... ... ... өмірден қайтуының себебі әлі күнге дейін біз үшін жұмбақ.
Аттиладан кейін ғұн ордасы ыдырайды. Бірақ олар Еуропадан кеткен жоқ.
Жаңадан ... ... ғұн ... ... (Арғын) қағанаты деп аталды. 730 жылы қайтыс болған Баян хан уақытындағы ең күшті мемлекет болған. Ол VIII ... ... ... өтір ... ... ... ... мемлекет әлі күнге дейін ғұндар атымен Хунгрия (Венгрия) деп аталады.
Батыс Рим басшысы Аэций өлді. Себебі ... ... ... ... жоқ. Ендігі Рим басшысының орнына иек артатын ... адам ... еді. ... Рим ... ... ... ... тартып алады деп қорықты. Аэцийдің өмірмен қоштасуына ықпал етті... Көп ұзамай, Валентинианың өзі де өз адамдарының қолынан қаза тапты.
Сол жылы ... ... ... ... ... Рим ... баса-көктеп кіріп, тонады. Олар 410 жылғы Аларих бастаған вестготтардың жасағандарын қайталады.
Бұрын Генсерик Аттиладан қорқып Римге кіре алмай жүр еді. ... ... оның ... қағар, қаймығып қысылар ешкім қалмағаннан кейін, Римге кіріп, бассыздың ... оны ... ... ... мен ... ... соң Римнің шын жанашыры қалмаған еді [10].
Аттила - адамзат тарихында ерекше орын алған ірі тарихи ... Бұл ... ... ... тарих зерттеушісі А. Тиерри (1797-1873) өзінің (1856 ж. Париж) атты кітабында -- деп ... ... ... ... ... ... ... поэма бар. Германия және Скандинавия халықтарының батырлар жырында, аңыз әңгімелерінде Аттила негізгі кейіпкер. Ағылшын ақыны Херберт Атилла туралы ... ... және ... ... жазған (19 ғ.). Сол сияқты Еуропа театрларының сахналарынан да ... ... ... орын ... Ең ... ... ... сахнаға шығарған Испания драматургтері (Кристобал Вируес (1550-1609) төрт актілі трагедия; Луис Велес де Гевара (1579-1644), 5 актілі ... одан соң ... ... ... ... ... атты 5 ... грагедияны 1667 жылы Париж театрлары сахнасына қойды; Генри Борниер (1825-1901) атты тамаша пьесаны Парижде 1880 ж. ... ... ... драматургтерінің де еңбегі ұшан теңіз (Вернер Цахариас (1768-1823) атты 5 актілі романтикалық ... 1808 жылы ... ... Аттила туралы шығармалар ішінде ең құндысы осы). ... ... ... ... ... ... жазылды. Бұл жырдың негізгі кейіпкері ғұн королі Аттила болғандықтан барлық драмалық ... да ... ... ... ... ... астанасы Вена қаласының Бургтеатр сахнасында 1845-46 жылдары атты ... ... Г. ... (1815 -- 84) ... ... ... ... 1857 ж. атты әйгілі трагедияны сахнаға шығарды; Ф. Геббель (1813-63) 1861 ж. атты трилогияны сахнаға ... ... ... ... ... халықтарының музыка өнерінде қомақты орын алады.
(Волфранг Франк (1641 ж. туған -- қайтыс болған жылы белгісіз) атты ... 1682 ж. ... ... қойды; Рихард Вагаер (1813-1883) , (1854), (1874) атты ... ... ... ... ... ... ... сахнасындағы бейнесін дамытуға Италия композиторлары да үлес қосты.
(Франциско Малипиеро (1824-1877), атты операны 1845 жылы ... ... ... ... ... Верди (1813-1901) 1846 ж. атты операны Милан қаласы театрларында қойды).
Орыс жазушыларының ішінде алғаш рет Евгений Замятин (1884- 1937) атты ... ... (1927). ... бұл ... тек 1996 ж. ... қазақ драма театрында қойылды. Сондай-ақ, оның (Бичь божий) атты романы да осы ... ... ... ... да ... ... бейнесіне елеулі үлес қосты. (Пейами Сафа (1931); Бегзат С. (1934); Нәжі ... (1948), ... және ... ... ... бейнелеу өнерінде де ерекше орын алады (Рафаэл Санти (1483 -- 1520). Фердинанд Делакруа (1798 -- 1863), Чека ... (1860 -- 1916). ... ... 6 ... соң ... ... ... көптеген алтын, күміс ақшалар шығарылған. Венгрияда Аттила есімімен аталатын көшелер, оқу орындары, т.б. көптеп кездеседі.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сақтар мен ғұндар9 бет
Сақтар мен ғұндардың әскери өнері мен мемлекеттік ұйымы: салыстырмалы талдау11 бет
Ғұн және Усун мемлекеттері30 бет
Ғұн көсемі - Атилла7 бет
Ғұн мемелекеті7 бет
Ғұн мемлекеті17 бет
Ғұн мемлекетінің саяси жағдайы10 бет
Ғұн мемлекетінің этникалық және саяси тарихы13 бет
Ғұн мемлекетінің этникалық және саяси тарихы туралы9 бет
Ғұн тайпасы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь