Ойлау туралы жалпы түсінік

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

1. ОЙЛАУ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІК.
1.1 Ойлау. 9
1.2 Ойлаудың психологиялық териясы. 12
1.3 Ойлаудың негізгі формалары. 21

2. ОЙЛАУДЫҢ НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІ. АҚЫЛ.ОЙ ОПЕРАЦИЯЛАРЫНЫҢ НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІ. ОЙЛАУ ҚАСИЕТТЕРІ.
2.1 Ойлаудың негізгі түрлері. 23
2.2 Ақыл.ой операцияларының негізгі түрлері. 31
2.3 Ойлау қасиеттері. 32

3. ОЙЛАУДЫ ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ. ОЙЛАУДЫҢ ДАМУ САТЫЛАРЫ.
3.1 Ойлауды зеттеу әдістері. 34
3.2 Ойлаудың даму ерекшеліктері. 37
3.3 Баланың ойлауының дамуы. 38

ҚОРЫТЫНДЫ 39

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 41
КІРІСПЕ
Когнитивтік психологияның көрнекті өкілі, әлемге белгілі ғалым, Америка Құрама Штаттарындағы Невада–Рено университетінің профессоры, осы саладағы танымал ғылымдардың бірі Р. Солсо өзінің атақты “Когнитивтік психология” атты ең бегінде қабылдау, ес, ойлау, қиял, жасанды интеллект жайлы ғылыми теориялық талдауларын бере отырып, олардың қолданбалы аспектісін де қарастырады. Адамның ойлау мен интеллектісін когнитивтік психология аясында зерттей отырып, ойлау мен интеллектіні табиғи және жасанды салаларға бөліп, теориялық тұрғыдан талдайды. Ойлау мен интеллектінің ара қатынасын зерттейді. Біріншіден, ұғымдарды қалыптастыру, логика және шешім қабылдау мәселесіне қатысты ойлаудың ғылыми негізі талданады. Сонымен қатар, ойлаудың этностық аспектілері зерттелінеді.
Ойлау процесі шығармашылық пен интеллектінің міндетті шешуімен байланысты зерттеліп, шығармашылық процеске және жасанды интеллектіге талдау жасалынады.
Өткен ғасырдың елуінші жылдары негізгі мәні бихевиоризмді информациялық бағыттың құлауы болып табылатын революция жасалды. Алайда бұл революцияның ойлауды зерттеу меселелерінде осыншалық к ешіккені таңғаларлық. Дегенмен де ойлау психологиясын түсінуде айтарлықтай өсу жүзеге асырылды... және болашақтағы көрнекі жетістіктердің айқын алғышарттары байқалды.

Джонсон–Лэард және Возон (1977).

“Адамдар – нағыз логикаға ие емес тірі жандар”
Спок.

Ойлау психологиясы–жалпы психологияның негізгі бөлімдерінің бірі. Бұл психология ғылымдарының негізгі категориялар жүйесіндегі ойлауды талдаудың қажеттілігін, соның ішінде “іс-әрекет”, “психикалық бейне”, (ұғынылған, ұғынылмаған) “тұлға”, “қарым–қатынас” категорияларын анықтайды. Ойлау кешенді пәнаралық зерттеулердің пәні болып табылады; ойлауды философия, формальды логика, социология, физиология, кибернетика, психология ғылымдары зерттейді.
Психология ойлауды танымдық іс-әрекет ретінде, оны қолданатын құралдардың деңгейіне тәуелді оны түрлерге жіктеуді, олардың субъект үшін жаңашылдығын, оның белсенділігінің деңгейін, ойлаудың шынайылығының бара–барлығын зерттейді.
Ойлау жоғары психикалық функциялардың бірі болып табылады. Процесс ретінде пайда болып, өмірлік іс-әрекетке байланысты дами отырып, салыстырмалы түрде өзінің мотивіне, мақсатына, тәсіліне ие іс-әрекетке айналады. Ойлаудың жемісі А.Н. Леонтьев атаған “Әлем бейнесінің” интегралды құрылуына енеді және сонымен қатар оның құрылымдарының өзіндік сапалы бейнесін құрайды. Ойлау–қарым–қатынаспен бірге, басқа
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Жарықбаев Қ. Жантану: Оқулық. Алматы ЖШС “Шұғыла” 2008 ж.
2. Жұмасова К.С Психология. Алматы “Фолиант” баспасы 2006 ж.
3. Жарықбаев Қ. Психология: арнаулы орта оқу орындары оқушылары мен пединституттардың педагогика және бастауыш мектеп әдістемесі факультеті студенттеріне арналған оқулық. Алматы, “Білім”, 1993 ж.
4. Әдеп және жантану. Хрестоматия. – Алматы, 1996 ж.
5. Бап–Баба С.Б. Жалпы психология. Жоғары оқу орындары студенттеріне арналған дәрісбаяндар жинағы. Алматы: “Заң әдебиеті” 2005 ж.
6. Бап–Баба С.Б. Жантану негіздері. Жоғары оқу орындары студенттеріне арналған дәрісбаяндар жинағы. Алматы: “Заң әдебиеті” 2003 ж.
7. Т. Тәжібаев. Жалпы психология. Оқу құралы. Алматы: “Қазақ университеті” 1993 ж.
8. Темірбеков А., Балаубаев С. Психология. – Алматы: Мектеп, 1966 ж.
9. Общая психология. Под ред. А.В. Петровского. 2-изд. – Москва, 1977 г.
10. Алдамұратов Ә. Жалпы психология. Алматы: “Білім”, 1996 ж.
11. Немов Р.С Психология. -М., 1998 ж.
12. Рубинштейн Л.С Основы общей психологии. -М., 1998 ж.
13. Гамезо М.В. Атлас по психологии. –М., 1997 ж.
14. Столяренко Л.Д. Основы психологии. –М., 1997 ж.
15. Столяренко Л.Д. Психология. Алматы 2010 ж.
16. Никандров В.В. Психология. Алматы 2009 ж.
17. Петровский А.В. Психология. Алматы 2007 ж.
18. Темірбеков А. А., Балаубаев С. Психология. Алматы “Мектеп” 1966 ж.
19. Джемс У. Психология. М., 1991 ж.
20. Реан А.А. Общая психология и психология личности. Алматы 2009 ж
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
3
1. ОЙЛАУ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІК.
1.1 ... ... ... ... ... ... формалары.
21
2. ОЙЛАУДЫҢ ... ... ... ... ... ... ҚАСИЕТТЕРІ.
2.1 Ойлаудың негізгі түрлері.
23
2.2 Ақыл–ой операцияларының негізгі түрлері.
31
2.3 Ойлау қасиеттері.
32
3. ОЙЛАУДЫ ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ. ОЙЛАУДЫҢ ДАМУ САТЫЛАРЫ.
1. Ойлауды зеттеу әдістері.
34
2. ... даму ... ... ... ... ... ... психологияның көрнекті өкілі, әлемге белгілі ғалым,
Америка Құрама ... ... ... профессоры, осы
саладағы танымал ғылымдардың бірі Р. ... ... ... “Когнитивтік
психология” атты ең бегінде қабылдау, ес, ойлау, ... ... ... ... ... талдауларын бере отырып, ... ... де ... ... ойлау мен интеллектісін когнитивтік
психология аясында зерттей отырып, ойлау мен ... ... ... салаларға бөліп, теориялық тұрғыдан талдайды. ... ... ара ... ... ... ұғымдарды қалыптастыру,
логика және шешім қабылдау мәселесіне қатысты ойлаудың ғылыми негізі
талданады. ... ... ... этностық аспектілері зерттелінеді.
Ойлау процесі шығармашылық пен интеллектінің ... ... ... ... ... және ... ... жасалынады.
Өткен ғасырдың елуінші жылдары негізгі мәні ... ... ... ... ... ... жасалды. Алайда бұл
революцияның ойлауды зерттеу меселелерінде осыншалық к ... ... де ... ... ... ... өсу
жүзеге асырылды... және ... ... ... ... байқалды.
Джонсон–Лэард және Возон (1977).
“Адамдар – нағыз логикаға ие емес тірі ... ... ... ... ... бірі. Бұл
психология ғылымдарының негізгі категориялар жүйесіндегі ойлауды талдаудың
қажеттілігін, соның ішінде “іс-әрекет”, ... ... ... “тұлға”, “қарым–қатынас” категорияларын ... ... ... зерттеулердің пәні болып табылады; ... ... ... ... ... ... психология ғылымдары
зерттейді.
Психология ойлауды танымдық іс-әрекет ретінде, оны ... ... ... оны ... ... ... ... үшін
жаңашылдығын, оның белсенділігінің деңгейін, ойлаудың шынайылығының
бара–барлығын зерттейді.
Ойлау жоғары психикалық ... бірі ... ... Процесс
ретінде пайда болып, өмірлік іс-әрекетке байланысты дами ... ... ... ... ... ... ие іс-әрекетке
айналады. Ойлаудың жемісі А.Н. Леонтьев атаған “Әлем бейнесінің” ... ... және ... қатар оның құрылымдарының өзіндік сапалы
бейнесін құрайды. Ойлау–қарым–қатынаспен бірге, басқа адамға әсер ... ... ... актілерін құрайды және тұлғааралық таным
процестеріне ... ... ... іс- ... ... пайдалануы
мүмкін. Адамның ойлауы оның индивидтік ерекшеліктеріне шартталғаны сияқты,
жеке түрде ... ... ... ... және өзі осы ... ... табылады. Психология ғылымдарының негізгі салаларының
(дифференциалды психология, еңбек ... ... ... ... ... медициналық психология) құрылымында ойлау
психологиясы мәселелерін өңдеу ... ... ... ... ... XX ... ... Кеңес Одағы және ... ... ... ... еңбектерінен үзінділер
ұсынамыз.
Ойлауды шынайы психологиялық зерттеу тек қана оның ... ... мен ... ... ... ... мүмкін және “интуиция”, “шығармашылық”, “өнімді ойлау”
терминдерінің ... ... ... ашып ... ... ... қызықты, сонымен қатар ... ... Бұл ... ... және оның ... ... ... зерттеудің көпқырлылығымен байланысты.
Адамның ойлау заңдарын түсінуге деген талпынысы психологияның дербес
ғылым ретінде орнауына дейін болған. Ойлау әрқашан да және ... ... ... мен логика, педагогика, физиология, кибернетика тәрізді
әр түрлі ғылымдардың зерттеу пәні болып ... ... ... ... болмысқа қарым–қатынасы туралы мәселе философиясының негізгі мәселесі
болып табылады.
Ойлауде зерттеуде өзінің заңдарын ... ... ғана ой ... ... ... ... әлемді зерттеуге бағытталады. Сыртқы әлемді
зерттеу процесінде ол туралы әр ... ... ... ... ... туралы ғылым ғылыми танымның ... ... ... мен
бөлшектеу, ойдың әдіс–тәсілдерінің нәтижесінде пайда болды. ... ... ой ... ... ... ... мүмкіндік беретін
формалды логиканың негізгі түсініктері туралы айтылады.
Логикалық ғылымның ... ... ... ... деген
логистикалық ықпал, әсіресе ойлаудың өзіне тән ... ... ... үшін ... ... ... Ойлаудың шынайы
процесі, оның мазмұны, динамикасы және ... ... ұзақ ... ... деп те ... ... алдымен, Вюрцберг мектебінде ... ... ... ... ... ... пәні ретінде ойлаудың тек қана
бір түрі–сөздік–логикалық ойлау, ал зерттеу әдісі ... тек ... ... ... ... мектебінің өкілдері ойлау процесінің
біраз маңызды заңдылықтарын ашты. Ең алдымен бұл ... ... ... мақсатқа бағытталған сипаты, оның тұтастығы жеке ... ... ... ... ... және ... еді. Ойлауды эксперименттік зерттеу гештальт ... ... ... ... ... ойлау, сонымен қатар
жаңа әдістемелік тәсілдер ... ... ... ... ... ... ... мен
құбылыстарын қарастыратын зерттеулер болды. ... ... ... әр ... практикалық іс-әрекеттер барысындағы ой
актілерінің жүруі туралы мәліметтер ... ... ... ... артефактілер, атап айтқанда, ойлаудың мотивациялық сферамен
байланысы психологиялық талдаудың пәні болды. ... ... ... ... ... ... келесі–фило–және онтогенетикалық зерттеулері психикалық
дамудың кез ... ... ... және әмбебап ойлау заңдары
туралы түсініктердің ... ... ... ... шешуге арналған эксперименттік зерттеулер, алғашқы адамдардың
халықтардың саналы өмірінің заңдылықтарын зерттеу, балалар ... ... ой ... ... ... ... ... сапалы сатылары туралы мәселені көтерді.
Кеңестік психологияның ойлау теориясы мен зерттеу әдіснамасына қосқан
маңызды үлесі адамның ... ... ... ... ... ... көрсету мен құрылымдық ұқсастығын анықтау болды.
Осылайша, қазіргі уақытта ойлау психологиясы өзі зерттейтін салаға әр
түрлі критерийлер бойынша енетін феномендер мен ... ... жаңа ... ... ... ... қарай ойлауды
тар және кең мағынада қарастырамыз. Кең мағынадағы ... ... ... ... іс-әрекеті, сонымен қатар ішкі іс-әрекеті жоспарлау мен
реттеу ... ... ... Бұл ... ... ... ... мәселе өзімізді қоршаған әлемді және өзімізді қалай
түсінеміз, қалай елестетеміз, осы білімдерді өз мінез–құлқымызды басқаруда
қалай ... ... ... тар ... эксперименттік психологиялық зерттеулерде
пайдаланылады. Ол ойлау процесінің ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Осылайша, ойлау
тар мағынасында шығармашылық міндеттерді шешу процесі ретінд түсіндіріледі.
С.Л. Рубинштейн философия, ... ... ... ... ұсынған. Оның ұйғаруы бойынша: ... және ... ... ... көрінісін ала отырып, қалыптасады
және сондықтан да олардың көрініс табуы арқылы ... ... яғни ... ... ... ... зерттелуі қажет. Тұлғаға
психологиялық сипаттама бере отырып, С.Л. ... кез ... ... түсіндіруде барлық сыртқы әсердің өзгеруі ... ішкі ... ... ... ... ... айтады.
Көптеген жылдар бойы О.К. Тихомиров “Жалпы психология” негізгі ... ... ... ... ... курстарды дайындаған және оқыған,
үлкен әдістемелік жұмыс жүргізген, үш оқу құралы мен оқулық ... ... ... мен аспиранттардың ортасында болған, олардың ... ... және ... ... ... болған.
О.К. Тихомиров 200–ден астам ғылыми еңбек жариялаған. Оның көптеген
жұмыстары шетел тілдеріне аударылған, бірнеше рет ... ... ... ... Ол ... де ... ... бірі болған. Өмірінің соңғы күндеріне ... ол ... ... ... кеңесінің мүшесі болды. Бірнеше рет
кандидаттық және ... ... ... ... маманданған
кеңестердің төрағасы және мүшесі, психологиялық ... ... ... ... ... ... ... теориялық және эксперименттік
зерттеулерінің нәтижесі “адамның ойлау іс-әрекетінің ... ... ... ... 1969); “Эмоциялар мен ойлау” (“Эмоции
и мышление”; бірлескен–ұжымдық ... 1980); ... ... ... (“Психология исследования творческой деятельности”,
1975); “Мақсат ... ... ... механизмы ценообразования”, 1977); “Интеллектуалды іс-
әрекетті ... ... ... ... ... 1977) атты ... ... ойлау теориясын қалыптастыруы болып табылады. Ол ағылшын
тіліне аударылған, жалпы психология курсы бойынша негізгі оқулықтардың бірі
болып табылатын ... ... (1984) атты ... ... ... ... жаңа ... психологиясын
дамытты.
А.В Брушлинский (1933-2002)–Ресей психологы, Ресей Білім Академиясының
корреспондент–мүшесі, С.Л. Рубинштейннің жақын ... ... ... ... іс - ... ... ұстанымынан
психология ғылымының негізін, ... ... ... ... XX ... ... ғылымының үрдістерін зерттеді.
Адамның психикасын ... ... ... ... ... ... ... белгісіз есепті шығаруда субъектіні болжаудың үздіксіз
процесі ретінде ұсынды; ойлаудың ... және ... ... ... ... зерттеудің әлеуметтік–тарихи бағыты кеңес
психологиялық ғылымында ерте ... Тағы да 20–30 ... ... Л.С. Выготский еңбектерінде–адам психикасының әлеуметтік табиғатын
жүйелі зерттеу басталды. ... ... ... Б.Г. ... А.Н.
Леонтьев, А.А. Смирнова, Б.М. Теплова, Д.Н. Узнадзе және тағы басқалардың
зерттеулерінде–адам ... ... ... оның
әлеуметтік–тарихи шарттануымен басталды. Осы және басқа да зерттеулердің
барысында ... ... ... ... ... негізінде жүзеге асты.
Осы уақытқа дейін кеңестік психологияда адам психикасының әлеуметтік
–тарихи табиғаты Л.С. Выготский және С.Л. ... ... ... ... ... Бұл екі зерттеуші де көшбасшы және атақты кеңес
психологтарының қатарына жатады. Олар спихология ғылымында өз ... ... ... ... ... ... ... және талдауы тек психология үшін ғана емес, сонымен қатар
философия, логика және әлеуметтану үшін де ... Біз осы ... ... талдауды жүзеге асыруды мақсат еттік.
Л.С. Выготскийдің теориясындай С.Л. Рубинштейннің теориясы да ... бай ... ... ... мұқият
қарастырылған. Бұл ... біз ... екі ... ... Коул және ... Скрибнердің “Мәдениет және ойлау” ... ... өмір ... ... ... іс - ... тест ... қолдануға қатты сыни көзбен қарайды. М. Коул және С.
Cкрибнер бұл әдістің толығымен ғылымға сай ... және ... ... мәліметтер алуға қабілетсіздігін ашып көрсетеді. М. Коул
және С. Скрибнер өз ... ... ... ... психологияның
позициясына, оның ішінде Л.С. Выготскийдің теориялық көзқарасына сүйенеді.
М. Коул оның әріптестерінің зерттеу жолы ... ... ... ... ... ... ... практикасындағы кез келген
танымдық іс-әрекет негізі деп саналатын тарихи материализмнің даму ... ... ... ... кітаптың авторлары дұрыс логикалық
жолда келе жатыр деген дерек туындайды; бұл олардың ... ... ... және ... ... ... ... назарынан тыс
қалмайтындығына сенім туғызады.
К. Дункер шығармашылық ойлауды эксперименталды зерттеуде оның жалпы
кезеңдерін бөліп ... мен ... ... ... ... дамытуды,
проблемалы жағдайларды эксперименттік өңдеуді өз еңбегінде көрсетеді.
Гештальт психологияның өкілі К. ... ... де Ж. ... ... дамуын зерттеу мен шығармашылық тапсырмаларды шешу
процесін зерттеуді қарастырады.
О. Кюльпе–ойлау психологиясының Вюрцберг мектебінің негізін салушы. Ол
Вундтың ... ... ... отырып, жоғары психикалық
функцияларды–ойлау және ерік–күшін зерттеу үшін ... ... ... Оның ... пәні “эмпириялық ойлау” аталған және
“таза ойлауды, нақты ойлауды өзінді жүзеге асыратын психологиялық акті мен
жай–күйлер болды. ... ... ... ... ... бақылау
“жүйелік инстроспекцияның” көмегімен орындалады.
О. Зельцтің ғылыми жұмысының басы ... ... ... ... ... оның ... мен ... дамытуымен
байланысты. Ол ассоциативтік тұжырымдамалардың сынаушы талдауы негізінде
“спецификалық ... мен ... ... ... және ... аталған репродуктивті міндеттердің шешу процесінің жалпы ... ... ... шешу әдісі сияқты, ойлау операцияларын анық
жіктеді. Содан соң ол ойлау іс- ... ... ... ... өз теориясын өнімді ойлауға таратты.
1. ОЙЛАУ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІК.
1.1 Ойлау.
Психология тарихының бас кезінде, әсіресе ол XIX ... ... ... ... кезде ойлауға деген қызығушылық басым болды. ... әдіс ... ... ... (мысалыц, Кюлпе)
сынаушыларға ойлануды және өз ойларын суреттеуді ... ... ... ойлауды
зерттеген деп санады. Бұл инстроспективті ықпал көп нәтижелер берді, олар
өз кезегінде ... ... ... ... ... үлес ... ... бойынша арасында В. Вундт, Джеймс, Торндайк, Дьюи, Дж. Уотсон
және ... бар ... ... ... ... таңдап алған
теориялық модель негізінде ойлау тақырыбына көңіл бөлді.
Соңғы жиырма жыл бойы психикалық зерттеудің ... ... ... тағы да бір ... ... жаңғыруды басынан өткізді (Bourne ... 1972; Erickson and Jones, 1978; Mayer, 1983). Бұл ... ... ойлау мен ой пікірлер бойынша жасалған экспериментке
жатқызуға болады.
Біздің қоршаған дүние ... ... ... пен ... ... ... ... ғана шектелмейді. Түйсіктер мен қабылдау
арқылы алынған мәліметтер сезімдік ... ... ... ... ... ... ... Себебі ойлауда қабылдауда берілмеген нәрсені ой
қорытындылары арқылы жанама түрде ашуға ... ... ... ... ... ... ... дүние жөніндегі танымы тереңдей түседі.
Ойлау дегеніміз–сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының байланыс–
қатынастарының мида ... және ... ... сөз ... ... ой ... ... процесс; ол міндеттерді
шешу және қиялдау, ... ... ... айту ... ... ... өзара әрекетінде қол жеткізілеген ақпараттарды қайта
эасау жолымен жасалады. Ойлау–ақыл–ой процесінен үш ... ... ... ... ... және ерекшелігінен гөрі бәрін қамти
алатындығымен сипатталады. Біз кітап оқығанда ақпараттар сенсорлық сақтау
қорынан ес сақтау ... ... ... ... ... ... бұл ... қайта өзгереді, “қорытылады”, нәтижесінде қайталанбайтын ерекше
нәтиже алынады.
Егерде сіз, ... ... ... II ... ... ... ... мұқтаждықтарын елемеді деп оқысаңыз, онда ұзақ
мерзімді естен Николайдың әйелі ... тегі ... ... болған деген
мәлімет жайлы ақпаратты алып шығуы мүмкін, ал бұл екі жағдай бірігіп Ресей
тарихына әсер етті ... ... ... ... бұл ... осы жерде
көрсетілгеннен де гөрі күрделірек, себебі жоғарыда келтірілген ... ... үшін ... шешу және ... ... ... мен
пікір айтуға сүйенуге тура келеді.
Түйсіктер мен қабылдау ақиқат дүние құбылыстарының жеке қасиеттерін,
көбіре ретсіз кездейсоқ түрде ... Ал ... ... ... ... ... мен олардың өзара қатынастарын ... ... ... ... ... ... жаңа ... қырларын ашады. Сөйтіп, ... ... ... ... ... өңдейді.
Сонымен, жекеден жалпыға және жалпыдан қайта жекеге көпсатылы ауысу
ерекше психикалық процесс ойлау негізінде жүзеге асады.
Ойлау процесі ... де ... ... ... ... А.А. ... ойлау және интеллектуалдық
процестердің ассоциативті ағымын ажырату қажеттілігін атап ... ... ... ... біз ... өте кең қолданамыз олар
ойлау есептерін шығаруға елеулі септігін тигізеді. Мысалы, біз қазір ... ... ... ... жиі, арнайы еске түсіреміз. Мұнда пайда
болған ассоциациялар біздің ой ... ... ... ... одан ... оның ... ... жақындатады.
Адамның ойы әрқашан да сөз арқылы білдіріледі. ... ... ... ... өзін ... деп дауыстап сөйлейді. Ой толық сөз
күйінде білдірілгенде ғана ... ... ... ... ... ... ... деп, бұлардың арасына теңдік белгісін қою ... ... ... ... ... ең ... формасы болса, ал сөз ойды басқа
адамдарға жеткізетін құрыл болып табылады.
Бала тілі шықпай тұрған кезде де ... ... ... ... ... сигнал жүйесінің қызметі арқылы танып біледі. Ойлаудың бұл
түрі оның ... онша ... ... Баланың тілі шығып, сөз арқылы
үлкендермен қарым қатынасқа түскенде ғана оның ойлау ... ... ... ... ... қарым–қатынас жасау процесінде туындап
отырады. Адам ойлауының мазмұнын билейтін–объективтік шындық. Адамға мақсат
қойып, оған жетуге ұмтылдыратын–оның ... ішкі ... толы ... Бұл ... ... және іске асуының қозғаушы күштері болып табылады, яғни
ойлау осы қарама–қайшылықтарды, ... ... ... ... барысында өрбиді.
Ойлау “ішкі” процесс пе немесе ол мінез–құлықта көрінгендіктен бар
болып санала ма, міне осы ... ... әлі ... ... жалғасып келеді.
Шахмат ойнаушы өзінің келесі жүрісін орындамас бұрын ең алдымен бірнеше
минут ... ала ... алуы ... Ол ... ... ... тұрған
кезде ойлау қатыса ма? Әрине, қатысады және ешқандай да сыртқы мінез–құлық
байқалмағандықтан бұл жағдайда кейбіреулер қорытынды ... ... өз ... ... деп ... еді. ... жалпы анықтамасы бұл
шиеленісті ішінара шеше және онда біздің талқылауымызға көмектесе алар еді.
Әдетте ойлау үш негізгі кезеңмен ... (Mayer. ... ... ... болып табылады, яғни “іштей” ақыл ойда өтеді, алайда
оны мінез–құлық бойынша бағалайды. Шахмат ойнаушы ... ... ... ... Ойлау–ол процесс, онда когнитивті жүйеде білімдермен кейбір айлалы
әрекет жасалады. ... ... ... ... ... ойнаушы сол
сәтте өтіп жатқан ақпараттармен бұрынғы есіндегілерді біріктіреді және
жағдай жайлы өз білімін өзгертеді.
3. ... ... ... ие, оның ... ... мәселелерді
“шешетін” немесе оның шешілуіне бағытталған мінез–құлықта көрінеді.
Шахматшының ойындағы ... ... ... ... ... ... әрекет сәтті болмайды, бірақ та ойыншының ... ... ... ... ... ... логика және шешім қабылдау ... ... ... ... біз ... ... ... аяқтаймыз, себебі ол ақпараттарды өңдеу тізбегінің
соңғы буыны болып табылады, сонымен қатар олар “жоғары ... ... ... ... ... ... ... іс- әрекет ретінде
сипатталады, себебі ол ақпараттарды өңдеу процесінің ... ... ... ... ... Осы ... өңдеудің
бірізділігінде қабылдау, паттерндерді тану және ес феномендері ерте пайда
болған жағдайда ғана олар ... ... ... ... ... ... ... деңгейін” құрайды.
Ойлау танымдық теориялық іс-әрекет ретінде әрекетпен тығыз байланысты.
Адам әсер ету арқылы ақиқатты таниды, ... ... ... оны түсінеді.
Әрекет ойлаудың жүзеге асуының бірінші ретті формасы ... ... ... ... ... ... және т.б.) ең ... практикалық
операциялар түрінде пайда болып, содан соң ... ... ... ... Яғни ... ... ... барысында практикалық
операция ретінде немесе практикалық іс-әрекеттің бір компоненті ретінде
туындап, ... ... ... ... теориялық іс-әрекетке айналады. Бірақ
тәжірибе әрқашан да ойлау ақиқаттығының негізі, ... ... ... ... егер де біз бір ... тек практикалық түрде ғана шешетін
болсақ, онда оның тек ... және ... ... ... оны ... жеке жағдаятты ескере отырып шешеміз. Ал әрбір келесі жағдайларда
қайтадан есепті шешуге тура ... және тағы да бұл жеке ... ... болып табылады. Ал егер берілген ... ... ... оны ... жалпыланған тәсілін табатын болсақ, бұл есеп өзінің
тек белгілі бір жағдайға сәйкес болатын, практикалық–шешімін ғана ... ... ... та, яғни принциптік біртекті жағдайлардың
барлығына ортақ шешімін таба алады.
Айтып ... ... ... ... ... ... ... осыған сәйкес ойлау, ұғымдарды қалыптастыру, ... ... ... ... ... ... ... байланыса отырып, теориялық ойлаудың өзі жекеден жалпыға,
жалпыдан жекеге, құбылыстан мәнге, мәннен ... өту ... ... ... ... ... ... Ол тек іс-әрекет пен оның ... ... ... ... ... ... әрі ақпараттарды өңдеудің қорытынды
сатысын кезеңіне жақын келетіндіктен оны зерттеу біздің түсіну деңгейіміз
бен техникалық ... ... ... деп ... ... ... білдіруге. Мұндай мәлімет аздап шын да, ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерінің құпия болып
қалатынын мойындамау, әрине қиын, алайда когнитивті психологияның ... ... ... ... ... ... ... фактілерді ашуға
қабілетті және оларды дұрыс мағыналы психологиялық ... ... ... ... мен зерттеу әдістерінің керемет арсеналдарын
берді.
Сонымен, ойлау–аса күрделі психикалық ... Осы ... ... ... ... ... ... мен психологияның орны ерекше.
Бірақ екі осы ғылымның ойды зертеудегі ... ... бар. ... егер ... әр ... жас ... ... пайда болуы, дамуы мен қалыптасу жолын, яғни тұлға ойлауының даму
ерекшеліктері мен заңдылықтарын қарастыратын ... ал ... ... ... ... іс-әрекетінің заңдары мен формаларын айқындайды, адам
ойлауының нақты нәтижесі болып табылатын ұғым, пікір, ой, ... ... ... табиғатын зерттейді.
Ойлаудың физиологиялық негіздері И.П. Павловтың бірінші және ... ... ... ... ... ... Ойлау–ми
қыртысының күрделі формадағы анализдік–синтездік қызметінің нәтижесі, мұнда
екінші сигнал жүйесінің уақытша жүйке байланыстары ... рөл ... ... жүйесінде жүйке қызметінің өз алдына дербес заңдары бар ... ... ... ... ... ... ... олардың
айырмашылықтары мынада: егер бірінші сигнал жүйесіндегі реакциялар нақтылы
құбылыстарға байланысты туса, екінші ... ... ... ... отырады.
1.2 Ойлаудың психологиялық теориясы.
Ойлау психологиясы арнайы түрде XX-шы ғасырда ғана жасала бастады. Осы
уақытқа дейін үстемдік ... ... ... ... психикалық
процестер ассоциациялар заңы бойынша өтетін және сананың құрылуы аз не көп
күрделі ... ... ... біріктірілген қарапайым
сезімдік түсініктерден тұратын ережеден бастау алады.
Сондықтан да ассоциативтік психология ... ... ... ... деп таппады: олар шынында да оны өз ... ... ... ... және ... ... ... ретінде тұжырымдалды: пікірлер ... ... ой ... ... қызмет ететін екі
пікірдің арасындағы ассоциация ретінде және одан ... ... ... ... Бұл ... Д. ... ... Ол XIX ғасырдың
соңынан бастап үстемдік еткен болатын.
1. Ойлаудың ассоциативтік теориялары.
Құрылымдық психологияға сәйкес жеке ... ... ... бастапқы элементтері болып табылады. Осындай жеке сезімдер
елестер арасында ерекше байланыстар ... ... ... ... ... ... келу ... аасоциациялар орнайды. Осылайша,
ассоциативтік психологияда ойлау сезімдік ... ... ... Бұл бағыттардың психологтардың негізгі қойған міндеті– ... ... ... ... ... ... ... Ұғымдардың
қалыптасуы елестерді ассоциациялау барысында жүзеге асады деп есептелінді.
Пікір ұғымдарды ассоциациялау, ал ой қорытындысы пікірлердің ... ... ... мәнді мен жалпының арасына теңдік белгісін қою ... тән ... ... Бұл ... ... келесі
тұжырымдар енді:
1. Г. Мюллердің “диффузиялық репродукциялар” теориясы. Берілген
тұжырымдамаға сәйкес, екі ... одан да көп) ... ... ... ... ... ... судағы шеңберлер
тәрізді басқа елестермен ассоциацияларының ағымын ... (ал ... ... дәл солай жаңа ассоциацияларды тудырады).
2. Ойлау үйрену ретінде. Бұл жерде талдаудың негізгі элементтері ... ... және ... ... ... ... шығады. Жаңа стимул–реакциялық байланыстар, яғни ... ... ... ... тән емес. Сондықтан ойлау
бұл жерде үйрену, интеллектуалдық практикалық міндетті шешу дағдысын
қалыптастыру болып табылады.
Ассоциативті ... ... ... ... ... апарады, ал оның өту заңдылықтарын ассоциативті заңдарға
апарады. Бұл екі жағдай да жарамсыз. Ойлау ... ... ... ... ... ... ... заңдылықтарына ие. Ойлаудың ерекше мазмұны ұғымдарда
көрінеді; ұғымдар түйсінулер немесе түсініктердің ассоциативті ... ... ... ... сол ... ... ... өту заңдылықтарын ассоциативті
процестерді (кеңістік пен уақытта араласу бойынша ... ... ... ... заңдарға апарылмауы керек.
Ойлау процесінің ассоциативті процестен ең ... ... ... ойлау процесінің өтуі өзінің ... ... ... ... адекватты бейнелегендермен реттеледі;
ассоциативтік процесс тек қана кеңістікте және уақытқа араласу бойынша
ұғылмаған байланыстарды ... ... ... ... ... ... ғана ... Әр бір субъектіде олар сол
заттар үшін қаншалықты ... ... ... сол ... ... ... ... қабылданады. Сондықтан
да, ассоциативті байланыстар танымның әлі жетілмеген сатысы болып ... тек қана ... ... ғана бейнеленеді, және әрбір жеке жағдайда
ассоциациялар ... ... ие ... ... ... ... ... анықтайтын
қатынастар мен байланыстарды субъект заттық мазмұнның байланысы ретінде
ұғынбайды. Сондықтан да ... ... ... ... субъективті,
және сонымен қатар оның өтуі автоматты турде ... ... ... оның ... ... ... процесте субъектіге тәуелсіз
бірқатар субъективті түсініктер өтеді; ... ... ... жоқ.
Әрбір түсінік ассоциациялар бойынша кез келген түсінікті шақыра алады,
олар өздерінің қатысыуымен кеңістік немесе уақытша араласуларда көрінеді,
ал ... ... ... көп болады. Ассоциативті ... ... өз ... ... әр түрлі жақтарына
тарап кететін бастапқы нүктесі болып табылады.
Сонымен, алғашқы және соңғы ... ... ... ... бір жақты емес: процесс бағыттылықтан ... оны ... ... отыру деген болмайды. Мысалы, кездейсоқ
келген ойлар әр ... ... ... берсе, олар бір затқа қатысты
жинақылықты және шоғырланған бағыттылықты талап ... ... ... ... ... біз ... ... міндетте өз “ойымыздың адасуға,
шаршауға әкелеміз және кездейсоқ армандарымыз да ыдырайды; ... ... ... ... ... қарағанда бағыттылық көп
болады”. Ойлау процесінде ассоциацияның осы ... ... ... ... ... еді, алайда ... ... жүру ... ойлау операциялары реттелген, дұрыс
өту барысынан, оның ... ойды ... ... ассоциациялар бойынша
шыға келген бейнелер пайда болады.
Сөйтіп, жоғарғы ... ... және ... ... өту ... ... ... айырмашылығы болады, сондықтан да
екіншіні біріншісіне апару мүлдем дұрыс болмайтын еді.
Ассоциативті теорияның алғашқы ... бас ... ... ... ... ... үшін, ол бойынша барлық ойлау
процестері сезімдік деректер мазмұнын өндіретін репродуктивті ... ... ... ... ... ... осы ... жақтағандар
персеверацияны (Г. Мюллер), пайдалануға ... ... ... бағытында көрінеді, әрбір жолы біздің түсініктердің өту ... ... ... ... ... қандай да бір мотив ілесіп
қалмайды. ... ... ... ... ... формасын
көрсетеді.
Ойлау бағыттылығын түсіндіру үшін персеверативті үрдісті пайдалану
талпынысы Г. Эббингауздың формуласынан ... ... ... ... ... секірісі және жабысқақ түсініктердің арасындағы орташа бір ... ... ... ... ... екі ... күйдің теңдей әрекет
етуші түрінде түсіндіріледі – оны ... ... ... ... ... алғышарының ойлаудың табиғатына сәйкес келмеуінің айқын дәлелін
көреміз.
Адамның ... ... ... ... ... ... ... негізгі заңы: ассоциация жиі
қайталанған ... ... әрі ... ... төрт негізгі түрі бар: ұқсастық бойынша, контраст
бойынша, уақыттық немесе кеңістіктік іргелестік ... ... ... ... Д. ... Дж. ... Дж. С. Милль, А.
Бэн, Т. Цигень және т.б. еңбектерінде зерттелінді. Бұл жерде ассоциация
психикалық ... және ... ... ... қарастырылды.
Ассоциациялар ойлау белсенділігін түсіндіре алмай, оларды априорлы, яғни
ассоциацияларға тәуелсіз ... туа ... ... деп ... Бұлар
да рационалдық сезімдікке баланып, субъекттің ... ... тыс ... ... ... ілесуі кез келген ... ... асу типі ... ... ... ... ойлау–ассоциацияларды жинау процесі.
Идеялардың репродукция (қайта өңделуі) ... ... ... ... ... ... бірі болып табылғандықтан,
оны жиі репродуктивті психология деп атаған.
Отандық психологияда ассоцианистік тұрғы Ю.А. ... П.А. ... ... ... ... ретіндегі мәні А.Ф.
Эсауловпен ерекше аталды.
2. Вюрцбурлық мектеп. Вюрцбурлық мектеп–сана психологиясын ... ... Бұл ... ... салушылр–О. Кюльпе және К. Бюллер,
ал өкілдеріне жататындар – Н. Ах, А. ... О. ... және ... ... ... ... мәселелер: a) ойлаушы
субъекттің белсенділігін анықтайтын ұғымдарды шығару; ә) ... ... ... ... ... сипаттау және мазмұнын
анықтау; б) ойлау процесінің психологиялық механимдерін түсіндіру.
Сәйкес әдістемені шығара отырып, Н. Ах ... ... ... ... мен ... ... ... шешілетін нақты
міндеттерге байланыстылығын атап ... ... ... ... қосқан үлесі–“міндет” ұғымын енгізуі (В. Уайт). Вюрцбурлық ... ... ... ... ... ... ішкі ойлары,
елестері, күйзелістері жөніндегі есебі белгілі бір қойылған сқраққа ... ... бір ... шешу ... ... ассоциациялық психология жүргізген логикалықты сезімдікке
апарған мәліметтер, ойлау психологиясын жасауды өзінің негізгі міндеті деп
санаған вюрцберг ... ... ... ... идеалистік
тұрғыда бөлуге қарсы қойды.
Франциядағы А. Бинемен қатар ойлау психологиясын ... ... ... ... өкілдері, ең ... ... ... ... ... ... және түйсінудің
көрнекі–образды мазмұнына апарылмайтын ерекше мазмұны бар ... ... ... ... ... ... сезімдік мазмұнға апаралмайтындығы
жайлы дұрыс тұжырымдар ... ... ... ... ... “таза” сезімдік “таза” ойлауға қарсы қойылды; ... ... тек ... ... ... ... мекбетінде ойлаудың және сезімдік пайымдаудың ара қатысын дұрыс
ұқпайға алып келді.
Ойлау процесін ... ... ... ... ... ... субъективизміне қарсы Ф. Брентано мен
Э. Гуссерлярдан келген интенция ұғымына сүйенген вюрцбург ... ... ... жайлы тұжырымды жылжытты және ойлау процесіндегі заттың
ролін бекітті.
Алайда идеалистік философияға сәйкес шыққан вюрцбург ... ... ... ... ... ... қарсы қояды, ойлаудың
бағыттылығын затқа (интенция) қарсы қойып ол таза ... ... actus purus) және ... ... тыс ... ... Осы таза ... идеалды объектілермен ара
қатыстырылды, ал ... ... өзі ... ойлау болып табылады.
Ойлаудың одан ... ... ара ... ... ... ... ... қарсы тұратын таза мазмұндық белсенділік ... ... ... ... ... түсініктерді сыртқы механикалық тіркеуге апаратын
ассоциативті теорияның ... ... ... ... ... ... ... сипаты жайлы тұжырымды қойды. Алайда
ассоциативті психология ... ... ... тұжырымдамасына
вюрцберг мектебінің өкілдері міндетті шешкенде ассоциативті процестерді
мақсатқа бағыттайтын детерминацияланған ... (Н. Ах) ... ... ... ... ... шешуге жарамды болатын
ойлаудың маңызды ішкі ерекшеліктерін ашудың орнына механикалық ... ... ... ... ... ... ... телеологизмді жеңуге және ойлау процесінің өтуін түсіндіруге
ұмтылған О. ... ... ... ... мынадай дұрыс тұжырымды
жасады, яғни тиңмді ойлау, репродуктивті және детерминацияланған әр түрлі
үрдістердің қозғалысы, жеке ... ... ... ол
белгілі бір міндеттерді шешуге бағытталған ... ... ... ... ... ... ... болады. Ойлау процесінің
өтуі актуальды зияткерлік операцияларды шешуге арналған міндеттермен немесе
ішкі бағдарлардың арасындағы ара қатыспен анықталады.
Алайда осы ... ара ... ... ... таза ... ... оралады: реакция ретінде сәйкес операцияларды ... ... ... ішкі бағдарды мойындайтын тітіркендіргіштер деп
түсініледі. Сөйтіп, ойлау құрылымы бойынша күрделі рефлекстерге ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Зельц алдымен ойлау актісі ... ... ... ... деп ... ол операцияларды ойлау табиғатына
сыртқы және механикалық ассоциативті байланыстыстар сияқты мүлдем адекватты
емес рефлексойдты қатынастарды ... ... ... ... О. Зельцтің еңбектерінде жалғасын
тапты. Ол ойлауды интеллектуалдық операциялардың қызмет етуі ретінде
анықтады. О. ... өз ... ... ... ... да бір ... ... интеллектуалдық іс-әрекеттің әрбір сатысының қызметін
анықтау мақсатын ... ... ... ... ... ойлауды
түсіндіру үшін оның міндетті ... ... ... ... немесе
операция ретінде қарастыру керек.
О. Зельц міндетті шешу ... мен ... ... үш ұғымды
енгізді:
1. Арнайы реакция, яғни берілген жәйтта қойылған мақсатқа ... ... ... ... ... ... анықтайтын амал.
3. Әдіс, яғни субъектімен міндетті шешу ... ... ... ... ... ... репродуктивтік және продуктивтік ... ... ... ... ... ... “мәселе тудыратын
кешен” түріндегі ... ... ... ... жөнінде
тұжырымға келді. Бұл ... ... ... ерекшелігі–онда
аяқталмағандық элементінің болуы. Осы аяқталмаған элементті ... ... шешу ... ... ... өзі, ... схемасын жүзеге асыру, яғни әлі табылмаған шешімді алдын ала
болжау негізінде іске асады. Бұл кезде субъектпен ... ... ... ... ... ... шешімі табылады
(комплексті ... ... және ... қайта келтіру әдістері
арқылы).
Вюрцберг мектебі өзінің өмір сүру ... өте ... ... ... ... ... (О. ... Х. Дж. Уатт, К. Бюлер өздерінің
ертеректегі жұмыстарында) жайлы тұжырымнан бастап ол мектептің өкілдері (О.
Зельц, кейінгі жұмыстарында ... сол К. ... ... ... ... ... ... рөлі жайлы әдейі нақты ... ... ... психологиясы” еңбегінде ойлау мен ерікті зерттеуде
интроспекциялық әдісті қолданды. Зерттеген мәселелері: “эмпирикалық ... ... және ... ... ... ... ... ойлаудың”
нақты жүзеге асуын көрсететін психикалық акттер мен ... Н. ... ... ... үлесі–“детерминациялық тенденциялар” тұжырымдамасын шығарып,
негіздеуі. Басқаша айтқанда, бұл–себептендіру теориясы. ... ... ... ... адамды тұртіп отыратын, санадан тыс
процестерге жатады. Ойлау өзінен-өзі қалыптаспайды. Ол тікелей сыртқы орта
әсерінен ... ... ... мен ... ... ... бұлар мынадай
пікірде болды. Өздігінен сезімдік елестер мен ... кез ... ... оңай логикалық есепті шешіп бере алмайды. Себебі ... шешу ... ... сезімдік көрінісінен тыс, одан еркін болатын есептің
(міндеттің) шарттары мен талаптары арасындағы қатынастарды ашу мен ... ... ... мектеп өкілдері ойлаудың басқа психикалық ... ... ... тұтастылығы, белсеңділігі, бағыттылығы,
бейнесіздігі және т.б.
Алайда көрнекілік бастан–аяқ зияткерлік сипат ... ... ... икемді құралының тәуелсіз сезімдік сипатынан айырылған
көрініске ... ... ... принципі жаңа формада таралды. Мұндай
революцияны вюрцбург мектебі ойлау мен сөздің өзарақатынасында да ... (О. ... ... ... одан ... ... ... Содан
кейін нәтижесінде ойлау және ұғымдардың құрылуы (Н. Ах) ... ... ... ... ... кіргізуге айналды.
Осындай мәселе тудыратын жәйттің ... ... ... ... кейін гештальтпсихология өкілдерінің зерттеулерінде, сондай
–ақ басқа да, мысалы, шығармашылық ойлау зертеулерінде басшылыққа ... ... ... ... ... Вертгеймер, Коффка, К. Левин. Гештальт психологтар
ойлаудың ... ... ... ... ... оған ... ... табу арқылы шешуді ойлау деп атаған.
Гештальт психологтар ойлауды формальды–логикалық ... ... ... ... ескеру арқылы соған қарай
танымдық құрылымдарды қайта құру, ... ... ... ... ... ... процесс ретінді
түсіндірді. Олар тұтас құрылым ретіндегі мәселе ... ... ... ... арасындағы қатынастады бірден ұғынуды
инсайт деп атады.
Ойлау психологиясын ... ... О. ... К. ... ... гештальт психология позициямен белгілдеуге тырысты: өздері
орнанылған мүшелердің арасындағы көрнекілік ... ... ... ... құрайтын қатынасты дәлелдеген вюрцбург мектебінің өкілдеріне
қарсы (А. Грюнбаум), ... ... ... ... ... жасағысы келеді.
Оның ойлау теориясының негізгі тұжырымдамасы мына жағдаймен байланысты
болды, ойлау,-қатынастарды ... ... ... ... ... ... алғашқы ситуация–бұл өзінің көрнекілік
мазмұнындағы толтырылмаған орны бар ... ... өріс ... ... ... ... азуалда орнықты көрнекілік ахуалдан
басқасына өтуді шақыратын шиеленіс туады. Осындай бір қатар ауысулардың
бірізділігі ... ... ... ... ... өтеді, яғни
міндетті шешуге әкелетін бастапқы көрнекілік мазмұнынын құрылымдардың
өзгерісі жүзеге асады.
Вюрцбург ... ... ... ... ... ... қарсы Коффка құрылымдар принципі негізінде ассоциативті
психологияны ассоциациялар жайлы ілімін жақтау ... ... ... ... жүзеге асыруға талпынды. Бұл ... ... ... бойынша, ойлау дегеніміз–вюрцбурлық мектептегідей қатынастармен
әрекет ету емес, ол ... ... ... ... ... ... ... көрнекі мазмұны теңестірілмеген феноменальдық
өріс тәрізді. Бұл өрістегі кейбір толтырылмаған ... ... ... ... бір кернеу тудырады. Осы кернеу тұрақсыз көрнекі жәйтті
басқасына ауыстырады. Осылайша, ... ... ... жәйтті басқаша
көруіміздің нәтижесінде шешіледі. Осы пікірлерден, Коффканың ойлауды
ассоцианистер сияқты ... ... ... ... ойынша оның теориясы Вюрбургшелердің ойлау субъектінің
операцияларынан тұрады деген идеалистік теориясына ... ... ... ... ... ... деп ... Бұл мәні бойынша
субъектінің объектіні механикалық жұтып қою; ол ... ... ... ие ... себебі объектіге сананың көрнекілік мазмұны, яғни
“феноменалды объект”–ойлау ... ... ... ... ... ұғынбайтын екі әр түрлі фигураларды
қабылдауға болады ... ... екі ... ... ұғыну, ол фигуралар
қандай екенін дәл ұғынбау), содан кейін сол фигуралардың теңдігін ... ... А. ... ... дұрыс талқыланбағанын айтты.
Оның көзқарасы бойынша біз алдымен екі ... ... ... ... ғана ... және ... арасындағы қатынастар берілмеген, және бірінші
және екінші жағдайда да ... әр ... ... жағдайда заттар ұқсас заттық ара қатысқа қатыссыз болатын ... ... ... ... тыс ... жағдайлармен анық
ұқсастырылады. Әр түрлі көрнекі ... ... ... ұқсастығы
ойлаудың маңызды алғышартын құрайды; онсыз ойлаудың болуы мүмкін ... ... бір ... ... басқасына, бір “феноменальды
өріске” өтуіне ойлау процесін апарғысы келген Коффка бірінші ... ... ... шешуге әкелмейді: ол үшін алғашқы ахуалды ... ... ... ... бірінші ахуалда пайда болған міндетті шешу үшін соңғы
ахуалдың мазмұны біріншісіне қатысты ... ... және ... ... ... ғана қатысты болуы керек. Шешім Коффқа ... ... осы ... ... ... ... Коффқа айтқан бір көрнекі ахуалдан басқасына
өту процесін алғашқы проблемалық ахуалдан келесісіне өту деп ... ... ... ... ... ... кету және одан құтылу, алайда біз шешкен
нәрсе деп түсінбеу керек.
Субъектінің тікелей аталған мазмұндағы ... ... ... ... операцияға деген екіжақты мағлұмат ойлау актісінің негізгі алғы
шарттарын ... ... ... ... ... түсніктер ассоциациялары
сияқты феноменальды құрылымдарды өзгертуге де апарылмайды.
4. Психоанализ: Ойлау мотивтелген ... ... Адам ... ... ең ... ... ... зерттелді. З. Фрейд
бойынша, негізгі мотивтер санасыз сипатта болады және әр ... ... түс ... ... ... ... аурулар симптомдары.
- Түстер–бұл ырықсыз жүзеге асатын, бейнелік ойлаудың түрі.
- ... ... ... ... ... ойлау, еркін
ассоцициялар–санасыз мотивтердің көрініс ... ... ... ... энергияны әлеуметтік ... ... іске ... ... ... ... Мотивті саналау адамның өзіндік саналуын, ішкі ойлау типін қажет
етеді.
Аутистік ойлау тұжырымдамасы Э. Блейлермен ... ... ... ... ... ... ... кетуімен байланысты. Әдетте
түс көру, ырымшылдық, аңыздарға сену, шизофрениялық ойлау–аутистік ойлаудың
көріністері. ... ... ... ұғымдарға бағынады.
5. Ойлаудың когнитивтік психологиясы (У. Найсер). Бұл тұрғы танымдық
процестерді жасанды ... ... ... бір ... ... табу ... ... Адам ақпаратты тасымалдау және
өңдеу каналы, компьютерлік жүйелердің аналогы ретінде ұғынылады. Есептерді
шешу механизмдері және оған ... ... ... ... ... ... ... аумағы және т.б.) ... ... ... ... ... ... ... кез келген іс-
әрекетін талдау тек жаңа, айрықша ғылыми нәтижелерге әкелумен қатар бұрыс
тұжырымдарды да ... ... ... когнитивтік психология
тұрғысынан ойлау адам білімдерін жүйелейтін, өңдейтін, ... ... ... ... ... ... негізгі формалары.
Ойлау ой операцияларымен қоса, ой формаларынан да ... ... ... болып ұғым есептеледі. Ұғым дегеніміз–заттар мен
құбдылыстар туралы ой. ... ... ... және ... ... ... жеке және ... болып бөлінеді. Бала мектепке
келгесін ғылыми ұғымдарды меңгере ... оның ... ... ... ... негіздерін меңгеруге қолайлы жағдай туғызады. Сондықтан
ұғымдарды меңгеруге адамның білім ортасындағы түрлі ғылымдар ... әсер ... ... ... ... ... ... заттарының
ұғымдары жөнінде білімдері қалыптасады.
Шындықтағы заттардың қарапайым байланысы пікірлерден көрінеді. Пікір
бұл бір зат ... ... не оны ... ... көрінетін ойлаудың
формасы. Мысалы: “Астана–Қазақстанның астанасы” шындыққа сай пікір.
Саналау мен ... ... ... белгісі болып табылады.
Адамның ойлау әрекетінде шындықтағы заттар мен құбылыстардын негізгі
қасиеттерін, ерекше белгілерін, мәнін ... ... ... зор. Біз
айналамыздағы заттардың себеп–салдарлы байланыстарын, бір–біріне
тәуелділігінің шығу тегі мен даму ... ... ... ғана ажыратамыз.
Түсіну шындықтағы заттар мен құбылыстармен танысудан, көріп– білуден
басталады. Өйткені қандай да бір ... ... үшін оны ... зерттеу қажет.
Түсіну сөз арқылы берілетіндіктен түрліше формаларда ... ... ... кең, ... және т.б. ... ... ... екі түрі бар. Біріншісі–тікелей түсіну. Тікелей түсіну–
жанама ... ой ... ... ... ... ... ... екінші түрі–жанама түсіну. Жанама түсіну–түрлі фазалардан тұратын, ой
операцияларын қажет ететін, көмескі ... ... етіп ... ... ... ... ... процесс.
Жалпы, ойлау дегеніміздің өзі–мәселені шешу, оның мәнісін ... ... ... ең күрделі және жоғарғы формаларының бірі–ой қорытындылары.
Ой қорытындылары ... ... жаңа ... ... ... ... үшін оны ... тәртіпке бір–бірімен
байланыстыруымыз қажет.
Ой қорытындысының негізгі үш түрі барЖ
1) дедукциялық, 2) индукциялық, 3) аналогиялық ой қорытындысы.
Дедукция ... ... ... ... ой ... біз, тірі ... ... жоқ жерде тіршілік ете алмайды, ал
балық тірі организмнің бірі десек, олай болса, ... ... жоқ ... ете алмайды деген қорытындыға келеміз.
Индукция–жекеден жалпыға қарай ... ой ... ... өмір сүре ... ... да ... өмір сүре алмайды десек, осы
айтылғандардан жалпылап, сусыз өсімдіктер тіршілік ете ... ... ... ... ... ой қорытындыларын жасау.
Мәселен, И. ... ... ... ... заңын тапқанда аналогиялық ой
қорытындысына сүйенген. Ол жер үстіндегі денелердің қозғалуы, әсіресе
құлауы, мен ... ... ... ... ұқсастықты түсіндіруде
аналогияны келтіреді. Аналогия ғылыми болжамдарды жасаудың ... ... ... ... ... ... АҚЫЛ–ОЙ ОПЕРАЦИЯЛАРЫНЫҢ НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІ.
ОЙЛАУ ҚАСИЕТТЕРІ.
2.1 Ойлаудың негізгі түрлері.
Психология ... ... ... ... ... ... бірте
–бірте алшақтай түсті, сондықтан психологтардың назарына, ең ... ... ... ... ... ... түсті. Бұл
теориялық, пайымдап ойлау. Ірі философтардың бірі Р. ... ... ... мен ... ... деген формуланы ұсынды. Егер формуланың
философиялық ... бір ... ... және оны ... тұрғыдан ғана қарастырсақ, онда бұл формула, ойлауды
адамның тіршілік ... ... деп ... ... ... ... өміріндегі бірінші орынға шығарады: автордың пікірі бойынша,
ойлаудан басқа ештеме де ... ... ... ... ... ... ойлау, сөздік–логикалық ойлау бөліп алынды. Бұл ... ... да тіл, ... ... базасында болатын, қызмет ететін
түсініктерді, логикалық конструкцияларды пайдалануымен ... ... ... бірі ... бөлінеді. Бірақ қазіргі кездегі
психология ойлаудың бұл түрін жалғыз түр ... ... ... ... әр ... түрдегі және деңгейдегі ойлау
операцияларын қосты.
Адамның ойлауы әр түрлі деңгейдегі ойлау ... ... ... олардың танымдық мәндері әр түрлі болады. Танымдық қатынаста
баланың алдында тұрған қиындықты ... ... ... актісі және қандай
да бір күрделі процестердің өту заңдылықтары жайлы ғылыми мәселені шешкенде
ғалым адам қолданатын ойлау операцияларының жүйелері тең ... ... ... ... ... биік, бір маңызды мәнді құбылыстан басқа
оны анықтауға баратын жағдайлар қаншалықты ... ... ... әр ... ... ... болады. Ойлаудың осындай әр түрлі
деңгейлеріне қарапайым формадағы ... ... және ... ойлау жатады. Осындай әр түрлі деңгейдегі ойлаудың түрлері
ретінде қарапайым көріністегі ... ... мен ... ... шегінен
шығатын теориялық ойлауды бөліп көрсетуге болады.
Өз пәнінің заңдылықтарын ашатын ... ... ... жоғарғы
деңгейі болып табылады. Алайда ойлауды ... ... ... ... мүлдем дұрыс емес. Біз ойлау операцияларын тек теориялық
проблемаларды шешекенде ғана ... ... ... аясында қала отырып,
объективті шарттарды ескеріп кез келген міндентті ұғынып шешеміз, сондықтан
да біз ... ... ... ... да ... ... ... ғана емес, сондай–ақ көрнекі ойлау да болады, себебі кейбір
жағдайларда біз ... ... ... ... ... алдымызда
тұрған міндеттерді шешеміз.
Осылайша, шығу тегі мен пайда болуы (генезі) бойынша ойлау келесі
түрлерге ... ... ... шешу жағдаятын шынайы түрлендіретін,
бақыланатын қозғалыстық әрекет арқылы іске ... ... ... ... жастағы балалармен жүргізілген тәжірибеде иінтіректің оң жағына
бала үшін тартымды, оны алу ... ... ... ... ... ... алу ... емес. Бір ғана жол бар – сол
жаққа бекітілген тұтқаны пайдалану. Тұтқаны ... ... ... тае қана ... әдетте заттарды өзіне қарай тартқанда
жасалатын әрекеттерге кері ... ... ... Кіші жастағы бала
үшін елеулі қиындықтармен іске асырылатын, бұл ... ... ... солай атайды. Бұл көрнекі-әрекеттік ойлау, ол жоғары
жануарларда да ... және оны И.П. ... В. ... ... және т.б. ... ... ... түрде зерттеген.
Көрнекі-әрекеттік ойлаудың негізгі сипаттамасы атауында бейнеленген:
тапсырмаларды шешу, бақыланатын қозғалыс актісінің ... ... ... көмегімен іске асырылады.
2. Көрнекі–бейнелік (бейнелік) ойлау–жағдаят тек бейне жоспарында ... ... ... ... ... қатар дербес түр ретінде
бейнелік ... ... ... ... ... Н.Н.
Поддъяков пен оның қызметкерлерінің зерттеулерінде ... ... ... ... бір формалы жайпақ фигураны ұсынған, мысалы
фанерден кесіліп жасалған қазды. Одан кейін фигура фанерлік ... ... оның тек басы мен ... ғана ... ... Содан
кейін фигураны бастапқы жағдайынан басқа бір бұрышқа бұрады да, балаға
қаздың басы мен мойынының ... ... оның ... қай ... ... ... ... ойлаудың қызметі адамның жалпы
жағдайлардың нақтылануымен жағдайды өзгертетін өз ... ... ... жағдайды және ондағы өзгерістерді
түсінуімен байланысты. Бейнелік ойлаудың көмегімен заттың іс ... ... ... әр ... ... ... ... қайта
жасалады. Бейнеде затты бір мезгілде бірнеше көзқарас тұрғысынан көру
тіркелген. Бейнелік ... өте ... ...... ... ... ... емес, “керемет” сәйкестіктерін анықтау.
Көрнекі - әрекеттік ойлауға қарағанда көрнекі–бейнелік ойлауда жағдай
тек бейне тұрғысында өзгереді.
Көрнекі ойлау және ... ... ... ... өтеді. Олардың арасындағы айырмашылықтар салыстырмалы; ол сыртқы
кереғарлықты көрсетпейді, алайда ол маңызды.
Кез келген ойлау азды–көпті жалпыланған абстрактілі ұғымдарда ... ... ... ... көрнекі сезімдік бейнелерге қосылады; ұғымдар
және бейне–түсініктер ... ... ... беріледі. Адам
түсініктерсіз, ... ... тыс ... ... ол ... тек қана сезімдік-көрнекі бейнелерде де ... ... да ... және ұғымды ойлау туралы оларды сыртқы қайшылықтар деп
айтуға болмайды; алайда түсініктер және ... ... ... ... ... ... бір–бірінен айырмашылығы да ... ... ... бір ... ... ... ... ойлауды ажыратуға болады. Біріншісі үшін тән ... мен ... ... жалпы мен жалқы үшін көрнекі бейне–
түсініктердің формасы тән болады; ... үшін ... ...
түсініктер және ұғымдардың бірлігінде жалпы ұғымдар формасы тән болады.
Танымның әр түрлі деңгейлері немесе ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі жағы болып табылады
және объективті шындықтың әр түрлі жақтарын танудың адекватты тәсіліне тең.
Дерексізденген ойлау ұғымы жалпыны ... ... ... ... ... және ... жоққа шығармайды; осы соңғысы бейнелерде бейнеленеді.
Сондықтан да әсіресе Гегель жүйесінде ретті жүргізілген ой, ... ... ... бола ... егер де ... ... ... алмастырылмаса, осы жағдай шындықты ұғыммен жасауды қате
қиялдаған ... ... ... ... ... да біз көрнекі
–бейнелі ойлау мен абстрактілі–теориялықты екі ... ... ғана ... ойлаудың екі түрі немесе екі аспектісі деп ажыратамыз; тек ұғым
ғана емес, ойлаудың барлық, тіпті жоғарғы ... бола ... ойды ... ... кез ... ... ... көз
жеткізуге болады. Кез келген метафора ... ойды ... ... үшін оның ... мағыналық мазмұнын бейнелік формада ашуды талап
етеді, себебі ... ... ... үшін ... ойды ... ... ... талап етеді. Егер бейне жалпы ойға ... ... онда ... ... ... әшекейлер мен артық масыл
болған болар еді.
Метафораның ... мәні ... ... апаратын жаңа көркем
бояуларда болады; оның құндылығы жалпы ойларға қосылуына байланысты ... ... ... ... ... ... ... жағдайда
тұжырымдама беретін болғандықтан бір мағынаға ие болады.
3. Сөздік–логикалық (пайымдаушы) ойлау–тілдің және ... ... ... ... логикалық құрылымдарды пайданумен
сипатталатын ойлаудың негізгі түрлерінің бірі.
Көрнекі-әрекеттік, көрнекі–бейнелік, ... ... ... ... ... даму ... ... Қазіргі таңда
психологияда ойлаудың бұл үш түрі үлкен адамда да болатындығы және әр түрлі
тапсырмаларды шешуде ... ... ... ... ... ... ... жалғыз емес. Психологиялық әдебиеттерде
бірнеше “жұптық” топтастырулар пайдаланылады.
Егер ... ... ... ... деп ... онда ол ... тұжырымды беріп отыр, яғни енді ... ... ... ... ... өзіне ғана тән мәнерлі сипаты бар қосымша
бояларды береді. Ол тек жалаң ... ғана ... оған ... ... ... ... айтушының көзқарасы тұрғысынан сәтсіздік жайлы
емес, елеулі, көтеріңкі, үстем ... ... ... ... ... ... кезеңді болып жатқан оқиғаның ... ... ... ... жеке ... ... жойып жібереді. Ол сонымен қатар
айтушының сәтсіздіктерге әкелген тағдыры жайлы эпикалық ... ... ... ... ... ... ойды адекватты білдіреді, және жалпы
жағдайда берілмеген қосымша ... және ... ... ... оның
шегінен шығады. Метафоралық ойлар ұғымдар мен бейнелердің жалпы ойларының
бірлігінің айқын ... ... оның ... ұғымнан да айырмашылығы
болады. Поэтикалық бейне үшін ерекше ... ... ... ... Осы ... ... ... ұғу үшін маңызы бар.
Көркем ойлауда бейненің өзі жалқыны нақтылы бейнелей отырып, сонымен
бірге жалпыланған функцияны ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді, толық мәнді көркем бейне жалпыға
дейін жоғарылайды. Бейнеде тек ... ғана көру өте қате ... ... жалқының және жалпының бірлігін береді; олар бір бірімен өзара
байланысты болуы қажет, себебі бейнелетін объективті ... олар ... ... ... ... жалпыланған функцияны атқарады, сондықтан
да көркем шығарманың бейнелі мазмұны оның идеялық мазмұнын тасушы болады.
Егер де ... ... ... идеялық мазмұнды қоса алмаса, онда ылғи ... ... ... ... ... ... идеясыз, үрдісшіл
болар еді, себебі үрдісшілдік және ... емес ... ... ... еш нәрсе бермейтін бейнелерден ... ... ... ... ... еді.
Шын мәнінде кез келген көркем шығарманың қандай да бір идеялық мәні
болуы қажет, себебі әрбір ... ... ... да бір ... ... бір
идеологияны бейнелейді. Мәселенің мәнісі ол оны ... ... ... ... бір ... ... және көркем шығармада
оның бейнелік мазмұны оның идеялық мазмұнын ғана тасымайды, ол оны ... және ол ... ... және ... жағдайда жасауға
болады. Бейнелік ойлау, сөйтіп, ойлаудың ерекше түрі болып табылады.
Сонымен қатар ... ... қос ... да танымал.
1. Мәселенің түріне байланысты:
1. Теориялық ойлау–ғылыми ұғымдарды пайдалану негізінде заңдар мен
ережелерді ... ... ... ... ... ... ... ойлау–ақиқатты физикалық түрде өзгертуге дайындық күйін
(мақсат қою, жоспар, жоба, схема құру) ... ... ... ... түрі кеңес ғылым–психологы Б.М. ... ... ... жаңа психологияда көрнекі–бейнелі және ойлауда теориялық және
практикалық ойлау жайлы мәселелер ... ... ... ... ... қарсы қойылуынан және практикалық іс-әрекеттен басталды,
ойды зерттеуде теориялық іс–әрекетті шешуге бағытталған ... ... ... еске ... ... мен іс- ... арақатысы
жайлы мәселе көбінесе жай ғана шешіліп отырды: ... ... ... ... қабылданды; ол операциялар сананың ішкі
дүниесінде жасалады; сосын іс-әрекет ... ... ... ... ... қонымды іс-әрекет, теориялық ойлаудың нәтижелерін әрекеттің
сыртқы жағына ауыстырады. Гетенің Фауыстындағы “алдымен іс болды” ... ... ... ... –дәстүрлі психология үшін алдымен ойлау,
содан кейін әрекет болды. ... ... ... ылғи да ... ... бір жақты тәуелділігі ретінде ойланды; және ... ... ... ... ... өзгермей берілді. Теориялық
ойлау–бұл заңдарды, ережелерді ... ... ... ашылуы–оның
теориялық ойлауының нәтижесі. Теориялық ойлауды жүзеге асырмаған кез келген
әрекет тек қана ... ... ... ... ... инстинкті реакциямен ғана болар еді; сондықтан да баламалы жағдай
туды: немесе әрекеттің ... ... жоқ, ... ... ... ... ... маймылдарды зерттеген В. Келердің
зерттеулері ақыр соңында ... ... ... әкелді; осы
зерттеулерге байланысты ... ... деп ... ұғым ... Практикалық ойлаудың негізгі міндеті–шындықтың физикалық өзгеруін
дайындау: мақсат қою, ... ... ... құрастыру. Келер
эксперименттерінің типі бойынша шимпанзеге, содан ... ... соң К. ... осы ... ... оған ... және ақыл–есі кеміс балаларға және ересектерге көптеген бірқатар
эксперименттер жасалды.
“Практикалық ... ... ... ... ... ... Ол, бір жағынан, интеллектіні теориялық операцияларда ұғымдардағы
абстрактілі сөздік ойлау ... ... ... ... ... практика мен ойлау ұғымдардың бірлігіне бірігеді. Алайла
практикалық интеллектіні ... ... қою ... ... ықпал
етті және теориялық ойлау мен практиканың ескі дуализміне тереңдеп енді.
Практикалық ойлауды кеңестік ... Б.М. ... ... ... ... ... біршама біртіндеп ғылыми шығармашылық
психологиясының контексінде зерттелуде. ... ... ... ... оның уақытының қатал ... ... ... мысалы, іргелі ғылымдар үшін бір жылдың ақпан
немесе наурыз айларында заңның ашылуының принципті мәні жоқ. ... ... ... ... мағынасыз екендігі мәлім. Практикалық ойлауда
болжамдарды тексеруге арналған мүмкіндіктер өте ... ... ... ... ... ... ... біршама күрделендіре
түседі. Теориялық ойлауды кейде эмпириялық ойлаумен салыстырады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сипаты, бір
жағдайда бұл түсінік, ал келесісінде–тұрмыстық, оқиғалық ... ... кез ... ... ... ... болады; тек сол
байланыстың сипаты ғана әр ... ... ... ... Практикаға
сүйенген теориялық ойлау тұтас алғанда, практиканың жеке ... ... ... ойлау әрекет жасалатын сол ... ... ... ... ... бірыңғай интеллект болады. Әр түрлі биологиялық механизмдер
ретінде екі әр ... ... ... сөз ... да ... емес. Алайда ойлау
процесі жасалатын әр түрлі шарттардан ... ... ішкі ... ... әр ... және ... өту ... дифференцияланады.
Егер практикалық ойлау деп практикалық іс-әрекет ... ... ... ... ... бағытталған ойлауды түсінетін
болсақ, онда бұл тұрғыда практикалық ойлауды теориялық ... ... Оның ... ... ... ... іс- әрекеті
ретінде, дерексізденген ... ... ... ... тек ... байланысқан ойлаудан ерекшелігі бар. ... ... ... ... және ... ойлаудың алдында ең
алдымен түрлі ... ... ... ... ... ... ... да
жағдайлар болуы мүмкін: бір жағдайда практикалық ойлау, яғни практикалық іс-
әрекетке қосылған ойлау ... ... ... ... ... нәтижелерін қолданып шешетін болуы керек. Практикалық ойлаудың
бұл күрделі формасына теориялық ойлау оның ... ... ... күрделі міндеттерді шешудегі ойлау іс-әрекеті осындай,
азды–көпті күрделі теориялық ойлап табуды қажет ... ... ... да ... ... ... ... іс-әрекет
барысында міндеттерді шешу үшін дерексізденген теориялық ойлау ... тек ... ... ... ... ... ... ғана кездеседі. Мұндай жағдайда ... ... ... ... қосылған және жеке практикалық міндеттерді шешуге
тікелей бағытталған ойлау көрнекі-әрекеттік ойлау ... ... ... ... ... ... ... бағытталған қарапайым практикалық ойлаудың формасы. Ерекше
практикалық ... ... ... дәлелдеме мынаған сүйенеді, кейбір
адамдар күрделі теориялық міндеттерді шешуді ойлаудың жоғарғы деңгейін таба
отырып, ойдағыдай жүзеге ... ... олар ... да бір ... ... ... дәрменсіз болып қалады және керісінше өте күрделі
практикалық жағдайлардан шығып кете ... ... ... ... ... ... ... Осы фактіні түсіндіру үшін сол екі
жағдайдағы ойлау операцияларының арасындағы ... білу ... ... ... тиісті міндеттердің объективті айырмашылықтарын ескеру
керек. Кейбір міндеттер мәні бойынша ... ... ... ... жалпыланған және жанама жағдайларды жасауды талап етеді,-
бұлар теориялық ойлауды ... ... ал ... ... ... ... ... мазмұнында берілген мәліметтер ... ... ... шешуге бағытталған ойлау үшін оның объективті
шындықпен тікелей әрекеттік байланыстағы әрекет жағдайында болуы ... ... “ой ... ... ... ... келеді; ойлау және әрекет бір
ғана салада жасалады; ойлау ... ... ... әрекет
барысына, әрекеттік жағдайға тікелей ... онда ... ... ... ... ... игеріп, тұрақты түрде тікелей практиканың
тексеруінен өтеді.
Әрекетті жағдайда ойлау процесінің өтуі, оның практикалық әрекетпен
тікелей ... ... ... із қалдырады. Әрекет ойлау операцияларына
қосылмаған жағдайда субъекті міндеттерді шешуді тұтастай ойластыруы керек,
оның барлық буындары басынан аяғына ... ойша ... ... ... ... жағдайда алдымен нені жасау қажеттігі жайлы және
шешімді ары қарай жасау үшін шешімнің алғашқы сатысын табу ... Егер ... ... ... ... әрекетте жүзеге асырсақ, онда ... ... ... және алдын ала ойластырылған проблемалық жағдайды
шынайы өзгерте отырып, практикалық әрекет аяқталғанға дейін қарастырылмаған
өзгерістерді тауып алады. ... ... өтіп ... оған ... жақындағы белгіленген міндеттерді шешу сатысын таратып, ... ... ... ... қажеттіліктерінен оларды босатады және оқиға
проблемасындағы барлық өзгерістерді ескереді, олар әрекет барысында ... ... ... ... ала қарастыруды және ойша ескеруді қажет
ететін жағдайларды да ... ... ... ... ... дейінгі шешу кезеңдерінен шығатын кейбір салдарды алдын ала көру және
алдын ала есеп жүргізу жөніндегі ... ... ... алмастырады
және міндеттерді шешу процесінің тікелей компоненті болып ... ... ... ... ... орын ... әрине шартты түрде.
Практикалық әрекетпен орындалатын бұл функцияда ... ... шешу ... ... ... ... операциясының ерекше
артықшылығы білінеді.
Алайда мұндай ойлау операциясы бір ... ... ... шешім
жасау кезінде міндеттер ұсынатын талаптардан айырмашылығы бар өзінің ерекше
талаптарын ұсынады. Ол ... ... ... кеңейтілген бақылау мен
зейін аударуды талап етеді, осы аталған жағдайда осы проблемалы жағдайдағы
айрықша және жеке ... ... шешу үшін ... ... ... ... ... толығымен кірмейді; ол сонымен қатар ... ... және ... әрекеттен ойлауға өтуді талап етеді.
Біреулері үшін мұндай ауысулар ... ... ... ... ... үшін олар елеулі қиындықтар туғызтын, кейде олар ойлау процесінде
ұйымдастыруды бұзатын ... ... ... және ... ... ... ... мотивациясы ерекше болады;
егер де ойлау процесі үшін практикалық, әрекеттік ... ... онда ... ... қиын ... тез ... қажет болады; ал
басқа жағдайда адамның басына түскен практикалық жағдаймен байланысты емес
теориялық мәселені шешу ... сөз ... ... ... ... ... да осы екі оқиғаның әрқайсысы ойлау прроцесі үшін әр ... ... ... ... қызығушылықтарына, ақыл деңгейіне
және тұтас алғанда тұлғасына байланысты әр түрлі адамдарда әр ... ... ... ... түрі ... Эмпириялық ойлау–теориялық ойлаумен салыстырғанда, қарадүрсін,
жағдаяттық жалпылаулармен байланысты болатын ойлаудың түрі.
2. Теориялық ойлау–ғылыми ұғымдар негізінде ... мен ... ... ... ... ... ... бойынша:
1. Интуитивтік ойлау–тез өтетін, анық кезеңдері жоқ, көбінесе
саналанбайтын ойлаудың ... Бұл ... түрі ... ... ... Л.Л. ... және т.б ... Рациональдық ойлау (аналитикалық немесе логикалық ойлау) – ... кең ... ... ... бар, ойлаушы субъектінің санасында
едәуір көрініс табатын ойлау түрі.
Интуитивті және ... ... ... білу үшін ... ... қолданылады: уақыттық (процестің өту уақыты), ... ... ағым ... (ұғынған немесе ұғынбаған). Рациональдық
ойлау уақытқа таралып, айқын көрінетін ... бар, ... ... адамның өзінің санасында ... ... ... ... ... кезеңдерінің болмауымен сипатталады, ... ... ... ... ... психологияда бұл ойлауды Я.А.
Пономарев, Л.Л. Гурова және т.б. зерттейді.
4. Әрекеттің тәсілдері негізінде:
1. ... ... ... ... ... ... ... өз
пікірін тұжырымдамауы, білдіруі.
2. Көрнекі ойлау–мәселені шешу нақты бейнелі түрде көрінуінде ... ... ... ... ... байланысты:
1. Шынайы (немесе реалистік) ... ... ... ... ... ... ... ойлаудың бір түрі.
2. Аутистік ойлау–адамның ниеттерін жүзеге асыруымен байланысты ... ... ... ... ... ... ... басқа біреудің позициясында тұра алмауы.
Шынайы ойлаудың аутистік ойлаудан айырмашылығы мынада: ... ... ... ... ... логикалық заңдармен реттелінеді, ... ... ... ... іске ... байланысты (біз
тілегіміздегі нәрсені шын мәнінде бар нәрсе тәрізді етіп көрсетеміз). Кейде
аутистік ойлаудың орнына “эгоцентрлік ... ... ұғым ... ол ... ... ... көзқарасын қабылдаудың мүмкін еместігімен
сипатталады.
6. Ойлау іс - ... ... ... Продуктивтік ойлау–адамның ойлау іс-әрекетінің жаңа өнімін шығару.
2. Репродуктивтік ойлау–ойлау іс-әрекеті барысында өмірде бар білімдерді
пайдалану.
Продуктивті және репродуктивті ойлауды ... ... ... ... Калмыкова бұл айырмашылықты “субъектінің білімдеріне қатысты ойлау іс-
әрекеті процесіндегі алынған ... ... ... ... ... ... байланысты:
1. Творчестволық ойлау–ақиқат дүниге ... ... ... ... ... ... болатын ойлаудың түрі.
2. Критикалық ойлау–заттар мен құбылыстарды терең ... ... ... ... мен ... ... мен
кемшіліктерді таба білуімен байланысты болатын ғылыми дәйектелген
сындық пікірден тұратын ... бір ... ... ... ... ... ... ойлау–түс көру бейнелерін ырықсыз трансформациялау.
2. Ырықты ойлау–проблемалық жағдаяттарды, ой есептерін мақсатты түрде
шешу.
Еріксіз ойлау ... ... ... ... ... ... түс
көрудегі бейнелердің тура ... және ... ... ... бағытталған тұрғыда шешу. Ойлаудың түрлерінің
келтірілген тізімі толық емес. Олардың арасында ... ... ... ... З.И. ... ... ойлаудың сөздік–логикалық және
интутивті–практикалық көмпоненттерін бөледі.
Ойлаудың әр түрлі түрлерінің арасындағы сәйкестік ... ... Ең ... ойлаудың әр түрлі түрлерінің ... әр ... ... олар ... тиіс ... олар ... ... тәуелді құрылатын индивидуалды
ерекшеліктерімен байланысты болады.
Бірақ бастысы айқын: “ойлау” ұғымымен психологияда сапалық ... ... ... ... ... ... әрқашан анализ бен синтез процестерінен басталады. Ойлау–түйсік
пен қабылдаудағы анализ бен синтездің жаңа ... ие ... ... ... ... ... ... мен құбылыстардың мәнді жақтарын ... ... ... ой арқылы заттың, құбылыстың барлық элементтері
біріктіріледі. Анализ бен ... бірі ... ... болмайтын құбылыс. Бұл екеуі–бірінен–бірі ешқашан ажырамайтын
ойлау процесінің негізгі компоненттерінің бірі.
Анализ бен синтездің негізінде салыстыру деп аталатын ... ... ... ... ... ... айырмашылық қасиеттері
айқындалады.
Ойлау операциясының күрделі түрі–абстракция және жалпылау. ... мен ... ... ... елеулі қасиеттерін ... ойша ... ... ... деп ... келесі түрлері бар:
1. Шеттетуші абстракция–белгілі бір тұтастылықтан құбылысты бөліп алу.
2. Жалпылаушы ... ... ... ... ... құбылыстарды идеалды схемаға алмастыру.
Жалпы ұғымдар–абстракциялау принципінің нәтижесі.
Абстракцияға қарама–қарсы процесті нақтылау деп атайды.
Нақтылау–абстракциялық ұғымды соған ... ... жеке ... яңни жеке ... мен нәрселер туралы ой.
Жалпылау дегеніміз–бір текті заттардың, құбылыстардың ортақ
қасиеттерін ... ... ... үшін ... ... маңызды
белгілерін таба білу керек. Жалпылаудың ... жаңа ... ... мен ... ... ... ... заттар мен құбылыстарды белгілі бір принцип
бойынша орналастыруды жүйелеу дейді. Жүйелеудің жоғары түрі, ... ... ... ... ... ... ... ойлаудың да өзіндік параметрлері
қасиеттері болады. Осындай ойлаудағы жеке дара ерекшеліктерді білдіретін
ойлаудың қасиеттері сан алуан ... ... ... негізгілері мыналар:
Ойдың сыңдылығы–адамның өз және өзге адамның ойларын объективті
бағалай алу, барлық жасалатын қағидалар мен ... ... ... тексере алу қабілеті.
Ойлаудың асығыстығы–адам сауалды, мәселені жан–жақты ойластырып ... бір ... ... ... ... ... қабылдауға тырысуы, белгілі бәр
дәрежеде ойластырылмаған жауаптар мен пікірлерді беруі.
Ойлаудың тездігі–адамның жаңа жағдаятты тез ... ... тез ... ... ... қабылдай алуы.
Ойлаудың дербестігі–адамның жаңа міндеттерді, мәселелерді шығара
алумен және басқа адамдардың көмегінсіз өзі ... ... ... ... сипатталады.
Ойлаудың икемділігі–ойлаудың оны шектейтін жатталып қалған, таптаурын
шешу тәсілдерінен тәуелсіздік дәрежесін білдіреді.
Ойлаудың тереңдігі–күрделі ... ... ... ... ... ... зерттелетін сауалдың маңызды жақтарын
түсірмей, тұтас қамтып, талдай алу қабілеті.
3. ОЙЛАУДЫ ... ... ... ДАМУ ... ... зеттеу әдістері.
Басқа да психикалық құбылыстар сияқты, ойлаудың ... ... қиын ... да ... ... жолынан басқа жол
жоқ. Интроспекцияны психиканы зерттеу әдісі ретінде ... ... осы ... да ... алып ... ... зерттеудің
объективтілігі ойлау туындататын, оның ... әсер ... ... ... ... ... ... адамның алдына қойылған
міндеттердің ерекешілеіктері оның іс-әрекетіне мәнді әсер етеді. Әрине, бұл
әсер іс-әрекеттің ішкі ... де ... ... ... сондай–ақ адамның ... ... іс- ... ... ... ... талап етеді. Біз ол
ерекшеліктер бойынша ойлаудың ағысы туралы пайымдау ... ... ... типі, шешу уақыты, шешу барысындағы спонтанды айтылулар,
сырттай пайымдау, психофизиологиялық реакциялардың ерекшеліктері және ... ... ... ... ... барлық негізгі
әдістері кеңінен қолданылады.
Бақылау әдісі. Бір қарағанда бұл әдістің ойлауды зерттеуге ... ... ... ... олай ... Әр ... ... жағдайлардағы адамның
әрекеттерін бақылай отырып, оның тапсырманы шешу ... ... ... ... ... оның ... адамдармен өзара әрекетінің
ерекшеліктерін бақылай отырып ... ... да көп ... білуге болады.
Мысалы, үй жағдайларындағы оқушының оқу іс- әрекетін бақылай отырып, оның
ұсынылған тапсырмаларды ... ... ... ... ... ... оның күш ... нәтижелері қандай екенін тіркеуге
болады. Мұндай бақылаулардың нәтижелері нақты тапсырмаларды ... ... ... ... деген қатынасы туралы, оның ойлау іс-әрекетінің
ұйымдасқандығы туралы, жеке ақыл–ой дағдыларының қалыптасу ... ... үшін ... ... ... ... дейінгі жастағы баланың ойын
оның іс-әрекетін бақылай ... бала ... ... қандай тип
екенін белгілеуге және оның бейнелік ойлауының даму деңгейі ... ... ... ... ... ... ... жеткілікті тәжірибелі
ойлап тапқышты түрлі сөздіктермен, ... ... ... көруге болады. Бұл ерекшелік нақты тапсырманың шешімін
іздеуге тартылатын білімдер шеңберін бейнелейді.
Осы барлық жағдайларда ойлаудың ... ... ... ... ... құбылыстарды зерттегендегі сияқты, бақылау, мақсатқа
бағытталған ... ... бір ... ... нәтижелерді тіркеумен
жүргізіледі: тапсырмаларды шешу немесе ... ... ... ... ... кезде ойлау психологиясында жеткілікті
кең ... ... ... (фотокамералар, кинокамералар,
магнитофондар және т.б.) ... ... ... салаларындағы
сияқты, бақылау әдісі ойлау психологиясында ... ... да, ... де ... бір ... іс-әрекеттің ашылуының табиғилығы
сақталады, ал екінші ... ... ... ... ... ... ... үшін белгілі бір жағдайлардың (мысалы, мәселелік жағдайдың
пайда болуы) мәнділігін бағалау ... оңай бола ... Бұл ... ұзақтығымен жартылай өтіледі.
Эксперимент әдісі ойлауды зерттеулерде жеткілікті кең қолданыс ... ... ... ... ... құбылыстың белсенді түрде қайта
жаңғыруын қамтамасыз етеді, бұл ойлау ... ... әсер ... ... ... ... жағдайларын қайталауға және онымен
статистикалық мәліметтерді ... ... ... және
сонымен себеп–салдарлық қатынастарды ... ... ... ... ... ... (әр ... модификациялардағы) қалыптасуы,
сондай-ақ шешуге берілген ойлау тапсырмаларын шешуде көмек сөздерді
қолданумен ... ... ... ... ... және лабораториялық болады. Мәні бойынша, табиғи
эксперимент оқытудың жаңа әдістерін енгізу жағдайлары, ... ... ... ... ... ... ... Барлық саналуандықта бұл
жағдайларға бір жалпы ерекшелік тән: оларда ... іс- ... ... ... ... ... эксперименттің” өзіне тән нұсқалары
адамның ойлау іс-әрекетіне ... ... ... ... ми ... ... табылады.
Ойлау психологиясында эксперименттіктің (лабораториялардағы ... ... ... және ... ... ... ... ерекшеліктерін ... әдіс ... кең ... ... Айқындалып
отырған процестің (көздік–қозғалыстық белсенділік, сөздік пайымдау,
вегетатика) объективті индикаторларын ... ... ... ... ... және шешу процестерін жеткілікті тұтастай
талдау мүмкін болады. Эксперименттерді жүргізуде ... ... ... оның ... ... ескеру маңызды.
Лабораториялық та, табиғи да эксперименттерді қалыптастырушыға және
тұжырымдаушыға ... ... ... өз ... ... бағытталғанымен ажыратылуы мүмкін: бір жағдайда
операциялық–техникалық жаққа, ал екіншісінде–қажеттіліктік– ... ... ... ... оытрған тапсырмаға қатынасын,
зерттелушілердің өздерінің ойлау ... ... ... ... ойлау мүмкіндіктерін бағалауын (өзіндік бағалауды)
анықтауға мүмкіндік береді. Тура сұрақтарға да (“Сізге ... ... па, әлде ... емес ... ... ... да ... осы тапсырманы
қалай қабылдайсыз?”) берілген жауаптары қызықтырады. Қойылған ... ... ... ... ... мен ... ... өзара қатынастарды, өзара түсіністіктерді ... ... ... ... қамтамасыз ететін маңызды фактор болып
табылады. Әңгімелесу үнемі ... ... ... толығады.
Әңгімелесу әдісі психологиялық әдебиетте ... ... ол ... мен эксперименттің мәліметтерін нақтылау
үшін, сонымен қатар зерттелушіні бастапқыда ... үшін ... ... ... бірге сауалнама да жүргізіледі. Зерттеушілер
қойылған сұрақтарға жауапты өздері қалыптастырулары тиіс ашық ... ... ... ... ... ... ... статистикалық
тұрғыда өңдеу қиын болады.
Іс-әрекеттің өнімдерін зерттеу ойлауға қолданған ... тек ... ... (күнделіктер, хаттар) формадағы сөздік–сөйлеу өнімдерін,
бейнелік–сөйлеу өнімдерін (суреттер, сызбалар) ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... талдауды, жасап
шығару және жаңалық ашудың ... ... ... Б.М. ... ... және М.Г. ... ... и мировая психологическая
мысль” атты еңбектері эксперименттік емес ... ... ... бола ... ... ... ойлаудың (интеллектінің) белгілі бір
ерекшеліктері айқындалады. Алғашқы ашылған тесттік тексерулер интеллектіге
қатысты ... Тек ... ... ... ғана ... сондай–ақ
жетістік тесстері, және жобалық тесттер ойлауды зерттеуде қолданыла ... болу ... ... ... ... тұлғалық шарттанған, ал
екіншіден, ... ... те ... ... ... ... ... тапсырмаларды орындауға енгізілген. Керісінше, “ойлау
берілген” тапсырмалар зерттелушілердің тұлғалық ерекшеліктерін анықтау ... ... ... ... ... ... ... таралды.
Ойлауды зерттеуде тек сапалық қана емес, сондай–ақ сандық әдістер ... ... ... ... ... талдау, ойлаудың
адамның индивидуалды–психологиялық ерекшеіліктеріне тәуелділігін
зерттеудегі ... ... ... ... ... ... ... эмоциялық реттелінуін зерттеудегі көп өлшемді
шкалалау ... және т.б. ... ... ... ... ... ... әдістері де дамыды.
Ойлауды зерттеу әдістерінің әрқайсысының өзінің күшті және әлсіз
жақтары, ... ... бар, ... ... ... әдістердің
әрқайсысына жеткілікті қатал сыни ескертулерді ... ... ... ... әдісін, тәжірибелерге қатысатын зеттелушілер
шешетін тапсырмалардың жасандылығы және қарапайымдылығы үшін ... да, ... ... жаңалықтар ашпайды, жасамайды, мысалы,
“төрт нүктені қосады”. Осы шынайы қыиндықтардан шығу ойлауды зерттеудің әр
түрлі ... ... ... ... лабораториялық жағдайларда
қолдануға болатын және сондай–ақ шынайы іс -әрекеттің фрагменті болып
табылатын ... ... ... ... ... Осы ... ... қолайлы болады.
Қалыптастырушы эксперимент әдісінің жақтастары ... ... ... ... ... Шын мәнінде кез ... ... ... не ... ... нәтижесі экспериментатордың мақсаттарына қандай қатынаста
екендігін тексеру (бағалау) тапсырмасы туындайды.
Қазіргі ... ... ... ... ... ірі ... мен
өнертапқыштардың айтқандарының рөлін әсірелеу үрдісі сақталуда. ... олар ... ... және қызықты болса да, ойлау
субъектісінің өзіндік сана–сезім деңгейін сипататтайтын көмекші, ... ... ... қарастыру керек. Істің мәніне келсек, ... ... ... өнімімен жұмыс жасауына тура ... ... ... нәрсемен (шешілген тапсырмамен) және бұның
қалай жасалғандығы туралы қалыптасқан түсінікпен. Бұл ... ... ... ... психологиялық құрылысын бейнелейді. Өзіндік
сана–сезімге (рефлексия) қолдануда рефлексия өнімін және рефлексия процесін
осылай ажырату қажет. ... ... ... ... ... де
адекватты болуы міндетті емес. Сонымен, мысалы, М. Бунге ... ... ... ... ... жүктеген: “ғалымдар,
олардың кез келген ғылыми мәселемен айналыса алатындығына сүене отырып,
жақсы өңделген және ... екі ... ... ... ... ... Бұл ... дедуктивті және индуктивті–ғалымға
күмәнсіз, байқап көрмей–ақ, талантсыз да әрекет етуге мүмкіндік береді”.
Ойлауды зерттеу әдістерінің ... ... ... ... де дифференциациясына алып ... ... даму ... ... ... да психикалық процестер ретінде ойлау да онтогенез
барысында біртіндеп, қарапайымдыдан күрделіге ... ... Жаңа ... ... ... ... ... баланың сыртқы ортамен белсенді
қарым–қатынас жасуының нәтижесінде, оның өмір ... ... ... ... бір ... бала ... ... жараға
жағылған йод ерітіндісіне көз салады. Он бес айлық бала өзі ... ... ... нәрселерді көріп, біртіндеп оларды азайта бастайды, сонан
соң оны жылжытатын болады.
Тілдің ... бала ... ... ... ... ... табылады.
Мектепке барғанға дейін бала ойлауды ұзақ даму жолынан өтеді. Ойлау бұл
кезеңде ... ... ... ... ... ... Баллардың
ойлауын дамытуда мектептегі оқу–тәрбие прцоесі шешуші рөл ... ... дара ... ... ... адам ойлауына
тән жалпы заңдылықтар ... ... ... ... жеке ... ... ... адам бірінен–бірі ойының кеңдігі немесе тарлығы,
орамдылығы, ұшқырлығы, дербестілігі, логикалық жүйелілігі, ... ... ... ... кең адам еркін ойлайды, мәселені ескі әдетпен, үйреншікті
жолмен ... ... кең адам ... ... ... ... қате деп ... табылған әдіске жоламайды.
Кейбір адамдар мәселенің барлық жақтарын көре біледі, оны тез ... ойы аса ... және ... ... ... ... ... асып-
саспайды, жағдаймен санысады. Осындай қасиетті ойдың ұшқырлығы дейді. Бұған
қарама–қарсы қасиет–ойдың асығыстық түрі. Мұндай адам ой ... ... ... ... ... ... жүреді. Бұл адамдар енжар ойлыққа
әдеттенген, дайын тұжырымдамаға жармасқыш, жеңіл ойлауға, мәселені үстіртін
шешуге бейім келеді.
3.3 Баланың ойлауының ... ақыл ой ... ... ... ... ... теориялық және
практикалық қызығу туғызады. Ол ойлаудың ... және оның ... ... ... ... ... ... бірі. Баланың
ойлауының даму ... ... ... ... қызығуды
білдіреді.
Ойлауды түпкілікті зерттеу оның әр ... ... ... яғни ... және ... түсініктер және ұғымдар,
пайымдау және ой қорытындыларын арнайы талдауды, бөліп алуда ... ... ... ... ... осы барлық жақтар мен кезеңдердің ... ... ... ... ... дамуының нақты тарихы, әсіресе оның
алғашқы қадамдары, оның ... ... ... ... керектігін, мүмкін әлі
жазылмаған шығар–адамда ойшылдық қалай дамиды, кішкентай бала қалай ойлаушы
тірі жанға ... ... ... маңызды заңдылықтары ашылуы ... ... ... адам ... ... ... ... талдау, тұлға ойының ... ... ... ... ... ... ... танымдық процесті психикалық ұйымдастыруды
зерттеу қажет деп ұйғарады.
Ұғымдық ойлауды зерттеудің ... ... ... ... ұстанымдық маңызы бар бірқатар мәселелердің ... ... ... Бұл ... ... ... объективті
білімнің мүмкіндігін анықтайтын факторлар туралы, жаңа білімнің пайда болу
феномендерімен байланысты өнімді ойлау әрекетінің ... ... ... ақырында, парасаттылық сияқты адамның тамаша қасиетінің ... ... ... ... табылады. Ұғымдық ойлауды зерттеу адам ... ... ... ... ... ... ... ойлау
мүмкіндіктерінің деңгейін анықтаумен біртұтас болып табылады. Сонымен
бірге, ұғымдық ... ... ... ... ең жоғары формасы ретінде
қарастыру бізді адам тұлғасын қалыптастырудағы когнитивті фактордың рөлі
туралы ... әкеп ... ... ... ... ... ... процесін
оңтайландыру мәселесімен тығыз байланысты. Шын мәнісінде, оқыту процесінің
негізгі функцияларын тиімді жүзеге асыру, ... ... ... білімдер жүйесін беру қажеттілігімен ... ... ... ... ... қабілеттерін ынталандырумен ... ... ... ... ... кәсіптік– танымдық бағытын
қалыптастыратын тәрбиелеу функциясы, шамасы, тек оқыту субъектінің танымдық
әрекетінің психологиялық ... ... алу ... ғана ... ... ... ойлау сияқты жетекші танымдық процестің қасиеттері
негізінде қамтамасыз етіледі.
Бұл еңбек теориялық–эксперименттік зерттеу ... ... ... ... ... сегіз жылғы жұмысы барысында ... ... ... ... алғышарт болады, онда ұғымдық
ойлау психологиясы саласындағы жұмыстардың ... ... ... ойлау табиғатын білуде ... ... ... ... ... ... ... кезде танымдық процестің психологиялық зерттеу саласын білу ... ... ... ... Л.М. ... ... ... идеяларының тікелей әсерімен жасалған.
Оның психологиялық талдауында ұғымдық ... біз ... ... ... деп ... бір жағынан, ұғымдық ойлау когнитивті
белсенділіктердің көптеген түрлерінің интеграциясының ... ... ... бүкіл ойлау сферасын интегралдау факторы ретінде
қарастырылады. ... ... ... ... ... кешенді
эксперименттік зерттеу әрекеті жасалады.
Ұғымдық ойлау–айтарлықтай күрделі зерттеу объектісі, сондықтан біз
экспериментте ... ... ... ... ... ... бірге, әдістердің және ... ... ... ... біз ... ... ... белгілі әдістердің пайдаланылған модификацияланған
тәсілдер) іріктеуі фронталды “көп ... ... ... ... ... ... объектінің бір сипаттамасы (мысалы, біздің
жағдайда ұғымдық психикалық құрылымын әр ... ... ... әр ... әдістік құралдар көмегімен зерттелді, дәл сол
уақытта біз бір әдістік процедураны әр ... ... ... ... пиктографикалық әдістің модификацияланған тәсілі көркем
тілдің алты концептісін ұйымдастырудың ... ... ... ... зерттеуге психологиялық тәсілдің талаптары туралы,
біздің түсініктерімізге сәйкес, эксперименттік ... ... ... мәселені шешуге бағытталады: 1) психикалық ... ... ... 2) ... ... орнату процестерінің
негізінде жатқан психологиялық механизмдерді зерттеу; 3) жеке ... ... ... ... ... ... ... деңгейінің,
ой әрекетінің жекелеген түрлерімен және танып жатқан ... ... ... ... білінді).
Жүргізілген зерттеу біздің алдымызға ұғымдық ойлау табиғатына қатысты
жаңа мәселелерді қойғанын айтып ... жөн, ... ... болу ... ... алға ... нәтижелердің толық жеткіліксіздігі туралы айтады;
екінші ... ... ... ... ... ... теориялық
және эксперименттік мәселелерді зерттеудің ... ... ... ... ... және ұғымдарды қалыптастырғанда оған ойлау
қатысады, ал міндетті ... ... ... ... ... ... ... Қ. Жантану: Оқулық. Алматы ЖШС “Шұғыла” 2008 ж.
2. Жұмасова К.С ... ... ... ... 2006 ... ... Қ. ... арнаулы орта оқу орындары оқушылары мен
пединституттардың педагогика және бастауыш мектеп ... ... ... ... ... “Білім”, 1993 ж.
4. Әдеп және жантану. Хрестоматия. – Алматы, 1996 ж.
5. Бап–Баба С.Б. Жалпы психология. Жоғары оқу ... ... ... ... Алматы: “Заң әдебиеті” 2005 ж.
6. Бап–Баба С.Б. ... ... ... оқу ... ... ... жинағы. Алматы: “Заң әдебиеті” 2003 ж.
7. Т. Тәжібаев. Жалпы психология. Оқу ... ... ... 1993 ... ... А., Балаубаев С. Психология. – Алматы: Мектеп, 1966 ж.
9. Общая психология. Под ред. А.В. ... ...... 1977 ... ... Ә. ... психология. Алматы: “Білім”, 1996 ж.
11. Немов Р.С Психология. -М., 1998 ... ... Л.С ... ... ... -М., 1998 ... Гамезо М.В. Атлас по психологии. –М., 1997 ж.
14. Столяренко Л.Д. Основы психологии. –М., 1997 ж.
15. Столяренко Л.Д. Психология. Алматы 2010 ... ... В.В. ... ... 2009 ... ... А.В. Психология. Алматы 2007 ж.
18. Темірбеков А. А., Балаубаев С. Психология. ... ... 1966 ... ... У. Психология. М., 1991 ж.
20. Реан А.А. Общая психология и ... ... ... 2009 ж

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ойлау мен сөйлеу туралы жалпы түсінік39 бет
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
Жалпы психология213 бет
Таным процестер және олардың инженерлік ерекшеліктері19 бет
Шама ұғымдарын оқытуда оқушылардың ақпараттық құзыреттіліктерін дамыту жолдары30 бет
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет
«Айқап» журналындағы оқу-тәрбие туралы ойларды зерделеу7 бет
«Ойлау» фразеосемантикалық өрісіндегі тіларалық фразеологиялық баламалар типологиясы62 бет
А. С. Поповтың радионы ойлап табуы. радиобайланыс принцптері15 бет
А.байтұрсынов пен ә.бөкейхановтың әлеуметтанымдық ойлары3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь