III – VII ғасырлардағы иран

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

1. III . VII ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ИРАН.
1.1 Сасанилер әулетінің билікке келуі. 5
1.2 I . V ғасырлардағы Иранның қоғамдық құрылысы. Дін. 7
1.3 Маздакшылар қозғалысы. 8
1.4 I Хосров реформалары. 8
1.5 VI . VII ғасырлардағы Иранның сыртқы саясаты. 9
1.6 Сасанилік Иранның мәдениеті. 10

2. X . XV ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ИРАН.
2.1 Иран аумағындағы феодалдық мемлекеттері (саманилер, буидтер, газнауилер мемлекеттері). 11
2.2 Сельжуктер билігі кезіндегі Иран. 12
2.3 Дін. 13
2.4 Иранды Монғолдардың жаулап алуы. 14
2.5 Сердебарлар мемлекетінің құрылуы. 16
2.6 Севефилер мемлекетінің құрылуы. 17
2.7 Мәдениеттің дамуы. 17

ҚОРЫТЫНДЫ 19

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 24
КІРІСПЕ
Иран жеріне адам баласы тым ерте заманнан бері қоныстанған. Б.з.б. 3 –мыңжылдықта қазіргі Иранның оңтүстік – батысында алғашқы мемлекеттер құрыла бастады. Б.з.б. 2 – мыңжылдықта бұл аймаққа Орталық Азиядан арий тайпалары келіп қоныстанды. Б.з.б. 673 – 672 ж. қазіргі Иранның солтүстік – батысында Мидия мемлекеті пайда болып, 616 – 605 ж. Ассирияны талқандап, аса ірі мемлекетке айналды.Б.з.б. 550 ж. үкімет билігі парсылық Ахемен әулетіне көшті (қ. Ахемен әулеті). Ахемен әулеті мемлекетінің шекарасы шығыста Үнді өзенінен батыста Эгей теңізіне дейін, солтүстікте Армениядан оңтүстікте Ніл өзендеріне дейін жетті. Батыс пен Шығысты жалғастыратын сауда жолдары үшін бұл мемлекет гректермен ұзаққа созылған соғыс жүргізді. Сақтар еліне бірнеше дүркін басқыншылық жорықтар жасады. (қ. Кир II, Дарий I). Ахемен әулеті мемлекетін б.з.б. 330. Александр Македонский талқандады. Иран эллиндік мемлекеттердің билігіне көшіп, б.з.б. 2 ғасырдың орта тұсынан бастап Парфия патшылығына бағынды. 224 ж. Парфия мемлекеті құлап, орнына Сасани әулеті мемлекеті құрылды.
Сасани әулеті мемлекеті Оңтүстік Арабияны, Сирияны, Палестинаны, Мысырды жаулап алды. Византияға қауіп төндірді, Түрік қағанатымен соғыс жүргізді. Бірақ Сасани әулеті мемлекеті арабтардың шабуылынан құлап, 7 ғасырдың 2 – жартысында Иранның Араб халифаты құрамына қосылды. 8 ғасырда Араб халифатының билеушісі Әбу әл – Аббас әс – Саффах халифат астанасын Бағдатқа көшірді. Иран аумағы ұзақ жылдар бойы Аббас әулеті билеген Бағдад халифаты құрамында болып, мәдени және экономикалық дамуды басынан кешірді. 9 – 10 ғасырларда елде Араб халифатына шартты түрде ғана тәуелді болған әмірліктер құрылды. Елде экономикалық және мәдени өрлеу байқалып, қалалар өсе бастады.
Сондай әмірліктердің бірі Самани әулеті биліктен кеткеннен кейін Шығыс Иранның Ауғанстанмен және Орта Азияның бір бөлігімен бірге түркі текті ғазнауи әулеті билеген мемлекеттің құрамына кірді (қ. Ғазнауи әулеті). 11 ғасырда Иранға түрік – оғыздар (селжүк) басып кіре бастады. Көп ұзамай олар Ғазнауи әулеті әскерін талқандап, бүкіл Иранды және көрші елдерді басып алып селжүктер мемлекетін құрады. 12 ғасырда селжүктер бірнеше сұлтандыққа бөлініп кетті де, осы ғасырдың аяғына таман бүкіл Иранды түркі қыпшақ тайпасынан шыққан Хорезм шаһы Текеш басып алды. 1220 – 1256 ж. Иранды Шыңғыс хан әулеті жаулап алды. Олар елде Хулагу әулетіне қарайтын ельхандар мемлекетін құрды.
14 ғасырдың 30 жылдары ельхандар мемлекеті бірнеше иелікке бөлініп кетті де, 1380 – 1393 ж. Иранды Әмір Темір әскерлері басып алды. Әмір Темір өлгеннен кейін Шығыс Иран Темір әулетінің билігінде қалып, Батыс Ирандағы Қарақойлы мемлекеті құрылды. 16 ғасырда Кіші Азиядан шыққан түркі тайпалары (қызылбастар) Иранға басып кіріп, 1501 – 1610 ж. елді толығымен бағындырып, Сефеви әулеті мемлекетін құрды. 17 – 18 ғасырларда Иранның экономикасы құлдырап, халықтың жағдайы нашарлап кетті. Ұсақ халықтар (ауғандар, түрікмендер, әзербайжандар, курдтер, армяндар, грузиндер) орталықтың езгісіне қарсы жиі – жиі көтеріліс жасап тұрды. Әсіресе, 18 ғасырдың 2 – жартысында елдегі үстемдік үшін екі әулеттің (Зенд және Каджар) арасындағы үздіксіз соғыс халықты әбден қалжыратты. 18 ғасырдың аяғында билікке Каджар әулеті келді. Осы кезден елдің ішкі істеріне еуропалық мемлекеттер (Англия, Франция) араласа бастады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Шабани Р. Иран тарихы. – Алматы: “Зерде” 2002 ж.
2. История Востока. Т 2: Восток в средние века. – М.: Восточная литература РАН, 1995. – 23 – 33 бб.
3. Васильев Л.С. История Востока: В 2 т. Т. 1. – М.: Высшая школа, 1998. – 252 – 259 бб.
4. C.Ә. Тортаев Орта ғасырлардағы Азия және Африка тарихы. Алматы 2009 ж.
5. Булгакова Д.А., Истаев А.Ж. Мемлекет және құқықтың жалпы тарихы. Оқу - әдістемелік құрал. Алматы 2004 ж.
6. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. 4 том. Бас редакциясы Алматы 2004 ж. 307 – 308 бб.
7. История Востока. Т 2: Восток в средние века. – М.: Восточная литература РАН, 1995. – 252-259 бб.
8. Безертинов Р.Н. Татары, тюрки – потрясатели вселенной. – Новосибирск, 2001. – 129 – 135 бб.
9. Агибалова Е.В., Донской Г.М. История средних веков. Алма-Ата, 1971.
10. Агаджанов С.Г. Государство Сельджукидов и Средняя Азия в XI - XII вв. М., 1991.
11. Васильев Л.С. История Востока. М., 2003.
12. Древний и раннесредневековый Иран. М., 1987.
13. Иванов М.С. Очерк истории Ирана. М., 1952.
14. Иран. История и культура в средние века и новое время. (Сб. ст). М., 1980.
15. Иран. История и современность. (Сб. ст). М., 1983.
16. История Востока: В 3 - х т. / Отв. ред. Якобсон /. М., 1982.
17. История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века. Под ред. Н.В. Пигулевской. Л., 1958.
18. История Ирана. Под ред. Иванова М.С. М., 1977.
19. История стран Азии и Африки в средние века. Под ред. Симоновской Л.В., Ацамба Ф.М. М., 1968.
20. Средневековый Восток. М., 1980.
        
        МАЗМҰНЫ | |
| | ... |3 |
| | ... III – VII ... ... | ... ... әулетінің билікке келуі. |5 ... I – V ... ... ... ... Дін. |7 ... ... ... |8 ... I ... ... |8 ... VI – VII ғасырлардағы Иранның сыртқы саясаты. |9 ... ... ... ... |10 ... X – XV ... ... | ... Иран ... ... ... ... буидтер, |11 |
|газнауилер мемлекеттері). | ... ... ... ... ... |12 ... Дін. |13 ... Иранды Монғолдардың жаулап алуы. |14 ... ... ... ... |16 ... Севефилер мемлекетінің құрылуы. |17 ... ... ... |17 |
| | ... |19 |
| | ... ... |24 ... ... адам ... тым ерте заманнан бері қоныстанған. Б.з.б. 3
–мыңжылдықта қазіргі Иранның ...... ... ... бастады. Б.з.б. 2 – мыңжылдықта бұл аймаққа Орталық Азиядан арий
тайпалары келіп қоныстанды. ... 673 – 672 ж. ... ... солтүстік –
батысында Мидия мемлекеті пайда болып, 616 – 605 ж. Ассирияны ... ірі ... ... 550 ж. үкімет билігі парсылық Ахемен
әулетіне көшті (қ. ... ... ... ... ... шекарасы
шығыста Үнді өзенінен батыста Эгей теңізіне дейін, солтүстікте Армениядан
оңтүстікте Ніл ... ... ... ... пен ... ... жолдары үшін бұл мемлекет гректермен ұзаққа созылған соғыс жүргізді.
Сақтар ... ... ... басқыншылық жорықтар жасады. (қ. Кир II, Дарий
I). Ахемен әулеті мемлекетін б.з.б. 330. Александр ... ... ... ... билігіне көшіп, б.з.б. 2 ғасырдың орта тұсынан
бастап Парфия патшылығына бағынды. 224 ж. Парфия мемлекеті ... ... ... ... ... әулеті мемлекеті Оңтүстік Арабияны, Сирияны, Палестинаны,
Мысырды жаулап алды. Византияға ... ... ... ... ... ... Сасани әулеті мемлекеті арабтардың ... ... ... 2 – ... ... Араб халифаты құрамына қосылды. 8 ... ... ... Әбу әл – Аббас әс – ... ... ... ... Иран ... ұзақ ... бойы Аббас әулеті билеген Бағдад
халифаты құрамында болып, мәдени және экономикалық дамуды ... ... – 10 ... елде Араб халифатына шартты түрде ғана ... ... ... Елде ... және ... ... ... қалалар
өсе бастады.
Сондай әмірліктердің бірі Самани әулеті биліктен кеткеннен кейін Шығыс
Иранның Ауғанстанмен және Орта Азияның бір ... ... ... ... әулеті билеген мемлекеттің құрамына кірді (қ. Ғазнауи әулеті). 11
ғасырда Иранға түрік – оғыздар (селжүк) басып кіре бастады. Көп ... ... ... ... талқандап, бүкіл Иранды және көрші елдерді басып
алып селжүктер мемлекетін ... 12 ... ... ... ... ... де, осы ғасырдың аяғына таман бүкіл Иранды түркі қыпшақ
тайпасынан шыққан Хорезм шаһы Текеш ... ... 1220 – 1256 ж. ... хан ... ... ... Олар елде ... әулетіне қарайтын ельхандар
мемлекетін құрды.
14 ғасырдың 30 жылдары ельхандар мемлекеті бірнеше иелікке бөлініп
кетті де, 1380 – 1393 ж. ... Әмір ... ... ... алды. Әмір Темір
өлгеннен кейін Шығыс Иран Темір әулетінің билігінде ... ... ... мемлекеті құрылды. 16 ғасырда Кіші Азиядан шыққан түркі ... ... ... ... 1501 – 1610 ж. елді ... ... әулеті мемлекетін құрды. 17 – 18 ғасырларда Иранның экономикасы
құлдырап, ... ... ... ... Ұсақ халықтар (ауғандар,
түрікмендер, әзербайжандар, курдтер, армяндар, грузиндер) ... ... жиі – жиі ... ... тұрды. Әсіресе, 18 ғасырдың 2 ... ... ... үшін екі ... ... және ... арасындағы
үздіксіз соғыс халықты әбден қалжыратты. 18 ғасырдың аяғында билікке Каджар
әулеті келді. Осы кезден ... ішкі ... ... ... (Англия,
Франция) араласа бастады.
1. III – VII ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ИРАН.
1.1 Сасанилер әулетінің билікке келуі.
224 ж. Парфян патшалығының вассалы, ... ... ... ... ... ... V – ң ... талқандады. Бұл жеңіілстен кейін
Парфия патшалығы Персияның құрамына еніп, дербестігін біржолата жоғалтты.
Парсылар – ... ... Фарс ... ... Оның ... ... ... Буйилер мемлекеті кезінде – Шираз қаласы болды.
Сөйтіп 224 (226) ж. ... ... ... ... ... ... әулетінің негізін қалаушы Ардашир [224(226) -241] болды. Ол
әулеттің ... ... яғни 224 – 651 жж. ... ... ... ... ... Иран бұл кезде Риммен, кейін, IV – VII ... ... ... ... ... Фарс облысындағы князьдердің бірі болатын. Таққа
отырған соң ол ... ... ... айналдырды. Ардашир билікке
заратуштра (зороастризм) дінбасыларының қолдауымен ... Оның ... ... ... басшысы болатын. Сасанилер ірі ақсүйектерге қарсы ... және ... жер ... арқа сүйеуге тырысты.
Парфян патшалығында тақ мұра арқылы көшіп отырса, жеке облыс басшылары
вассалдық тәуелділікте ғана болса, ... ... ... ... ... мемлекет болды. Ел олардың тұсында 18 ... Әр ... ... ... тұрды. Губернаторды патша өзі
тағайындап отырды. Оны патша ... ... алып ... ... ... патшаға толық тәуелді еді. Патшаның қатаң тәртіпке бағынған
атты және жаяу ... ... ... ... ...... патша күшпен
құртып отырды. Кейде керісінше де ... Ебін баба ... ... жек ... ... ... оның орнына өздері қалаған Сасан
әулетінің өкілін таққа отырғызатын…
Жаңа әулеттің ресми ... ... ... Бірақ тоқтаусыз жүріп
жатқан соғыстарға байланысты Шахиншах мекені іс жүзінде шекара маңындағы,
Тигр өзені бойындағы Ктесифон ... ... ... ... кейін – Византиямен Қара теңіз ... үшін ... I ... ... (241 - 272) ... ... ... Кіші
Азияны басып алды. 256 ж. Антиохия ... ... 260 ж. Рим ... ... ... ... түсті. Иран әскерінің онан әрі
жылжуын арабтық Пальмира патшасы Одейната қарсылығы тоқтатты. 266 – 272 ... ... ... ... Бат – Заббай Римге қарсы көтеріліс жасап,
бүкіл Кіші Азия мен Египетті басып ... ... 272 ж. Бат – ... Рим ... ... ... ... 273 ж. римляндар
Пальмираны біржолата құртып жіберді. Рим әскері 283 ж. ... ... ... Оны ... ала ... 298 ж. ... ... түбінде тағы
да рим әскерінен жеңілді. Нисибин шарты бойынша Прмения мен Месопотамияның
солтүстігіндегі 5 ... ... ... ... – рим ... жаңа ... II Шапур (309 - 373) тұсында
басталды. Ол алдымен парсы шығанағындағы Бахрейнді басып алды. Иран мен ... ... ... ... ... елеулі ықпал етті.
IV ғасырдың басында ... ... мен ... ... діні қабылданды (301 – 303 жж.). Арменияның христиан дінін
қабылдауы оны ... ... ... итермеледі. Армения халқының бір
бөлігі Римді, христиандықты ... бір ... ... ... ... ... II Шапур Риммен соғысты қайта ... ... мен ... ... ... 363 ж. Иранға жасаған сәтсіз жорығы кезінде Рим
императоры Юлиан ... Оның ... ... ... Иовиан Иранмен бітім
шартын жасады. Ол шарт Иран үшін тиімді болды. Грузия мен Арменияның шығыс
бөліктері ... қол ... ... (387 ... ... Иран мен Шығыс Рим империясы – Византия арасында ... Ол ... енді ... ... ... ортақ жау – гунн көшпелі
тайпаларына қарсы күреске бірікті.
II Шапур өлген соң 20 жыл бойы тақ үшін ... ... ... Ол ... тек 399 ж. ... I ... отырған соң тыйылды. Бұл
патша христиандарды қуадалаулы тоқтатты, тұтқындарды босатып, бұзылған
шіркеулерін қалпына ... ... ... ... V ... мен Гур (421 - 438) ... ... Бұл ... ... пен ...... көшпелілер шабуылы
күшейді. V Бахрам Мерв ... ... ... ... ... ... шекарасын Амударияға дейін жылжытты.
II Иездегирд (438 - 457) тұсында Армениядағы ... ... ... ... күш салынды. Армения автономиясына қастандық
көтеріліске әкеп соқты. Армяндарға Византия көмектесе алмады. Көтеріліс ... ... ... ... ... мен ... ... ұстану құқын
сақтап қалды.
II Иездегирд өлген соң екі ... ... ... ... 458 ж. ... оның
баласы Пероз (458 - 484) отырды. Көшпелі эфталиттер ... ... ... ... ... ... рет жасалған жорық тағы да сәтсіз аяқталды.
Иран әскерлері талқандалып, ... қаза ... ... ... ... жүргенде Закавказье халқы Иранға
қарсы көтеріліске шықты. Оны Картли патшасы Вахтанг Горгасал мен ... ... ... басқарды. Ол көтеріліс Пероздың мұрагері Валаш (484
- 488) шахиншахтың тұсында ... ... ... ... ... ... басшыларымен бітім шартын жасады. Шарт бойынша Иран
ол елдердің автономиясын мойындап, христиан дінін қудаушылығын ... ... ... де ... ... ... ... ұстауға
рұқсат берді. Валаш таққа отырғанда қазына қаңсып бос ... еді. ... көп ... ... ... Төрт жылдан соң Валаш тақтан құлатылып, оның
орнына соғыста ... ... ... ... ... ... (488 - 496).
1.2 I – V ғасырлардағы Иранның қоғамдық ... ... ... ... 3 тобы: абыздар, жауынгерлер мен егіншілер
белгілі болатын. IV ... ... ... мүшелері төрт топқа: абыздар,
жауынгерлер, есеп – ... ... ... (податное население) болып
бөлінді. Мемлекет басында шахиншах тұрды. Оның ең бірінші көмекшісі, әрі
кеңесшісі Мобедан–мобед деп ... ... ... ... ...
ақ кеңесші – көмекшілер еран – ... ... ... пен ... ... ... – салар болды.
Алғашқы үш сословие (абыздар, жауынгерлер, ... жер ... ... ... ... тәуелді диқандар еді. Барлық алым – салықтар
осы төртінші сословиенің мойнында жатты. Құлдар шаруашылықта ... ... жоқ. ... ... ... келе ... тұсында бұрынғы парфяндық синкретизм орнына зороастризм діні
келді. Оның қасиетті кітабы ... ... Ол ... іспеттес еді.
Оған діни білімнен басқа астрономиялық, космогондық, заңдық, ... ... ... негізінде екі бастаманың: адалдық пен арамдықтың
күресі туралы ... ... ... ... ... (күн, ай, ... құдайы Анхра майнья ... ... қыс, жұт, т.б. ... Бұл ... күресінде түбі жарқын күштер жеңеді деп уағыздалады.
Адам бұл күреске Ахурамазда жағында қатысуы тиіс. Әртүрлі ... ... ... адам ... өзін ... күштерден қорғай алады.
Зороастрилықтар сонымен қатар отқа, жер мен суға ... ... орны от ... ... ... тек діни ... ғана орындаумен
шектелмеді. Олар өз қолдарында ағарті ісі мен сот ісін де ұстады. Мұра бөлу
де солардың билігіне тиді. Олар ... ... ... ... ... себепті де III – V ғасырлардағы халық қозғалыстары ... ... жаңа ... ... ұранымен өтіп отырды.
III ғасырдың ортасында тарай бастаған жаңа дін манихейлік болды. Оның
негізін қалаушы Мани зороастризм мен ... ... ... жаңа дін
шығармақ болды. Оның жаңа діні бойынша алғашқы адамды ... күші ... ... оны ... зұлымдық құдайы – түнек – тұтқынға алды. Жарық
күші әрең ... ... ... ол ... ... ... ... бойында түнек патшалығының зұлымдық қасиеттері де қалып қойды. Ол
зұлымдық қалдығынан құтылу үшін адам материалдық игіліктен, ... ... өзін - өзі ... ... ... Мани аскетизмге,
үйленбеуге, қан төкпеуге шақырды. Өз ... Мани 241 – 242 ... ... ... мәжбүр болды. Иранға қайтып келгенде ұсталып, 276 ж.
зороастризм дінбасыларының ... өлім ... ... ... ... ... дейін сақталды.
Ирандағы христиан дініне көзқарас туралы жоғарыда айтылды. Сасанилер
державасында иудейлер ... да ... ... ... жоқ. Елдің шығысында, Балхта, буддизм кеңінен өріс алды.
1.3 Маздакшылар қозғалысы.
V – VI ғасырларда кезінде Иранда кең өріс ... ... ... ... ... болды. Ол Иранда V ғасырдың аяғында
басталды. Оның ... күші ... ... мен ... ... басшысы Маздақ жарқын болмыстың, әділеттіліктің зұлымдықты
қалай да жеңетіндігі туралы ұран тастады. Ол жеңіс әйтеуір бір кезде, ... ... ғана ... осы ... ... астында келуі тиіс деп
есептелді. Тек адамдардың белсенділігі арқасында жер ... ... ... ... Зұлымдықтың нақтылы көрінісі – адамдар арасындағы
мүлік ... деп ... Ең ... сол ... теңсіздігі жойылуы керек
болды. Меншікті тепе – тең етіп қайта бөлу ... ... ... ... ... ... ... үшін маздакилер
байлардың мал – мүлкін ... ... ... ... бере бастады.
Байлардан алынған жер қауым аумағына қосылды.
Қозғалысты үстем таптың ... ... де, ... I ... ... пайдаланып алуға тырысып, оған алғаш қолдаушылық ... ... ... ... ... әрі әскердің негізін құрайтын азат
– дехкандардың көңіл – күйін де есепке алды. 496 ж. ... ... ... ... ... 499 жылы ... ... қайтарып алды.
Кавадтың көмегімен маздакилер өз жоспарларын жүзеге асырып қалуға
тырысты. Маздақ мемлекет басшыларының бірі ... ... 502 – ... Иран ... ... ... аяқтады, көшпенділер шабуылын
тойтарды. Иранда бірнеше қалалар салынып, каналдар жүйесі кеңейтілді. Қауым
ішіндегі ... ... ... ... ... ... оған
қарсы бола бастады. Оның үстіне Кавад та ақсүйектермен, дінбасыларымен
келісімге бет ... өз ... ... Себебі біраз әлсіреген
ақсүйектер енді Кавадқа қауіпсіз болды. Азат – дехкандар да ... ... 529 ж. ... ... I Хосров реформалары.
I Хосров реформалары. Халық қозғалыстары үстем тапқа ескі ... өмір ... ... ... ... да сасанилердің жаңа
патшасы I Хосров (531 - 579) ... ... ... ... ... құру ... жолдарын іздестіруге мәжбүр болды.
Маздакилердің байлардан тартып алған ... ... Ол ... ... жер ... ... Байлығынан айырылған ақсүйек
әулеттерін, азат адамдарды Хосров патша қызметіне ... өзне ... ... топ ... ... ... ... болды. Бұрынғы әртүрлі салықтар
жойылып, ... екі түрі ғана ... Ол ... деп ... жер салығы
және “гезит” деп аталған жан басы салығы. Жаңа салық бөлшері маздакиттер
қозғалысына ... ... ... ... ... Бұл шаруаларға
жасалған жеңілдік еді.
Айлық табысы белгіленген тұрақты ... ... Елде 4 ... ... ... билік азаматтық биліктен бөлінді. Ел ... ... ... деген төрт облысқа бөлінді. Ол облыстардағы ... ... ... ...... ... ... басшыларына
бағынышты болды. Патшаның тең праволы үш уәзір – фармардары тағайындалатын
болды. Бұл ... ... ... ... ... ... VI – VII ғасырлардағы Иранның сыртқы саясаты.
I Хосров белсенді ... ... ... 540 ж. ... соғысты
жалғастырды. Шахиншах әскерлері Сирияны басып өтіп, Оронттағы ... ... ...... ... ... соң ... қимылдары Кавказға
ойысты. Онда Иран Византиядан Лазиканы (Батыс Грузия) тартып алуға ... ж. I ... ... мен ... I ... ... “мәңгілік”
“бейбітшілік” бітімі жасалды. Ол бітім бойынша Византия өзінің бұрынғы
шекарасын сақтап қалды.
Бірақ көп өтпей бұл ... ... ... Енді Иран мен ... ... үшін ... 577 ж. Сайф ибн зу – Иазан бастаған ... I ... ... ... ... ... мүддесін қорғаушы
Эфиопия әскерін елден қуып, үкімет билігін өз қолына алды. Иемен шахиншахқа
салық төлеп тұруға тиіс ... 598 ж. ... ... ... алынды. 628
жылға дейін оның басшысы марзбанды шахиншах тағайындап отырды. 536 – 567
жылдары I ... ...... ... ... ... жоғалтқан
жерлерін қайтарып алған болатын.
579 ж. I Хосров ... ... соң ... оның ... IV ... (579
- 590) отырды. Бұл кезде Иранға ... ... ... ... – Амудария жақтан – түріктер, оңтүстіктен – арабтар шабуылға
шықты. Оларға тойтарыс ... 589 ж. ... ... ... ... ... Чубин көп олжа түсіріп, оның азғантай бөлігін Ктесифонға
жіберді. Оған ашуланған IV ... ... ... ... ... Бұл бұйрыққа қарсы Бахрам көтеріліске шықты. Оған
қарсы ... ... ... ... жағына шығып кетті.
Бұл кезде астанада IV Хормуздқа қарсы қастандық ұйымдастырылды. Оны
шахиншахтың ... ... мен ... ... Олар IV ... көзін
ойып алып, орнына баласы II Хосровты ... II ... ... (590 ... жас ... қастандықты басқарған ағайындардың ... ... Ол ... әскер Бахрам қолынан жеңілген соң II Хосров
Византияға қашты. Бұл кезде Биндой мен ... оның ... IV ... ... ... басып алып, елді бір жылдай басқарды. 591 ж. II
Хосров византиялықтар көмегімен тақты қайтарып ... ... ... ... ... ... ... өлтірілді. II Хосров ағайыны ... ... әкім ... ... Бистам көтеріліс жасап, 595 ... ж. II ... ... тәуелділікті арабтық Хира патшалығының өзін
- өзі басқаруын жойды. Бұл ... ... ... араб – бедуиндер Зуқарада
604 және 605 жылдары шахиншах әскерін талқандады. 604 ж. Иран мен ... ең ... ... ... Оның алғашқы кезеңі (622 жылға дейін)
ирандықтар үшін ... ... Олар ... ... ... Египетке жақындады. Соғыстың екінші ... (622 - ... ... ... ... ... жылдың аяғында астанада қастандық ұйымдастырылып, II Хосров Парвиз
тақтан құлатылды. Cол жылы су тасқыны болып, өз ... ... Тигр ... ... ... орны толмас зиян келтірді. II Хосров өз мұрагеріне
соғыстағы жеңілістер мен ... ... ... Ол тақтан
түскеннен кейінгі төрт жылдың ішінде он шақты мұрагерлер ... соң ... ... ... ... байланысы үзілді. III Иездегирд (632
- 651) тұсында елді қайта біріктіріп, нығайту әрекеті ... ... ... Иран араб ... ... ... бере алмады.
1.6 Сасанилік Иранның мәдениеті.
Иран – байырғы мәдениеттің отаны. Сонау ерте орта ғасырларда Иранда
сәулет ... ... ... ... Ктесифон мен Сервистанда зәулім
сарайлары салынды. Мүсін ... де ... ... ... Оған ... ... и- Рустам мен Би – Шапурдағы I –Шапур патшаның Рим императоры Валерианды
жеңгендігін бейнелейтін мүсін.
Сасанилер ... ... ... ... ... ... ... астрономия, медицина, ветеринария және ауыл шаруашылығы
саласында ежелгі сириялық және пехлевилік тілдерде жазылған ... ... ... ... “Авеста” дәлел бола алады.
Иран – ғажайып ертегілердің, ... ... ... ... ... ... грек ғылымы, оның ішінде неоплатанизм кеңінен тарады.
Оны христиандық Византиядан қуылған пұтқа табынушы оқымыстылар дамытты.
VI – VII ғасырларда ақын – ... ... аты ... ... ... театры туралы мәліметтер сақталған. Иранда сол ... ... дә ... өріс алды. Сондай – ақ көлеңке театры мен қуыршақ театры да
қалысқан жоқ.
Сөйтіп, III – VII ... Иран ... ... ... ... ... ... елдердің де озық мәдениетін бойына сіңіре отырып, дамып,
жетіле берді.
2. X – XV ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ИРАН.
2.1 Иран ... ... ... ... буидтер, газнауилер
мемлекеттері).
IX ғасырдың 60 – жылдары Аббастар ... ... ... ... ... әулеті басқарған мемлекет құрылып, Систан мен
Хорасанда өз билігін орнатты.
900 жылдан ... ... ... ... ... 819 ж. ... Саманилер әулетінің қолына көшті. Саманилер үкіметі 999 жылға
дейін өмір сүрді.
Иранның батысы мен оңтүстік батысында 935 ... 1055 ... ... ... өмір ... Каспий теңізінің оңтүстігіндегі тау
халықтарының кедей отбасынан шыққан үш ... ... ... ... ... ... ... әскер басы болып, 935 жылы Батыс ... ... ... басып алды. Іс жүзінде халифты да бағындырып алып, Ахмед ибн
Буид оны өзіне “Эмирлердің ... ... атақ ... ... ... Буид ... ... бүкіл батыс Иранның тақсыры болып, халиф
тек сунниттік мұсылмандардың діни ... ғана ... ... ... бен Рейде
Ахмед Буидтің інілері Хасан мен Әли ел ... ... ... ... белсенділігімен, әсіресе Азуд – ад – Доулэ (949 – 983 жж.) ... ... Ол ... ... Ол ... рентаны қатаң тәртіпке
келтіріп, суару ... ... ... ауыо ... ... ... ... қолданды.
Буидтер шийзмге қамқорлық жасап отырды. Саманилер мен Буидтер
мемлекеттерінде арабтар ... ... ... ... ... ... ... қала берді. X ғасырдың аяғына қарай ерікті
қауымдық шаруалардың ... ... ... ... ... негізінен аяқталды.
999 жылы Саманилер мемлекеті құлағаннан кейін Амудария өзенінің батысы
мен оңтүстігіндегі Хорасан, Систан жерлері және Ауғанстан 977 ... ... ... өмір ... Газнауилер мемлекетінің қол астына көшті. Бұл
мемлекеттің негізін Газни қаласы маңындағы ... ... ... ... ... тілдес халықтар болған. Газнауилер мемлекеті өзінің саяси
қуаттылығының шегіне Махмұд ... (998 - 1030) ... ... ... ... ... ... Солтүстік Индияға “Қасиетті соғыс”
жариялады. Махмұд Индияға 17 рет ... ... Тек бір ... ... ... ... ... Индиядан 57 мың құл, 20 млн. дирхемдік
байлық пен 350 піл әкеткен. “Дін ... ... ... ... ... ... ... мыңдаған шаруалар өз еркімен ... ... ... ... де соғысты. 1017 жылы ол Хорезмді басып ... ... ... ... ... ... ... Орта Азиялық селжүк оғыздары Иранмен Кіші Азияға
қоныс аударды. Қарахандық түріктерден қудалаушылық көрген оғыздар ... ... ... ... ... Мерв ... көшіп – қонып
жүретін жер сұрап алды. Ақысына әскери ... ... уәде ... ... ... ... тілегін қанағаттандырып, 1035 ж. олардың сұраған
жерлерінің біраз бөлігін берді.
Бірақ жыл өткен сайын оғыздардың жерлерін ... ... өсе ... ... ... оғыздарға қарсы әскер жіберді. Сельжуктық ... ... ... пен ... 1040 жылы ол ... ... ... мен батыс Иранға жол ашты. 1043 жылы Газнауилер
Хорасан мен ... ... ... ... ... ... 1040 – 1055 ... аралығында Сельжуктер бүкіл Иранды басып алды.
Сельжуктер батысқа қарай жылжи отырып Иракты, ... мен ... ... 1055 жылы олар ... басып алып, аббасид халифы Қаимды
Тоғрылбекке сұлтан атағын беруге ... ... 1077 жылы Рум ... оның қол ... Кіші Азия қалды.
Исмаилилік шиит Хасан ибн Саббах басқарған секта 1090 жылы Казвин
қаласының солтүстігіндегі ... ... ... қамалын басып алды да, өз
орталығына айналдырды. Кейін исмайлилер ... ... ... ... ... қамалдар мен замоктарды басып алды, сөйтіп “таулық қарт”
басқаратын, текоратиялық исмаилилік мемлекет құрылды. Ол 1090 – 1256 ... өмір ... ... қатаң тәртіппен, антпен берік топтасқан ұйым құрды.
Исмаиилілер сельжуктерге қарсы аянбай күрес жүргізді, өмірін ... ... ... ... қас деп санайтын саяси және мемлекеттік
қайраткерлерді өлтіріп отырды. ... ... ... мас ... ... Хасан Саббахтың исмаилилері “хашиш ... ... ... ... деп атаған. Осы сөзден еуропалықтар исмаилилер
сектасының мүшелерін ассасин деп атап ... Бұл ... ... “өлтіруші” дегенді білдіреді. Алғаш исмаилилер – ... ... мен ... ... XII ғасырдағы Сириялық араб
Усама ибн ... ... ... ... “кедейлер”, “жүн түтушілер
еді” дейді. Замоктар мен жерлерді басып алып, ... ... ... ... XIII ... ... ... Ирандағы исмаилилер
мемлекеті кәдімгі феодалдық мемлекетке айналды.
Сельжуктер билігі кезінде ... мен ... ... ондаған жылдарға созылды. Тегеран тұрғындары қорғауға ыңғайлы
болу үшін жерден үй жасап, сонда тұра ... ... XIII ... ... ... ... Бұл жеңіс өте қымбатқа түсті. Екі жақтан 100
мыңдай адам қаза ... ... ... Мұндай қанды қырқысулар Нишапур
мен Исфаханда да орын ... Бұл ... ... ... ... қайшылықтар – шииттер мен суниттер келіспеушіліктері жатты. XI –
XII ғасырларда Ирандағы феодал ақсүйектер сунниттердің, қала мен ... ... ... ... сұлтанатына Балх ауданында көшіп – ... ...... ... ауыр соққы болып тиді. Балх оғыздары ауыр
салыққа – жылына сұлтан ... 24 мың қой ... ... наразы болып,
көтеріліске шықты. Олар 1153 ж. сұлтан әскерін талқандап, сұлтан ... ... ... ... соң Мерв пен ... ... Хорасанды тонап,
талан – таражға салды. Парсы ... ... бұл ... ... көз ... атты ... өте шебер бейнелеген.
Бұл көтерілісті оғыз тайпасының басшылары пайдаланып ... ... ... ... иемденіп, жер үлестерін кеңейтті. Ондағы басыбайлы
шаруалар қатары да көбейді. Қарапайым шаруалар бұқарасы көтерілістен ... ... ... (1118 – 1157 жж.) ... соң ... ... бірнеше ұсақ князьдыққа бөлініп кетті. Бұл сұлтанаттың әлсіреп
ыдырауына байланысты XI ғасырда бұрынғы Сельжук империясының леннигі ... ... ... ... ... жүйелерінің дамуы, ... ... ... ... Орта ... ... Иран ... керуен жолының бойына орналасуы Хорезм басшыларының қуатын өсірді.
“Ұлы Сельжуктерджің” құлауын пайдаланып, Хорезм шахтары XII ... 80 ... ... Мерв пен ... өз ... ... ... 1210 жылы
Мұхаммед Хорезмшах тұсында ... мен ... ... ... ... ... Ал 1215 жылы ... толығымен түріктерге
қосылды.
XII – XIII ғасырлар аралығында Иран ... ... ... ... ... ... ... “Табаристан тарихының” авторы Ибн Асфандияр
Мазендаран облысы туралы былай дейді: “Бұл жерде арпа – ... ... ... аң мен төрт ... ... өте ... Байлық көзіңді тойдырады.
Бір жапырақ бос жатқан жерді кездестіре ... ... ... ... ... ... ... 1132 жылы төменгі Ирак пен
Хузистанда саяси биліктерін қалпына келтірген ... ... ... ... ... ... 1220 жылы ... империясы моңғол
жаулап алушыларының оңай жеміне айналды.
2.3 Дін.
XII ғасырдың ... ... ... тұжырымжалып бітті. 112 жылы
қайтыс болған имам Мұхаммед Газали ... улум – ад ... ... ... Ол ... діни қағидаларды қарапайым халыққа жақындатуға,
қызығырақ ... ... ... ... ... ... ... еңбек
те жазды (“Философтардың күйреуі”). Атеист философтар оған “Күйреудің
күйреуі” ... ... ... ... XI ғасырда Иранның қала тұрғындары
арасында суфизм (ислам дініндегі мистикалық – аскеттік бағыт) ықпалы ... XII ... ақын ... ... сопы ... кезбе дуананың ықпалы
деп көрсеткен. Ол дуана сұлтанның дүние – қоңыздығын айыптап, “көзі ақсын”
деп қарғайтын ... ... ... ... дін Ирандағы қала
кедейлерінің, шаруалардың дініне айналды. Ол үстемдік етуші сунниттік дінге
қарсы бағытталды.
2.4 Иранды Монғолдардың ... ... ... ... 1220 жылы басып кірді. Жебе мен ... ... қолы ... ... мен ... ... өтіп,
Рейді алды. 1231 жылы моңғолдар Тербизді, 1237 жылы Исфаханды басып алды.
Иран 1253 – 1256 жылдары ... ... ... хан басшылығымен толық
бағындырылды. 1256 жылы моңғолдар ... ... ... ал 1258 жылы ... ... ... Бағдадты басып алды.
Иранның көп бөлігін, Армения мен Әзербайжанды, Ирак пен ... ... ... Хулагид мемлекеті құрылды. Моңғолдардың ұлы
ханы Құбылайдан Хулагу ... ... атақ ... Сол себепті бұл
мемлекеттер “Ильхандар” мемлекеті деп те аталды. Оның ... ... ... XVI ... ... астана Сұлтание қаласына көшірілді.
Моңғол жаулап алушылығынан кейін Иранның көп жері ... ... гөрі мал ... басым бола бастады. Моңғолдар
Иранда өздерінің “Ұлы ясы” заңдарын таратты. Ол ... ... ... ... ... орын ... Мұның бәрі қолөнердіңқұлдырауына себеп
болды. ... ... аз ... ... және оңтүстік Иран
қалаларында ерікті қолөнершілер еңбегі өз мән – ... ... ... ол ... да қол өнерінің дағдарысы орын ... ... ... ... ... ... қазынасының едәуір бөлігін
құрады.
Шығыс Иранның моңғол шапқыншылығынан көп ... ... ... ... ... рөлін күшейтті. Исфахан, Иезд, Шираз қалаларының
маңызы артты. Хулагулік ... ... ... ... парсы
шығанағындағы Хормуз портының маңызы артты. Бұл порт арқылы Индияға Иран
жылқы апарып ... Ал ... ... лак, мата ... билігі кезінде Тавриз қаласы дамып ... ... ... ... ... бұл ... қолөнершілері жасаған
бұйымдар, тоқыған ... ... ... ... Қала ... ... маңызды қойма пунктінің рөлін атқарды. Кейінірек мұндай маңызды
рөлге Хулагулердің екінші астанасы – Сұлтание ... Оның ... ... хан
(1284 – 1291 жж.) қалаған болатын. Қала негізінен 1305 жылы салынды.
Иранда моңғол ... ... ... жер ... ... ... феодалдық жеке меншікке қатты соққы ... ... ... ұлы Сеидтер сияқты қадірлі де бақуатты әулеттердің жер
иеліктері мемлекет меншігіне көшті деп ... ... ... ... ... бойы ... балаға мұра ретінде қалып келе жатқан жеке
меншіктегі жерлерді сот арқылы тартып ... Орта және ұсақ жер ... ... арзанға сатып жіберіп, күйзеліске ұшырады.
Гейхат хан (1291 – 1295 жж.) ... ... ... ... ... ... байи бастады. Олар жергілікті ... ... ... ... ... 1295 – 1304 ... ... құрған арғын ханның баласы
Газанхан суниттік Ислам дінін қабылдады. ... ... ... ... ... ... де ... Олар Иранда көптеген жаңа ... ... хан ... ... ... Ол ... ... оқымысты уәзірі Рашид
– ад – динмен бірлесе отырып, елеулі реформалар жүргізді. Олар: 1) Исламды
мемлекеттік дін деп ... 2) 1304 жылы ... алым – ... ... Әр облыс, қала, деревня үшін ақшалай және заттай салық мөлшері
анықталып, бекітілді. ... ... ... өз есебінен
асыраудан босатылды. Олар енді ... ... ... ... ... ... ... шабармандарды, уәкілдерді қарсы
алып, тамағын, көлігін қамтамасыз етіп ... ... 3) ... жеке ... жерлер бөлініп берілетін болды. Ол үлес ихта деп
аталды. Сонымен бірге ірі әскери бөлімдерге де жер ... ... Ол ... ... ... ... үлестірілді. Ихта иесі салық имммунитетін
пайдаланды. Ол қазынаға иеліктен ... ... аз ... ғана сый
ретінде беріп отыратын. Ол әскери ... ... ... ... ... ... басшылық ететін.
1303 жылғы жарлық моңғол әскерлеріне таратылып берген жерлерге
шаруаларды ... ... ... Бұл ... ... ... хан ... сай
шаруалардың бір иеліктен екінші иелікке кетуіне ... ... ... ... ... ... 30 жылдық мерзімі белгіленді. Ихта
иесінің шаруаны құлға ... ... ... ... ... ... еңбегін жойды. Ерікті қолөнершілер еңбегі өнімді
болды. Газан хан бірыңғай күміс тиын енгізді. Суару жүйесін жетілдіруге ... ... ... ... хан ... бір ... ... оның үкіметін нығайтуға бағыталды.
XIV ғасырдың 30 жылдарынан өзара қырқысулар басталды. Ол ... ... оның ... ... ... мемлекеттің
құрылуына әкеліп соқты. Ол мемлекеттер: оңтүстік Ирандағы, Фарс және ... ... (1333 – 1393 жж.) ... ... ... ... ... (1340 – 1411 жж.), Тебриздегі Чобанилер
мемлекеті (1344 – 1356 жж.), т.б. ... ... ... ... 1353 ... дейін сақталды.
Хорасанның батысында 1337 жылы моңғолдар билігіне қарсы көтеріліс бұрқ
ете түсті. Ол Себзевар маңындағы Баштин ауылында басталды. Шаруалар ... ... ... ... алып, оны өз мемлекетінің
астанасы деп ... ... ...... ...... үш
жасақты талқандап, Нишапур қаласы мен батыс Хорасанды азат етті. 1344 жылы
Сердебар мемлекеті ұзындығы 550 км, ені 200 км ... ... ... ... ... ... көшіп – қонып жүрген
соңғы моңғол елханы Тоғай Темір хан сердебарлар көсемін ... ... өз ... шақырды. Ол көтерілісшілер басшыларын алдап қолға
түсірмекші болды. Сердебарлар көсемі Яхья ... хан ... 300 ... ... 1000) ... жасақшысымен келді. Елханның арам ойын
сезіп қойған сердебарлар ... ... ... бел ... ... ... таратыла бастағанда Яхья басын қаси бастады. Осы белгі
бойынша сердебарлар қылыштарын ... ... ... ... ... ... ... тымтырақай қашты. Сөйтіп, 1353 жылы елхан
ордасы жойылды.
2.5 Сердебарлар мемлекетінің құрылуы.
Сердебарлар мемлекеті 1337 ... 1381 ... ... өмір ... ... XIV ғасырдың ортасында да болып тұрды. Осындай көтерілістердің
бірінің нәтижесінде Мазендеранда Сеидтер мемлекеті құрылды. Ол 1392 ... өмір ... ... және ... құрылған үкіметтің басышысы
сеиттік Кавам – ад – дин ... ... Амул ... Сеид ... ... жылы ... ... Керман қаласында да болды. Көптеген
ихта иелері мен дін басылары ... ... мал ... ... тоғыз айдан кейін жеңілді. Ирандағы феодалдық бытыраңқылық, өзара
қырқысулар оны Теміржің жаулап алуын жеңілдетті. ... ... ... 1393 жылға дейін созылды. 1381 жылы Темір әскері Себзеварды алып,
Сердебарлар мемлекетін ... ... ... ... ... асқан қатыгездікпен басты.
Екі мың адам тірідей көмілді деген ... бар. 1387 жылы ... ... де ... алды. Жетпіс мың көтерілісшілердің кесілген басынан
мұнара ... ... ... ... Ал 1392 жылы ... халық
қозғалысы талқандалды. Көтерілске қатысқан кедей халықты ... ... ... ... ... ие болып отырды.
Темір қайтыс болған соң 1405 – 1447 ... ... оның ... ... Батьыс Иранды Шахрұқ балалары мен немелері басқарды. 1441
– 1442 жылдары Хузистанда үлкен ... ... ... Оны ... ... Ол халық арасында мұшаш аталып кеткен болатын. Оның ... ... жуық адам ... олар ... фидайлар, яғни өз істері үшін
өмірін қиюшылар деп атады. Мұхаммед Мұмаш 1465 жылы ... Оның ... ... ... Хузистанда билік құрды.
XV ғасырдың ортасында көшпелі түрік оғыздардың Қарақойлы мемлекеті
Темір ұрпақтарынан батыс ... ... ... 1468 жылы бұл ... Ақ қойлылар
басып алды. Батыс Иранның астанасы Тебриз болды. Ақ қойлылар билігі 1502
жылға дейін созылды.
2.6 ... ... ... ... екінші ширегінде Оңтүстік Әзербайжандағы Ардебил қаласында
діни Севефилік феодалдардың ықпалы ... ... ... арғы ... сопы ... басшысы Сефи – ад – дин болатын (1252 – 1334
жж.).
Олардың арғы “қасиетті ... ... шах ... үшін ... ... ... халықтан басқа Кіші Азия мен Азия ... ... ... мұсылман түрік көшпелілері де қолдады. Бұл
көшпелілер “қызылбастар” деп аталатын. Олай аталу ... ... ... деп ... 12 имам ... ... 12 қызыл жолағы бар ... жылы ... ... ... ... ... болып, Ақ
қойлылар билігін мойындағысы келмеген ... өз ... деп ... ... ... Олар ... Әзербайжанға басып кіріп,
Ширванды талқандады. Сонан ... олар ... бет ... Ақ қойлылардың
басты күшін талқандады. 1502 жылы Исмаил ... ... ... Иранның
шахиншахы деп жарияланды. Сөйтіп, Иранда 1502 жылдан 1736 ... ... ... ... өмір сүрді.
2.7 Мәдениеттің дамуы.
Арабтар билігі кезіндегі Ирандағы әдебиет араб тілінде дамыды. VIII
ғасырдан ... ... ... ...... ... ... дінін
қабылдаған халықтар) бағыт өріс алды. Бұл бағыттың өкілдері ... ... ... ... ... тұрған оппозицияны құрады. Олар арабтардың
қол ... ... ... араб ... ... ... ... Бірақ шуубиттердің өздері шығармаларын араб ... 923 жылы ... ... мен оның жолын қуушы Ибн Мискафейхтың (1030
жылы өлген) жалпы ... ... ... XI ... Ибн ...... X ... Истахридің жағырапия саласындағы еңбектері араб тілінде
жазылды.
X ғасырдың ортасында саманидтық уәзір ... ... ... ... ... ... 970 жылы ... тілінде Абулмансұр
Муваффактың фармакология ... (970 ж.), ... ... ... ... – ақ 1050 жылы ... тарихи еңбегі де парсы
тіліне жазылып шықты. 1077 жылы ... ... ... ... ... тарихи жөніндегі еңбегі де парсы тілінде жазылды.
Парсы ... тек ... ғана ... Орта ... ... Кіші ... да ... Осы тілде Фирдоусидің (940 – 1030 жж.)
“Шахнамасы” (“Патшалар ... ... Ол ... Фирдоуси “Хвадай
намак” деген еңбекке сүйене отырып, Иран мен Орта ... ... ... ... ... алғанға дейінгі тарихын баяндайды. Ол ... ... ... ... ... ... “Шахнамеде” Иран
патшасы II – Хосров (591- 628 жж.) пен оның ... ... ... ... “Шахнамасын” жазып бітіргеннен соң, бірақ уақыт
қудалауға ұшырады. Сол кездегі ... ... ... ... арабтар
үстемдігіне қарсы бағыты, мұсылмандыққа дейінгі пұтқа табынушы батырларды
мақтауы ұнамады. Фирдоуси шиит еретик деп ... ... ... ... ақындары Миничихри Гургани болды.
Гургани “Вис пен Рамин” деген поэманың ... ... ... ... Омар
Хайям (1048 - 1122) ақын, философ болды. Сондай – ақ Анвар мен Аттар да ірі
ақын, философтар ... XI ... ... ... ... ... өсиеті
“Кабус наме” деген шығармада тұжырымдалған. Иранның бейнелеу ... ... ... ... ... ... қалды. Арабтар адамның бейнесін
салуға рұқсат етпеді. Дегенмен байлар мен ... ... ою ... әсем безендірілетін. Орталығы Қашан мен Рей болған ... ... ... ... ... өнері де дамып, жетіле түсті. Көп бұрышты мұнара
– кесенелер салынды. Мысалы, XI ғасырда ... ... ... ... медреселер де сәулет өнерінің көрсеткіштері болды. Әсіресе, X ... ... ... ханэ мен Наиндегі ... сол ... ... ең жоғарғы жетістіктері.
Мораге қаласында атақты математик, астроном, ... әрі ... Туси (1201 – 1272 жж.) өте бай ... ... ... ... ашты. 1260 жылға жуық Ата – Мелик и – Джувейни парсы тілінде
“Тарих и - жиһангупаи” ... ... ... ... ... ... тарихи еңбек жазды. Газан ханның уәзірі Рашид – ад – дин ... (1247 - 1318) ... ... дейін сақталмаған жаратылыстану
ғылымының энциклопедиясын құрастырды. Сонан кейін парсы тілінде “Джами ат
Таварих” (“Жылнамалар ... ... ... ... ... жазды. Оның бірінші
бөлімі моңғолдар тарихын, олар құрған мемлекеттер тарихын баяндайды. Екінші
бөлімі дүние жүзі халықтарының ... ... Бұл ... жазу үшін Рашид
– ад – дин Венеция көпестерінен сатып алған Батыс Еуропа ... ... ... ... XIV ғасырда Васааф пен Хамадаллах
Казвинилердің тарихи еңбектері жазылды.
Ширазда ұлы парсы ақыны ... ... (1184 – 1291 жж.) ... Ол ... ... ... ... Сирияда кресшілердің қол
астында құлдықты бастан өткізді. Ол ... ... ... ... жинағын жазды. Қала тұрғындарының өмірін жырлаған ақындардың бірі
Хафиз (1300 – 1389 жж.) ... Ол ... ... ... ... ... ірі ақындардың бірі Джелаладдин Руми болған (1207 – 1273 жж.).
XIII – XV ғасырлардағы архитектура ... ... ... ... Сұлтаниедегі Олжайт – хан мешіт кешенінің (XIV
ғ.), Вераминдегі (XIV ғ.), ... (XV ғ.) ... ... (XV ғ.) ... атап өтуге болады. Олардың бәрі түрлі – түсті ою -
өрнектермен әсем безендірілді. Гератта XV ...... ... оның атағы Еуропа, Азия ... ... Бұл ... ... бірі ... ... ж. Парфян патшалығының вассалы, ... ... ... ... ... Артабан V – ң әскерін талқандады. Бұл
жеңіілстен ... ... ... Персияның құрамына еніп, дербестігін
біржолата жоғалтты. ...... ... Фарс ... ... астанасы алғаш Истахр, кейін, Буйилер мемлекеті кезінде – Шираз ... 224 (226) ж. ... ... ... ... келген парсылық
Сасанилер әулетінің негізін қалаушы Ардашир ... -241] ... ... билігі кезінде, яғни 224 – 651 жж. Иранның халықаралық аренадағы
шоқтығы биіктей түсті. Иран бұл кезде Риммен, ... IV – VII ... ... ... жүргізді.
Парфян патшалығында тақ мұра арқылы көшіп отырса, жеке облыс басшылары
вассалдық тәуелділікте ғана болса, жаңапарсылық ... ... ... бағындырылған мемлекет болды. Ел олардың тұсында 18 сатраптыққа
бөлінді. Әр сатрап ... ... ... ... патша өзі
тағайындап отырды. Оны патша қалаған кезінде алып тастай алатын. Сондықтан
губернаторлап патшаға толық тәуелді еді. ... ... ... ... және жаяу ... ... ... қарсы ақсүйек – мықтыларды патша күшпен
құртып отырды. Кейде ... де ... Ебін баба ... ... жек ... патшаны құртып, оның орнына өздері қалаған Сасан
әулетінің өкілін таққа отырғызатын…
Жаңа әулеттің ... ... ... ... ... ... жүріп
жатқан соғыстарға байланысты Шахиншах мекені іс жүзінде шекара маңындағы,
Тигр өзені бойындағы ... ... ... ... ... ... 3 тобы: абыздар, жауынгерлер мен егіншілер
белгілі болатын. IV ғасырға қарай қоғам ... төрт ... ... есеп – ... ... шаруалар (податное население) болып
бөлінді. Мемлекет басында шахиншах тұрды. Оның ең бірінші көмекшісі, ... ... деп ... ... дінбасшысы болды. Сондай –
ақ кеңесші – көмекшілер еран – спахбад (әскер ... пен ... ... вастриошан – салар болды.
Алғашқы үш сословие (абыздар, жауынгерлер, хатшылар) жер иелері болса,
төртінші сословиенің көпшілігі тәуелді ... еді. ... алым – ... ... ... мойнында жатты. Құлдар шаруашылықта шешуші рөл
атқарған жоқ. ... ... ... келе ... ... бұрынғы парфяндық синкретизм орнына зороастризм діні
келді. Оның қасиетті кітабы Авеста болды. Ол ... ... ... діни ... ... астрономиялық, космогондық, заңдық, моральдық
білімдер енгізілді.
V – VI ғасырларда кезінде Иранда кең өріс ... ... ... ... ... ... Ол Иранда V ... ... Оның ... күші ... ... мен ... қолөнершілер
болды.
Қозғалыстың басшысы Маздақ жарқын болмыстың, әділеттіліктің ... да ... ... ұран ... Ол ... ... бір ... құдай
сәтін салғанда ғана емес, осы өмірде, ... ... ... тиіс ... Тек ... белсенділігі арқасында жер бетіндегі зұлымдықтан
құтылуға болады делінді. Зұлымдықтың нақтылы көрінісі – адамдар ... ... деп ... Ең ... сол ... ... жойылуы керек
болды. Меншікті тепе – тең етіп ... бөлу ... ... ... ... ... ... асыру үшін маздакилер
байлардың мал – мүлкін тартып ... ... ... бере ... алынған жер қауым аумағына қосылды.
I Хосров реформалары. Халық қозғалыстары үстем тапқа ескі ... өмір ... ... ... ... да ... ... I Хосров (531 - 579) феодалдық ... ... ... ... құру ... ... ... мәжбүр болды.
Маздакилердің байлардан тартып алған жерлері кәмпескеленді. Ол жер
енді ... жер ... ... Байлығынан айырылған ақсүйек
әулеттерін, азат ... ... ... қызметіне қабылдап, өзне ... ... топ ... ... ... сыртқы саясат жүргізді. 540 ж. Византиямен соғысты
жалғастырды. Шахиншах әскерлері Сирияны ... ... ... ... Шығыстағы) талан – таражға салды. Сонан соң соғыс қимылдары Кавказға
ойысты. Онда Иран Византиядан Лазиканы ... ... ... ... ... ж. I ... Ануширван мен император I Юстиниан арасында ... ... ... Ол бітім бойынша Византия өзінің бұрынғы
шекарасын сақтап қалды.
Иран – ... ... ... ... ерте орта ... ... өнері жоғары дәрежеде дамыды. Ктесифон мен ... ... ... ... өнері де елеулі табыстарға жетті. Оған дәлел Накш
– и- Рустам мен Би – ... I ... ... Рим ... ... ... ... билігі кезінде жаратылыстану ... ... ... ... ... ... ... және ауыл шаруашылығы
саласында ежелгі сириялық және пехлевилік тілдерде жазылған кітаптар
сақталған. ... ... ... ... ... бола ... ... 60 – жылдары Аббастар халифатының ... ... ... ... әулеті басқарған мемлекет құрылып, Систан мен
Хорасанда өз билігін ... ... ... ... жаулап алған жерлер 819 ж. Мауераннахрде
қалыптасқан Саманилер әулетінің ... ... ... ... 999 ... өмір сүрді.
Иранның батысы мен оңтүстік батысында 935 ... 1055 ... ... ... өмір ... Каспий теңізінің оңтүстігіндегі тау
халықтарының кедей отбасынан шыққан үш ... ... ... ... ... ... кейін әскер басы болып, 935 жылы Батыс Иранды, 945
жылы Бағдадты басып алды. Іс ... ... да ... ... ... ... оны өзіне “Эмирлердің эмирі” деген атақ беруге мәжбүр етті.
999 жылы Саманилер мемлекеті құлағаннан кейін Амудария өзенінің батысы
мен оңтүстігіндегі Хорасан, ... ... және ... 977 ... 1187
жылға дейін өмір сүрген Газнауилер ... қол ... ... ... ... ... ... маңындағы шағын вассал князьдық ... ... ... халықтар болған. Газнауилер мемлекеті өзінің саяси
қуаттылығының шегіне Махмұд сұлтанның (998 - 1030) ... ... ... ... индустарға қарсы Солтүстік Индияға ... ... ... ... 17 рет ... жасады. Тек бір жорығында ғана,
деректердің мәліметі бойынша, Махмұд Индиядан 57 мың құл, 20 млн. ... пен 350 піл ... ... ... ... туының астына жерсіз қалған,
байығысы келген мыңдаған шаруалар өз еркімен жиналатын. ... ... ... де соғысты. 1017 жылы ол Хорезмді басып алды.
XI ғасырдың басында Орта Азиялық селжүк оғыздары Иранмен Кіші ... ... ... түріктерден қудалаушылық көрген оғыздар сұлтан
Масуд Газнауиден Абиверда, ... ... Мерв ... ...... жер ... ... Ақысына әскери қызмет атқаруға уәде берді, әскері
жетіспеген Масуд оғыздар ... ... 1035 ж. ... сұраған
жерлерінің біраз бөлігін берді.
Бірақ жыл өткен сайын оғыздардың жерлерін кеңейту ... өсе ... ... ... ... қарсы әскер жіберді. Сельжуктық оғыздар
көсемдері ағайынды Тоғрылбек пен Шағрылбектер 1040 жылы ол ... ... ... мен ... Иранға жол ашты. 1043 жылы Газнауилер
Хорасан мен Хоремзнен айрылды. ... ... ... ... 1040 – 1055 ... аралығында Сельжуктер бүкіл Иранды басып алды.
Сельжуктер батысқа ... ... ... ... ... мен Арменияны
басып алды. 1055 жылы олар ... ... ... ... ... ... ... атағын беруге мәжбүр етті. 1077 жылы Рум ... оның қол ... Кіші Азия ... ... ... ... мен ... арасындағы
қырқысулар ондаған жылдарға созылды. Тегеран тұрғындары қорғауға ыңғайлы
болу үшін ... үй ... ... тұра ... ... XIII ... басында
ақсүйектер жеңіске жетті. Бұл жеңіс өте қымбатқа ... Екі ... ... адам қаза тапты дейді тарихшылар. Мұндай қанды қырқысулар ... ... да орын ... Бұл ... ... ... діни
нанымдағы қайшылықтар – шииттер мен суниттер келіспеушіліктері жатты. XI –
XII ғасырларда ... ... ... ... қала мен ... ... болды.
XII ғасырдың басында суиниттік қағидалар тұжырымжалып бітті. 112 жылы
қайтыс болған имам ... ... ... улум – ад ... ... еңбегін
жазды. Ол мұсылмандық діни қағидаларды қарапайым халыққа жақындатуға,
қызығырақ етуге тырысты.
Моңғол әскерлері ... 1220 жылы ... ... Жебе мен ... ... қолы ... Мазендаран мен Гилян ... ... ... 1231 жылы ... ... 1237 жылы ... ... алды.
Иран 1253 – 1256 жылдары Шыңғысхан немересі Хулагу хан басшылығымен ... 1256 жылы ... ... ... ... ал 1258 жылы Аббасилер халифатын талқандап, Бағдадты басып алды.
Иранның көп ... ... мен ... Ирак пен ... ... ... ... мемлекеті құрылды. Моңғолдардың ұлы
ханы ... ... ... деген атақ алды. Сол себепті бұл
мемлекеттер “Ильхандар” ... деп те ... Оның ... ... ... XVI ... басында астана Сұлтание қаласына көшірілді.
Хулагерлер билігі кезінде ... ... ... ... түсті.
Ильхандардың алғашқы астанасы болған бұл қаланың ... ... ... ... ... белгілі болды. Қала сауда ... ... ... ... ... ... Кейінірек мұндай маңызды
рөлге Хулагулердің екінші астанасы – Сұлтание болды. Оның негізін Арғын ... – 1291 жж.) ... ... Қала негізінен 1305 жылы салынды.
Гейхат хан (1291 – 1295 жж.) ... ... ... ... ... алып, байи бастады. Олар жергілікті ... ... ... ... ... 1295 – 1304 ... билік құрған арғын ханның баласы
Газанхан суниттік Ислам дінін қабылдады. Онымен бірге ... ... ... ... де ... Олар Иранда көптеген жаңа зәулім мешіттер
салғызды.
Газан хан жетінші елхан болды. Ол өзінің ғұлама ... ... ... ад – ... ... ... елеулі реформалар жүргізді. Олар: 1) Исламды
мемлекеттік дін деп жариялады; 2) 1304 жылы ... алым – ... ... Әр облыс, қала, деревня үшін ақшалай және заттай салық мөлшері
анықталып, бекітілді. Шаруалар ... ... өз ... ... Олар енді ... ... қаржыландыратын болды.
Пошта станциялары ұйымдастырылды. Солар шабармандарды, уәкілдерді ... ... ... ... етіп ... ... 3) ... жеке меншік жерлер бөлініп берілетін болды. Ол үлес ихта деп
аталды. Сонымен бірге ірі әскери бөлімдерге де жер үлесі ... Ол ... ... ... ... ... Ихта иесі ... имммунитетін
пайдаланды. Ол қазынаға иеліктен жиналған өнімнің аз мөлшерін ғана ... ... ... Ол ... ... атақрып, шаруалардың жерді
уақтылы өңдеп отыруына басшылық ететін.
Сердебарлар мемлекеті 1337 жылда 1381 ... ... өмір ... ... XIV ... ... да болып тұрды. Осындай көтерілістердің
бірінің нәтижесінде Мазендеранда Сеидтер мемлекеті құрылды. Ол 1392 ... өмір ... ... және ... ... үкіметтің басышысы
сеиттік Кавам – ад – дин ... ... Амул ... Сеид ... ... жылы ... түріктерінің орталықтандыру саясатына наразы болып, Ақ
қойлылар билігін мойындағысы келмеген қызылбастылар өз басшысы деп ... ... ... Олар ... Әзербайжанға басып кіріп,
Ширванды талқандады. Сонан кейін олар оңтүстікке бет алып, Ақ ... ... ... 1502 жылы ... ... ... алып, Иранның
шахиншахы деп жарияланды. Сөйтіп, Иранда 1502 жылдан 1736 ... ... ... ... өмір ... ... ... Ирандағы әдебиет араб тілінде дамыды. VIII
ғасырдан бастап ... ... ...... ... ... дінін
қабылдаған халықтар) бағыт өріс алды. Бұл ... ... ... саяси
және мәдени үстемдігіне қарсы тұрған оппозицияны құрады. Олар ... ... ... ... араб мәдениетімен жоғары екенін
дәлелдеуге ... ... ... ... ... араб тілінде
жазды. 923 жылы өлген Табари мен оның жолын қуушы Ибн Мискафейхтың ... ... ... ... ... еңбектері, XI ғасырдағы Ибн Хордад – бектің
және X ғасырдағы Истахридің жағырапия саласындағы еңбектері араб ... ... ... ... уәзір Балами Табаридің тарихи
шығармаларын парсы ... ... 970 жылы ... ... Абулмансұр
Муваффактың фармакология саласындағы (970 ж.), жағырапия саласындағы
белгісіз автордың, сондай – ақ 1050 жылы ... ... ... де ... жазылып шықты. 1077 жылы өлген Абулфазыл Бейхактың Шығыс ... ... ... ... де ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР
1. Шабани Р. Иран тарихы. – Алматы: “Зерде” 2002 ж.
2. История ... Т 2: ... в ... века. – М.: Восточная литература
РАН, 1995. – 23 – 33 ... ... Л.С. ... ... В 2 т. Т. 1. – М.: ... ... 1998. ... – 259 бб.
4. C.Ә. Тортаев Орта ғасырлардағы Азия және Африка тарихы. Алматы 2009 ... ... Д.А., ... А.Ж. ... және ... жалпы тарихы. Оқу -
әдістемелік құрал. Алматы 2004 ж.
6. ... ... ... 4 том. Бас ... Алматы 2004 ж.
307 – 308 бб.
7. ... ... Т 2: ... в ... ... – М.: ... литература
РАН, 1995. – 252-259 бб.
8. Безертинов Р.Н. ... ...... ... – Новосибирск,
2001. – 129 – 135 ... ... Е.В., ... Г.М. ... средних веков. Алма-Ата, 1971.
10. Агаджанов С.Г. Государство Сельджукидов и ... Азия в XI - XII ... ... ... Л.С. ... ... М., ... Древний и раннесредневековый Иран. М., 1987.
13. Иванов М.С. Очерк истории Ирана. М., ... ... ... и ... в ... века и ... ... (Сб. ст). М.,
1980.
15. Иран. История и современность. (Сб. ст). М., 1983.
16. История Востока: В 3 - х т. / Отв. ред. ... /. М., ... ... ... с ... ... до конца XVIII века. Под ред. Н.В.
Пигулевской. Л., ... ... ... Под ред. ... М.С. М., ... ... ... Азии и Африки в средние века. Под ред. ... ... Ф.М. М., ... ... ... М., 1980.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы53 бет
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет
Ақтамберді жырау33 бет
Ежелгі жәдігерліктер мен жыраулар поэзиясының поэтикалық үндестіктері5 бет
Ертедегі және орта ғасырлардағы Қазақстан тарихнамасы25 бет
Көшпенділердің материалдық, рухани мәдениеті15 бет
Орта ғасыр саяхатшылары Христофер Колумб11 бет
Орта ғасырлардағы венгрия9 бет
Орта ғасырлардағы музыка өнері. Хандық дәуір музыкасы8 бет
Қазақстанның орта ғасырлардағы қалалары мен қоныстары38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь