Жүйке жүйесі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

1. ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІ. ЖОҒАРЫ ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІ.
1.1 Жоғарғы жүйке қызметі . психиканың физиологиялық негізі. 4
1.2 Мидың рефлекторлық қызметі. Шартты және шартсыз рефлекстер, шартты рефлекстердің жасалу жолы. 8

2. НЕГІЗГІ НЕРВ ПРОЦЕСТЕРІ, ТЕЖЕЛУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТҮРЛЕРІ. ЖОҒАРЫ НЕРВ ҚЫЗМЕТІНІҢ ЗАҢДАРЫ.
2.1 Негізгі нерв процестері, тежелу және оның түрлері. 12
2.2 Жоғары нерв қызметінің заңдары. 15

3. БІРІНШІ ЖӘНЕ ЕКІНШІ СИГНАЛ ЖҮЙЕЛЕРІ. ДИНАМИКАЛЫҚ СТЕРЕОТИП.
3.1 Бірінші және екінші сигнал жүйелері. 17
3.2 Динамикалық стереотип. 17

ҚОРЫТЫНДЫ 19

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИТЕТТЕР ТІЗІМІ 21
КІРІСПЕ
Адамның психикасы мен жан дүниесінің сырын жақсы түсініп, оның мән – жайына қанығу үшін ми мен психикасының, материя мен сананың қарым – қатынасын біліп, жүйке жүйесінің құрылысы мен қызметі жайындағы қажетті мәліметтерді білу керек. Жоғары жүйке жүйесінің қызметі және оның заңдылықтары – психология ғылымының табиғи – ғылыми негізін құрайтын іргетас. Жануарлар мен адамдардың психикалық әрекетінің материалдық негізі – мидың және оның бөліктерінің құрылысы екендігі тәжірибелік зерттеулер арқылы ғылыми тұрғыдан анықталған.
Жүйке жүйесі организмнің сыртқы ортамен байланысын жүзеге асырып отырады, айналадан келетін тітіркендіргіштерге жауап қайтарады. Бұлармен қатар нерв жүйесі түрлі дене мүшелерінің, ұлпалардың, клеткалардың қызметін, зат алмасу мен қан айналысын басқарып, сыртқы ортаның үнемі өзгеріп отыратын жағдайларына оларды бейімдеп, үйлестіріп отырады.
Жүйке жүйесі нейрон деп аталатын жеке клеткалардан құралған. Бұл нейрондардың әрқайсысының екі түрлі тармағы болады. Олардың бірі – ұзын тармақты нейрит (немесе аксон), ал екіншісі – көптеген қысқа тармақты дендрит деп аталынады. Нейрондардың тарамдала келіп, өзара түйінделіп бітетін жерін нерв орталықтары атайды. Бұлар орталық, перифериялық (шеткі) және вегетативтік (ішкі) нерв жүйелерінің өне бойына орналасқан.
Орталық жүйке жүйесіне жұлын мен ми, ал перифериялық нерв жүйесіне ми мен жұлын нервтерінен тарайтын әр түрлі шеткі нервтер жатады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Әдеп және жантану. Хрестоматия. – Алматы, 1996 ж.
2. Возрастная и педагогическая психология. Под ред. Петровского А.В. 2 изд. – М., 1979 ж.
3. Возрастная и педагогическая психология. Под ред. Гамезо М.В. – М., 1989 ж.
4. Бапаева М.К., Нығметова К.Н., Шериязданова К.Т. Балалар психологиясынан танымдық жаттығулар мен тапсырмалар. – Алматы: Рауан, 1994 ж.
5. Тәжібаев Т. Жалпы психология. Алматы 1993 ж.
6. Алдамұратова Ә. Жалпы психология. Алматы 1995 ж.
7. Немов Р.С. Психология. Т-1. М., 1998 ж.
8. Аймауытұлы Ж. Психология. А., 1995 ж.
9. Данилова Н.Н., Крылова А.Л. Физиология высшей неврной деятельности. - М., 1989 ж.
10. Лурия А.Р. Эволюционное введение в психологию. – М., 1975 ж.
11. Мұқанов Ж. Жас және педагогикалық психология (лекциялар). – Алматы, 1982 ж.
12. Курс общей, возрастной и педагогической психологии. Вып. 1 -3. Под ред. М.В. Гамезо. – М., 1982 ж.
13. Жарықбаев Қ. Психологи. – Алматы: Білім, 1993 ж.
14. Крутецкий В.К. Психология. 2 изд. – М.,: Просвещение, 1986 ж.
15. Кузин В.К. Психология. – М.,: Высшая школа, 1982 ж.
16. Психология. – Алматы: Мектеп, 1966 ж.
17. Психология№ 2 – басылымнан қазақ тіліне аударылған. – Алматы: Мектеп, 1980 ж.
18. Темірбеков А., Балаубаев С. Психология. – Алматы: Мектеп, 1966 ж.
19. Общая психология. Под ред. А.В. Петровского. 2 изд. – М., 1977 ж.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
3
1. ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІ. ЖОҒАРЫ ЖҮЙКЕ ЖҮЙЕСІ.
1. Жоғарғы жүйке қызметі – психиканың физиологиялық негізі.
4
2. ... ... ... Шартты және шартсыз рефлекстер, шартты
рефлекстердің ... ... ... НЕРВ ... ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... НЕРВ
ҚЫЗМЕТІНІҢ ЗАҢДАРЫ.
1. Негізгі нерв ... ... және оның ... ... нерв ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... СТЕРЕОТИП.
1. ... және ... ... ... ... ... ... ... ... мен жан ... ... жақсы түсініп, оның мән –
жайына қанығу үшін ми мен психикасының, материя мен ... ... ... ... жүйке жүйесінің құрылысы мен қызметі жайындағы қажетті
мәліметтерді білу керек. Жоғары жүйке ... ... және ...... ... табиғи – ғылыми негізін ... ... мен ... ... ... ... негізі
– мидың және оның бөліктерінің құрылысы екендігі тәжірибелік зерттеулер
арқылы ғылыми тұрғыдан анықталған.
Жүйке жүйесі ... ... ... байланысын жүзеге асырып
отырады, айналадан келетін тітіркендіргіштерге жауап қайтарады. ... нерв ... ... дене ... ... клеткалардың
қызметін, зат алмасу мен қан ... ... ... ... ... ... ... оларды бейімдеп, үйлестіріп отырады.
Жүйке жүйесі нейрон деп аталатын жеке ... ... ... ... екі түрлі тармағы болады. Олардың бірі – ... ... ... ... ал ...... қысқа тармақты
дендрит деп аталынады. Нейрондардың ... ... ... түйінделіп
бітетін жерін нерв орталықтары атайды. Бұлар орталық, перифериялық (шеткі)
және вегетативтік (ішкі) нерв жүйелерінің өне бойына орналасқан.
Орталық жүйке ... ... мен ми, ал ... нерв ... ми
мен жұлын нервтерінен тарайтын әр түрлі шеткі нервтер ... ... ... ... ... ... ... жүйке қызметі – психиканың физиологиялық негізі.
Психика – жүйке жүйесінің қасиеті болғандықтан, психикалық қасиетті
түсіну үшін адам мен ... ... ... ... ... ... ... қызметінің ерекшеліктерін білу керек.
Жүйке жүйесі орталық және ... ... ... ... ... ... ... жүйесі – бұл ми (бас миы және ... ... ... ... - жүйкелер, яғни талшық шоқтары. Осы
жүйкелер бас миы мен ... ... ... ... ... ... да, ... де, нейрондардан яғни бірімен – бірі жалғасып жататын
жүйке жасушаларынан құралады.
Мидың бірнеше бөліктері болады. Омыртқадағы жұлын қарапайым ... ... ... адам миының құрылысы ... ... ... ... ... да ... ... миының орта салмағы
400 – 500 грамм ... ал адам ... орта ... 1400 ... ... ... ми қызметі үлкен роль атқарады. Сонымен ... ... ми ... ... ... зор. ... ол орта ... 14 – 15 миллиард нейроннан тұрады. Мы қыртысының маңдай ... ... роль ... неғұрлым дамыған болса, оның ми қыртысының маңдай жағының үлесі
соғұрлым көбірек болады.
Жеке ... ... ... ... ... мен ... бірсыпыра
маңызы бола тұрса да, ми құрылымының ерекше маңызы бар. ... ... ... ... ... ... ... – пішіп айтуға болмайды.
Мәселен, Тургеневтің миының салмағы 2120 ... ... миы 1653 ... ... кем, ... ... миының салмағы небәрі 1170 грамм. Ми
сыңарларынан айырылған ит толық мүгедек болады.
Жүйке жүйесі ағзаның сыртқы ортамен байланысын жүзеге ... ... ... тітіркендіргіштерге жауап қайырады.
Жүйке жүйесі нейрон деп аталатын жеке ... ... ... ... екі түрлі тармағы болады. Олардың бірі – ұзын
тармақты нейрит (немесе ... ал ...... ... ... деп аталынады. Нейрондардың тарамдала келіп, ... ... ... ... орталықтары дейді. Бұлар орталық перифериялық (шеткі)
және вегетативтік (ішкі) жүйке жүйелерінің өң бойында орналасқан.
Орталық жүйке ... ... ... көп қатарлы үйдің
құрылысына ұқсас, яғни олар ... ... бірі ... біткен. Осы
бөліктердің жоғарғысы төменгісінен құрылысы жөнінде, ... ... де ... ... келеді. Ортарлық нерв жүйесінің төменгі бөлімі
– жұлын (жуандығы 1 см-дей) ... ... ... ... ... ... ... орта есеппен 45 см-ге дейін жетеді. Жұлынның ішңі
жағында сұр зат ... ... ... ... ... ... ұқсайды. Сұр зат нейрондардың ұзын бұтақтарынан тұратын ақ затпен
қоршалған.
Жұлыннан жан жаққа 31 жұп нерв ... ... ... бәр ... ... ... бір тобы – ... тебетін жүйке деп аталады.
Жұлын біздің саналы әрекетіміздің ... ... ол ... (аяқ – қолды бүгу, керіп – созу т .б.) ... ... ... ... ... жаңа ... ... емуге
әрекеттенеді, аузына сүт барғанда, ол сілекей бөледі. Мұның бәрі жұлынның
шартсыз рефлекстері, олар организмге ... тән ... ... ... ... бөлігі – ми. Оның орташа салмағы ересек
адамдарда 1400 грамм. Мұндағы сопақша, ортаңғы және аралық ми, бәрі қосылып
– ми ... ... Ми ... ... ... жануарлардың
өмірінде ерекше рөл атқарады.
Сопақша ми жұлынның тікелей ... ... ... ... ... мен ас қорытудың жүйке орталықтары бар. Біздің дем алу, түшкіру,
шайнау, жұту сияқты реакцияларымыз – сопақша ... ... ... сырт ... ... ... жапырағына ұқсас мишық
орналасқан. Мишық ағзаның қозғалысын, оның бірқалыпты жүріс – тұрғысын
басқарып ... ол ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Бұлардан жоғары орналасқан орта мида құлақ
пен көзден баратын тітіркендіргіштерді, ... ... ... ... ... ... ми көру төмпешіктерінен және төмпешік асты аймағынан тұрады.
Мидың осы бөлігін тәріздес құрылым деп те ... Бұл ... ... ... ми ... ... ал мұндағы көру төмпешігі –
афференттік талшықтардың жиынтығы болып табылады. Афференттік – ... ... ... ... ... деген мағынаны білдіреді.
Мидағы осы орталық, оның төменгі ... ... т. б.) ... процестерінің жұмысын реттестіріп отырады. Ми қызметінің белсенділігін
арттыру не төмендету, оған баратын импульстерді іріктеп, електен өткізу ... ... ... Оны миды ... ... ... ... не
басқару пульті деуге болады. Ретикулярлық ... ми ... ... миды ... ... ... етіп тұрады. Мәселен, адам
күрделі ой ... ... адам ... ... ... ... болады.
Мұндайда мидың осы бөлігінің жұмыс қабілеті арта ... ... ... ... ерік ... басқаруда, сондай – ақ адамды ширатып,
зейінін арттыра түсуде елеулі қызмет атқарады.
Миға сырттан ... ... ... сол ... ... реакциясын
іске асыратын бөлім – шеткі (перифериялық) жүйке жүйесі. Бұл ... ... ... екі ... ... ... ... бар. Оның бірі –
сыртқы тітіркендіргіштерден алынған қозу толқындарын ми және басқа орталық
жүйке жүйесінің ... ... ... ... ... – ми және басқа да бөлімдердің импульстерін ... ... ... ... эфференттік (әкетуші) жүйке талшықтары.
Ішкі (вегетативтік) жүйке жүйесінің атқаратын қызметі – адамның ішкі
мүшелерінің әрекетін басқару. Мұндай ... ... ... ... ... ... бездері т.б. жатады. Вегетативтік ... ... және ... ... арасында өте күрделі
қатынас болып отырады. Егер мұның бірі ... ... бір ... қоздыратын болса, ал екіншісі сол жұмысты ... ... ... ... ... ... ... жүрек жұмысын
күшейтетін болса, ал парасимпатикалық талшықтар оны әлсірете бастайды.
Вегетативтік ... ... ... ... ішкі ... ... ... қайшылық тудырып отырады. ... ... ... ... де ... әсер етеді.
Егер осы айтылған ми бағанысының құрамдары эволюциялық дамудың төменгі
сатысында тұрған жануарлардың ... үшін ... орын ... ... ... ... мен ... өмірінде негізгі қызметті ми
қабығы атқарады. Денеде ... ... ... өз ... ... ... адамдарда ерекше жетілген.
Адам миының күрделілігі оның көлемі мен ішкі құрылысынан жақсы
байқалады.
Ми сыңарлары екі ... (оң жақ және сол жақ ... деп ... Ми ... салмағы мидың жалпы салмағының 80 пайызына ... ... ақ зат, ... сұр зат бар. Сұр зат ми ... деп ... ... қалыңдығы – 2 -5 миллиметрдей. Ми қабағында екі ... ... және оның ... ... де әр алуан (8, 9
суреттерде ... ... ... олардың орналасу жағдайы,
эволюциялық ... ... мен ... ... Ол ... ... бірнеше қабаттардан тұрады. Бұл ... ... мен ... ... бір – ... ... ... келеді. Осы
клеткалардан тарайтын нерв талшықтары оларды сезім мүшелерімен, ... ... ... ... ... Ми ... нерв клеткаларының саны 15 миллиардқа жуық деп есептелінеді.
Ми біздің сезім мүшелерімізге келетін сан қилы ... ... ... ... біріктіріп отырады. Ми ... ... ... іске ... тежеп, төменгі қабаттағы
бөлімдердің әрекетімен ұштастырады. Сондай – ақ, сыртқы, ішкі ... ... ... ... Яғни мидың шартты ... ... ... ол өмір ... ... оларды
жинақтап, реттеп отыратын мүше ретінде танылады. Адам миының күрделілігі
оның көлемінен, ішкі ... ... ... ... ересек адам
миының қабағының сылып алып, тегістеп жайып көретін болсақ, оның ауқымы екі
шаршы метрге (2 м²) тең ... еді. Адам ... ... мен ... ... және ... жетілген материя екендігін мынадай салыстырмалы ... да ... ... ... ... |Піл ... |Ит ... |Адам |
| 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 ... |5000 |400 |250 |100 |46 ... ... бұл ... ... ... өзіндік салмағымен
салыстырғанда кит миының салмағы бүкіл дене салмағының жиырма мыңнан бір
бөлігіндей, маймыл салмағы ... ... бір ... ғана ... ... миының салмағы оның жалпы денесінің салмағының қырық ... ... Бұл ... адамның ми салмағының дүние жүзінде тіршілік
ететін жан – ... ... де ... ... ... қабығы төрт бөлімге бөлінеді. Олар: маңдай, төбе, желке және самай
деп аталынады.
Ми қабығы бірыңғай тұтас ... Ол ... ... ... ... ... ... ядросынан тұрады. Мида көру,
есту, тері, қозғалыс, иіс, дәм т. б. анализаторларлың ... ... ... мидың желке бөлігінде көру зонасы, самай бөлігінде есту, төбе
бөлігінде қозғалыс орталықтары орналасқан. Осындай ... саны 200 ... ... Бұлардың мидағы орны бір жерге шектелмеген, нерв ... ... ... де ... ... жатады. Ми қабығының дамуы ... ... ... ... Оның дамуы адамның сезім ... ... ... сезу ... ... ... ... үлкен әсер
еткен. Адамның жүйелі дыбыстар шығаратын дауыс ... ... ... мен ... ... ... келетін тітіркендіргіштерді
қабылдайтын клеткалар), есту мүшесі мен көзінің ерекше дамуы да ми дамуының
нәтижесі. Расында да табиғат ... ... ... жоқ. Ми ... ең бір ... жоқ ... Оның әлде де ... көптеген құпия
сырлары бар. Мәселен, мида бір ойдан кейін екінші ойдың ... ... өлең ... ... есте ... яғни ... ... нейрондардың жұмысқа түсетіндігі ... онша ... ... ... бұл ... да ... жетістіктерге жетті. Ғалымдар
қазір де арнаулы құрал ... ... кез ... ... ... ... психикалық құбылыстарға сәйкес келетін “тірі” ... ... ... нерв талшықарының жаны да “сіріден” берік.
Өйткені, егер бір тіл сымы ... ... ... жұмысын дереу
тоқтататын болса, жүздеген, мыңдаған нерв клеткалары зақымданған ми ... одан ары ... ... ... ... да қалпына келіп
отырады екен. Мәселен, адам қатты ашуланған ... нерв ... ... бұзыла бастайды да, оның кейбір нейрондары істен шығады.
Ауруға шалдыққан бөлімнің әуелі жан – ... ... ... артынан
өзгеріс орта шеніне қарай ауысады. ... ... ... ... оның ... синапстарының (нерв талшықтарының
клеткаларға ұштасқан жуандау жері) кейбір ... ... да, ... бұл
нерв клеткалары өзгеріске түсетін көрінеді.
Мида әлсіз электр токтары (биотоктар) жұмыс істейтіндігі ... ... ... ... ... – тұрыс, өрісін осциллограф дейтін
аспап арқылы зерттейді. Мәселен, оны электродпен жалғастырып ... ... ... ирек ... түрінде қағазға түседі. Осындай жазылымды
мидың электроэнцефаллограммасы дейді. ... ... ... ажыратылады. Мәселен, мида 9 – 12 жиілік шамасында өрістейтін
“альфа - ... ... дем ... ... ... ... ритм),
секундына 3 – 5 жиілікпен өтетін “дельта - ... ... ... ми
қызметінің ритмі), секундына 13 – 20 ... ... ... - ... ой ... ... ми қызметі) өріс алып ... ... ... қызметі. Шартты және шартсыз рефлекстер, шартты
рефлекстердің жасалу жолы.
Сыртқы орта адамның миына, жүйке жүйесіне сезім органдары арқылы ... ... Ағза бұл ... ... ... беріп отырады. Бұл процесті
рефлекс деп атаймыз. Рефлекс латын сөзі, қазақшаға ... ... ... ... ... біз ... қолымызды ыстық затқа
тигізіп алсақ, сол ... ... ... Бұл ... ... ... омыртқа жұлындарына беріледі, ал одан кейін бұлшық еттерге импульс
береді. Импульс латын сөзі қазақша ... ... ... деген мағына
береді. Рефлексті бұдан 300 жыл бұрын Француз ғалымы Ренэ Декарт ... ... ... ... ... ... асып ... Рефлекс туралы
алғаш айтқан француз ғалымы Ренэ Декарт (1596 – 1650 ж.ж.). Ол ... ... ... ... ... өз ... ... сәйкес
құнды пікір айтып, оны дәлелдеп те ... ... ... сипатын ашып көрсеткен – чех ғалымы Иржи
Прохаске (1749 - 1820). Ол ... ... ... ... оның ... ... ... – латын сөзі, қазақша бейнелеу деген мағынаны
білдіреді. Ал рефлекс терминінің нақты ...... не ... ... организмнің жауап қайтару реакциясы. Рефлекстер -
жануарлар мен адамдардың туысынан пайда ... ... ... ... иттің аяғына әсер еткенде, ол аяғын жылдам тартып алады. Анасы ... ... ... ... бала еме ... ... ... – сан алуан рефлекс түрлері.
Шартсыз рефлекстердің нерв жүйесі арқылы жасалу жолын рефлекс доғасы
деп ... ... ... ... ... ... ... өткізгіш
нерв пен қозу процесі пайда болатын орталық нерв жүйесінің ... ... ... ... ... (сілекей шығаратын бездер, бұлшық еттер)
келетін нервтер.
Рефлекс доғасы ... және ... ... ... ... ... доға ... үш нейроннан (афференттік, аралық, эфференттік)
құралады. Қарапайым ... ... ... ... ... қозу –
шартсыз рефлекстің физиологиялыұ негізі. Шартсыз рефлекс – тума ... ... ... мен ми ... орналасқан. Күрделі рефлекторлық
доға бойымен жүріп отыратын қозу - - шартты рефлекстердің ... ... ... ... ... ... физиологиялық негізі.
Рефлекс доғасының күрделі түрі ми қабығының жұмысына байланысты. Күрделі
рефлекторлық ... ... ... нейрондар қатысады. Ми жұмыс
органына хабар жіберіп қана қоймай, ол өзінің жолдаған ... ... та ... Мұнсыз ми сыртқы ортадан мүлде қол үзген болар еді де,
организмдегі түрлі тітіргендіргіштерге ретімен ... ... ... ... еді. Тек екі ... ... арқасында ғана ми ... ... ... ... алып, нақтылы мұқтажын өтеуге өз әрекетін
бағыттай алады. Кейінгі зерттеулерде ... ... ... үш ... принципіне шектелмейтіндігі, яғни рефлекс қызметі жұмыс органына
келумен бітпей, он сонымен бірге миға ... ... ... отыратындығы
белгілі болып отыр. Кибернетика ғылымы жарыққа шықпастан көп бұрын орыс
физиологы П.К. ... (1898 - 1974) ... осы ... (1935) ... ... ... ... айғағы еді. Сөйтіп физиолог
Н.А. Бернштейн (1896 - 1966) айтқандай, қазір ... ... ... ... ... шеңбері” арқылы жасалатындығын мойындау бірден
– бір ғылыми түсінік болып отыр.
Шартсыз рефлекстер мен ... ... мән – ... ... ... тұрғысынан қарастырғанда, олардың ... атап ... ... ... Шартсыз рефлекстің мынадай
ерекшеліктері бар: 1) Шартсыз ...... 2) ... ... ми ... жасалады; 3) рефлекстің бұл түрі тума болғандықтан
тұрақты; 4) рефлекстің жасалуы үшін ешқандай шарттың қажеті жоқ ... ... ... ... пайда болады). Ал шартсыз рефлекстер
организмде жүре – ... ми ... ... ол ... шартты
рефлекстер жасалу үшін мида шартты және шартсыз екі түрлі тітіркендіргіш
мезгіл жөнінен ұштасып, ... ... ... ... байланыс
орналасуы қажет. Сондықтан шартты рефлекс жасалу үшін организмнің ... ... ... ... ... ... орай ол ... болады.
Рефлекс туралы теорияның негізгі қағидаларын нағыз ғылыми ... ... орыс ... И.М. ... ... Ол өзінің 1863 жылы
жазған “Ми ... ... ... ... ... ... тұрғысынан түсіндірді. Сеченовтың отандық ғылым алдындағы баға
жетпес еңбегі мынада: ол ... ... ... ... ... ... ... психикалық құбылысты материалдық тұрғыдан алғаш рет
шешті. И.М. Сеченов мынадай қарапайым тәжірибе ... ... ... ми
сыңарларын аралық мидың тұсынан тілін алып тастап, оның аяғын қышқыл
ерітіндісімен тітіркендірді, ол осы ... ... ... ... ... ... ... болатынын бақылады. И.М. Сеченов мидың
тілінген жеріне ас тұзының кристалын салғанда онда ... ... ... Бұл ... ... ... тежей алатындығын айқын
көрсеткен И.М. Сеченовтің ми қабығында қозумен қатар тежелу процесі де ... ... ... пікірі психикалық әрекеттің мидың күрделі жұмысына
байланысты екендігін, оның барлық ... ... қозу ... байланысты пайда болатын рефлекстер жататындығын тамаша дәлелдеп
берді.
Организмнің ... ... ... ... жете ... ... ... И.М. Сеченов пен И.П. Павлов өз еңбектерінде
жоғары ... ... ... ... мен ... ... ... және екінші сигнал жүйелері) ашып көрсетті. Организмнің
сыртқы әсерлерге тұтастай не жеке мүшелермен ... ... ... ... ... физиологиялық процестердің туындап отыруына
байланысты екендігі анықталды.
И.М. Сеченовтің ми қызметінің рефлекстік механизмі ... ... ... шартты рефлекстер туралы ілімінде (бұл ілім ... ... ... ілім деп те ... дамытыла түсті. И.П. Павлов өзінің
көптеген шәкірттерімен бірге отыз бес жыл бойына рефлекстердің жаңа ... ... ... зерттеді. Олардың көптеген заңдылықтарын ашты, шартты
рефлекстердің шартсыз рефлекстерден ерекшеліктерін көрсетті.
Шартты ... ... ... ... егер ... туғызған
жағдайлар қайталанбайтын болса, онда бұлар жойылып ... осы екі ... ... мүлде байланыс жоқ деуге болмайды.
И.П. Павлов шартты рефлекстер сыртқы жағдайлардың әсеріне бейімделуіне
қарай ... ... ... ... ... бұл ... өзара байланыстың барлығын талай рет айтқан болатын. Сөйтіп екі
түрлі бұл рефлекстердің арасында ... ... ... ... ... анықталды. Шартты рефлекстердің жасалуы негізінен организмнің
сыртқы тітіркендіргіштерге ... ... ... алабында қозу
процесінің пайда болуы және сол тітіркендіргіштің қайталануы мен жүйкелік
байланыстар нәтижесінде нығаяды.
Шартты рефлекс ... ... ... ... ... қатар жоғалып та
кетеді. Сондықтан И.П. ... оны ми ... ... ... ... атады.
Уақытша жүйке байланысы ми қыртысында тек тітіркендіргіштің ... ... ғана ... ... ... ... жеткізетін
байқау әрекеттерінің нәтижесінде құралады. И.П. Павлов лабараториясында
жүргізілген тәжірибенің ... ... мына ... егер итке ... екі ... әсер етсе – бірі ... рефлексті туғызатын –
тамақ, екіншісі өздігінен жануарда рефлекс ... ...... ... мида ... екі алабы (бірі – көру, екіншісі
– тамақтану орталығында) пайда болады. Қозудың осы ... ... ... қосарландыра қайталаған сайын ... ... ... ... ... ... ... жануардың тәршілігі үшін аса
қажетті тітіркендіргіш. Сондықтан мидың ... ... көру ... күшті қозады. Күшті қозған тамақтану орталығы өзінен баяу ... ... қозу ... ... тартып алады. Осыдан барып бұл
екеуінің арасында байланыс ... Мұны И.П. ... ми ... жүйке байланысы деп атаған.
Осындай байланыс жасаудың нәтижесінде ит кейін жарық ... ... де ... ... ... Жеке ... итке мүлдем қатысы жоқ,
бейтарап тітіркендіргіш болып табылатын ... ... ... ит үшін ... ... бар тітіркендіргіштерге айналып ... ит өзін ... ... ... ... ... ... есіктің
біреуі жабылмаған. Әр есікті тұмсығымен ... ... ... ... ... рет ит қамалғанда үйден шығудың жолын бірден табады. Мұндай
нәтиже (үйден шығу) ... ... ... ғана ... ... ... қажетті құбылыстарды білдіретін көптеген сыртқы
тітіркендіргіштердің әсерінен пайда болатын ми қабығының қызметі ... деп ... ... ... ... ... сигналы болып
отыр.
Шартты рефлекстер табиғи жағдайда да, сыртқы ортаның ... да ... ... ... ... аңдардың кейбірі адамды
алғаш көргенде сескенбеуі мүмкін. Бірақ, адам ... ... ... өз ...... өзгертеді, адамды көрісімен тығылады, не қашуға
тырысады. ... ... ... жасалған рефлекс аңдар тіршілігі үшін өте
пайдалы шартты рефлекс ... ... үшін ми ... ... уақытша байланыстардың маңызы өте
үлкен. Егер жануарларда тек шартсыз ... ғана ... ... ... ... ... ... қиын жағдайларында өмір сүре алмаған болар
еді. Мәселен, жануарлар өзіне төнген қатерді, тек ... ... ... ғана ... еді. ... жануарлардың жыртқыш аңның гүжілдеген
даусын немесе аяқ басуын ... – ақ ... бұл ... ... келе ... білдіретін шартты сигналы болады. Шартты
рефлекстердің көпшілігі үлкен ми ... ... ... ... оны алып тастаса ол барлық өмір тәжірибесінен айырылады. Онда
шартсыз ... көбі ... да, ол ... ... ... ... қыртысы алынған ит, етті көре тұра, ет пен аштықтан құтылу арасындағы
байланысты белгілей алмайды, ... ... ... ... ...... өледі. Ет аузына түсіп, мидың қоректенуді басқару орталығын қоздырып,
тиісті шартсыз рефлекс туғызғаннан ... ғана ит жей ... да ... ... ... ... үлкен ми сыңарларынсыз
тіршілік ете алмайды.
2. НЕГІЗГІ НЕРВ ПРОЦЕСТЕРІ, ТЕЖЕЛУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... ... ... нерв процестері, тежелу және оның түрлері.
И.М. Сеченов пен И.П. ... ... ... ... ... ... ... – қозу мен тежелуден тұратындығын ... ... ... процестер ми қабығындағы шартты рефлекстердің жасалуында,
сондай –ақ мидың төменгі бөліктерінде шартсыз рефлекстердің ... ... ... ... ... мен ... шартты рефлекстердің жасалуына психикалық
әрекеттердің пайда болуына негіз болатын физиологиялық процестер. Олар ... ... ... ... және эфференттік клеткалардың
түсйісетін жері синапс арқылы таралады. Қозу мен ...... ... теңдестіруге қатынасып отыратын негізгі физиологиялық процестер. Ми
- психиканың ... ... ... ал ... ... ... оның ... пайда болатын қозу мен тежелу – психиканың
физиологиялық негізі.
Қозу - әр ... ... ... ... ... ... жасап тұрған белсенді күйі болса, тежелу, керісінше, жүйке ... ... ... ... Қозу мен тежелу процестерді ғылымда
Сеченов пен Павловқа дейін де мәлім ... оның ... ... ... еді. И.М. Сеченовтың мидың тежелуі жөніндегі пікірлеріне сүйеніп
отырып, И.П. Павлов онда ... ... ... процесі болып
отыратындығын, мида бірыңғай қозу мен ... ... ... ... бұл нерв ... жұмысы организмнің бүкіл өмірінің
барысында үздіксіз жүріп отыратындығын дәлелдеді. Мұны мына ...... ... болады. Егер адам бір нәрсеге қатты зейін қойса онда
айналасындағы заттарға қарамайды, ... ... ... ... миының бір
алабы қозу жағдайында болады да, қалған алаптары тежелуге ұшырайды. Қозу
мен тежелудің осыгдай ... ... ... ... ... ... мен тежелу – жүйке клеткаларына меншіктелген, оның негізгі ... және ... ... ... ... ... проблемасы.
Нейрондардың қозуы – осы клеткалармен байланысты ... ... ал ... – осы ... ... не ... ... сипаты.
Осы процестің өзара байланысынсыз организм реакциясының іске асуы мүмкін
емес. ... ... жолы ... организм рецепторына (сезгіштік жүйке
аппараты: көзде, құлақта, т еріде, т. б.), сыртқы әсерлердің немесе ... ... әсер ... ... сол ... ... айналып, қозу пайда болады.
Ми қабығында түрлі алаптарда ... ... ... мен оның қозғалысының
электроэнцефалограф дейтін аппаратпен зерттеп, өлшеп отырады. Осы аппарат
арқылы қозудың барысы қағаз бетіне сызу ... ... ... ... ... деп ... - көз ашық ... (бета – толқындар басым);
б – көзін жұмғанда (альфа – ... ... ...... ... – шырт ... жатқанда.
Электроэнцефаллограмма арқылы мидың биолотенциясының түрлі ритмдерін
бақылауға болады. Ритмдер әр түрлі:
1 – бір ... 8 – 12 ... ... ...... – бір секундта 14 – 16 жиілікпен өтетін бета – ритм.
3 – бір секундта 3,5 – 7 ... ... бета ... – бір ... – 3,5 және одан да аз ... ... дельта – ритм т.б.
Ми қабығының функциялық қалпы өзгерсе, жазу да өзгереді. Мысалы, адам
ұйықтағанда оның миындағы альфа және бета ... ... ... ... толқындар басады. Ал адам ояу отырғанда оның миы ... ... ... қозу ... ... ... бір жұмыс мүшесіне
келеді де, белсенді реакцияға айналады. Қозудың осындай қуатты ...... ... ... ... ... өтіп жататын физиологиялық
тежелу процесінің организмге тигізер пайдасы зор.
Тежелу процесі – ... ... ... ... қалпы емес
екендігі ғылымда анықталған мәселе. ... ...... ... жаңғыртуға қатысып отыратын белсенді процесс. Шынында
да, нейрон клеткаларына потенциалдық энергия беруде тежелу ... ... И.П. ... ... ... табиғатын зерттеу үстінде
тежеулердің бірнеше түрін ... Ол ең ... ... сыртқы, шартсыз
(яғни, туғаннан пайда болатын) және ішкі, ... ... ... ... екі ... ... бөлді.
1) Сыртқы тежелу - көлденең тітіркендіргіш әсерінен шартты реакция тоқтап
қалады. Мәселен, шам жанғанда, шарты рефлекс салдарынан иттің сілекейі
аға ... ... ... ... ... ... қалады,
өйткені, жүйкелік рефлекторлық тежелу процесі туады. Мұндай тежелу
жүре пайда болмайды, организм ... ... ... тума
механизмі. Сондықтан тежелудің бұл түрін шартсыз пассивтік тежелу деп
те атайды.
Сыртқы тежелудің өзі бірнешеге бөлінеді. Соның бірі – жай ... ... ... ... жатқан бөлмеге жаңадан бір тітіркендіргіш қосылса,
(мәселен, бөлмеге бөтен кісінің кіруі), ит сілекей ... ... ... ... ... ... ... болуына бөгет жасап, оны тежеп
тастайды.
Тежелудің бұл түрі организмнің өмірі үшін аса маңызды. Егер организм
сыртқы ... сан ... ... сезе ... ол жауынан
қорғана алмас еді, тамағын тауып жей де алмас еді.
2) Сырты тежелудің ... түрі ... тыс ... деп ... ... ... ... қабілетінің белгілі шегі бар. Егер миға үнемі
күшті тітіркендіргіш әсер ете беретін болса, нерв ... ... ... ... нұқсан келуі мүмкін. Мидың шаршаған
кезінде пайда болып, оны апаттан ... ... ... ... ... ... ... деп те атайды.
3) Ішкі тежелу белсенді сипатта болады. Организмде жүре – бара ... Ол ... ... ... Мұны ғылымда шартты тежелу деп
те атайды. Оның түрі - ... ... Егер ... тітіркендіргіш
(мысалы, қоңырау) бірнеше рет беріліп, бірақ шартсыз тітіркендіргішпен
(тамақ) нығайтылмаса, онда шартты рефлекс ... ол ... яғни ... уақытша тежеледі. Бірнеше уақыттан кейін тағы
да қоңырау соғылса, шартты рефлекс те қайтадан көрінеді. Бұл шартты
байланыстың ... тек ... ... көрсетеді. Әлсін -
әлсін шартсыз тітіркендіргішпен бекіп отырмаса, шартты рефлекс өшіп
қалуы мүмкін. Алайда, ... ... мен ... ... ... байланыс мүлдем жойылып кетпейді. Шартты ... ... ... реакция жаңғырады. Мұндай тежеулердің пайдасы
организмге бір жағдайда қажетсіз ... ... ... ... тежелудің бір түрі ажырату (дифференциациялық) ... Бұл ... ... өте ... ... Бұл ... ... заттар мен
құбылыстардың арасындағы ұқсастықтарды айыра білу қабілетін көрсетеді. Ол
ми қабығының ... ... ... әсерлерді жіктеп, ажыратуына байланысты.
Шартты рефлекс ... ... ... оның бір ғана ... ... ... ... жауап ретінде туа берілетіндігі арнайы
зерттеулермен дәлелденген. Мысалы, итке шартты ... ... ... 96 рет ... ... ... әр 100 ... ғана тамақ беріп
отырса, кейіннен сілекей тек метроном 100 рет соққанда ғана шыға ... Бұл ... ... ... деп атайды. Тежелудің осы
түрінің организмнің тіршілігі үшін маңызы айтарлықтай. Осындай тежеулердің
жәрдемімен ... бір – ... өте ... ... де тез
ажырата алады.
Ішкі тежелу сондай – ақ ... ұйқы ... ... ... ... ...... бір тармағы. Мұндай тежелу итке
тамақты кешіктіріп беріп әсер ету ... ... ішкі ... ... ... кешігуі.
Ұйқылық тежелу. Тежелудің бұл түрін кейде ... ... деп ... ... тежелу процесі ми қабығындағы орталықтарға ... ұйқы ... ... ... ... ... ми қабығындағы
орталықтармен бірге ми бағанасындағы орталықтар да тежеледі. Мұндай қалыпта
сана болмайды, сезгіштік мүлдем бәсеңдейді, ... ... ... ... Біз бұл ... ... мен қозудың өзара тығыз байланысты
физиологиялық процестер екендігін аның аңғарып, ... ... ... көз ... және бұл ... ми жұмысының негізгі
заңдарына бағынады.
Тежелудің ... сөз ... ... ... ... ... кез келген бөліктерінде пайда болатыны, ал ішкі тежелулер тек ... тән ... ... ... шықпау керек.
2. Жоғары нерв қызметінің заңдары.
Адамның да, жануарлардың да ми сыңарлары қыртысында бір – ... ... ... бар: қозу және ... мен ... ... ... әсер етіп тітіркенуді туғызады,
бұл миға әсер етіп, қозу пайда болады.
И.П. Павлов ми қабағында жүріп отыратын қозу және ... ... ... ... ... ... қызметінің күрделі мәселелерін
анықтаудағы аса ... ... бірі – ... ... ... Сырттан келген әсерлердің арқасында жүйке талшықтарында туған
көзу өзінің тиісті орталығына ... ... ... көршілес басқа
орталықтарға тарап отырады. Бұл – қозу мен тежелуде болтын құбылыс. Қозудың
да, тежелдің де ... ... ... ... ... орталықтарға
таралуын (жайылуын) иррадиация деп атайды.
Иррадация құбылысы шартты рефлекстердің мида жайылып, оның әлі ... ... ... ... бала ... үйрену кезеңінде “ы”,
“і” әріптерін айыра алмай қиналады, мұның себебі ... ... ... бір ... тұрмай, жан жаққа жайылуында ... ... ... ауыр ... ... болса, қолының ғана емес, бүкіл денесінің, ... де ... ... ... ... Бұл – ирра ... заңының
нәтижсі.
Біршама уақыттан соң, дағдылану арқасында әрекетке қажетсіз ... ... ... ... ... ... қимылдауға мәжбүр етеді.
Міне, осындай процестер – концентрация заңының ... ... қозу мен ... бір ... ... шоғырлануы
концентрация заңына бағынады. Бірақ ол баяулау пайда болып, едәуір нерв
күшін қажет етеді. ... ... ... “ы”, “і” әріптерінің таңбасын,
олардың естілу ерекшеліктерін бала бірнеше рет қайталағаннан кейін ... ... ... ... заңы деп қозу ... ... орталықтарда солғындап, мүлдем ... ... ... ... ... ... ... ол – қозу мен тежелудің
ми қабығында бір ... ... ... жарты шарларының қабығында жаңадан пайда болатын қозу не тежелу
алдымен жайылады да, содан ... ... ... өз ... ... ... шаршаған жағдайда да болады. Егер тежелу адамның үлкен ми
сыңарларын, мидың төменгі ... ... ... ұйқы басады. Мұндай тежелу
организмді шаршаудан қорғайды. Ұйықтаудың тағы бір түрі бұл – ... ... ... сипатта болады. И.П. Павлов айтқандай ми қыртысының бәрін
қамтымайды. ... ... сіз ... ... келді деп сендіру арқылы
ұйықтатады.
Сөзбен ұйытып, сендіру арқылы, сондай – ақ гипноз жасалған ... ... ... жайлап қозғалыс жасау арқылы жасанды түрде жасалынады.
Мұнда ми сыңарлары қыртысында ... ... бір ... қозу ... ... ... ұйықтатылған кісі гипнозшының сөзін естиді. Ми сыңарлары
қыртысының көпшілігі тежелу күйінде ... ... ... адам ... ... ... алмайды, өзін ұйықтатқан ... ... ... ... ... зерттеулер бойынша, адамның ояну кезінде миды ... ... ... ғана қозу ... ... ... ... болады. Ұйқы кезінде жасушалардың рөлі өзінше ауысады: ... енді ... ... қозу ... ... де ... ... ұйықтап жатқан миы ағзаға керекті қызметтерді атқарады.
Қозу мен тежелу процестерінің жайылу және шоғырлану заңы ... аса ... ... роль ... ... ... процесінің
бірқалыпты жайылуы, көп жағдайларда ми ... ... ... тыс ... ... ... ... ұйқы – бұл ... ... ... ... И.П. Павлов ұйқыны қорғаныс тежелуі деп
атағанда, оны ми ... ... ... ... факторлардың бірі деп
есептеген.
Қозу мен тежелудің ішкі заңдылықтарының бірі - ... ... ... заң ... егер ... бір ... қозу ... туса, басқа бір
алабында міндетті түрде тежелу процесі туады, ... ... ... ... оған ...... процесс – қозу пайда болады.
Сонымен бірге ми қыртысында қозуға қарсы тежелу процесі болып отырады.
Ол қозуды бір ... ... ... Қозу мен ... бір – ... ... бір алабында қозу тежелу процесімен қоршалатын болса, ... ... ... дейді. Мысалы, адам бір ... ... ... ... ойланған кезде өзінің айналасында не болып ... Бұл ... ... ... ... яғни күшті қозу процесінің
болып отыратындығын көрсетеді.
Екінші бір жағдайда ми қабығының бір алабында пайда болған ... ... қозу ... ... Бұл құбылыс оң индукция деп
аталынады. Оң және ... ... бір ... ... ... бір
мезгілдік индукция, бірінен кейін бірі пайда болса, бір ізділік индукциясы
деп аталынады,
Қозу мен ... ... ... ... ... біздің
барлық іс - әрекетіміз, саналы тіршілігіміз бірқалыпта жүзеге асып отырады
да, ми сыртқы дүниенің заттары мен ... ... ... болады.
3. МИДЫҢ АНАЛИЗДІК ЖӘНЕ СИНТЕЗДІК ҚЫЗМЕТІ. ДИНАМИКАЛЫҚ ... ... ... және ... ... ... ми қабығының негізгі ... ... ... ... ... ... ... және бұл миды зерттеудің басты
принциптерінің бірі екендігін көрсетіп берді. Талдау мен біріктіру ... ... ... ... ортаға бейімделіп шартты рефлекс жасалуы
үшін қажетті жүйелі процестер. ... ... ... ... ... тіршілік ортасымен сәйкестендіріп отырады. Сондықтан, мидың
талдау мен біріктіру қызметі организм үшін негізгі шарт.
Мидың анализдік қызметі ... ... жеке ... осы жеке ... ... рефлекс жасауда көрініп
отырады. Ал мидың синтездік қызметі жеке ... ... ми ... ... ... жасалуынан көрінеді. Мысалы, иттің
аяғын электр тоғымен тітіркендіргенде (шартсыз тітіркендіргіш), мұны ... ... ... ... ... тітіркендіргіш), ит одан аяғын
көтеріп қорғанатын болады. Электр тоғымен тітіркендіруді ... ... ... та осындай реакцияны байқаймыз. Бұл жерде ми қабығында
екі ұқсас тітіркендіргіштерге (әлсіз және ... ... бір ... ... ... біз ... ... қызметін көреміз.
Мидың анализдік, синтездік қызметі организмнің өмір сүруінің басты
шарты болып табылады. Мысалы, ... үшін ... ... ... ... иіс, ауадағы болмашы қозғалыстар т.б. тамақтың не қауіптің алыс –
жақын екендігін ... ... ... ... ... ... ... өте нәзік айыра және біріктіре алуы
нәтижесінде ғана өзіне төнген ... не ... ... ... ... ... өмір ... ортасына дұрыс бейімделе алады.
Анализ бен синтез мидың бірімен – бірі тығыз байланысты, біртұтас
қызметі болып ... ... бұл ... невр ... ... ... әр ... сипатта көрініп отырады. Мысалы, ми ... ... ... жетілгендіктен адам миының анализдік, синтездік
қызметі өте күшті дамып жетілген. Тіпті кішкентай баланың ... ... де ... ... дамудың ең жоғарғы сатысында тұрған
маймыл миының анализдік, ... ... ... тең келе алмайды.
3.2 Динамикалық стереотип
Бұл ғылыми физиологиялық терминнің ... ...... ... ... ... “стресс тупос” – қазақша – қатты таңба деген грек
сөздерінен шыққан. ... ... ... бір ... ... ұзақ ... бойы ... отыратын болса, ми қабығында қозу мен
тежелудің тұрақты, біз ізге ... ... ... ... ... ... жүйесін қайта жаңғыртып отыру көп күш жұмсауды талап
етпейді. Мысалы, итке күрделі ... ... ... ... ... ... ... метроном т.б.) және
олар жеткілікті түрде белгілі ретпен ... ... ... осы
тітіркендіргіштердің біреуімен ғана әсер етсе болды, ит бұрынғы жауап
реакциясын түгелдей ... ... Осы ... ... ... ... организмдердің төселуін және соның нәтижесінде ми
қабығында қозу мен ... ... ... ... стереотип деп
атаймыз. Қозу мен тежелудің осындай бірқалыпты стереотиптері сыртқы ортадан
келетін тітіркендіргіштердің бірсыдырғы ... ... ... Динамикалық стереотиптер сыртқы ортаның өзгеруіне қарай жаңадан
жасалып, ал сол ... ... ... ... қайтадан жаңғырып тұрады.
Адамның әр алуан дағдылары мен әдеттері, мінез – ... ... ... осы ... стереотиптерден тұрады және адамның
бірсыпыра психологиялық ерекшеліктерінің табиғи – ғылыми негізін құрайды.
Динамикалық ... ... ... – И.П. ... ... ... ... қызметі туралы зерттеуінде екі сигналдық
жүйе туралы ілімінің зор ... бар. ... ... И.П. ... ... ... ... екі түрлі сигналдық жүйе болады.
“Сигнал” – латын тілінде – “сигнум” – ...... ... ... ... Павлов осы сигналдарды жүйке жүйесінің қызметіндегі ерекшеліктерді
білдіретін шартты белгі ретінде алып ... да, оның ... мән – ... ... ... түсіндіреді.
Осы мәселе жөнінде И.П. Павлов былай деп жазды: “… ... ... тек ... ... ... және олар ... ... басқа рецепторларының арнаулы клеткаларына тікелей баратын үлкен ... ... ... ғана ... Бұл ... ... жалпы
табиғаттық және әлеуметтік ортамыздан ... ... және ... дәл өзі. Бұл ... ... сигнал жүйесі мұның өзі адамға
да, жануарларға да ... ... бірі – ... ... – бет ... тері, көз, құлақ мүшелер
арқылы түйсіну, қабылдау, елестету.
Бұл жануарларда да, ... да ...... сигналдық жүйе.
Жануарлар мен жәндіктер үшін ... ... ... ... ... ... құрамы, табиғи ортадағы физикалық, химиялық сипаттар сигнал
болады. Бірінші сигнал жүйесі еңбек процесінің ... де ... ... ... ол – ... ... мен жазушының, ақын мен әртістің
шығармашылық қиялының сыртқа шығуы үшін қажетті шарт. Тағылым мен ... ... ... ... кеңінен пайдаланып отырудың
психологиялық негізі – осы ... ... жүйе ... ... ... пен ... ... дұрыс елес тудыру да бірінші сигнал
жүйесінің қызметіне байланысты.
Екінші ... ... ... дүниесінде болмайды, жануарларда бірен
– саран дыбыс реакциялары бар, бірақ бұл дыбыстарда ешқандай мкғына жоқ, ол
жай ... ... ... ... шығып отырады. Сөйтіп, ... үшін ... ... жүйесі, бірден – бір жүйе болып табылады.
Екінші сигнал жүйесі, тек ... ғана ... ... ... ... ... өзін ... ортадан қажетті
мәліметтер алып, елестерін, танымдық әрекеттерін неғұрлым тереңдете ... ... тағы бір ... бар, - ол ... ... ... Сөз,
сөйлеу, және солардың негізінде театын уақытша байланыстар екінші жүйеге
жатады. Сигналдың бұл түрі ... ғана тән. Бұл – ... ... ... жағдайында оқу мәселесі, тәрбие жұмысына байланысты сөздің
қатынаспайтын жері жоқ. ... беру ... ... лекция оқуды,
әңгімелесуді, түсіндіруді, көрнекі құралдарды қолданғанда оларды сипаттауды
тілейді. Сондықтан сигналдық жүйедегі шартты рефлекстің алатын орны ... ... ... ойын тереңдетуге екінші сигналдық жүйе шексіз
мүмкіншіліктер туғызады. ... ... ... адам өз ... мүшелері
арқылы танып білгендерінің мазмұны мен түр – сипатын қабылдап қана қоймай,
дыбысты тіл мен сөйлеу әрекеті нәтижесінде ... ... ... ... ... ... – ақ, дыбысты сөйлеу мен сөз ... ... ... ... қабілетті. Мұндай ерекшеліктің болуы
адамның жоғары ... ... ... мен ... ... ... бар екендігін дәлелдейді. Дыбысты сөз бен ... ... ... мен ... белгілеп қана қоймай, оның сипат –
қасиеттерін ажыратуға да, абстракциялауға да, дерексіздендіруге де адамның
күші ... ... сөз ... ... ... атқарады. Ал
жануарлар дүниесінде шартты рефлекс биологиялық мәні зор бұрынғы бейтарап
тітіркендіргіштермен байланысуы ... ... ... мен ... ... ... ... айырмашылық бар.
Егер адамдардың бірінші сигнал жүйесінің невртік байланыстары қоғамдық
қатынастарды ... ... ... ... бұл ... болады. Мұны қарапайым мысалмен түсіндірейік. Үзіліс біткен соң
қоңырау соғылады, балалал сыныптарына кіреді. ... ... ...... сигнал жүйесі. Ал үлкен үзілісте балалар ... ... ... ... ... ... ... Бір оқушы жүгіріп келіп:
“Қоңырау соғылып жатыр!” – ... ... ... ... ... ... бөліп алуға болмайды.
Олар бірімен – бірі тығыз байланысты. ... ... жүйе ... ... ... ... ... Өйткені, адамның екінші сигналдық
жүйе арқылы алынған ... ... ... ... ... ... ... жүйке қызметі туралы ілімі ... ... ... ... ... ... ... түсінуде ең қажетті
құралға айналды.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Әдеп және жантану. Хрестоматия. – Алматы, 1996 ж.
2. Возрастная и педагогическая ... Под ред. ... А.В. ... – М., 1979 ... Возрастная и педагогическая психология. Под ред. Гамезо М.В. – ... ... ... М.К., ... К.Н., ... К.Т. ... танымдық жаттығулар мен тапсырмалар. – Алматы: Рауан,
1994 ж.
5. Тәжібаев Т. Жалпы психология. Алматы 1993 ж.
6. Алдамұратова Ә. ... ... ... 1995 ... ... Р.С. ... Т-1. М., 1998 ... Аймауытұлы Ж. Психология. А., 1995 ж.
9. Данилова Н.Н., Крылова А.Л. Физиология высшей неврной деятельности. ... 1989 ... ... А.Р. ... ... в психологию. – М., 1975 ж.
11. Мұқанов Ж. Жас және ... ... ...... ... Курс ... возрастной и педагогической психологии. Вып. 1 -3. Под
ред. М.В. Гамезо. – М., 1982 ж.
13. Жарықбаев Қ. ...... ... 1993 ... ... В.К. Психология. 2 изд. – М.,: Просвещение, 1986 ж.
15. Кузин В.К. Психология. – М.,: Высшая школа, 1982 ... ...... ... 1966 ... ... 2 – ... қазақ тіліне аударылған. – Алматы: Мектеп,
1980 ж.
18. Темірбеков А., Балаубаев С. Психология. – Алматы: Мектеп, 1966 ж.
19. ... ... Под ред. А.В. ... 2 изд. – М., 1977 ж.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«омыртқалылардың эндокриндік және жүйке жүйесінің эволюциясы» тақырыбы бойынша тесттік бақылау3 бет
Балалардың дене жүйке сана-сезімдік тәрбиесі4 бет
Баланың жүйке жүйесінің даму ерекшеліктері5 бет
Вегетативті жүйке жүйесі туралы түсінік8 бет
Вегетативтік жүйке жүйесі5 бет
Есірткі және жүйкеге әсер ететін заттармен заңсыз айналысу қылмысын тергеу48 бет
Жалпы жүйке жүйесінің құрылымы туралы жалпы ұғым20 бет
Жоғары жүйке әрекеті және оның жасқа сай ерекшеліктері3 бет
Жүйке жүйе физиологиясы8 бет
Жүйке жүйесі жайлы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь