Мал шаруашылығы. Жылқы

Өткен ғасырлардың бірінде бір қытайлық зерттеуші: «Егер сіз қазақтан қанша уақыт жерде отырдың және қанша уақыт атпен жүрдің? » десе, ол өзінің барлық дерлік уақытын ат үстінде өткізген болып шығады», – деп естелік жазып қалдырған екен. Демек, қазақ пен дала, жылқы өте ертеден бірге. Себебі ұланғайыр алып даланы, орасан байтақ өлкенің ұлы тұрғындарының тыныс-тіршілігі, салт-дәстүрі, әдет-ғұрыпы, салт-санасы, өнер-білімі, бар салтанаты, яғни, бір сөзбен айтқанда, бүкіл ғұмырлық мәдениеті жылқы түлігімен тығыз байланысып жатыр деп айтуға болады. Осыдан барып қазақты «жылқы мінезді» деп те бекерден-бекер айта салмаған. Кез келген қазақта бұл мінез бар. Алайда бір өкінішті нәрсеге тоқталсақ, сан ғасырлар бойы төрт түліктің жетекші саласы болып саналатын жылқы шаруашылығына бүгінгі күні жете көңіл бөлініп отырған жоқ. Күні кеше қолда бар байлық «ұстағанның қолында, тістегеннің ауызында» кеткен қайта құру кезеңі қыруар құйма тұяқтыны құртып кетті. Мысалы, кеңес заманында табынды жылқы жақсы дамып, бір жолға қойылған еді. Ғасыр бойы табиғи селекция үрдісі жүруінің арқасында дене бітімі шымыр, ауа райының қатаң жағдайларына төзімді, әрі жем-шөп талғамайтын жылқылардың түрлері де дүниеге келді. Жылқы малы сұрыпталып, ғылыми-зерттеулер оң нәтиже бергенін ешкім жоққа шығармайды. 1916 жылға дейін Қазақстанда 4 млн 640 мың жылқы болыпты. Ал кейінгі соңғы жылдың деректеріне көз жүгіртсек, елімізде ұзын саны 1 миллион 600 мың жылқы бар. Әр жыл сайын бұған 4-5 пайыз жылқы қосылады. Бірақ жылқы малы көбейіп жатқан жоқ. Биыл қыстың қаттылығынан жылқы саны азайды. Себебі асыл тұқымды ақалтеке, дончан, т.б. тұқымдар өліп жатыр. Ал өзіміз шығарған тұқымдар дін аман. Дүние жүзінде бұл түліктің 300-ден астам түрі болса, соның 7-еуі Қазақстанда өсіріледі. Олар Алматы, Шығыс Қазақстан, Қостанай мен Оңтүстік Қазақстан облыстарында жақсы дамып, жақсы көрсеткішке қол жеткізгенімен кеңестік уақытпен салыстыруға келмейді. Ол кезде Қазақстанда жылқы шаруашылығына арналып, 19 асыл тұқым жылқы зауыты тұрақты жұмыс істеп, асылдандырылған асыл тұқымды жылқы фермалары құрылды. Мал басын көбейтуге аса мән берілді. Жылқының стратегиялық маңызы ескеріліп, әскерге, ауыл шаруашылығының жұмысына жүйелі селекция жүрді. Сонымен бірге жылқы еті өзге ет өнімдері ішінде үлесі 80 пайызды құраса, бие сүті сиыр сүтінен кейін екінші орында тұратын. Қазір ондай негіз бізде аз. Көп шаруашылық жекешелендіріліп кетті. Ал қазіргі қымызға келер болсақ, оны тек өндіріп ғана қоймай, халықаралық стандарттың талабына сай өңдеп, экспортқа шығаруды міндеттеу қажет. Қымызбен айналысатын қожалықтар мен жеке адамдарға Үкімет тарапынан қолдау жеткіліксіз. Былай ойлап қарасаңыз біздегі жылқы шаруашылығын жандандыру мәселесі екінің бірін толғандырады. Әрқайсымыз сіңімді ет пен қасиетті қымыз қазақтың брэндіне айналуы тиіс деп ойлаймыз, бірақ іске аспай жатыр.– Елімізде жылқы өнімдерін сыртқа шығаруға мүмкіндік бар ма?
– Біз ең бірінші сыртқа шығатын ет өнімдерінің сапасын жақсартып, шетелдік стандарт шарттарын орындау жүйесін жақсы білуіміз керек. Сонда ғана жылқының етін шығара аламыз. Кезінде қазақстандық жылқы еті Мәскеу мен Петерборда ең қымбат тауар түрі болғанын біреу білсе, біреу білмес. Ол кезде бізде жылқылар еркін жайылып, табиғи немесе «қоспасыз» шөппен азықтанатын. Осының арқасында жылқы еті дәмді, әрі сапалы болды.
Меніңше, бүгінгі күнде елімізде бәсекеге қабілетті екі өнім бар болса, оның бірі – майлы бағыттағы құйрықты қой мен жылқы еті. Бұл өнімдерді сапалы өндіру елімізге үлкен пайда әкелері анық. Бірақ оны әлемдік талапқа сай өндіре алмай келеміз.
– Ол үшін шаруашылықты қандай жолға қойған дұрыс деп ойлайсыз?
– Жылқы – аяқты мал. Аяқты малға жақсы жайылым, тұнық су керек. Елімізде бос жатқан жерді пайдалану жылқы малының көбеюіне жағдай жасайды. Онымен айналысып отырғандар өнімдерін, яғни, еті мен қазы-қартасын, жал-жаясын, қымызын, сондай-ақ асыл тұқымды малын сыртқа сата алмай отыр. Тіптен жылқы өнімдерін шетелге шығарумен айналысатын мамандандырылған әрі орталықтандырылған мекеме жоқ. Ал бар болса, ол шашыраңқы, жұмыстары жүйесіз және нәтижесіз. Елдегі үлкен мәселенің бірі – шетелдерге тірі жылқыларды және оның өнімдерін өткізуге өріс ашатын мемлекетаралық келісімшарттардың болмауы бір болса, болған күннің өзінде мемлекеттер арасындағы ветеринариялық құжаттардың сапасыз дайындалуында дер едім. Бұл біздің ілгері жылжуымызға қолбайлау болса, құлшыныс жоқтың қасы. Мәселелер дұрыс шешілген жағдайда Қазақстанда жылқы шаруашылығы жақсы дамып, өркендейтін дәрежеге жетері анық. Біз кез келген іске Елбасының тікелей тапсырмасын күтуді әдетке айналдырдық. Содан кейін іске асыруға
        
        center-5715Реферат
00 ... Мал ... ... ... ... ... бір ... зерттеуші: десе, ол өзінің барлық дерлік ... ат ... ... болып шығады>>, - деп естелік жазып қалдырған екен. Демек, қазақ пен дала, ... өте ... ... ... ... алып даланы, орасан байтақ өлкенің ұлы тұрғындарының тыныс-тіршілігі, ... ... ... өнер-білімі, бар салтанаты, яғни, бір сөзбен айтқанда, бүкіл ғұмырлық мәдениеті жылқы түлігімен тығыз байланысып жатыр деп айтуға болады. ... ... ... деп те ... айта ... Кез ... қазақта бұл мінез бар. Алайда бір өкінішті нәрсеге тоқталсақ, сан ғасырлар бойы төрт түліктің жетекші ... ... ... ... ... ... күні жете көңіл бөлініп отырған жоқ. Күні кеше қолда бар ... ... ... құру ... ... құйма тұяқтыны құртып кетті. Мысалы, кеңес заманында табынды жылқы жақсы дамып, бір жолға қойылған еді. ... бойы ... ... ... ... ... дене ... шымыр, ауа райының қатаң жағдайларына төзімді, әрі жем-шөп ... ... ... де ... ... ... малы сұрыпталып, ғылыми-зерттеулер оң нәтиже бергенін ешкім жоққа шығармайды. 1916 жылға дейін Қазақстанда 4 млн 640 мың ... ... Ал ... ... ... ... көз ... елімізде ұзын саны 1 миллион 600 мың жылқы бар. Әр жыл ... ... 4-5 ... ... ... Бірақ жылқы малы көбейіп жатқан жоқ. Биыл қыстың қаттылығынан жылқы саны азайды. Себебі асыл ... ... ... т.б. ... өліп ... Ал өзіміз шығарған тұқымдар дін аман. Дүние жүзінде бұл түліктің 300-ден астам түрі болса, соның 7-еуі Қазақстанда өсіріледі. Олар ... ... ... Қостанай мен Оңтүстік Қазақстан облыстарында жақсы дамып, ... ... қол ... кеңестік уақытпен салыстыруға келмейді. Ол кезде Қазақстанда жылқы шаруашылығына арналып, 19 асыл тұқым жылқы зауыты тұрақты жұмыс істеп, ... асыл ... ... ... ... Мал ... көбейтуге аса мән берілді. Жылқының стратегиялық маңызы ескеріліп, әскерге, ауыл шаруашылығының жұмысына жүйелі селекция жүрді. Сонымен бірге жылқы еті өзге ет ... ... ... 80 ... ... бие сүті сиыр ... кейін екінші орында тұратын. Қазір ондай негіз бізде аз. Көп шаруашылық жекешелендіріліп кетті. Ал қазіргі қымызға келер болсақ, оны тек ... ғана ... ... ... ... сай ... ... шығаруды міндеттеу қажет. Қымызбен айналысатын қожалықтар мен жеке адамдарға Үкімет тарапынан қолдау жеткіліксіз. Былай ойлап ... ... ... ... ... ... ... бірін толғандырады. Әрқайсымыз сіңімді ет пен қасиетті қымыз қазақтың брэндіне айналуы тиіс деп ойлаймыз, бірақ іске аспай жатыр. - ... ... ... сыртқа шығаруға мүмкіндік бар ма? - Біз ең бірінші сыртқа шығатын ет ... ... ... ... ... ... орындау жүйесін жақсы білуіміз керек. Сонда ғана жылқының етін шығара аламыз. Кезінде қазақстандық жылқы еті Мәскеу мен ... ең ... ... түрі ... біреу білсе, біреу білмес. Ол кезде бізде жылқылар еркін жайылып, табиғи ... ... ... Осының арқасында жылқы еті дәмді, әрі сапалы болды. Меніңше, бүгінгі күнде елімізде бәсекеге қабілетті екі өнім бар ... оның бірі - ... ... ... қой мен жылқы еті. Бұл өнімдерді сапалы өндіру елімізге үлкен пайда әкелері анық. Бірақ оны ... ... сай ... ... ... - Ол үшін ... қандай жолға қойған дұрыс деп ойлайсыз? - Жылқы - аяқты мал. ... ... ... ... ... су ... ... бос жатқан жерді пайдалану жылқы малының көбеюіне жағдай жасайды. Онымен айналысып ... ... ... еті мен ... ... ... ... асыл тұқымды малын сыртқа сата алмай отыр. Тіптен жылқы өнімдерін шетелге шығарумен айналысатын мамандандырылған әрі орталықтандырылған мекеме жоқ. Ал бар ... ол ... ... ... және ... ... ... мәселенің бірі - шетелдерге тірі жылқыларды және оның өнімдерін өткізуге өріс ... ... ... болмауы бір болса, болған күннің өзінде мемлекеттер арасындағы ... ... ... ... дер едім. Бұл біздің ілгері жылжуымызға қолбайлау болса, құлшыныс жоқтың қасы. Мәселелер дұрыс шешілген жағдайда Қазақстанда жылқы шаруашылығы ... ... ... ... ... ... Біз кез келген іске Елбасының тікелей тапсырмасын күтуді әдетке айналдырдық. Содан кейін іске асыруға бойымызды ... ... ... ... ... Жақсы істі Елбасы қолдайды, көмегін де береді. - Қазақ жылқыларының сапасын жақсартуда ... аз ... ... жоқ. Оның ішінде сіздің еңбегіңіз зор. Қазақстандағы жылқылардың ... ... ... - Бар ... ... ... адаммын. 1956 жылдан бері қазақтың дархан даласында жылқы мен жылқышылардың өмірімен жете танысып келемін. Үйір-үйір жылқы, мыңдаған табын қайырған ... ... ... Оның ... ... жабы жылқысын зерттеп, еңбек еткен ғалыммын. Көп іздендім. ... ... ... ... ... ... жабы түрінен: мұғалжар, сарыарқа, құланды және қаба жылқы тұқымдарын өсіруде өзіндік үлес қостым деп айта аламын. Еңбегімнің нәтижесінде кандидаттық, ... ... ... ... ... Зерттеу барысында қазақ жылқыларының өзіндік ерекшеліктері барын да байқадым. Қазақтың жабы жылқысы қазақпен бірге жасасып келеді. Жүйрік ат ... ... ... ... ... ... , деген мақал-мәтелдің шығуы бекер емес. Қазақтың жабы жылқысы шаппайды, бірақ шыдамды келеді. Ертеде ақсақалдар: деген сөздерді жиі ... ... ... ... Жабы ... табиғаттың қатал сынына да төтеп береді, әрі төзімді, тебінге мықты жануар. Мұны біз Кембридж университетінің ғалымдарымен ... ... ... ... ... ... шежіресін жасапты. Шежіреге қазақтың жылқылары енбепті. Біз оны кіргіздік. Бұдан кейін ағылшындық пен Бүкілодақтық ресейлік жылқы шаруашылығымен ... ... ... ... ... ... ... және басқа жылқымыздан қан алып тексерді. Біз де тексеріп көрдік. Тексеру кезінде ағылшындардың қатты таңғалғаны бар. Жер жүзіндегі ... ... ... ... мұғалжарда алғашқы жабайы жылқы тұқымының бірінші гені барын анықтаған. Басқа тұқымдарда бұл ген жоқ. Қазақ жылқысының шыдамдылығы сол - ... ... ... генінің барлығы сақталған. Ол тарпаңнан қалған. Ертеде қазақтар жабайы тарпаңдарға бие қосып, тұқым алған. Сол жабайы ... ... ... ... ... Оның ... ... жылқыларда кездеседі. - Қазақтың жабы жылқысынан басқа жылқының қанша түрі мен тұқымы кездеседі? - Еліміздің географиялық ... ... ... түрі көп. Батыстық, қостанайлық, адай, мұғалжар, жабы, найман, тіптен тарақтының да ... ... ... ... тұқымы аз емес. 1930 жылдары КСРО-ның Ғылым академиясының ғалымдары қазақ жылқыларын тексеріп, біздерге ... ... ... ... ... ... және ауыл шаруашылығына, қара жұмысқа қажеттілігі ескеріліп, қазақ жылқыларының бойы аласа болғандықтан оның тұқымын жақсарту шаралары қолға алынады. Тұқымды ... үшін асыл ... ... ... аймаққа қосу керектігі де қарастырылған. Мысалы, Жамбыл облысына ... пен ... ... ... ... ... дончак пен буденный тұқымы және таза қанды жүрісті жылқылардың айғырларын қосып, қазақ жылқысын өсіру технологиясын өзгерту керек деп ... ... ... мен ... ... өспейді дегеннен кейін түрінде биелерді бір ... ... бір ... бағу ... алынды. Қыстың күні жылқыларды қораға қамап, жемшөп берді. Біз де өзіміздің іс-тәжірибемізде жүргізіп, жабымен ... ... Оның ... ... 320 келі ... ал ... 400 ... жақындады. Мұғалжар айғырларының салмағы 580-600 келіге дейін барады. Бұл жерде біз өзіміздің технологияны өзгерткен ... ... ... де ... ... ... жақсыларды іріктеп, сұрыптап, талдау мен ізденудің барысында ет-сүтті мұғалжар жылқысын шығардық. Бұған аз ... ... ... ... ... ... ... жаңа тарихына енді. Іс-тәжірибеміздің арқасында халыққа керекті жылқы дүниеге осылай келді. Мәскеулік ғалымдар ... ... ... ... ... шығарамыз деп, технологияны өзгертумен ізденістерін жүргізді. Табыннан жүйрік жылқы өспейді, ол үшін технологияны өзгерту керек. Ал енді ... ... ... ... ... ... зерттеу және іріктеу, сұрыптаудың нәтижесінде тамаша жетістікке жетуге болатындығын біздер көрсетіп келеміз. Бұған ағылшын ғалымдары таңғалды. ... де ... Біз ... оны ... Бұл ... ғылыми жетістігіңіз ғой? - Бұл 1956 жылдан бері айналысқан еңбегімнің жемісі. Қазірде жұмыс істеп жатырмын. Мұғалжар ... ... ... ... ... ... ембі мен қаба ... түрді дүниеге әкелуге атсалыстым. Мұғалжар жылқысының ішінде ... түрі де бар. ... ... деп ... ... ... Көп ... Қарағанды облысының Шолақеспе деген жылқы зауытында Қожамберді деген белгілі жылқышы менімен ... ... ... ... ... ... қыры мен ... жақсы білетін жайсаң жан еді, балалары да әке кәсібін жалғастырды. Сол кісінің еңбегін ескеріп, біз жылқының жаңа түрін Қожамберді деп ... ... ... ... ... жылқы шаруашылығымен айналысса, оның төртінші ұрпағы да ата кәсіптің құрығын ұстаған. Олар болмаса, ... ... не ... еді? ... ... еңбегі біздің ғылыми жұмысымызға көп пайдасын тигізді. Қазақ бекер айтпаған: деп. Сол сөз біздің ... ... ... ... - Сіздің балалық шағыңыз Ұлы Отан соғысымен тұспа-тұс келіпті. Біраз қиыншылықты көрген де боларсыз? - Ол рас. ... ... ... ... ... Басымнан талай қиыншылықты өткердім. Соғыс жылдарында шешем жалғыз болғандықтан 5- сыныптан бастап, жұмысқа араластым. Оныншы ... ... ... ... Мектеп бітіріп, Алматыдағы университетке құжаттарымды тапсырдым. Ойым - журналист болу. Бірақ күз түсіп, киім мен ... ... ... қасына келдім. Геологтармен бірге жұмыс істеп, біраз қаражат жинап, университетке түспек ойым болды. Осылай ... ... ... Әкем ... ұшқыш болуды армандап, училищеде 3 жарым жыл оқыдым. Аспанға көтеріліп екі-үш ұшаққа міндім. Ең ... ... ... ... ... болды. 4-жылы қан қысымым көтерілгендіктен бұйрық шығып, мені босатты. Әскерден босағаннан ... мал ... ... лаборант болып жұмыс істедім. Бірден жылқы шаруашылығына түстім. Сол уақыттан бері жылқымен айналысып ... ... ... жылқы баққандардың бәрі қазақтар болды.Оларға мыңда бір рақмет айтамын. Менде ешқандай тірек, сүйеніш болған жоқ. ... ... мені ... ... ... ... ... Олармен бірге жүріп, бірге тұрғандықтан тілді де меңгердім. Көбі мені деп ... ... жылы ... ... Ол ... ... ... болатын. деп, бие мен тайды сойғызып, ет комбинаттарына өткізіп, масқара етті. Осы кезде біздің институттың ... ... ... ... ... ... ... бастамасымен етті-сүтті жылқыны өсіріп, жылқыны сақтау шаралары қолға алынды. 1956 жылы ... ... ... ... ... 1500 ... алып, тамыздың 15-і күні атпен айдап, қарашаның 15-інде Бетпақдаланың жылқы тәжірибе стансасына жеткіздік. Маған Бетпақдала ұнады. Мен институттан Беттпақдала тәжірибе ... ... 1970 ... дейін жылқы шаруашылығында жұмыс істеп, көп тәжірибе жинақтадым. Бұдан кейін мал ... ... ... ... ғылыми жұмыстармен айналыстым. Аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, ... ... ... ... міндетін атқарушы да болдым. ВАСХНИЛ-ге келіп, директордың орынбасары, ауыл ... ... ... ... ... де ... - ... шығарған мұғалжар жылқысы туралы не айтар едіңіз? - Мұғалжар жылқысы - қазақтың жабы жылқысынан шыққан. Жабы жылқысының ... ... ... ... етті ... ... 100-150 келіге жетеді. Сүттілігі де бар. Оның қасиеті сол. Біздің Қазақстан бүкілодақтық ... ... ... ... Осыған кіргенде жылқы еті бағаланады. Мысалы, Франция халқының 30 ... ... етін ... ... да ... еті таңсық емес, олар есекке дейін жейді. Бірақ бұл елдерде біздің жылқыдай тұқым жоқ. Екі ... ... ет пен ... ... ... бар ... мемлекетпіз. Ол - көшім мен мұғалжар тұқымдары. ... тағы бір ... ... іске асырудамыз. Жұмысымызды Үкіметке айтып та, жазып та жатырмыз. Жылқы өнімдерін сыртқа шығаруды қолға алсақ, шетел ... ет ... ... ... етін бір жесе, ауызынан дәмі бір жыл кетпейтінін білер еді. ... ... ... ... еті ... жағынан таза. Француздар мен итальяндықтар ипподромдарда шауып, аяғы сынған жылқыны ... жей ... ... ол ... ... кәрі биелерді бордақылап сатады. Оның еті қатты, ешқандай дәмі жоқ. Олар еттің дәмін білмейді. ... ... ... біз ... ... ... деп ... жаққа ұсынысымызды жеткіздік. Бұған ешкім көңіл бөліп жатқан жоқ. Ғалымдарды қазір ешкім тыңдамайды, әркім өзінше ғалым. Біздің жаман жеріміз осы. - КСРО ... ... 19 ... ... ... Қазір соның қаншасы қалды? - Елімізде бір-ақ мемлекеттік зауыт бар. Ол - ... . Оның ... ... ... ғалым Набидулла Кикебаев. Шаруашылық үшін көп жұмыс жасап, қазақ жылқыларын көпке танытып ... ... ... ... ... болып кетті. Осылардың ішінде ең күштісі Қарағандының Шет ауданындағы Қызылтау деген ауылдағы зауыты. Мұнда мұғалжар жылқысы өсірілуде. Зауыт жыл ... ... ... айғырлар мен байталдар сатады. Бұдан кейін Ақтөбедегі тәжірибе стансасы. Мұнда білікті Серік Рзабаев деген ғалымымыз бар. Көшім мен ... ... ... Қазір жасы жетпістен асса да жылқының басы-қасында. Балалары да әкесінің ісін жалғастырып, заман талабынан қалған емес. Жылқы шаруашылығымен ... ... ... ... Көбі өз ісін ... ... ... Себебі көп. Шаруашылықты жақсы білмейтіндер асыл тұқымдыларды алуға құмар. Мәселе оның бағасы, не болмаса еттілігінде емес, жерсінуінде ғой. Биыл қыстың ... ... ауыр ... жылқысы және дончак, ақалтеке және таза қанды асыл тұқымдар төтеп бере алмады. Көбі қырылды. Біздің шығарған ... ... ... ... ... ... да дін аман. Қалың қарда буаз биелерде бауырлап, тебінгіде жайылып жүр. ... ... ... ... шыдамды келеді. Біз селекция кезінде мұны ескергенбіз. Елдегі жылқы зауыттарында ... ... ... ме? - ... ... ... ... жүреді. Таңдау кезінде зерттеулер жүргізіліп, сұрыпталады. Осыдан кейін жақсы нәтижеден кейін ... ... ... жүргізіліп іске асады. Технологиялық әдіспен белгілі мерзімде жылқы құлындауы керек. Мысалы, наурыз, көкек айында құлындаған биелер маусым айында туғандармен ... ... жер мен ... Өйткені ерте құлындаған биенің төлі көк шыға бастасымен ауызы көкке тиеді. Көк жеген құлын тез ... бір ... бие де мол сүт ... Және де бұл ... ауа райы ... ... Ал маусымда туған құлындар көк шөпке ауыздары тимеген соң сәл әлсіздеу болып жетіледі. Сол үшін биелердің құлындау мерзіміне де ... ... ... ... ... тұқым алу үшін айғырларды таңдау да маңызды. Біздегі бір жат әдет бәйгеден озып келген айғырлардан тұқым алмай, ат ... ... ... ... айғырдан жақсы тұқым шығатынын көбіміз мойындай бермейміз. Елімізде спорттық бағыттағы жылқылардың дамыту мәселесін қалай бағалайсыз? - ... ... ... ... ... ... келісті де сүйкімді мініс атын ұстаған. Ол қазір де бар. Қазақ көшпелі болғандықтан алыс жайлауға 300-400 шақырымға мал айдаса, жаудан ... үшін ат ... ... ... адай ... мініске арнаған. Адай жылқылары кейінгі жылдары ұмыт бола бастаған соң, біз оны қолға ... ... ... ... ... ... - оның тағы да жаңа түрін шығару жолында жұмыс істеу. Бүгінгі адай ... ... ... ... ... үлгерді. Бұрынғы жылдары ауыл арасында аламан бәйгеге өтіп, жүйріктеріміз ... ... ... жылдары адай жылқылары 90 және 160 шақырымдық халықаралық жарыстарға қатысты. Жарыста Ресей, Белорусь, Украина және басқа елдердің бірнеше асыл ... таза ... ... ... ... ... ... біз тек адай жылқысын қосқан едік. Басқа тұқымдармен салыстырғанда кедей ... ат ... ... ... ... және ... ... көрсетті. Ресейдің Рязань қаласында және өзімізде өткен халықаралық бәйгеде бірінші, ... ... ... ... ... таза ... ағылшын, ақалтекені де артта қалдырды.Міне, өзіміз бағаламаған адай жылқысы ... ... ... ... ... ... ... алдағы үлкен жарысқа қатысу үшін Дубайға кетіп барады. Ол сол ... ... ... ... ... мен заңдылықтарын үйреніп қайтады. Дубайдағы жарыстарға қатысу үшін ең әуелі біздің бәйге аттарымыз 90 шақырымға ... ... ... ... ... ... ... 160 шақырымға жіберуге рұқсат етіледі.Мұндай қашықтыққа біздің сәйгүліктер шыдай ала ма? - Шыдағанда қандай! Біздің ... 90 ... ... таза ... асыл ... ... артқа қалдырып келеді. Сонда шетелдіктер: деп таңғалғаны бар. Адай жылқысы нағыз ... ... ... жарыстарда дәлелдеді. Кейбір министрліктерде істейтін қазақ жігіттері деп қолын бір сілтейді. Қазақтың ... ... мен ... ... ... түсінбесе бір сәрі, түсінбей-ақ қойсын. Ал қазақтың бұлай деуі қалай? Сірә, өздері қазақ емес деп ойлаймын. ... ... ... ... ... ... Олардың ата-баба тарихын оқымай өскендігін, ешнәрседен хабары жоқтығын осыдан ... ... ... мәдениетті санайды. Осындай білгіштер бізді бүлдіреді. Әлемдік аренада араб, таза қанды ағылшын жылқыларының тарихы алыста жатыр емес пе. ... ... ... ешкімге бәсеке бермеген жүйріктер қазақ жылқыларынан қалып қалуы таңғаларлық. Айталық, араб жылқысын ... ... 2000 ... ... ал таза ... ағылшынды 400 жылдай жүргізген. Ал қазақ жылқылары тек ел ... ... ... ... ... ... ... жаңа ғана. Онда да сәйгүліктеріміз өздерін алғашқы сында жақсы көрсетті. Біздің жылқыларымыз олардан артық ... кем ... Бұл ... жұмысымыздың жемісі. - Өзіңізді мазалап жүрген қандай проблемалар бар? - ... көп. ... ... малдарға қарағанда жылқының 80-95 пайызы жекенің қолында. Ауылдағылардың қолында біреуде бес жылқы, қайсы бірінде он жылқы, ең көбінде 300 ... бар. ... ... ұзап ... ... ... өз бетінше бағады. Жалғыз кісі Арқаға жылқы айдай алмайды. Қазір жайылым мәселесі қиын. Ал ... ... ... 200 млн ... ... бар болғанымен, оны пайдалануға мүмкіндік болмай тұр. Ол үшін ауылдағылар малын топтастырып, ... ... ... ... ... бұл ... әдіс болған.Әр ру өз малын біріктіріп, жайлауға айдаған. Мысалы, М.Әуезовтің тобықтылар малын біріктіріп баққаны жазылған ғой. Сол ... ... ... ұжым ... бірігіп, бос жатқан жерге жаюға болады. Тіптен бір ауылдың адамдары осылай ұжымдасып жұмыс ... ... Мұны ауыл мен ... ... үйымдастырып, жүзеге асырса болады. Осыдан кейін жақсы айғыр сатып алып, мал басын көбейтуді де ... ... ... Қазір қолдағы айғырлардың қоңы өте төмен, тіптен жаман. Төрт-бес, не жиырма-отыз жылқысы бар адам ... 4-5 мың ... ... ... ... алу неге керек? Оған кез келгеннің шамасы да жетпейді. Ал ... ... ... адам ... ... ... ... алғаны тиімді. Бұл жұмысты да бірлі-жарым адам шеше алмайды. Үкімет тарапынан қолдау тауып, айғыр сатып алуға мүмкіндік іздеген жөн. ... ... ... ... ... беру ... ... еттей, не малдың басымен қайтаруға келісімшартқа отыруына болады. Жылқыға ең ... - су ... ... ... ... деп. ... шөп жетеді, ал су жетпейді. Тұнық су ішкен мал мен ... ... ... ... Орталық Қазақстанда су мәселесі қиын. Көктемде аққан бұлақ ... ... ... ... су ... ... келеді. Олар бұл мәселені өздігінен шеше алмайды, ... ... ... ... Сондай-ақ мал ұрлығы жанға қатты батады. Тәртіп сақшылары бұл жұмысқа салғырт ... ... ... әркім малын қораға қамап, аз малға қанағат ... ... ... ... ... ... жайылмайды, түнде жайылады. Түнде қамалған жылқы қалай семіріп, қалай көбейеді. ... ... ... ... жасағандарды қатаң жазалап, дұрыс жұмыс жасағаны оң болар еді. Жылқыны көбейту үшін кейбіреулер Испаниядан жылқы ... ... ... ... Бұл - ... ... Білмейтіннің сөзі. Біздің жылқыдан артық жылқы жер жүзінде жоқ. - Қымыз жайында не айтар едіңіз? - ... ... ... ... ... ... шөлдесе бір бие байлаған. Бұрын ел жемісжемесе де ... ... ... ... сүті ананың сүтіне жақын. Далада тұрған қазақ анасы шетінеп кеткен нәрестені тұмаққа салып, қымыз беріп асыраған. Ол адам болып ... ... ... біз ... ... жоғалтып алдық. Қазір бие саумаймыз. Кеңес заманын жамандап, өзіміздің жалқаулығымызды ... ... ... ... ... қасиеті арқылы құрт ауруымен ауырғандарға және жас балаларды ... ... ... ... ... еді. ... ... орындарында аз болмайтын. Біздің институттың ғалымдары Ю. Барминцев пен В. Черапанованың жетекшілігімен механикалық бие сауу аппаратын ойлап ... ... ... ... ... ... іске асырып, қол күшін жеңілдеткен едік.Жаңалығымызды халықаралық көрмеде көрсеткенбіз. Кейін бұл аппарат керексіз боп қалды. Қазір оның пайдасын ... мен ... ... жатыр. - Биелер тәулігіне қанша литр қымыз ... - ... ең көп ... ауыр ... тұқымдар. Солардың ішінде деген бие тәулігіне 11 литр берген. ... ауыр ... орыс және ... ... ... ... ... тәулігіне 20 литрге дейін таза қымыз беретін. биелерді сауу да тиімді. Бұл жерде құлындар бір ... ... де ... ... әр екі сағат сайын сауылады. Міне, осындай жұмыстармен айналысқандарға Үкімет тарапынан немесе жергілікті жерден жеңілдік болса, ... ... ... болар еді. Қазір Алматы мен Астана қаласында жекеменшіктер жыл он екі ай ... ... ... ... ... сататындар бар. Бұл үлкен қала үшін аздық етеді. Ол үшін үлкен шаруашылық жасауды ойластырған жөн. Қымыз балалар үшін ... ас ... ... ... ... ... ... білген. Әйелдердің 20-25 пайызы бала тапқаннан кейін емшек сүтін жоғалтады. Осы кезде бие ... ... ... ... ... пайдалы. Сондықтан бие сүтінен арнайы балалар тағамын жасауды қолға алса, тамаша ... еді. ... ... ... ... ән- күй аз ... ... қалай қарайсыз? - Халық арасындағы жылқыға қатысты ән мен ... ... ... ... Ән жүрекпен айтылса, күйді сезіммен тартқан. Мен бұған өте жақсы қараймын. Мысалы, бұрын қариялар былай айтатын: деп. Ал ... ... ... жас ... ... ... салған кішкентай нәрестені, әсіресе, ер баланы деп мейірленуі ... ... ... жылқы қазақ үшін қасиетті, сұлу мал болып есептеледі. Байлықты да қазақ жылқымен ... деп ... ... ... 5- 6 мың жылқы бітсе, бай қатарына кірген. деуі, осыдан қалған. Қазақ батырларының мінген аттары ... ... ... ... ... ... Осының бірі қазақтың жылқыға деген сүйіспеншілігінен туған нәрсе.Қазақ жылқы ... ... ... ... жетіп, шәкірт тәрбиелеуде ұлағатты ұстаз болдыңыз. Қанша шәкірт сіздің жолыңызды қуды ? - Мен өз саламда 5 ғылым ... 36 ... ... ... Осы 36 ... кандидаты ішінде бір орыс жоқ. Өйткені жылқыға кім барады, қазақ барады. Шындығына келсек, олар жылқы үшін жанын береді. ... ... және ... ... 5 доктордың ішіндегі біреуі ғана украин болды. Олардың тамаша маман болып, жемісті еңбек етуі мен үшін ...

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жылқы шаруашылығы14 бет
Жылқы шаруашылығы туралы9 бет
Жылқы шаруашылығында еңбекті ұйымдастыру20 бет
Жылқы шаруашылығындағы асылдандыру жұмысын ұйымдастыру жайында26 бет
Қазақстанның жылқы шаруашылығы9 бет
Ауыл шаруашылығы жануарлары денесінің микрофлорасы35 бет
Дүние жүзінің ауыл шаруашылығы23 бет
Жануарлардың құрып кету себептері7 бет
Жылқы өсіру әдістері23 бет
Жылқыны азықтандырудың негізгі көрсеткіштері18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь