Зейін туралы жалпы түсінік

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

1. ЗЕЙІН ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІК.
1.1 Зейін туралы жалпы ұғым. 6
1.2 Зейіннің физиологиялық негізі. 8
1.3 Зейіннің түрлері және қасиеттері. 9
1.4 Зейінді дамыту жолдары. 16
1.5 Зейінді тәрбиелеу жолдары. 18

2. ЗЕЙІНДІ ДАМЫТУ МЕН ТӘРБИЕЛЕУ.
2.1 Зейінді дамыту мен тәрбиелеудегі мұғалімнің ролі. 20
2.2 Зейінді дамыту мен тәрбиелеуде орындалатын талаптар. 22

ҚОРЫТЫНДЫ 23

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 24
КІРІСПЕ
Психикалық іс әрекеттің мақсат бағдарлы және нәтижелі болуы үшін адам ең алдымен өзінің ой–санасын істеп жатқан әрекеті мен сан әрекет нысанына тоқтата білуі қажет. Әдемі сурет салуға бекінген баланы көз алдыңызға келтіріңіз. Сурет затын, оның түр–түсі мен қағазға қалай орналасуын ойластырамын деп, жас суретшінің жұмысқа шомғаны сонша, тіпті ата – аналарының оған қарата айтқан сөздерін мүлде аңғарар емес. Мұндайда бала зейінін істеп жатқан әрекетіне шоғырлады, назарын қажетті заттарына аударды, басқа заттардың бәріне алаңдамастан, өз керегімен шұғылданды дейміз.
Келтірілген мысал адамның бір мезгілде әрқандай заттар туралы ойлап, әртүрлі іспен бірдей шұғылдана алмайтынынының дәлелі. Сондықтан да оның санасы белгілі мезеттің әрбір бөлігінде өзіне қажет болған заттар мен құбылыстардың маңызды да мәнді тараптарына бағытталады.
Ой–сананың бағытталуы деп ең алдымен психикалық әрекеттің таңдамалық сипатын, нақты объекті күні бұрын ниетті іріктеуін, не оған мән бермеуін айтамыз. Бағытталу түсінігі сонымен бірге іс - әрекеттің біршама уақыт аралығында өз сипатын сақтап тұра алу қасиетін де қамтиды. Зейінді болу үшін қандай да бір істің түрін таңдап қана алу жеткіліксіз, сол таңдауды тұрақтатып, сақтап қалу қажет. Мысалы, педагогикалық процесте оқушылар зейінін, анау не, мынау зат не деп, іске бағыттау онша қиындық тудырмайды, әңгіме төркіні сол зейін бағытын қажетті уақыт аралығында сақтап тұру.
Зейін сөзі сонымен бірге ой–санамыздың белгілі іс-әрекетке шоғырлануы мен шому мағынасын да білдіреді. Адам алдында тұрған міндет неғұрлым қиын болса, зейін де соғұрлым күшті әрі өткір болып, ал жұмыс қиындығы болмағанда, зейін салудың күші де кемірек келеді.
Өз кезегінде зейін шоғырлануы ой – сананы қажетсіз объектке бәрінен ауыстыра алумен де байланысты. Зейін күші толығып нақты бір істің шешіміне бағышталған шақта, төңіректегі қай заттардың бәрі біз үшін елес күйінде байқалады.
Сонымен, қандай да бір затқа зейін қоюымыздан, ол зат біздің санамыздың төрінен орын теуіп, қалған дүние деректерінің сана аймағының шектеріне ығыстырылады. Осыған орай зейін аударылған заттың санамыздағы бейнесі нақты айқындалып жөніндегі елестер мен ойлар іс - әрекет мақсатына жеткенше, санамызда бекіген халде сақталады. Осыдан, зейін іс - әрекетті бақылау және реттеу қызметін де атқарады.
Зейін, әдетте, адамның бет, дене қалпы мен қозғалыстарында көрінеді.Сырттай- ақ зейінді тыңдап отырған оқушыны зейіндізінен айыруға болады. Ал кей жағдайларда зейін қоршаған дүние емес, адам санасындағы ойлар мен бейнелерге де бағытталады. Мұндай жағдайдағы зейін интеллектуалды деп аталып, ол сезімдік зейінінен біраз өзгеше келеді. Ал ой – сана дене қозғалыстарға бағытталған болса, онда өз арқауына қимылдық зейін алынады. Мұның бәрі зейіннің дербес танымдық, өз мазмұнына ие болған өзге танымдық процестердің қосалқы қызметтерін атқарытынын дәлелдейді.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Әдеп және жантану. Хрестоматия. – Алматы, 1996 ж.
2. Т. Тәжібаев. Жалпы психология. – Алматы, 1993 ж.
3. М. Мұқанов. Жас және педагогикалық психология (лекциялар). – Алматы, 1982 ж.
4. В.C. Мухина. Мектеп жасына дейінгі балалар психологиясы. – Алматы, 1986 ж.
5. Ж. Аймауытов. Психология. – Алматы: Рауан, 1995 ж.
6. Қ. Жарықбаев. Психология. – Алматы: Білім, 1993 ж.
7. А. Темірбеков, С. Балаубаев, А.В. Петровский. Педагогикалықұ және жас ерекшелігі психологиясы. – Алматы: Мектеп, 1987 ж.
8. Психология. – Алматы: Мектеп, 1966 ж.
9. Психология. 2 – басылымнан қазақ тіліне аударылған. – Алматы: Мектеп, 1980 ж.
10. Возрастная и педагогическая психология/Под ред. Петровского А.В. 2 изд. – М., 1979 ж.
11. Возрастная и педагогическая психология/Под ред. Гамезо М.В. – М., 1989 ж.
12. А. Темірбеков, С. Балаубаев. Психология. – Алматы: Мектеп, 1966 ж.
13. Общая психология/Под ред. А.В. Петровского. 2–изд.–Москва, 1977 ж.
14. М.М. Мұқанов. Оқушылардың зейінін тәрбиелеу. Алматы: ҚМБ, 1960 ж.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
3
1. ЗЕЙІН ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІК.
1.1 Зейін туралы жалпы ұғым.
6
1.2 Зейіннің физиологиялық негізі.
8
1.3 Зейіннің түрлері және қасиеттері.
9
1.4 Зейінді дамыту ... ... ... ... ... ДАМЫТУ МЕН ТӘРБИЕЛЕУ.
2.1 Зейінді дамыту мен тәрбиелеудегі мұғалімнің ролі.
20
2.2 Зейінді дамыту мен тәрбиелеуде ... ... ... іс ... ... ... және нәтижелі болуы үшін адам
ең алдымен өзінің ой–санасын істеп жатқан әрекеті мен сан ... ... ... қажет. Әдемі сурет салуға ... ... көз ... Сурет затын, оның түр–түсі мен қағазға қалай ... деп, жас ... ... ... ... ... ата –
аналарының оған қарата айтқан сөздерін ... ... ... ... ... істеп жатқан әрекетіне шоғырлады, ... ... ... ... ... бәріне алаңдамастан, өз керегімен шұғылданды
дейміз.
Келтірілген мысал адамның бір мезгілде әрқандай заттар туралы ... ... ... шұғылдана алмайтынынының дәлелі. Сондықтан да оның
санасы белгілі мезеттің әрбір бөлігінде ... ... ... ... ... маңызды да мәнді тараптарына бағытталады.
Ой–сананың бағытталуы деп ең алдымен психикалық әрекеттің ... ... ... күні ... ниетті іріктеуін, не оған мән бермеуін
айтамыз. Бағытталу түсінігі сонымен бірге іс - ... ... ... өз ... ... тұра алу ... де ... Зейінді болу
үшін қандай да бір істің түрін таңдап қана алу жеткіліксіз, сол ... ... қалу ... Мысалы, педагогикалық процесте оқушылар
зейінін, анау не, мынау зат не деп, іске ... онша ... ... төркіні сол зейін бағытын қажетті уақыт аралығында сақтап ... сөзі ... ... ... белгілі іс-әрекетке шоғырлануы
мен шому мағынасын да білдіреді. Адам алдында тұрған ... ... ... ... де ... ... әрі ... болып, ал жұмыс қиындығы
болмағанда, зейін салудың күші де ... ... ... ... ... ой – ... қажетсіз объектке бәрінен
ауыстыра алумен де байланысты. Зейін күші толығып нақты бір істің ... ... ... қай ... бәрі біз үшін елес күйінде
байқалады.
Сонымен, қандай да бір ... ... ... ол зат ... ... орын ... қалған дүние деректерінің сана аймағының
шектеріне ығыстырылады. Осыған орай зейін ... ... ... ... айқындалып жөніндегі елестер мен ойлар іс - ... ... ... бекіген халде сақталады. Осыдан, зейін іс - әрекетті
бақылау және реттеу қызметін де атқарады.
Зейін, ... ... бет, дене ... мен ... ақ ... тыңдап отырған оқушыны зейіндізінен айыруға
болады. Ал кей ... ... ... ... ... адам санасындағы
ойлар мен бейнелерге де бағытталады. ... ... ... ... ... ол сезімдік зейінінен біраз өзгеше келеді. Ал ой – сана дене
қозғалыстарға бағытталған болса, онда өз арқауына ... ... ... бәрі ... ... танымдық, өз мазмұнына ие болған өзге танымдық
процестердің қосалқы қызметтерін ... ... ... ... да ... қасиеттері ғалым назарына түсіп,
оный пайда болуы мен ... ... ... ... берді. Зейін табиғатын
түсіндіруде Н.Н. Ланге ғылым ... ... ... ... ... ... ... икемделудің нәтижесі. Мұндай пікір келесі негізде
туындаған: зейіннің бір заттан ... ... ... ... ет
қозғалыстарынсыз мүмкін емес, қимыл нәтижесі ғана сезім ағзалары қабылдау
үшін тиімді жағдайларға икемдеседі.
2. Зейін сана аумағының ... ... ... Cана ... ... ... мәнге ие екенін түсіндіріп жатпастан, И. Герберт пен У.
Гамильтон күшті елестердің әлсіз ... ... ... алға тартады.
3. Зейін көңіл – күй нәтижесі. Ағылшын психологиясында кең өрісті ... ... ... алға ... ... тәуелділігіне негізделеді. Дж.
Миль “ұнамды немесе жағымсыз сезімге не идеяға бөлену мен сол факторларға
зейінді қатынас екеуі ... ... – деп ... ... ... ... ... яғни адам білген таңдаған затына ғана
ден қояды.
5. Зейін рухтық сананың ... ... ... ... құбылысының
ғажайыптылығына таң қалған кей психологтар оны пайда болуы түсіндіруге
келмейтін әу бастан бар белсенді қабілетті баламалайды.
6. ... ... ... ... ... Бұл гипотезаға орай
зейін орталық жүйке жүйесінің мекенді тітіркену қабілетінің ... ... деп ... ... ... теориясы зейіннің негізгі себебін ... ... ... ... процесінде алынған елестер соңғы
басқа елестер мен қозғалыстардың ... ... ... ... сананың ерекше шоғырлануы туындайды.
Қазіргі заман психологтарының зейінді түсіндіруге байланысты
пайымдаулары П. Я. ... ... ... Олар ... ... – зерттеушілік іс - әрекеттің бір кезеңі, ... ... ... нақты бір мезетте пайда болған бейнелер мен мазмұнын
тұрақтатуға бағышталған психологиялық әрекет;
Өз ... ... ... осы ... ... бақылау. Әр адам
әрекеті бағыттау, орындау және бақылау бөліктерінен тұрады. Осы ... іс ... ... ... өнім шығаруға бағытталған әрекеттен ерекше ... ... өз ... ... болмайды;
Психикалық бақылау әрекеті ретінде танылған құбылыс тұрғысынан
зейіннің ... ... ... жаңа ақыл – ес ... ... ... туындайды.
Аталған теориялар нақты деректерге негізделгені сөзсіз, бірақ
әрқайсысы ... ... ... ... ... ... қалғандарын
елемеуге тырысады. Ал, шындыққа ... ... ... оған
байланысты барша қасиеттер мен сапаларды өзара біріктіре ... ... ... Осы ... ... ... зейіннің келесідей анықтамасы
қабылданған.
Зейін–бұл кісінің сезімдік, ... және ... ... ... дүниелік не идеалды нысанға ... ... ... ... ... ЖАЛПЫ ТҮСІНІК.
1.1 Зейін туралы жалпы ұғым.
Зейін деп – адам санасының белгілі бір затқа бағыттала тұрақталуын
көрсететін ... ... ... айтқанда, зейін дегеніміз айналадағы
объектілердің ішінен керектісін бөліп алып, соған ... ... алу. ... ... ... ... есептер шығарып отыр.
Ол бұған соншама үңілген, мұнысы психикалық кейпінен жақсы көрінеді (бала
көзін қадайды, шұқшия ... ... ... ... т.б.). ... есептің
шығару жоспарын ойлайды, оның бірінен кейін екіншісін шығарады. Есеп
шығарып болып, азғантай ... ... ... одан соң ... ... Сабағын оқып болғаннан кейін, түрлі нәрселермен айналысады. ... ... де бала ... әрбір түріне өз зейінін
ұйымдастырып, басқа ... ойын ... ... ... ... бала ... белгілі бір объектіге бағыт
алып және сонда азды – көпті тұрақтап отырғанын көруге болады.
Адамға тән әрекеттің кез ... ... ... орын ... оның
нәтижелі болуы қиын. Орыс педагогикасының атасы К.Д. Ушинский (1824 - 1870)
зейіннің маңызын былайша көрсеткен еді. “Зейін адам ... ... ... ойды ... адам ... ... ғана есігі болып
табылады, демек, бұл есікке ілімнің бірде – бір сөзі ... өте ... де ол ... өтсе, онда баланың санасында ешьеңе де қалмайды”.
Зейінді психикалық процестердің тобына жатқызу дұрыс ... ... адам өз ... ... ... бір ... қабылдайды не есіне
түсіреді, бірер нәрсені қиялдайды, бір нәрсе жөнінде ойлайды. Ал ... өз ... ... ... ... ... ... бірлесіп
келетін психикалық әрекеттің айрықша бір жағы, ... ... ... болып
табылады. Психикалық құбылыстар зейінге түрліше әсер ... ... ... ... не оны бөлеп жіберуге себепші болады. Мәселен бір объект
жағымды сезім туғызып зейінді күшейтеді де, ал ... ... ... ән ... сабақ тыңдап отырған баланың ... ... ... ой, ... де ... ... әсер етіп отырады.
Зейіннің физиологиялық негіздерін И.П. ... ... ... ... ... ... ... түсінуге болады.
И. П. Павлов, егер ми қабығының бір алабында қозу процесі пайда болса,
осымен байланысты қалған алаптарында ... ... ... ... ... адам бар ... іске қозу берілсе, басқа нәрселер туралы
жөнді ойлай алмайды. Осы ... ... бір ... күшті процесі болып
жатады да, айналасындағы адаптарда тежелу болады (теріс индукция заңы).
Зейіннің физиологиялық негіздерін орыс ... ... А. ... (1875 - 1942) ... теориясы бойынша да ... ... ... ... тітіркендіргіштерінің ішінде біреуі миға
көбірек әсер ... де, ... бір ... қаттырақ, күштірек қоздырады,
осындай алапты доминанта деп ... ... осы ... ... ... ... ... қозу процестерін өзіне тартып алып отырады. Осыдан мидың
күшті қозған алабы онан ... ... ... қызық кітапқа беріле
оқығанда адамға кейбір бөгде тітіркендіргіштердің бөгет жасамайтыны, ... ... ... ... ... ... Сондықтан адам
бар зейінін қойып кітап оқыған кезде қасындағы бөгде тітіркендіргіштерден
(мысалы, сағат маятнигінің ... ... ... керек. Бұл біздің басқа
нәрсеге көңіл аудармай, үңіліп отырған әрекетімізге мейлінше беріле ... ... ... ... ... ... қозу ... болған қозуларды өзіне тартып алып, солардың есебінен
күшейіп ... А. А. ... ... ... ... И.П.
Павловтың “Қозудың оптимальдық алабы” дейтін теориясы онан сайын толықтыра
түседі.
И. П. Павловтың оптимальдық қозу ... ... ... ... ... тұрғыдан өте жақсы түсіндіреді.
Қозу процесі ешқашан да ми қабығына біркелкі ... ... ... әр уақытта қозу пайда болатындай жағымды “оптимальдық жағдай” ... ... ... бар осы алап – ми қабығының творчестволық
бөлімі, ырықты зейіннің физиологиялық ... Бұл ... И. П. ... ... “Бас сүйегінің сыртынан біз іштегі миды байқай алатын болсақ,
онда ми сыңарларының оптимальдық қозу ... ... жері ... ... ... ... саналы адамның ми сыңарларында формасы және шамасы өне
бойы өзгеретін тамаша ... ... ... ... ... бұлар ми
сыңарларының барлық жерлерін алыпжатқан азды – көпті қара көлеңкенің ішінде
үздіксіз қозғалып жүрген болар еді”. Ұлы ... ... қозу ... болатындығын айта келіп, оның МИДа ауысып отыруының өзі ... да ... ... деп түсіндірді. Мидағы тежелулердің бірінен
екінші ... ... ... ... алдыңғы сапқа шығуы осы
оптимальдық қозу алабының жұмысы болады. Оптимальдық қозуы бар алап ... ... ... ... ... ... ... жағдайда адам зейіні бір жерге күшті шоғырланады да, ол қалған
объектілерді ... ... ... қозу ... ... ... шыққан сигналдар қуаттап отыратындығын, сөздік ... ... ... алаптардың бір–біріне ауысуын тездетіп отыратындығын,
сайып келгенде, ... ... ... ... ... жақсы
көрсетеді.
Бір нәрсеге зейін аудару адамның сыртқы кейпінен де (дененің, бастың,
көздің ... ... бет ... ... ... тігу т.б.) ... Бірақ бір қарағанда зейін анық байқала да қоймайды. Өйткені осы
айтылғанға ... ... ... ... ... жиі кездестіруге
болады. Сондықтан да, кейбір мұғалімдер сыныптағы ... ... бір ... ... ... ... зейінді, не зейінсіз
отырғанын ажырата алмайды. Бұл, әсіресе, тәжірибесі аз жас мұғалімдерде ... ... ... арқылы оқушы зейінінің қасиеттерін тәрбиелеу
отыру – мектептегі барша мұғалімнің ат ... ... ... ... Іске шын мәнісінде зейін қойып кіріскенде ғана әрекетті
нәтижелі етіп ... ... ... үшін ... ... ... Зейіннің физиологиялық негізі.
Зейіннің физиологиялық тетіктер арқылы қажетті де мәнді әсерлерді
таңдауы белсенді ми ... және ... ... ... ... ... ... деңгейін оның сырт кейпін бақылай ... ... ... ток қуатын анықтайтын электроэнцефаллограф (ЭЭГ) аппараты
арқылы да ... ... ... ... 5 ... ... беретіні
дәлелденген: терең ұйқы, қалғып – мүлгу жағдайы, сабырлы ... ... ... тыс ... ... ... тек сабырлы және
белсенді сергектік жағдайында болуы мүмкін, ал басқа кейіп кездерінде зейін
сапасы кеміп, ... ... ғана ... алуы ... ... жағдайда адам бір не екі әсерге ғана жауап ... ... ... ... ... да ... анна ... әсер
елеместен, терең ұйқыға берілуі мүмкін, ал нәрестесінің сәл ғана ... ... ... ... іске ... ... ... рөлі өте
күшті. Бұл құбылыстың негізі–адамдар мен жануарлар ағзасының ... ... сай тума ... ... бере алу ... ... сәл
ғана сыбырдың өзінен мысық елең етіп, дыбыс шыққан тарапқа құлағын ... да ... ... ... ... ... есік ашылудан,
жұмыстарын қоя салып, назарын есік жаққа еріксіз ... Бұл ... ... ... “немене?” рефлексі деп атаған.
Зейіннің таңдамалылығы ағзада болып тұратын ... ... ... ... орта ... қажетті әсерлерді саралап алуда
екі топ ағза тетіктері іске қосылады: перифериялық ... және ... ... ... (түйсік) мүшелерінің икемдесу әрекеті
жатады. Әлсіз ... ... орай адам ... ... ... ... ... бір уақытта сезімталдығын күшейту үшін тиісті бұлшық еттер ... ... Ал ... ... жарғақ кернеуі босаңсып, миға өтетін
жағымсыз әсерді басады.
Зейіннің орталық тетіктері бір жүйке ... ... ... ... ... ... негізінде іске қосылып барады. Туындау әсері
күшті болған қозу өзімен бір уақытта жүріп ... ... ... ... іс - әрекеттің бағыт – бағдарын айқындап отырады. Сонымен бірге,
бір–біріне қуат қосатын бір уақыттағы ... ... ... ... де ... ... мұндай өзара байланысты
ықпалы қажет болған әсерді таңдап, психикалық әрекеттің белгілі бағытта
жүруіне негіз ... ... ... ... ... Ч. Шеррингтон ғылыми
дәлеледеп, кейін И. П. Павлов кең ... ... ... ... ... ... ие. Бұл заңға орай ми қабығының бір аймағында туындаған
қозу оның басқа ... ... ... ... (бір ... индукция)
немесе мидың сол бөлігіндегі тежелумен орын ауысады (бірізді индукция),
себебі нақ қозу пайда болған аймақ ... сол қозу үшін ... ... ... да бұл ... ... ... сарапталады, жаңа
шартты байланыстар түзіледі, яғни бұл ... нақ сол ...... ... ... шығармашыл бөлігі сипатына ие. Ал ... ... ... бұл ... ... астар саналы ... ... ... ... ... негіздерін айқындауда доминанта принципі (A. A.
Ухтомский) де ... ... ие. ... ... ... бір ... ... қызметіне ықпал жасап, уақытша үстемдік ... ... ...... ... қозу ... ... ерекшеліктеріне байланысты жүйке жүйесіне беріліп тұрған
импульстер бірігеді әрі жинақталады, сонымен ... ... ... ... қозу ... ... күшейе түседі. Үстемге қозу
көзінің пайда болуына тек тітіркендіргіштің күші ғана емес ... ... және ... ... ... ... ... іздері
де негіз бола алады.
Бірақ жүйке қозғалысының индукция заңы да, доминанта ... та ... ... құбылысын, әсіресе оны ырықты сипатын толық
ашып бере алмайды. Оның ... ... ... тән болмаған өз
зейінін мақсат бағдарлы басқара алу ... ... ... қою мен
оны нақтылап отыруда ... ... ... және ... ... ... ошағының пайда болуын бірінші және ... ... ... ... ... ... жөн, ... қозу тілдік
(екінші) сигналдың таңдамалы иррадиациясымен бірінші сигнал жүйесіне өтеді.
Өз кезегінде, ... ... ... ... келіп, мақсатты
нақтылауға себін тигізеді де қажетті қозу көзінің одан әрі күш ... ... ... ... бір – ... ... байланысты болған
ми құрылымының біртұтас жүйесінің іс - әрекетімен байланысты, бірақ олардың
зейін түрлерін ... ролі ... ... ... түрлері және қасиеттері.
Адамдардың зейіні ырықты, ырықсыз және үйреншікті болып үшке бөлінеді.
Сыртқы дүниенің кез ... ... ... ... ... ... тартады. Мәселен, көшемен кетіп бара жатқан адамның
бояулы афишаға көзі түссе, оған мойнын бұрады не ... ... ... т.б. Адам ... ... ... елеулі орын алады. Зейіннің
бұл түрі әсіресе жас ... жиі ... ... ... дәуірде
адамның күрделі іс - әрекеттері (оқу, ... т.б.) ... ... ... да, ... ... оның психикасы өте нәзік, түрлі сыртқы
әсерлерге берілгіш келеді. Әрине, бұдан бала ... соң, оның ... ... ... ... ... ... қажет. Адам өмірінің барлық
кезеңдерінде ырықсыз зейін тиісінше орын алып отырады. ...... ... ... ... іске ... тез ауады. Мәселен, қызықты
кітап оқуға ырықсыз зейін жеткілікті. Ал қызықсыз кітапты оқу – ... ... ... Ырықты зейінде де қызығу орын алуы тиіс. Бірақ ырықты
зейін де жанама, дәнекерлі ... ... ... Мұнда адам өз ісінен
шығатын нәтижеге қызығады, оны орындау үшін кұж ... ... ... күткен нәтижеге қол жеткізе алмайды.
Ырықсыз зейін физиологиялық тұрғыдан ... ... ... ... табылады. Зейіннің бұл түрі ... ... ... ... байланысында үлкен роль атқарады. Ырықсыз зейін
кез келген тітіркендіргіш арқылы ... бола ... ... ... төмендегі жағдайлар себеп болады:
а) күшті тітіркендіргіштер (көзді аштырмайтын жарық, қанық ... ... ... ... жаратын иіс т.б.); б) заттар мен құбылыстардың
жаңалығы мен қозғалысы ... ... ... ... ... жарықтың артуы не кемуі т.б.);
ә) адамның сыртқы дүниедегі объектілерге қатынас жасауының дәрежесі
(қызығу, қажетсіну, ... ... хош ... ... ... тууына жақсы
әсер етеді.
Адамның ырықты зейіні әрекетті саналы түрде белгілі ерік ... ... ... ... ... зейінде белгілі бір мақсат қойып,
объектіге ерекше зер ... ... ... ол ... ... ... ерік – ... сарқа жұмсауды талап етеді. Ырықты зейін мынандай
ерекшеліктерімен сипатталады:
1. ... ... бір ... ... сай ... ... алу ... - әрекетке тікелей кірісу қажет.
2. Үйреншікті жұмыс жағдайын жасап алып, алаңдататын нәрселерден ... ... ... ... ... ... түсіну үшін білімге шын ықыласпен
берілген дұрыс.
4. Түрлі қолайсыз жағдайларда да ... ... ... ... алаң ... ... ... (айқай – шу, тарсыл –
гүрсілдерде де) әсеріне берілмей жұмыс істей беру. Бұл ... оны ... және ... етіп ... ең жақсы жолы
болып табылады.
5. Зейінді болуды өзіңе үнемі ескертіп отыру керек. Бір ... ... ... деп іс - ... ... түрде ұйымдастыруды айтады.
Зейіннің, екі түрі де бір – бірінен ешқашан қалмай ілесіп отырады.
Ырықты ... ... ... зейін ырықтыға қарай жиі алмасады.
Шындығында, адамның үнемі ... ... ... болуы мүмкін емес. Оқушы
алғашқыда жай қызыққан нәрсесіне тікелей зейінін аударады, ал содан кейін
сабақтың мақсатына қарай ... ... емес ... материалдарға да зейін
қояды. Алғашқы уақытта қызықсыз болып көрінген сабақ кейін балаға ... ... Бұл ... оның ... ... сыртқа теуіп, ырықты зейіннің
пайда бола бастағаны.
Зейіннің үйреншікті деп аталатын түрі де бар. ... ... ... ... ... ... арнайы күш жұмсамай – ақ орындалатын зейін.
Мәселен, бала оқуға ... бұл оның ... ... ... оның ... ... бола ... Қандай нәрсеге болса да үйреніп, жаттығып
алған соң, ... іс - ... ... айналады. Үйреншікті зейіннің де
табиғаты осыған ұқсас. Өйткені үйреншікті ... ... ... ... ... қай түрі ... іс - ... нәтижеге шығаруға
бағытталады. Егер адам жұмысқа өздігінен беріліп істесе, ырықсыз зейіні
көрінеді. Бірақ ұзақ жұмысты ... ... ... беру де оңай ... ... ырықты зейінге орын беріледі. Ылғи ырықты зейінмен жұмыс
істеуі де ... ... ... Сондықтан адам жұмысты зейіннің осы екі
түрін қатынастыра отырып, үйреншікті зейінмен істеуді әдетке айналдыруы
қажет.
Зейін жөнінде ... ... оның мына ... ... ... ... ... және жинақтылығы.
Адамның зейіні бір объектіге немесе бір жұмысқа ұзағырақ тұрақтай алса,
оның зейіннің тұрақтылығы дейді. Мысалы, ... ... не ... ... ... зейінін осыған жатқызуға болады.
Зейінді бір жерге тұрақтатып, ... алу ... адам ... ісін ... ... оның ... байланыстарын анықтайды.
Зейінді тұрақтата алушылық саналы әрекетке ... жеке ... ... ... ... ... осы ... оқу процесінде маңызы зор. ... ... ... көп ... ... ... бір ... не белгілі бір
әрекетке ғана аударып, оған тұрақтатып әдеттендіру керек. Сонда ғана бала
есейген ... ... ... – ақ ... тиісті объектіге жинақтай
алатын болады.
Ересек адамдар жұмыс үстінде зейінін 40 минуттай бір ... ... ... 10–20 минуттық зейін қоюшылықтан кейінгі бірнеше
секундта көңілдің бәр ... ... сол ... одан ... ... ... ... Қайта бұл секілді ... ... ... бойы ... тұрақтап істеуге мүмкіндік береді. Адам
соншалық ерік – жігермен зейін салып жұмыс істеген жағдайда да ... ... ойы ... ... бір ... ауып ... Осылайша зейіннің бірде
әлсіздене, бірде күшейтіп ... ... ... ... ...... қасиеттерінің бірі. Мәселен, бар ілтипаттан кітап оқыған адам анда ... ... ойға ... ... ... жан – ... қарайды. Зейіннің
мұндай толқуы, әрине, адамның көңіл аударған нәрсесіне ... ... ... бөгет алмайды. Кейбір адамдардың ... ... ... ... ... ... эмоциялық әсерлер, сондай – ақ
адамның өз еркін жөндеп ... ... ... болады.
Зейінді ұзақ уақыт бойы іс - әрекетке жеткілікті жұмылдыру ... оның ... ... ... ауып ... ойластыру керек. Бұл көп
күш ... ... ... ... ... ... тітіркендіргіштерге
қарсы күресу – қажетті шаралардың бастысы. Мәселен, ысқырған ... ... ...... т.б. адамның тынышын кетіреді. Зейінін
жақсы ұйымдастыра алатын адамдар осындай жағдайда да жұмысты тез ... ... ... ... ... нәрселер көп болғанмен,
олардың барлығы да ... ... ... ... ... ... әуені зейінді аударатын тітіркендіргіш болғанмен, ... ... ... ... Ал қасындағы адамның айқай – шуы, реніш т.б. адамды
күштірек алаңдатып, жұмыс істетпейді. ... ... ... ... оған ... ... ... жұмыс істей беруге болады.
Әрине, бұған ерік – ... ... ... ... ... ... істей
алушылық – адамның ... ... ... ... орыстың атақты
жазушысы А.П. Чехов жас кезінде көп әңгімелерін ойын – ... той – ... ... ал ... мен ... ... опералық шығармаларын
қонақта отырып – ақ жаза беретін болған. Қандай жағдайда да адам зейінге
кедергі келтіретін ... жеңе ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуді ұнататын адамдар да өзін ыңғайсыз ... кез – ... ... жұмыс істей алатындай қабілетке ие болуы
тиіс.
Ә. Зейіннің шоғырлануы.
Зейіннің шоғырлануы – оның ... бір ... ... ... күші мен дәрежесі, яғни психикалық немесе саналы іс - ... ... ... ... ... шоғырлануы ми қабығындағы ... ... ... тікелей байланысты (Н.A. Ухтомский).
Дәлірек ... ... ... ... ... және сонымен бір уақытта
жүретін бас ми қабығындағы басқа аймақтардың ... ... ... ... ... ... деп бір ... екінші объектіге назарымызды
көшіруді айтады. Физиологиялық тұрғыдан мидағы оптималдық қозудың ауысуы.
Зейінді тез ... білу ... ... ... ... ... ... адамдар бір жұмыстың түрінен екінші бір
жұмысқа жеңіл көшеді, зейін қойып жаңа ... тез ... ... ... ... зейіннің көрінісі. Екінші біреудің зейіні, керісінше, басқа
объектіге қиындықпен ауысады. Зейінді тез ... білу ... ... әсерлерге кідірірусіз жауап беруде аса қажет. Мәселен, машинистерде
зейінді тез аудара білу қасиеті ... ... ... олардың жұмыста
түрлі сәтсіздіктерге ұшырауы мүмкін. Мектеп ... ... ... ... ... ... ... бір бөлімінен екінші бөліміне,
жұмыстың бір ... (үй ... ... екінші түріне (жаңа сабақты
тыңдау кезі) үнемі аударып ... тура ... ... аудара алу оқушының
ерік сапалары біраз дамыған кезде, әсіресе оқу материалдарын ... ... ... етіп ... ... ғана ... ... Мұғалімнің
материалды жүйелі етіп, бір ізбен жақсы түсіндіруі, ... ... ... ... жаңа ... ... айқындауы, жаңа материалды
тыңдауға және түсінуге оқушылардың дайындығын тексеру т.б. ... ... ... ... ... ... ... бір мезгілде бірнеше әрекеті атқара білу мүмкіншілігін
зейіннің бөлінушілігі дейді. Адам ... екі – үш ... бөле ... бір уақытта түрлі объектіге бөлуге болатындығын арнаулы
зерттеулер көрсетіп отыр. Мәселен, ... ... есеп ... ... осы ... басқа оқушының тақтаға шығарған есебін бақылайды, оның
сөзін ... т.б. ... бір ... ... лекция тыңдайды,
түсінгенін жазып ... ... оқып ... ... ... ... зейін бөлінуінің маңызы ... де зор. ... ... онан ... автоматтанылуы адам зейінінің бөлінушілігін ерекше
дамытуды қажет етеді. Ал ... ... ... ... ... ... ... бөлішулік қаншама маңызды екендігі түсінікті. Олар
бір кезеңде руль ... ... ... ... ... ... ... т.б… Бұл операциялардың әрқайсысы зейінді өте ... ... ... ... ... қызметте де зейінді бірнеше объектіге бөле
білудің маңызы зор. Мұғалім бір ... ... ... ... ... ... ... тексеріп отырады, барлық сынып ұжымы мен ... ... ... сабаққа қалай қатысып отырғанын байқайды.
Тәжірибесі аз, жас ... ... ... ... не жеке ... ... айтып тұрған сөзін бақылай алмай қалады да зейінін бытыратып ... ... ... сабақ нашар ұйымдастырылуы мүмкін. Зейінді екі
объектіге бірдей бөлу үшін ең ... ... ... болу және ... бір – ... байланысты болуы шарт. Зейінді бөлудің физиологиялық
негіздері жөнінде И.П. Павлов былай ... “… біз бір ... бір ... ... ... ... ... тағы басқа бір істі істей жүреміз,
яғни сыртқы тежелу механизмі ... ми ... ... ... ... ... ... басты ісімізбен байланысты ми
сыңарларының пункті бұл кезде қатты қозуда болады”.
Г. Зейіннің көлемі.
Зейіннің ... деп бір ... ... оның қамтитын, объектілерінің
санын айтады. ... ... ... байланысты жасалған тәжірибелер
тахистаскоп деген аспаппен тексеріледі. Адам бір ... ... ... орта ... әртүрлі 5 – 9 әріпті қамти алатынын, 12 – ... ... ... бар сөзді де осы мерзімде қамтитынын көрсетіп
отыр. Мектеп ... ... ... ... зейін көлемі
ересек адамдардың зейін көлемдеріне қарағанда ... ... ... ... ... ... ... сондықтан да оқушыларға бір мезгілде
сан жөнінде де, сапа ... де ... ... көлемінен артық мөлшерде
материал беруге болмайды. Оқушылардың зейін көлемі бір – ... ... ... ... ... ал логикалық
байланысы бар элементтерді қабылдаса, олардың зейін көлемін өсіретіндігін
мұғалім еске алуы қажет.
Зейін көлемін арттыру үшін ... ... ... ... ... ... бір ... ретінде қабылдауға машықтандырғаны дұрыс. Көрнекі
құралдардағы сөздер тым ұзақ болмай, ... ... ең ... ... ... үшін әріптерді түрді бояумен безендіру қажет. Соңғы ... де бала ... ... өсіруге жағдай жасайды. Физиологиялық
тұрғыдан зейін көлемін өсіріп, ұлғайту мидағы оптималдық ... бар ... ... Бұл бірнеше қозулардың бір қозу жүйесіне ... ... ... ... ... ... ... зейінді көлемі кең зейін дейді
де, объектілерді жөндеп қамти алмайтын зейінді ... тар ... ... тар, ... де жарамсыз қасиет емес. Әңгіме істен ... ... ... ... ... ... ісі оның ... әсер етпей
қоймайды. Мәселен, өне бойы ... ... ... ... істеп
отыратынын мастердің зейін көлемі айтарлықтай болмайды. Микрсокоппен жұмыс
істейтін ... ... де осы ... ... Алаң ... болушылық деп белгілі бір объектіге саналы түрде зейінді
ұйымдастыра алмаушылықты ... Әр ... ауып кете ... ... ... ... осындай болады. Алаң болушылық сондай – ақ адам
қатты шаршап, ... ... де жиі ... ... ... оның ... ... қозу алабы жасалынбайды, қозу мен тежелу прцоестері бір ... ... ... жүріп отырмайды. Зейіннің осы қасиеті ... ... орын ... оған ... ... ету ... ... алаңдаушылық–субъектіге тысқы, қоршаған орта жағдайларының әсер
етіп, ырықты ... ... ... ауысуынан болады. Әсіресе адамды
алаңдататын жағдайлар – заттар мен құбылыстардың ... ... ... ... әрі ... әсер ... байланысты. Сондықтан оқушылардың
сабақ дайындау барысында оларды негізгі ісінен ... ... ... ... ... қажет. Зейіннің ішкі алаңдауы көңіл–күй,
толғаныс нәтижесінде ... ... іске ... ... келіп шығады. Шәкірт өзінің оқу жұмысымен
байыпты әрі тиімді шұғылдануы үшіне оның болмысындағы ... ... ... (ашу, ыза, ... т.б.) басып отыру керек. Сонымен бірге
оқушыларда алаңдаушылықты кеміту үшін ... ... оны ... деген
ұмтылыс пен қызығушылықты тәрбиелеп бару өте маңызды қызмет.
Мектеп жасына дейінгі балаларда алаңдаушылық жиі ... ... әлі ... іс - ... ... ... ... түрлері
өз дәрежесінде болмайды.
Алаң болушылыққа ұқсас көріністер адамның бір жұмысқа ... ... ... де байқалады. Адам қатты үңіліп ... ... ... еш ... ... елемейді. Осындай жағдайда ол айналасындағы
өзгерістерді ... ... ... ... уақытында бөле
аулмаушылықтың кемшілігі зейіннің ... өте тар және ... ... ... ... деп ... ұзақ ... аралығында өз зейіні мен
назарын нақты затқа бағыттай алмауын айтамыз. Шашыраңқылықтың екі түрі
белгілі: жалған және ... ...... бір іске өте ... өзін ... ... мен ... әсеріне елеңдемеуі. Мұндай шашыраңқылық
әсіресе шығармашылық жұмыстармен шұғылданатын адамдарда көп ... ішңі жан – күйі ... ... шашыраң – қылықтың қызметке
онша зияны жоқ, солай да болса, оның қоршаған ортада бағдар алып ... ... ... көп нұқсан келтіретін зейіннің түрі – шын шашыраңқылық. Мұндай
құбылысқа кезіккен адамның өзі ырықты ... ... да бір ... ... бағыттап, тоқтата алуы қиындайды, оның көп ерік күшін жұмсауына
тура ... ... ... ... ... ... тұрақсыз, алаңдауға
берілгіш келеді. Шын шашыраңқылықтың физиологиялық себебі – ішкі ... ... Сөз ... ... туындайтын қозулар жеңіл
тарап кетіп, шоғырлануға келмейді. Осының ... ... ... ми ... ... ... ... тұрақсыз көздері орнығады.
Шын шашыраңқы зейіннің себептері әртүрлі. Бұларды біліп алу әр мұғалім
үшін міндетті талап. Бұлар: 1) жүйке ... ... ... 2) ... 3) ... тамақ сарқаттарынан миға оттегінің жеткілікті ... 4) дене мен ой ... 5) ... – күй ... ... және бір ... – мидың күшті әсерлерге көп душар
болуынан. Осыдан оқу жылы барысында баланы көп кино ... ... ... жиылыстардан сақтандыру қажет. Шын шашыраңқылық тұрақты
қызығулардың кемдігінен де ... ... ... ... ... көп іске ... (cпорт үйірмесі, кітапхана, ән – күй, тағы ... ... ... де ыждағатты шұғылдана алмайды. Осыдан бала
зейін ... ... оңды оқи ... Шын ... отбасында
дұрыс тәрбиесінің болмауынан да туындайды: сабақ ... ... ойын мен ... ... ... ... ажырауы,
тілегінің бәрін орындай беру. Мұғалімнің келеңсіз ... ... ... пен ...... шын ... және
бір себебі.
1.4 Зейінді дамыту жолдары.
Мектепке дейінгі шақтың ... ... ... ... ... ... арқылы орындалатын іс - әрекеттерге қатысты ... Бала бір ... ... ... ... ... ғана зейінін
шоғырлайды. Жаңа бір нәрсе пайда болысымен – ақ баланың зейіні ... ... ... ... ұзақ уақыт бір іспен шұғылдануы сирек болады.
Мектепке дейінгі ... ... іс - ... ... ... – ой ... іслгерілуіне байланысты зейін күшті ... ие ... ... ... ... кішкентайлар бір ойынды 30
– 50 минут ойнайтын болса, бес – алты ... ... ... ... ... ... ... созылады. Мұны ойында адамдардың күрделілірек іс -
әрекеттері мен қарым – ... ... және ... ... жаңа ... ... табуымен түсіндіруге болады. Балалар
суреттерді көргенде, әңгіме, ертегі ... ... ... ... Мысалы, мектепке дейінгі шақтың соңында суретті көру ұзақтығы екі
есе артады, мектепке дейінгі кішкентайға қарағанда алты жасар бала ... ... оның ... ... ... мен ... – тегжейлерін бөліп
алады.
Бірақ мектепке дейінгі шақта зейіннің негізгі өзгеруі баланың ... өз ... ... білуінде, оны саналы түрде белгілі ... ... ... және ... ... ... отырып,
соларға зейін қоя білуінде. Ықтиярлы зейіннің бастамалары баланың ... тыс ... Бұл ... ... ... ... ... пайда
болуына әкеліп соқпайтындығын көрсетеді. Ықтиярлы зейін ... ... - ... жаңа ... ... білгілі бір құралдардың көмегімен
оның зейінін бағыттап, ... ... ... Баланың
зейініне басшылық жасай отырып, үлкендер кейін ... ... ол ... өзі басқара бастайтын оған қажетті жолдарды үйретеді. ... ... ... ... ... мен ... тыйым салу ойыны
өткізіледі. Ондағы тыйым түрі былай болды: “Ия, не жоқ деп айтпайсыңдар,
ақты және ... ... Ойын ... ... ... сұрақтар
берілді. Олардың ішінде белгілі түстердің аттарымен жауап беретін сұрақтар
да ... ... ... ... ... “Сен мектепке барып жүрсің бе”,
“Партаның түсі қандай?”, “Сен ойнауды ... ... ... ... ... бе?”, “Шөптің түсі қандай?”, “Ауруханада болғаның бар ма?”, “Сен
дәрігерді ... ... ... түсі ... Бала қайткенде де
жылдам жауап беруге және мынандай нұсқауды ... ... 1) ... ... мысалы, қара мен ақты немесе қызыл мен ... 2) ... екі рет ... ... бала ойынның барлық шарттарын орындай
аларлықтай етіп ... ... бұл ... ... ... күш ... талап
етті, көп жағдайларда мектеп жасына дейінгі балалар осы міндеттердің бәрін
орындай алмады.
Егер ... адам ... ... ... ... ... ... сыртқы көмекші құралдары ретінде түсті ... ... ... ... ... шығады. Неғұрлым аңғарғыш балалар
бұл көмекші құралдарды ... ... ... Бұл ... ... ... қара мен ақ ... көрсеткен тиісті карточкаларды шетке
бөліп тастайды да ойын процесінде тек ... ... ... ... дара ... ... ... ахуалдық
құралдарынан басқа жан – жақты құралы – сөйлеу бар. ... ... ... ... беру ... ... Қайсыбір жағдайларды
ескере отырып, берілген іс - әрекеттерді баланың орындауы ... ... ... ... ... ... ең ... таңдап
ал…” Міне, дұрыс. Ал, ендігі үлкен қайсы? Іздеп көр” Тағы сол ... бала ... ... қол ... үшін ... ... тиісті заттар
мен құбылыстарды сөз арқылы өзі белгілеу бастайды.
Сөйлеудің жоспарлаушы функциясының дамуына қарай бала өз ... іс - ... күні ... ... ... даралана білуін
сөзбен тұжырымдау қабілетіне ие бола бастайды. Зейінді ұйымдастыратын сөз
арқылы өзіне берілетін нұсқаудың мәні ... ... ... ... ... ... жастағы балаларға жануарлардың суретін ... ... ... ... ... ... ... бар (мысалы,
тауықтың немесе жылқының), карточкалардың біреуін болса да таңдау, ... ... ... (мысалы, аюды) алмау ұсынылды. Бала карточкаларды
қатарынан ... рет ... ... оған іс - әрекеттің тәсілі ... ... ... ... жағдайларда балалар тапсырманы қинала
орындап, жиі ... ... ... ... ... дауыстап айту
ұсынылғанда (карточкалардағы бейнелерді зейін қоя қарағаннан кейін олардың
қайсысын алуға ... ... ... ... орынлау бірден
өзгерді. Бұдан кейін мектепке дейінгі ересектерден бастап балалар дұрыс
шешімге келе ... ... ... ... ... жаңа
түрлері салынған карточкаларды енгізгеннің өзінде де жауаптары дұрыс ... ... ... ... алу ... ... жұмыла
пайдаланды.
Мектепке дейінгі шақ ішінде өз зейінін ұйымдастыру үшін ... күрт ... ... атап ... ... ... ересектер
үлкеннің нұсқауы бойынша тапсырманы орындағанда мектепке ... ... ... 10–12 рет жиі ... ... баланың
мінез–құлқын реттеуде сөздің маңызының жалпы ... ... ... ... ықтиярлық зейін қалыптасады.
Мектепке дейінгі шақта балалар ықтиярлы зейінді меңгере бастаса да,
бүкіл мектепке дейінгі ... ... ... зейін басым болып ... ... ... үшін бір ... әрі тартымы шамалы іс - әрекетке
зейін қою қиынға түседі, сонымен ... ойын ... ... әсерлі
сезімге бөлерліктей тапсырмаларды шешерде олар ... ұзақ ... ... ... ... Мектеп жасына дейінгі бала зейінінің ерекшелігі
мектепке дейін оқыту ... ... ... күш ... талап ететін
тапсырмалар бойынша құрылуы мүмкін емес себептердің бірі ... ... ... ойын ... іс - әрекеттің нәтижелі
түрлері, іс - әрекет формаларын жиі өзгерту балалардың зейінін ... ... ... ... ... Зейінді тәрбиелеу жолдары.
Балаларда тілдің шығуына байланысты ырықты зейіннің саңылауы байқала
бастайды. Ырықты зейін үлкендердің ... ... ... ... ... орай дамып отырады (тазалық ... ... ... ... айтқанын тыңдай білуге баулу т.б.).
Мектеп жасына дейінгі балалардың зейінінің қалыптасуында ойын әрекеті
ерекше орын алады. Ойын ... бала ... ... көреді, естиді,
байқа й алады, фактілер мен құбылыстарды бір – бірінен ажыратып, оларға
назар ... ... ... ... ... қасиеттері (көлемі,
бөлінуі, тұрақтылығы т.б.) жақсы байқалады. Бұлардың бәрі ... ...... ... оқу – тәрбие процесінің талаптарына
байланысты жүйелі түрде қалыптастырып дамытатын негізгі орын ... ...... ... ... ... ... Бұрын ойыннан
басқаға көңіл бөлмей келген бала оқуға бірден беріліп кетпейді, сабақтың
басынан аяғына ... ... оның ... ... ... ... ... аяқталуын асыға күтіп отыратындары да осыдан. Балада ... ... ... ой - ... көрнекілігіне де байланысты.
Мәселен, бірінші сынып оқушылары түрлі ... ... ... ... ... бояуына көңіл аударады да, ең негізгі міндеті ... ... ... ... Бұл жастағы балалардың зейініндегі екінші ... ... ... өте тар ... ... осы ... ... ұстағаны дұрыс. Ол сабақты бала ұғымына түсінікті, тіл жағынан жеңіл
етіп берсе, көрнекі ... ... ... бала ... бір
объектіге тұрақтала түседі де, зейіннің бөлінуі кемитін ... ... ... ... ... ... ... әрбір минуты бала
зейінін бидеп алмайынша, мұғалімнің сөзі оның көкейіне ... ... Бір ... ... ... ... ... өзінің мақсатына
жете де алмайды. Зейін ... ... ... еске ... ... мына төмендегілер:
1. Бірінші сыныптан бастап оқушыларды зейінділікке әдеттендіру, оларда
зейіннің жоғары түрлерін дамыту естен шықпайтын болсын. Бұл ... ... ... деген: “Балаға оқуды қызықты ете білу керек және
сонымен ... ... ... ... тапсырмаларды да бұлжытпай
орындауды талап ету керек, бұл жұмысты орындағанда бір жағын ... ... екі ... ... ... ... ... тудырып
отыруымен қатар, балада белсенді зейін шамалы болғанына қарамастан оны
жаттықтырып ... ... ... сыныпқа не жеке оқушыларға берілетін тапсырмалар дәл, анық,
қысқа болып ... Бала ... ... де ... ... ... ... тәрбиеленуі
тиіс.
4. Зейінді күшті және тұрақты ететін құбылыстың бірі – ерік. ... ... ерік ... ... ... ... ... сынып оқушыларының жүйке жүйесінің әлде де болса, ... еске ... ... ... кетпеуін қадағалау, орынсыз
жалықтырмау, ауыр, жеңілділігі әр түрлі ... ... ... ... сай ... секілді мәселелер де зейін
тәрбиесіне қатысы бар шаралар.
Оқушылардың зейінін дұрыс қалыптастыруға мұғалімнің жеке ... ... ... де ... зор. Егер ... өз зейіні дұрыс ... ... ол ... оқытып тұрған сабағына, біресе сыныптағы оқушыларға
алаңдап, нені бастап, нені қойғанын есінен ... ... ... ... ... тәрбиелей алмайды.
Мұғалім балаларға сабақ үстінде зейінін дұрыстап аудара алмаса, іске
ынтасыз, ұқыпсыз ... ... ... да ... ... ... ... Мұғалім: “Кейбір оқушылар сабаққа зейін қоймағандықтан үлгірмейді”
дейтін болса, бұл ... оның ... ... ... ... өз ... ... болып табылады. Ы. Алтынсарин: “Егер
балалар бірдемені түсінбейтін болса, онда оқытушы оларды ... ... ... ... ... ... өзін кінәлауға тиіс” – деп өте дұрыс
айтқан.
2. ЗЕЙІНДІ ДАМЫТУ МЕН ТӘРБИЕЛЕУ.
2.1 Зейінді дамыту мен ... ... ... ... оқушыларының зейін ерекшеліктерін еске ала отырып, ... ... ... ... ... дамытуда, әрі өтілетін сабақтың ... ... ... ... ... зор. Оқушы еңбектенетін жерде, оның көңілін
аударатын қоздырғыштардың (шу, ... ... ... әңгімелер)
болмауы керек, қажетті гигиеналық шаралар сақталуы шарт ... ауа, ... ... тәрбиелеу үшін мектеп оқушысының танымдық ықыласын
дамытып, оның түсіну шеңберін ұлғайтқан жөн. ... ... ақыл – ойы ... оның ... ... ... да ... түседі.
Мектепке келген балада мұғалімді тыңдау, оқу материалының мазмұнына
үңілу сықылды зейінділік әдеті болмайды. ... ... ......... ... алғашқы аптасындағы әңгімелер мен ертегілерді
мұғалімнің оқып беруі. Сонымен қатар бұл оқу ... ... ... зор, ... шамалы екендігіне құнды бақылау жасауға
мүмкіндік береді. Балалардың зейін ерекшеліктерін білген мұғалімге ... ... ... ... аударып, оны тарта білудің маңызды шарты сабақты ... ... ... Ол үшін ... ... ... ... есептеп тағы басқамен мұқият әзірленуі қажет. Сабаққа қажетті
заттар өз орнында, рет – ретімен ... ... ... басталар кезде, қажетті
құралдар болмай, сонны іздестіріп, не ұмыт ... ... ... ... жұмсап, т.б. әбігершілік жасау мектеп оқушысының зейініне қатты
әсер етеді.
Сабақ басталарда, оның ... ... ... ... ... міндеттерін түсініп, немен айналысатынын біліп отыруы қажет. Осыны
күні бұрын ескерту керек. Жұмыс басталарда ... алда ... ... ... дәрежеге жеткізген пайдалы. Бұл олардың зейінін күні
бұрын мұқият жинақтауға ... ... ... ... қиын
жерлерінде оның маңыздылығын айтқан жөн, сонда ғана ырықты зейін туады.
Ырықсыз зейінді аудару үшін оқу материалының ... және оның ... ... ... зор. ... ... ... жарқын
эмоцияға толы нақтылы фактілер мен ... ... ... ... ... ... пайдалану. Көрнекілік,
әсіресе, бастауыш сыныптарда өте қажет. Бала тек көз ... ... ... ... ғана ... аударып қоймай, оның үнемі зейінді болу ... ... ... тәрбиелегенде айналадағы жарамсыз жағдайды өзгертіп
немесе зейінді соған бейімдеу керек. ... ... ... ... ... ... не ... сөйлесіп отырған болса немесе дәлізде біреулер шуласа,
баланы алаңдатып, зейінін бөледі. Мұндайлардан ... ... ... ... ... ... ... алаңдатпайтыны кемде – кем.
Заводтарда, фабрикаттарда, цехтарда, машиналардың тарсыл – гүрсіл, сыбдыр –
шуында істелетін жұмыс аса күшті де, өте ... ... ... ... ... зейінді алаңдатып алудан сақтай білген дұрыс, қиыншылықты ығыстыратын
қажырлы қайрат жиып, зейінді ... ... ... ... да ... түскен нәрсесінен үзіп ... ... ... ... керісінше, зейіннің ... ... ... де ... Кейде уілдеген бәсең жел, музыканың ... ... үні ... ... ... оның ... қуат ... сергек болуына көмектеседі. Бұларды еске алып, дұрыс пайдалану –
тәрбиешінің зор міндеті.
Сезім адам зейініне түрліше әсер етеді. Ол – ... ... ... ... ... ... ... кетіреді. Бағытталған
объект жарамды сезім туғызса, зейін күшейеді және күшті болған берекелене
түседі. Сезіммен оянған ... ... ... және ... ... ... іс - әрекет үстінде жаңа біліммен байыса, оның көңіліндегі ... да әсер ... ... ... ... ... күйі ... әсер тигізеді. Көрші бөлмеден естілген ән мен күйден туған сезім
баланың ... ... ... ... ... төмендетеді. Зейіннің сезіммен
қатынасының болатынын ескеріп, оны тәрбиелеп отыруға міндетті. Ерік сипаты
мақсатқа ұмтылып, іс - әрекетке дайын тұрады. Бұл ... ... ... ... Тапсырылған жұмысты орындауға бел байлағанда, зейін күшті, тұрақты
болып, жұмыс жеңіл атқарылады. Адам өзіне ұнамаған жұмысты ... ... қана ... ... ... ... ... тәрбиесі еріктің дамуымен
тығыз байланысты, мұны ескермеуге болмайды.
Зейін қою ... да ... ... ... нәрсеге адам
ілтипатын түсіріп зейін қояды. Бірақ қызықтырған нәрсе ... ... ... ... қызыққанына ғана зейін қоюға, баланы үйретуге
әуестенбеу керек, қызықтырмайтын жұмысқа қайрат, күш ... ... ... ... ... ... мен тәрбиеші мұны мұқият ескеруі ... ... ... үйреншікті зейінге айналдыру үшін, мүмкіндігінше
қалтқысыз беріліп ... ... ... Кісі өз ... ... – жарамсыз
дамытып, жарамсызын тәрбиелеп отыруға міндетті.
Баланың зейіні тіпті ерте, өмірінің бірінші айларында ... ... ... ... ... ... нәрсеге көзін, әуезді дыбысқа
құлағын салады. ... ... ... келе ... ... ...... сабақтасып, ойын, іс - әрекетінде ... ... ... пайда болады. Баланың ырықты зейініне түйілетін
нәрселерінің көлемі кеңиді және ... күші мен ... ... ... оқу ... де ... зейін үлкен орын алады. Ырықсыз
есте сақталуы да тұрақты болады. Сондықтан оқыту ... ... ... ... болмайды.
Үлкеннің нұсқауымен түйілетін ырықты зейін 3–5 жас ... ... Үш пен жеті жас ... ... ... ... ... мәні бар. Бала ойнағанда алдына мақсат қояды, ойынның айла –
тәсілін ... ... ... - ... ... ... ... істегенін бақылайды. Бұл көріністерде ырықсыз да ... ... бар. ... ... ... баланың ырықты зейінін
дамытуға үй еңбегіне қатысуының, өзін - өщі күте білуінің ... ... ... ... ... ... ... Бала жасының ілгерілуіне қарай,
зейіннің жеке – жеке ...... ... ... күші ... ... ... толмаған баланың зейінінің көлемі өте тар. Бір
қолында алма ұстап отырған бөьектің екінші ... ... ... ұстатсаң,
алманы тастап жібереді, өйткені, зейінін екі жаққа бірдей бөле алмайды.
Зейіннің ... ... ... оқу ... ... ... ... жетіледі.
Зейіннің белгілі дәрежеде жетілген күші мен тұрақтылығы оқу ... ... ... ... ... ... дейінгі дәуірде
зейіннің күші мен тұрақтылығы баланың сезіміне бағынады. ... ... ... ... болмайды, сондықтан баланың зейіні де онша
тұрақты емес. Сонда да олардың ... ... күш бар ... ... созылмаса да, біраз уақытқа ... боп ... ... ... ... ... арта түседі. Мұғалім оқушының
сезімін оятатын тәсілдер қолданып, олардың зейінінің күші мен ... ... ... ... ... және ... ететін күш – ерік.
Зейіннің кейбір қасиеттері ерікпен бірге дамиды.
2.2 ... ... мен ... ... ... ... мен тәрбиелеуде осындай талаптар орындалады:
1. 1–сыныптан бастап оқушыларды зейінділікке әдеттендіру; оларда зейіннің
жоғары түрлерін дамыту.
2. Бүкіл ... не жеке ... ... тапсырмалар дәл, анық,
қысқа болып келсін.
3. Бала қайда жүрсе де ... ... ... ... ... ... ... ерік тәрбиесімен ұштастырып отыру.
5. Балалардың жүйке жүйесінің әлі де болса “қатая” ... ... ... жеке ... үлгі, өнегесі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта айтқанда зейін дегеніміз – сананың қандай да болса бір затқа,
құбылысқа ... іс - ... ... және ... ... деп ... таңдап алуды айтамыз, ал сананың бәр нәрсеге
шоғырлануы дегенде, бұл ... ... ... ... ... ... зейінін дұрыс қалыптастыруға мұғалімнің жеке басының үлгі
- өнегесінің де маңызы зор. Егер мұғалімнің өз зейіні ... ... ... ол ... ... ... сабағына, біресе сыныптағы оқушыларға
алаңдап, нені бастап, нені қойғанын есінен ... ... ... ... ... ... алмайды.
Мұғалім балаларға сабақ үстінде зейінін дұрыстап аудара ... ... ... кіріссе, берген сабағынан да жөнді нәтиже шығара алмайтын
болады. Мұғалім: “Кейбір ... ... ... ... ... ... бұл алдымен оның сабақты ... ... ... өз ... ... ... ... Ы. Алтынсарин: “Егер
балалар бірдемені түсінбейтін болса, онда оқытушы оларды кінәлауға ... ... ... алмай отырған өзін кінәлауға тиіс” – деп өте дұрыс
айтқан.
Зейіннің ... ... ... күші мен тұрақтылығы оқу оқуға,
ақылдың, әсіресе ойлаудың дамуына ... ... ... ... күші мен ... ... сезіміне бағынады. Олардың сезімі
ұзаққа созылмайды, тұрақты болмайды, сондықтан баланың ... де ... ... ... да олардың сезімінде өзіндік күш бар болғандықтан,
зейіні ұзаққа созылмаса да, біраз ... ... боп ... Мектеп
жасындағы балаларда сезімнің тұрақтылығы арта түседі. Мұғалім оқушының
сезімін оятатын тәсілдер қолданып, олардың ... күші мен ... ... тиіс. Зейінді күшті және тұрақты ететін күш – ерік.
Зейіннің кейбір қасиеттері ерікпен бірге ... ... ... ... өте ... ... табысты болуы көбінесе
мұғалімнің, оқушылардың зейінін қаншалықты оқуға ... ... ... балалардың зейіні оқу материалдарына аударылса, олар неғұрлым жақсы
түсініп, жақсы ұға алады, оның үстіне балалар ... ... сала ... ... тәртіптің болуын да қамтамасыз етеді. Зейін дербес бір
психикалық процесс емес, өйткені ол басқа процестерсіз көріне ... ... ... ... ... қараймыз, тыңдаймыз (яғни ... ... ой ... ... бір ... ... Cөйтіп, зейін
әртүрлі психикалық процестердің тек бір жағы немесе қасиеті ғана ... ... Әдеп және ... ...... 1996 ... Т. ... Жалпы психология. – Алматы, 1993 ж.
3. М. Мұқанов. Жас және ... ... ...... ж.
4. В.C. Мухина. Мектеп жасына дейінгі балалар психологиясы. – Алматы,
1986 ж.
5. Ж. Аймауытов. Психология. – Алматы: ... 1995 ... Қ. ... ...... ... 1993 ж.
7. А. Темірбеков, С. Балаубаев, А.В. Петровский. Педагогикалықұ және ... ...... ... 1987 ... ... – Алматы: Мектеп, 1966 ж.
9. Психология. 2 – басылымнан ... ... ...... ... ... Возрастная и педагогическая психология/Под ред. Петровского А.В. ... – М., 1979 ... ... и ... ... ред. ... М.В. – М.,
1989 ж.
12. А. Темірбеков, С. Балаубаев. Психология. – Алматы: Мектеп, 1966 ж.
13. Общая ... ред. А.В. ... ... 1977 ... М.М. Мұқанов. Оқушылардың зейінін тәрбиелеу. Алматы: ... ж.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жалпы психология213 бет
Таным процестер және олардың инженерлік ерекшеліктері19 бет
Іс-әрекет және мінез-құлық мотивациясы. сана мен зейін бірлестігі7 бет
Жасөспірімдердің ерікті зейінінің өзгеру динамикасы30 бет
Жасөспірімдердің еркін зейін өзгеруінің динамикасы13 бет
Жасөспірімдердің қарым-қатынаста зейін қасиеттерінің психологиялық ерекшеліктері59 бет
Зейін28 бет
Зейін және оның қасиеттері12 бет
Зейін психологиясын зерттеген ғалымдардың ой пікірлері16 бет
Зейін теориялары және олардың физиологиялық ерекшеліктері8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь