Эмоциялар мен сезімдер

Мазмұны

Кіріспе 3

1. Эмоциялар мен сезімдер.
1.1 Эмоция мен сезім туралы түсінік. 4
1.2 Күрделі эмоциялар. 7
1.3 Жоғары сезімдер. 8

2. Ерік.
2.1 Ерік туралы жалпы ұғым. 12
2.2 Ерік сапалары. 14
2.3 Ерік амалдардың кезеңдері. 19

3. Эмоциялар мен сезімдердің дамуы. Еріктің дамуы және оны тәрбиелеу.
3.1 Эмоциялар мен сезімдердің дамуы. 22
3.2 Еріктің дамуы және оны тәрбиелеу. 27

Қорытынды 31

Пайдаланған әдебиеттер 32
Кіріспе
Психология ғылымының қазіргі таңдағы мақсат – міндеттеріне баса назар аударылып, осыған орай қазақ халқының тұрмыс-салтына, әдет-ғұрпына, жөн-жосық, жол жоралғасына, бүкіл тыныс-тіршілігіне қатысты жерлері (жеке тұлға, ойлау, сөйлеу, сезім, ерік-жігер, мінез, т.б.) түгелдей дерлік қайта қаралып, жариялануда.
Адамның ойы және еркінімен қатар сезім де адамды сипаттайтын маңызды психологиялық процесс болып табылады. Шынында да, жеке адам туралы сөз еткенде, көбіне оның неден қалай әсерленетініне қарай айтуға болады. Адамның сезім сапаларының да бірталай маңызы бар. Өмір барысында және іс-әрекет процесінде сезімнің мұндай ерекшеліктері адамның жеке басының қасиетіне айналып отырады. Сезімнің бағытталғандығы, принциптілігі, сондай-ақ әсерлілігі адамды ісі мен сөзі бір жерден шығатын біртұтас адам тұлғасына айналдырады. Ал көп ойлап әсерленетін, бірақ өз сезіміне үйлесімді ешбір әрекет жасамай, керенау қала беретін адамдарды – сентиментальды адамдар деп атайды.
Дағдылы (немесе жиі қайталайтын) психикалық жағдайға қарай көбінесе аффектілік әсерлерде болатын адамдарды сіркесі су көтермейтін, ашуланшақ адамдарға бөледі. Көңіл күйі жағынан адамдарды көңілді, жарқын жүзді (оларды көбіне, көңіл күйі шат дейді), көңіл күйі жабырқаңқы адамдар деп бөлуге болады. Соңғылары сирек қуанады, түрлері қайғылы, тіпті қасіретті көрінеді.
“Ерік” – орыс тіліндегі “воля” сөзінің дәл аудармасы. Төл тілімізде “ерік-жігер”, “қажыр-қайрат” ұғымдарымен астарлас сөз “Қайрат” сөзін Абай атамыз жиі қолданған. Ж. Аймауытов еңбектерінде “ерікті” “қайрат” – деп алған.
Соңғы жылдары ұлт психологиясының төңірегінде түрлі ғылыми жиындар мен мәслихаттар ұйымдастырылып, халқымыздың он төрт ғасырлық психологиялық ой – пікірінің тарихы жазылды. Бұл айтылғандар мектептегі оқу–тәрбие процесінің сан қилы мәселелерінің ғылыми жақтарын аша түсуге жәрдемін тигізіп отырғаны белгілі.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Жарықбаев Қ. Жантану: Оқулық. Алматы ЖШС “Шұғыла” 2008 ж.
2. Жұмасова К.С Психология. Алматы “Фолиант” баспасы 2006 ж.
3. Жарықбаев Қ. Психология: арнаулы орта оқу орындары оқушылары мен пединституттардың педагогика және бастауыш мектеп әдістемесі факультеті студенттеріне арналған оқулық. Алматы, “Білім”, 1993 ж.
4. Әдеп және жантану. Хрестоматия. – Алматы, 1996 ж.
5. Возрастная и педагогическая психология. Под ред. Петровского А.В. 2 изд. – М., 1979 г.
6. Возрастная и педагогическая психология. Под ред. Гамезо М.В. – М., 1989 г.
7. Тәжібаев Т. Жалпы психология. – Алматы, 1993 ж.
8. Рувинский Л.И., Хохлов С.И. Ерік пен мінезді қалай тәрбиелеу керек. – Алматы, 1989 ж.
9. Курс общей, возрастной и педагогической психологии. Вып. 1-3. Под ред. М.В. Гамезо. – Москва, 1982 г.
10. Аймауытұлы Ж. Психология. – Алматы: Рауан, 1995 ж.
11. Жарықбаев Қ. Психология. – Алматы. -: Білім, 1993 ж.
12. Крутецкий В.К. Психология. 2 изд. – Москва: Просвещение, 1986 г.
13. Кузин В.К. Психология. – Москва: Высшая школа, 1982 г.
14. Темірбеков А., Балаубаев С., Петровский А.В. Педагогикалық жас ерекшелігі психологиясы. – Алматы: Мектеп, 1987 ж.
15. Психология – Алматы: Мектеп, 1966 ж.
16. Психология. 2-басылымнан қазақ тіліне аударылған. – Алматы: Мектеп, 1980 ж.
17. Темірбеков А., Балаубаев С. Психология. – Алматы: Мектеп, 1966 ж.
18. Общая психология. Под ред. А.В. Петровского. 2-изд. – Москва, 1977 г.
19. Веденов А.В. Оқушыларды еркін тәрбиелеу. – Алматы, 1960 ж.
20. Оразбекова А.А. Отбасы психологиясы. – Алматы, 1997 ж.
        
        Мазмұны
Кіріспе
3
1. Эмоциялар мен сезімдер.
1.1 Эмоция мен сезім туралы түсінік.
4
1.2 Күрделі эмоциялар.
7
1.3 Жоғары сезімдер.
8
2. Ерік.
2.1 Ерік туралы жалпы ұғым.
12
2.2 Ерік сапалары.
14
2.3 Ерік ... ... ... мен ... ... Еріктің дамуы және оны тәрбиелеу.
3.1 Эмоциялар мен сезімдердің дамуы.
22
3.2 Еріктің дамуы және оны тәрбиелеу.
27
Қорытынды
31
Пайдаланған әдебиеттер
32
Кіріспе
Психология ғылымының қазіргі таңдағы мақсат – ... баса ... ... орай ... ... ... ... жөн-
жосық, жол жоралғасына, бүкіл ... ... ... ... ... ... ... ерік-жігер, мінез, т.б.) түгелдей дерлік қайта
қаралып, жариялануда.
Адамның ойы және ... ... ... де ... ... маңызды
психологиялық процесс болып табылады. Шынында да, жеке адам туралы сөз
еткенде, көбіне оның ... ... ... ... айтуға болады.
Адамның сезім сапаларының да бірталай маңызы бар. Өмір барысында және ... ... ... ... ерекшеліктері адамның жеке басының
қасиетіне айналып отырады. Сезімнің ... ... ... ... ... ісі мен сөзі бір ... ... ... адам
тұлғасына айналдырады. Ал көп ойлап әсерленетін, бірақ өз ... ... ... ... ... қала ... ...
сентиментальды адамдар деп атайды.
Дағдылы (немесе жиі қайталайтын) психикалық жағдайға ... ... ... ... ... ... су көтермейтін, ашуланшақ
адамдарға бөледі. Көңіл күйі жағынан адамдарды ... ... ... ... ... күйі шат дейді), көңіл күйі жабырқаңқы адамдар деп
бөлуге болады. Соңғылары сирек ... ... ... ... ... – орыс тіліндегі “воля” сөзінің дәл ... Төл ... ... ... ... сөз “Қайрат” сөзін Абай
атамыз жиі қолданған. Ж. Аймауытов еңбектерінде “ерікті” “қайрат” – ... ... ұлт ... ... ... ... жиындар мен
мәслихаттар ұйымдастырылып, халқымыздың он төрт ғасырлық психологиялық ой ... ... ... Бұл айтылғандар мектептегі оқу–тәрбие процесінің
сан қилы мәселелерінің ғылыми жақтарын аша түсуге жәрдемін тигізіп отырғаны
белгілі.
1. ... мен ... ... мен ... ... ... дүние заттары мен құбылыстарының адам қажеттеріне сәйкес келуі-
келмеуінің нәтижесінде пайда болып отыратын ... ... ... деп ... ... ... ... байланысты түрліше өтелуі
адамда, көптеген ұнамды және ... ... ... жек ... абыржу, наздану, іш пысу, зерігу т.б. осындай ... ... сан ... түрлері.
Сезімдер - өте күрделі психикалық процестердің бірі. Сезімдер ... ... ... ... байланысты сан алуан формаларда
көрінеді. Адам ... ... - ... ... ... ... адамның
өмірі қоғамға байланысты, оның әрекеті де ... ... ... ... ... ... де ... сипатта болып, сезімнің мазмұнын
қоғамдық болмыс белгілеп отырады. Сезімдерден эмоцияларды айыра білу ... ... ... ... ... бұл екеуінің мәнін
бірдей деп ұғу, кейде қате ... де ... ... ... ... мен адам психикасының арасындағы айырмашылықтарды
бүркемелеуі ... ... ... түгелдей биологиялық сипаттағы
құбылыс, бұл жануарлардың сыртқы ортаға бейімделу ... әр ... ... ... ... инстинктерінен байқалады.
Сезімдер мен эмоциялардың бірнеше сапалық ... бар. ... ... ... ... бірін– қарама-қарсы, полярлық
сапалықтар деп атайды. Мәселен, сүйсіну, сүйсінбеу, көңілдену, ... ... осы ... ... ... екі ... ажырасып, біріне – бірі қарама-
қарсы мағынада болады.
|Эмоциялар ... ... ... ... органикалық |1.Сезімдер-адамдардың бір-бірімен |
|қажеттеріне туып отыратын қысқа |қарым-қатынас ... ... ... көңіл күйі адам ... ... ... ... бір ... қамыққаннан көзіне жас |сыдырғы тұрақты процесс. Достық, |
|алса, не болмаса бір нәрсеге мәз ... ... ... ... ... қатып күлсе, |қалыптаса қоймайтындығы белгілі. ... ... ... ... ... ... тән. ... белгілі. |Мәселен, ата-ананы, атамекенді, |
| ... сүю ... ... |
| ... осы айтылғандардың |
| ... |
| ... ... қозғалыстар |
|2.Эмоция мәнерлі қозғалыстар ... ... ... ... ... сырт пішінінен байқалатын |әсерлі сезім жеке адам ... ... ... |психологиясының басты белгілерінің |
|Мұнда адам өзін тек ... ... ... көрсете алады. | |
| ... ми ... ... ... ... лимби жүйесі|айтқанда динамикалық стереотиптердің|
|мен (ми бағанасының үлкен ми ... ... ... ... ... ... жері) гипоталамус |жақсы көрінеді. Мұнда екінші сигнал |
|бөлігі (дененің зат ... ... ... рөлі ... ... ... жүйке |болады. Сөз арқылы адам сезімдерінің|
|орталығы) ... ... ... сөз ... |
|басқарып отырады. Мәселен, осы жүйке|интеллектік, эстетикалық, моральдық |
|орталықтарына зақым келсе, адам |сезімдерінің ... ... ... білмейтін немесе өмірде |әсер етеді, соның арқасында сезімдер|
|шөлі қанбайтын ... ... |мен ... ... кең жол |
| ... |
| ... эмоциялары мен |
|4.Эмоциялар жануарларда да ... ...... ... ... ... ... |болып отырады. Мәселен, ... ... ... реакциялардың |жолдастық, адалдық, имандылық, ... Адам ... ... |борыштық, жауапкершілік сезімдері |
|көріністер жануарлар психикасында |қазіргі нарық экономикасына өту ... ... жаңа ... ие ... |
| ... ... мен ... ... арасындағы айырмашылықтарды жоғары
көрсетілген таблицадан байқауға ... ... ...... актив (қажырлы) және ... ... ... көрінеді. Адамға күш беріп, ... ... ... мен ... ... ал ... солғын түрлерін астеникалық деп атайды. Біріншісіне: жауапкершілік,
жолдастық, достық, айбаттылық т.б. жатса, ... ... ... т.б. ... ... Бұл ... мынадай жағдай есте болсын.
Түрлі нақтылы жағдайлардың ретіне қарай адамдарда бір ... өзі ... ... ... болып көрінуі мүмкін. Мәселен қорқыныш сезімі кейде бір
адамның буынын босатып, пәрменсіз етсе, енді ... ... ... ... ... сезім) ауысуы мүмкін.
Эмоциялардың үшінші бір ерекшелігі – жігерлену және кернеуден босану
немесе шешілу. Бұл да сезімдердің ... ... ... ... ... ... ... айналысатын адамның мәреге жетуі
шешуші кезеңдер болып табылады. Мәреге тақалғанда адам барлық күш – ... Осы ... ... соң ... бір ... ... Мұны ... (шешілу) сезімі дейді.
Шамадан тыс күшті тітіркендіргіштер адамда көбінесе қолайсыз эмоциялар
туғызады. Кісі ұдайы қинала беретін болса, оның ... ... ... ... осылайша шамадан тыс зорлануын психологияда стресс деген
терминмен белгілейді. Стресс үш ... ... ... ... Оның
алғашқы көрінісін мазасыздану кезеңі дейді. ... ... ... ... күш ... ... зорлану кезеңі деп
атайды. Адам сырттан келетін нәрсеге төтеп беруге шамасы ... ... ... ... ... ... ... әсер жүйке жүйесінің
жұмысына да, дене күшіне де нұқсан келтіретіндіктен, адам ... ... ... ... ... ... ... қажет.
Сезімнің жоғарыда айтылған ерекшеліктерінің барлығы да нақтылы әрекет
үстінде, кездесетін қиыншылықтарды қарсы алу кезінде айқын көрініп отырады.
Сезім адамның ... ... оның жеке ... ерекшеліктерімен тығыз
байланысты. Адамның әр ... ... мен ... оның ... ... ... дүниеге көзқарасы мен сеніміне, мінез-құлқы мен
білім көлеміне, санасы мен ерік ... ... ... ... мен эмоциялардың адамның практикалық әрекетінде алатын орны
зор. Алдағы мақсатты орындау жолында, өмір үшін ... ... ... жету ... ... қораш, солғын, селсоқ, болуы іске кедергі келтіреді. Адам не
үшін күрессе, соны ... ... ... неге ... ... соны
өлердей жек көріп отыруы керек.
Эмоцияларды бірнеше топқа жіктеуге болады. ... бір тобы ... ... ... деп ... ... адамның қажетіне орайлас, оның ішкі
өмірінің шарықтап, жан-жақты өсу шарттарының бірі болып табылады. ... ... ... ... т.б. ... ... енді бір ... не, ұнамсыз эмоциялар делінеді. Бұлар–белсенді әрекетке азды-көпті
нұқсан келтіретін қораш сезімдер. ... ... ... қайғы,
абыржу, налу, үрейлену, үмітсіздену т.б. жатады. Осы айтылғандармен қатар,
қарапайым және күрделі эмоциялар болып та ... ... ... ... ... ... ... туып отырады.
Мысалы, күрделі түрлеріне: көңіл, аффект, құмарлық эмоциялары кіреді.
Осы айтылған эмоциялардың барлығына ортақ бір басты ... ... ... ... ... ... ... Ч. Дарвин осы күнгі
адамда байқалатын мәнерлі қозғалыстардың біразы біздің ерте ... ... ... елеулі орын алған әрекеттің қалдығы екендігін
айтады. Мәселен, қатты ашу кернеген адам кейде ... ... ... ... соғады. Осындай мәнерлі қозғалыстардың әрқайсысының өзінше
шығу тарихы бар. Жоғарыда келтірілген мысалдан ... ... ... ... деп ... ... ... даярлық белгісін байқауға
болады. Ертедегі адамдар жабайы аңдармен арпалысқа ... ... ... ... ... сонан кейін айқасатын болған. Қазіргі адамдар үшін
мұндай көріністер дөрекі, ебедейсіз қимылдар болып ... ... ... ... адамның қылығына ешбір сыйымсыз сипат. Бұған
көбінесе сотқар, ызақор, кекшіл адамдар біртабан ... ... ... сезімі өскен сайын оның қимыл қозғалыстары да мәдениеттене түседі.
Эмоциялық жағдайлар адамның дем алу, қан ... ... ... бет ... мен ... ... дене ... (пантомимика),
сөздің интонациясы мен тембріне, дикциясы мен ... да ... ... ... көп. Қорқу эмоциясы кезінде ... ... ... ... ... ... қасы тартылып,
түсі бозарады, қозғалыстары баяулап не мүлде тоқтайды, денесі дірілдеп
қалшылдайды, шашы ... көзі ... ... ... ... ... аузы кебірсеп, тыныс өзгерелі, беті шіміркеніп, бүкіл денесі
қалтырап, салқын тер ... ... ... ... ... сөйлей алмай,
даусы шықпай қалатын кездері болады. Қорқыныштың жеңіл түрі–тынышсыздану,
ауыры–үрейі ұшу т.б. Эмоциялық жағдай ... ... ... ... түрлі мәнерлі қозғалыстарды Абай өлеңдерінен көптеп кездестіруге болады.
1.2 Күрделі эмоциялар.
Күрделі эмоциялардың бірі–көңіл. Кейпіне ... ... шат, ... ... ... не көңілге кірбің кіріп ызалы, түсі суық т.б. деп
ажыратады. Адамның көңіліне айналасын ... ... әсер етіп ... оның ... ... ... жатса, ұжымы ынтымақты болса, отбасы жағдайы
жарасымды болса, көңілі де ... ... ... ... ... ... жүйелерінің ерекшеліктері де әсер етеді. Өмір тіршілігі үшін
елеулі маңызы бар оқиға да адамның көңіліне үлкен із ... ... ... ... жүрген ісі оңға басса, немесе бір нәрсеге қолы ... оқу ... ... ... ... т.б.), шат-шадыман күйге
түседі. Керісінше, ол ылғи да сөтсіздікке ұшырай берсе, ... ... ... жанын қоярға жер таба алмай қиналады. Мұндайда қабағы қатыңқы,
ренішті ... ... ... да ... ... ... ... азады” деген мақалдар тегінен-тегін айтылмаған. Ерік-жігері күшті,
рухани өмірінің мазмұны бай ... ... ауыр ... да ... ... ... ... сену, қиыншылыққа мойымау ерік–жігері
күшті, қажырлы адамдардың басты қасиеті. Адам өз ... ... ... ... олар іс жүзінде көрсете білуі тиіс. Осы айтылғандардан өмір
сүруге қолайсыз кездерде де ... ... ... ... ... ... жұмыс қабілетін арттыруға, адамның жеке қасиетінің
жақсы сапаларына байланысты екені жақсы аңғарылады. Өз ... ... үшін аса ... ... ... ... ... мұғалімнің
қасы мен қабағына қарап отыратыны белгілі. Егер мұғалім көңілсіз, кірбің
болса, ... оқу ... ... ... әсер етеді.
Эмоцияның бір түрі– аффекттер. Аффекттер дегеніміз қысқа уақытқа созылса
да, бұрқ етіп ... ... ... ... ... ... ... бүкіл
психикалық кейпін бұзып, мәнерлі қозғалыстарға толы, ерік күшінің әлсіреу
жағдайында өтеді (Мәселен, зәре ұшу, қорқу, долылық, жан ... ... ... т.б.). М.Ю. ... бір ... басынан байқалған
аффектіні былайша суреттейді:
Орынсыз жан таласып, кейде бекер,
Жұламын итмұрынды қолым жетер…
Сонан соң әлем кетіп, ... ... егіл – ... ... ... ... ... топырағын,
Шықтай қып жерге төктім жасты – ай бұлақ.
Аффект кезінде адамның “есі ... ... Дені сау ... аффекттерді адамның жеке басының кемшілігі деп түсіну керек. Бұл
адамның өзін меңгере алмауы, ерік тәрбиесінің ... Ерік – ... адам ... ... ... бармайды. Ондай адам не істесе
де ойланып істейді. “Ар–ісі ақылға ... ... ... өнерсіздің қылығы
өле көрмек”, - деп Абай дұрыс айтқан.
Дені сау адамдардың аффектісінен ... ... ... ... ... ... ... қажет. Мұнда аффекттер ... мен ... асты ... байланысы бұзылғандықтан, екінші
сигнал жүйесінің реттеушілік рөлі ... ... ... ... жеке ... тәрбиелеумен тығыз байланысты мәселе.
Құмарлық – адамның ойы мен әрекетінің негізгі бағытына із қалдыратын
күшті, терең, ... ... ... ... ... мәнімен бағаланады.
Егер ғылым мен өнерге, еңбекке құмарлықты ұнамды десек, дүние құмарлық, бақ
құмарлық, ойын ... ... ... ... ... кісіге жүк
артады, міндеттілік туғызады, міндет борышты етеді, бұлар еңбекке ... ... мен ... ... ... - деп Абай ... ... құмарлықтың
психологиялық табиғатын көрсеткен. А.С. Пушкин ... ... ... ... ... құлқынын ақша тескен адамның “құмарлығын” былайша
суреттейді:
Е, менің әкем үшін ақша дос та емес, ... да ... ... ... өзі ... ... ... десеңші!
Алжирдід нағыз құлындай,
Шынжырлаулы төбеттей!
Иттің суық жатағында тұрады.
Қорегі оның қара су мен кепкен нан,
Көз ілмейді тұр ... ... ... ... ... сандықтарда мызғымай.
1.3 Жоғары сезімдер.
Жоғары сезімдер адамға ғана тән. Осы топқа адамгершілік, ... деп ... ... ... ... ... талабына сәйкес
адам мінез – құлқынан жиі көрінетін сезімдердің бірі ... ... ... ... ... мазмұны да, құрылымы да
күрделі келеді. Бұлар ең ... ... ... және жеке көңіл ... ... ... ... ... Бұл ... бір–біріне қайшы
келіп қалуы да мүмкін. Бірақ, сана – ... ... ... ... ... адамда мұның біріншісі басым болып отырады. Осындай
сезімдердің тобына: ... ... ... ар–намыс, борыш,
жауапкершілік, ұят т.б. жатады. Ар–намысты қорғау – адамға аса ... ... осы ... ... ... өжет, табанды әрі көздеген
мақсатына жетпей тынбайтын адамдардан жиі ... Өз ... ... өзін ... ... тек өз басын қадір тұтандығынан
туындамайды. Ар–намысты қорғау дегеніміз, сонымен ... ... да ... білу ... сөз. ... қастерлеу, намысқа
тырысушылық–екінің ... ... ... ... Мұның адам
психологиясына қатты әсер ... ... із ... ... ... жер ... кісі бетіне қарай алмай… ұйқыдан, тамақтан қалатыны ... К. ... ... ... іштей ашулануы, өзінше ашу шығаруы деген
екен. Ал Абай ... екі түрі бар ... оның ... туатын,
екіншісі–жағымсыз іске, теріс қылыққа ұялу. Оның ұғымынша, ұялмас нәрседен
ұялу бұл надандық, ынжықтық, жігер-қайтар осалдығы, ... мен ... Шын ұят ... ісі. ... ұят ... деп ... айтпаған. Білімі, тәжірибесі, тәрбиесі мен ... ... ... ұялу дәрежесі түрліше болады. Мәселен, надан адам әдепсіз ... ... ... ақылды кісі мұндайда қатты ұялып, ... ... ... Адамның ары мен ұяты ақылының күзетінде болса, жүрек, қайрат
үшеуі бір жержен шығып отырса, ... адам ... ... ... ... ... ... дейін сәбилік, бөбектік шақта, ылғида ... ... сөзі мен ... ... ... ... ... тұту
арқылы біртіндеп қалыптасып отырады. ... өмір ... ... ... орны ... іс- ... бұл секілді сезімдердің мазмұнына күшті
әсер етеді. Қоғамдық ... ... ... қорғау адамның тұрақты
сезімдеріне айналады, егер адам қоғамдық ... ... оны ... ... ... да, ... ... алса, оған жақсы рақаттанып,
масаттанатын болады. Қоғамдағы ... ... сол ... ... сәйкес келеді.
Жоғары сезімдердің екінші бір түрі–эстетикалық сезімдер. Эстетикалық
сезім дегенміз адамның шындықтағы қандай болмасын бір ... ... ... сезімдер сұлу, сымбатты, өмірге үйлесімді, әдемі көріністерді
тамашалау ... ... ... - өнердегі, әсіресе, өмірдегі ... ... ... алу ... ... ... сезімдері
адамның дұрыс, сұлу, ләззат ізденуіне, сұлу нәрсеге сүйініп, керексіз
нәрседен жиренуіне… ... ... ... ... көп ... (М. ... Эстетикалық сезімдер, ... ... ... ... ... ... сахналық
шығармалардың шебер орындалауынан ләззат алуға байланысты да туып ... тән ... бір ... - ... әл – ... - өзін ... әсемдік сырларына үңілу, содан рухани нәр алу, ... ... ... арқылы паш ету”. Мәселен, “жақсы ән мен тәтті күй”, яғни
жақсы музыкалық әуеннің ... ... ... ... маңыз алатындығын С. Торайғыров былайша сипаттайды: “Халықтың
арғы–бергісін ... ... ... ... ... ... көрсетіп, әдемі даусымен құй-қылжытып тұрған, ... тас ... да ... ... ... ... ... ойына
қозғалып, түсіп, қандары қайнап, тіпті арқалары қозып кетеді. ... ... ... ... ... ... ... – шұрт қол
шапалақтасып... тарқайды”.
Осы үзіндіде ақын жақсы ән мен тәтті күйдің қандай тас ... ... ... ... ... ... көзден жас ағызатыны, бойды
балқытатыны т.б. адам ... ... ... ... ... ... отыр.
Эстетикалық сезімдердің мазмұнын да қоғамдық - әлеумет жағдайлар
билейді. Н.Г. ... мұны ... ... ... ... орыс шаруасы өзінің жұмыстан пайда болған күсті ... ... ... денесін, кең жауырынын мақтан етсе, дворян бикештері
өздерінің сыңқылдап наздануын, ақ саусақ пен ... ... ... қасы мен
оймақтай ауызын, ерекше нәзіктігін, еңбекті сүймейтіндігін мақтан етеді.
Н.Г. Чернышевский ... ... ... ... пікірлері қарама – қарсы
екі таптың ... ... ... ... ... ... барлық
адам бірқалыпты сезінбей, әркім өзінің таптық тегіне, тарихи дәуіріне,
нақтылы тарихи жағдайына сәйкес сезінеді.
Жоғары ... ... ... бір ... ... ... ... тану процестерімен, ақыл-ой әрекетімен тығыз
байланысып жатады. ... ... ... ... ... ... ... интуиция, ықтималдық, жаңашылдық, болжау
т.б. ... ... осы ... оқу ... ... жұмыстарында,
адамға зор ляззат беретін жаңалықтар ойлап табуда пайда болады.
Мұғалімнің ... ... ... ... ... ... ... табылады. Ол үшін көп оқу қажеттігін, оқу
үшін ешбір мақсатқа жете ... ... ... ... ... ... қазғандай”, ол оңайлықпен қолға түспейді. Бұған жан – тәнімен
берілмесең, тиянақты еңбек ... ... ... ... ... Оны ... отыру да қажет. “Адамның көңілі шын мейріленсе, - дейді ... ... өзі де ... ... ... ... ... Жүрдім –
бардым үйренетін адамдарға ғылым тұрақтамайды. ... ... ... ... ... ... ... сезімдер адамның сана-сезімінен орын
алса, кісінің шындықты аша түсуге құмары арта түседі, ... ол ... үшін ... ... ... ... ... саласында айырмашылықтары түрліше болып келеді. Жанұя
тәрбиесіне, тұрмыс жағдайына, ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу дәрежесіне, жас өзгешілігіне
т.б. қарай адамдарда эмоциялар мен сезімдердің сан ... ... ... Өмірде көңілі көтеріңкі, жайдары, шат адамдармен
қатар, сәл ... ... ... ... ... өзін ... ... болар–болмас бірдеңеден асып – сасып , ... ... ... да ... ... ... мұндай шексіз жеке ерекшеліктерді тере
бермей, адамдарда типтік ерекшелік ... ... ... сезім
түрлерін зерттеуді қарастырады. Адамдардың сезімдері, ... ... ... әсерлілігі тәрізді жағымды сапаларымен құнды
болмақ.
2. Ерік.
2.1 Ерік ... ... ... ... ... мақсат қоюға талаптандыратын бір түрткі
болатындығы, мұны психологияда мотив (себеп) деп атайтындығы белгілі. Кез
келген түрткі сан қилы ... ... не ... ... ... әрекетке итермелейтін негізгі мотив – оның ... ... өз ... ... ... ... ... қояды. Ол мақсаттарды
орындау үшін түрлі әдіс–амалдар қарастырады. Өйткені адам сыртқы ... мен ... тек ... не оған ... ... ... ... сонымен бірге, оны қажетіне орай өзгерткісі келеді. Бұл үшін ол
қимыл – қозғалысқа, іс -әрекетке ... ... ... ...... көп. ... үлкен екі топқа бөлуге болады. Оның бірін еріксіз
қозғалыстар (яғни мақсат қойылмайтын қозғалыстар: ... ... ... түшкіру т.б.), екіншісін ерікті қозғалыстар деп атайды. Мәселен,
жерге түсіп кеткен нәрсені көтеріп алу қозғалыстың соңғы ... ... ... қозғалыс арқылы сыртқы ортаны ... оған ... ... Бұл үшін ... ... қимыл– қозғалыстар жасау қажет.
Ойланып істелетін, алға мақсат қоюды қажет ететін, түрлі ... ... ... ... ... ерік ... ... деп атайды. Сонымен ерік дегеніміз адамның өз мінез – құлқын меңгере
алу қабілеті.
“Қайрат ... өмір ... ... екі ... кездерде белді
бекем буып, қайыспай, кідірмейи амал етуге ұмтылу” (Ж. Аймауытов). ... ... ... ... қойған мақсатын орындауға байланысты
түрлі ішкі–сыртқы кедергілерді жеңе білуінен жақсы байқалады. Мәселен, ұйқы
басып төсектен тұрғымыз келмейді, ... ... ... үшін тұру керек.
Бұл жағдайда ішкі кедергілерді (төсектен тұрғымыз келмеу сияқты, ... жеңу ... ... Егер ... мақсатқа жетуімізге сырт нәрселер
кедергі жасаса (басқа адамдардың ... ... ... ... бұларды да жеңіп отыруымыз қажет.
Ерік қоғамдық еңбек процесінде пайда болып, қалыптасқан. Тек еңбек ету
арқылы ғана адам ... әр ... ... қимылдарын көрсетіп, түрлі
қажеттерін өтей алады. Адамның ... ... оның өмір ... ... яғни ... дүние заттары мен құбылыстарының әсер етуіне
байланысты көрінеді. Адам бір түрлі жағдайда әр қилы, әр ... ... ... ... жасайтыны мәлім. Біз көп адамдармен “не тілесем, соны істеймін”
деген сөзді жиі істейміз. Кейбір ... мен ... ... ... жеке пікірлерге тас кенежей жабысып: “Адам не істейін
десе де ерікті, өз ... өзі ... ... ... ... ... ал ерік ешбір себеп дегенді ... ... ... ... жоқ ... ... ... болған күш”–деп адамның
барлық әрекеті, мұның ішінде еркі де, ... ... ... ... ... ... ... жете мән берілмейді.
Сөйтіп, ерік қимылдарын өзінен өзі пайда болмайтын, керісінше, адамның
өмір сүрген ... ... ... ... үй ... продуктісінің
бірі болып, есептелінетін психикалық процесс деп түсінуіміз қажет.
Орыс ғалымдары И.М. ... пен И.П. ... ерік ... ... ... ... пайда болатындығын экспиременттік зерттеулермен
дәлелдеді. И.М. Сеченов: “Кәдімгі ... деп ... ... ... ... мағынасында ұғыну керек…” “Адамның кез ... ... ... одан тыс болады” деп еріктің сыртқы ортадан
тәуелділігін және ол ми ... ... ... ... ... ... механизмі де ми қабығының рефлекстік табиғатына
жатады. Ерік процесінде жоғарыда айтылып өткен ерікті ... ... ... ... ... ... ... бағытталатын қозғалыстар,
яғни күрделі шартты рефлекстер. Еріксіз қозғалыстарда тумалық қасиет болса,
ерікті қозғалыстар өмірде ... ... ... ... табиғатын И.М. Сеченовтен кейін зерттеген И.П. Павлов болды.
И.П. Павлов және оның ... ... ... ... ... да, яғни ерікті қозғалыстар да түрлі тітіркендіргіштермен
уақытша нерв байланысына түсуге ... ... ... ... ерікті
қозғалыстары ми қабығында бұрын пайда болған уақытша байланыстардың
негізінде ... ... ... үшін сөз ... ... болып
табылады, түрлі қозғалыстарды реттеп, басқарып, тежеп ... да ... ... ... ... ... іштей сөйлеу арқылы да
пайда болып отырады, мұндай сөздер ... ... ... “басталу
белгісі”. Адам сөз арқылы нұсқау алады немесе бір тоқтамға келеді, ... ... ... ... ... ... нерв клеткалары мидың орталық сайының алдыңғы жағына
орналасқан. Осы жерде пирамида ... алып нерв ... ... нерв ... ... ... бұлшық еттерімен байланысып жатады.
Қозғалыс анализаторларын құрайтын нерв ... ... жол ... Пирамидалық жолдың қызметіне зақым келсе, адамның қимыл –
қозғалысының берекесі ... ... оны ... ... соғуы мүмкін.
И.П. Павлов “…еріктік қозғалыстың механизмі жоғары нерв қызметінің
барлық заңына бағынатын ... ... ... деп ерікті мидың
уақытша байланыстар принципінің заңына орайлас түсіндіреді.
Ерікті қозғалыстарды орындау дегеніміз – ... ең ... ... ... Жас ... еркінің дамуы осындай қозғалыстар жасауға үйрене
бастаудан, өзінің денесін басқара алуынан ... ... ... тек алда ... мақсатқа ғана сәйкес қозғалыс жасау–бірінші ... ... ... өзара әрекеттестігінің нәтижесі.
Еріктің мағынасы кең. ... ... ... мағынасы адамның
психологиялық өмірінің саналы түрде бір мақсатқа бағытталуын білдіреді. ... ... ... ... ішкі ... сыртқы кедергілерді жеңуге
байланысты көрініп отырады. ... адам жазу үшін ... ... қол ... алады. Әрине, бұл да саналы және ... ... ... Осы сияқты әрекетті ешкім нағыз ерікті әрекет деп
ойламайды, олай ... ... бұл ... ... да ... жеңу
байқалмайды. Ерік амалы байқалғанмен, оның көрінісі өте болмашы, мұндағы
ерік көбінесе адам елемейтін ... ... ... да ... ерік ... ... ... қозғалыстардың (тіпті, ойланып
істелген қылық болса да) жиынтығы болып табылмайды. Сөйтіп, ... ... ... ... ... әрбір адамның өзін - өзі ... яғни ...... ... ... ... ... оның
түрлі ішкі және сыртқы кедергілерді жеңе отырып, алдына қойған мақсатын
орындап, істі ... ... ... Ерік ... ... ... сан ... Бұлардың іс - әрекеттің
нақтылы жағдайларына, орындау тәсіліне ... ... ... ... ... ... ... келгіштік, кедергілерді жеңе алу,
өзін - өзі меңгере алу, батылдық, шыдамдылық, т.б.), ... ... ерік ... сапаларына (жеке мүддені ұжым еркіне,
қоғам мүддесіне бағындыра алуда ... ерік ... ... ... ... байқалатын сапаларына ... ... ... т.б.) бөлінеді.
Тоқтамға келгіштік
Тоқтамға келгіштік дегеніміз адамның небір қиын – ... ... ... ... оны ... ... ... болуы. Тек
тоқтамға келу үшін адам асығып–аптықтайды. Бұл әрбір істі ой ... ... ... ... Тек осындай жағдайда ғана адам алдындағы ... ... ... алады, өзінің барлық мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... салу, өзін тежей алу,
қателерді көре білу, тәуекелге бел байлау ...... ... ... қасиеттер.
Адамның өз әрекетін дұрыс түсінуі, ... ісін ... көре ... оның ақыл - ой парасатымен байланысып жатады.
Біреу тоқтамға ... ... көп ... жол ... ал ... ... қателіктерге ұшырайды, сонысынан кейін үлкен опық жейді, әуре –
сарсаңға түседі, ал үшінші бір адамдар ... ... ... ... де,
алдына сансыз мақсаттар қояды. Бірақ оларды көбінесе орындай алмайды.
Ақырында мұның барлығы оның ерік – ... ... жеп ... адам ... ... қайтпай, көздеген мақсатына қайткен күнде де
жетуді көздейді. Ол қажымай–талмай әрекет етіп, осы жолда небір қиыншылыққа
төзіп, оларды ... соң ... ... ... Мұндай адамның ерік күші
қиыншылыққа қарсы батыл күрес үстінде онан сайын нығая ... ... ... ... ... Тұрсын Мыңбаев Ұлы Отан соғысында екі
қолынан бірдей айрылды да, жарымжан болып ... ... ол ... Ол ... өмір сүріп, халқына пайда келтіру жағын ... ... оның ... Н. ... ... қалай шынықты”
романы түспеді. Островскийдің өмір сүруге деген тамаша ынтызарлығы ... ... ... танытып, оның күрес жолына ... ... Ол ... ... ... қалам сұрап алып, бақайымен жазу жазды.
Қаламды аузымен ... ... ... да ... Бір күндері Лениннің
портретін айнытпай салып шықты. Бұл оның мақсатына жету жолын бір ... ... Көп ... жұмсап, талмай жаттығу нәтижесінде
жылдам жазуды да үйренді. Тұрсын сөйтіп шалғымен шөп те шапқан, жеміс бағын
да ... Үш ... ... ... бітіріп, машина жүргізуді де үйренген.
Совхозда бухгалтер болып істеген. Осындай жауапты қызметте жүре біржағынан
жазушылық ... де ... Өз ... ... жайларды қағаз бетіне
түсіріп, “Өліммен беттескенде” деген ... ... Бұл ... ... еңбек сүйгіштігін, табандылығының ... өмір ... ... ... ... ... ерлік ісі
тамаша жырланған. Бұл мысалдан табандылық, тек тепсе темір үзетін, қол –
аяғы ... жеті ... сау ... ғана ... қасиет емес, ол
қандай жағдайда да еңбек ете, ... жан – ... сүйе ... адамдардың
қасиеті екендігі байқалады. Сөйтіп, табандылық кісі тандамайды, тілесе, кім
болсын, тек еңбекті сүйе білген, осы ... ... ... ... ... құлшына кіріскен адамдардың бойына даритын қасиет.
Мектеп оқушыларын табандылыққа тәрбиелеуде мұғалім мына шараларды
жүзеге асырып отырады:
1. ... жас ... ... алған ісін ылғи да аяқтатып, оның қолынан іс
келетіндігіне сенімін арттырып отыру қажет;
2. Оқушы дербес әрекет жасауға, өз бетімен қиыншылықтармен күресе ... ... ... ... өзі ... ... ... жақсы;
3. Баланы коллективтегі ортақ мүдде үшін күресе білуге баулу, көпшілік
алдындағы борышын, жауапкершілігін ... ... оған ... ... сапасын қадағалау– табандылыққа тәрбиелеудің
басты жолдары.
Ұстамдылық
Ұстамдылық ... ... оқыс ... ... басқа күйіп-пісуден бойын тежей алу қабілеті. Ұстамды адам әр
кез терең ойланып, ... ... ... ... ... ... Ол ағат
істерге бара бермейді, көрсе қызар, яғни ... құлы ... ... ... бар ... тек ... мақсатын орындауға ғана арнап отырады.
“…нағыз зор ерік дегеніміз бірдемеге тек тілек етіп, соған қол ... А.С. ... ... ... ... ... қажетсіз
нәрседен өзін бас тарта білуге мүжбүр етуі керек. Жігер дегеніміз–құр
тілекпен қанағаттану ... бұл бір ... ... те, тоқталыс та,
тілектен бас тарту да... Тормозсыз ... ... және ... ... де болуы мүмкін емес”.
Осындай қасиеттер адамның түрлі қиыншылықтарды жеңе білуге машықтануы,
ауыртпалыққа ... төзе ... ... ... ... табылады. Орынсыз
ұшқалақтық, жеңілтектік, дегбірсіздік кедергі келтіреді. Ал ерекше күш
жұмсайды керек ... ... ... ... бар дей ... ... ... жалқаулық пен тартыншақтыққа, орынсыз ұшқалақтыққа
жол бермеу–адамның өз бойын тежеп ұстау алуының, ұстамдылығының ... - өзі ... білу ... ... ... ... ... орындауға
адамның өзін жеге алуы. Еріктің бұл сапасынсыз қарапайым жұмысты да
нәтижелі ... ... ... ... пен ... ... ... алудың тарихта
теңдесі жоқ үлгілерін әр ... да ... ... Осындай тамаша
қасиеттің бір көрінісін А. ... ... ... ... ... қолына түскен Краснодон батыры Сергей Тюлениннің мінезқұлқы
арқылы өте жақсы ... ... өзін ... да үндеген жоқ. Фенбонг
жаралы қолын қайырып, басын жерге тигізгенше сытырлатқанда да үндеген ... ... ... ... ісікті сұғып-сұғып алғанда, Сережка тісін
шықырлатты..Келесі күні таңертең ... мен ... ... ... жоқ. Содан кейін Витька Лукьянченконы алып
кетті де бірқатар уақыттан соң камераға қасында Соликовский бар, ... ... ... Олар бір ... ... болған кәрі әйелдің киімін
қоймай шешіп жалаңаштады да, қанды топчанға жығып салып, ұлының көзінше ... соға ... ... міз ... ... ... қарап,
үнсіз тұрып алып еді. Мұнан кейін, оны шешесінің көзінше қаншама ... ... ... тіл ... жоқ. ... Фенбогтың де есі шығып кеткендей
темір сүйменді ала салып, Сережканың сау ... ... ... ... ... ... болып кетті, маңдайы тершіп қоя берді. Ол: -
Болғаны осы… деген жалғыз ғана сөз ... ерік ... ... ... ... ... өзін меңгере алу
үстінде де мықтап шыңдала түседі, онан сайын қатайып, беки береді, яғни ... ... ... азғана өзіңді жеңу адамды зор қуат иесі етеді”.
Ұстамдылық, ... ... ... ... шыдамдылық, батылдық
сияқты ерік сапаларымен тығыз байланысып жатады. Адам ... ... ғана өзін ... ... ... ... үйренеді, өзін қорқу
сезіміне билетпей, көңілген алған ісін ... ... ... Адамда
осындай қасиеттерді тәрбиелеу үшін адамгершілік принциптерін саналылықпен
ұғынып орындап отыруға бой ұсындыру, ... ... ... ... ... ... бас ... білуге жаттықтыру, дүниетанымы мен
сенімін, талғамын қалыптастыру, лайықсыз ... ... ... ... т.б.) ... ... үйретіп отыру қажет.
Тәртіптілік пен жинақылық
Тәртіптілік дегеніміз адамның өз қимыл – ... ойы мен ... ... ... ... ... алу қабілеті. Адам неғұрлым өз
қылығының қоғамдық ... ... ... ... зор ... ... етіп, өзінің Отан алдындағы жауапкершілігін жақсы
түсінеді. Жекешіл, ... ... ... ... ... жағы ... ... тәртіптілігі оның жинақылығы оның қоғамдық әрекетімен қатар
жеке өмірінде де ерекше маңыз ... ... ... ... ... ... бір әз уақытта да өзімізге ұлы ... үлгі ... ... Оның ... ... ... мен ... жөнінде
А.А. Андреев былай дейді: “Ленин уақытын дәл ұстайтын. Қанша ... ... ... ... ... ... ... кворумды күтіп, өз
кабинетінде жұмыс істеп отыратын. Мәжіліс жүргізгенде Ленин біршама ... ... ... мен ... үшін регламент Орталық Комитетке, Еңбек
және Қорғаныс советінде ... 3, ... 5 ... ... ... ... ... өзі зәредей бұзбаушы еді. Оның ... ... бар ... жататын, егер сөйлеуші адам регламенттің шегінен асып
баражатса, ол дереу сағаты көрсетіп қоятын-ды. Ал ... ... ол ... ... ... ... тәртіптілік пен жинақылыққа тәрбиелеу дегеніміз олардың оқу
әрекетін дұрыс ұйымдастыру, әрбір кішкентай істің өзіне тиісінше мән беріп
отыруға ... ... істе де, жеке ... де ... тәртіп сақтау,
ыждағаттылыққа, ұқыптылыққа үйрету, бір сөзбен айтқанда, осылардың барлығын
олардың қанына ... ... ... сөз.
Ерлік
Ерлік дегеніміз алға қойған мақсатына шексіз сенген, сол жолда атық
демі біткенше бел ... ... рухы ... ... ғана ... қасиет. Сонымен қатар ...... пен ... пен тез ... ... адамның басында ойдағыдай тоғысуы.
Ерлік істеген сәтте адам тіпті өзіне өлім қаупі төнсе де ... ... ... ұстай алады, басынан түскен ауыртпалықты мойымай көтереді,
өз мақсатын асыл мұратына ... мұны ең ... ... ... ... көбінесе қоғамдық мәні бар істерде көрінеді. Сондықтан да
ол адамның өз халқына, Отанына қалайша берілгендігін сипаттайтын ... бірі ... ... Қазақ халқының тарихында да кір жуып,
кіндік кескен жерін көздің қарашағындай ... ... ... асқан
ерлікпен қорғай білген небір батыр ... ... ... ... ... ... Қобыланды, Ерсайын, Қамбар, Сырым, Бөгенбай,
Қабанбай, Жанқожа, ... ... ... ... ... т.б. ... ... өр рухты, намысты қолдан бермей шыбын жанын
туған жері үшін құрбан еткен қас ... ... ... ... ... жас ... ... таптырмайтын өнеге. Еріктің осындай
сапасын қалайша тәрбиелеу керектігі жөнінде ұшқыш- ғарышкер А. ... ... ... ... ... бір ... берудің өзі қиын – ақ.
Меңінше, тек адам бала кезінен ... ... ... ... ... ... ... үйір болып өскені
жөн. Ерлік дәстүріне тәрбиелену-өмірдің өзі ... ... ... ... жеңу ... ... айтылған ерік сапаларымен әр адам өз ... ... ... ... ... да ... баулу қажет. Мәселен, баланың өзінде
серт беруге, міндеттеме алуға, өз ісін ... не ... ... ... бас тартып, одан тежеуге үйрету өзін - өзі тәрбиелеуіне
үлкен көмек тигізеді. Әрине бұған ... ... ... ... ... ... К.Д. Ушинскийдің жас кезінде өзін тәрбиелеу мақсатында жасаған
жоспары көңіл аударлықтай. Ол жоспар мына төмендегідей:
1. Ерекше сабырлылық, ең ... ... ... ... Сөз бен істе әділ ... Қимыл – қозғалыстың ақылға қонымдылығы.
4. Тоқтамға келе алу.
5. Өзін жөнінде орынсыз бір сөз де айтпау.
6. ... ... ... ... іске ұрынбай, тек көңілге алған
ісіңмен ғана айналысу.
7. Қажетті, не ұнамды ... ғана бой ... ... ... салынбау.
8. Әр кеш өзін істеген іске мұқият есеп беріп отыру.
9. Еш уақытта да ... не ... не алда ... ... Осы ... ... ... бойына кез келген ерік сапаларын қалыптастыра беруге
болмайтыны түсінікті. Ерік ... ... ... олар ... қоғамдық пайдалы әрекет жасауға бағытталған ба, әлде жеке қара
басының мүддесін ... ... ба – ... мәселе осында.
Егер бала түрлі кедергілерді, қиыншылықтарды ... ... күш ... тек өз ... қара ... ... ... онда мұндайда
көрінетін ерік сапаларының ешбір қоғамдық мәні болмайтындығы ... ... ... қоғам мүлкін тонаушы ұрының жылпос айлакерлігі,
қиқар адамның ... ... ... ерік ... ... ... осы
соңғы айтылғандар өзінің мазмұны жағынан ешбір ... ... ... ... да ... тән ... ерік сапалары туралы
мәселе қойғанда әр уақытта да олардың моральдық салмағының қандай екендігін
еске алып отыру ... ... ерік ... ... байланыспайтын оқшау жатқан
нәрселер емес, ... да адам ... ... оның жеке ... дүниетанымы мен сеніміне, мінез бітістеріне, темпераментіне,
қабілетіне тағы сондай психологиялық ... ... ... ... ... ... қасиеттер. Бір адамның басында ерік
сапаларының бірнешеуі қиысып келіп отырады. Мәселен, өртеніп ... ... ... ... алып ... ... ... батылдықты да, тоқтамға
келгіштікті де, шапшаңдықты да, өзін меңгере ... да ... ... ... ... ... Ерік амалдардың кезеңдері.
Ерік қимылы адамның даму процесінде біртіндеп жетіліп, қалыптасатын
күрделі процесс. Адамның еркі алдына ... ... ... ... ... ... ... арнаулы оқу орнына түсуге талабы бар дейік.
Оқушының бұл мақсаты алдына ... оның ... ... ... ... ... (мотив) болады. Кез келген адамнан “Сен не үшін оқисың?” деп ... ... ... да бір ... ... ... осылай өзінің келешекте белгілі бағытта істейтін ісінің мәнін,
жоспарын белгілейді. Мұны еріктік амалдың бастамасы – ... ... ниет ... ... ... ... ойға ... Мәселен, “газетке
мақала жазсам”, “өзенге барып ... ... ... ... ... ... ... түрлі тілегі бейнеленген. Бұларда белгілі бір
қажетті өтеу көзделген, бірақ оны орындау жолдары әлі де ... ... оның ... ... ... осы ... ... еріктік
амалға тән талғамалылық сипат бар. Ал талғау ниетке ой әрекетінің ... ... Ой ... салу ... адам ... ... тілектерді тежейді
де, қажеттілерін орындау үшін ... ... ... амал-айла, әдіс
қарастырады. “Тілектің ... ... ... адам ... еркеліктен, қиянқылықтан, есейгенде есерліктен аман болмақшы” (М.
Жұмабаев). Соңғы жағдай ғана ... ... ... ... ... ... ниет ... ырыс” деп халық тегін айтпаған.
Адамның алдындағы мақсаты осылайша ... ... ... ... ... оны ... Егер адам мақсат қояр кезде
өзіне “Не істеу керек” деп ... ... ... ... ... үстінде
“Қалай істеу керек?”, “Қандай жолдармен жетуге болады?” ... ... Осы ... адам ... ... ... жолын іздестіреді,
айналасына көз тастап, алда тұрған қиыншылықтардың сыр-сипатын, оны ... ... ... ... стол ... ... келді дейік. Ол
алдымен ... ... ... ... оны ... ... ... құрал–сайман керектігін, жұмыстың көлемін т.б.
топшылап алады. Қандай болмасын ... ... ...... Ол – ... белгілі білімін, өмір тәжірибесін, ойының орамдылығын
қажет етеді.
Мақсатқа жетудің жолдары белгіленіп, жоспар жасалғаннан кейін ... оның ... ... ... Қалау–мақсаттың айқындығы, оған
жеткізетін тиісті жоспардың жасалуы, ойдың бекемдігі. Дегенмен, тілек ... да ... ... ерік – жігерін толық көрсете алмайды. Өйткені
бұлар кейде бір–біріне үйлесе алмай, ... ... ... ... ... ... ... бірде педагогтық институтқа түсіп, мұғалім ... ... Ол ... ... ауыл ... ... ... да
жақсы көреді. Бұл арада оған осы екі мамандықтың біреуін ... ... ... мамандықтар жөнінде толық түсінігі болмаса, ол өз ойынан ... ... ... білмей, әуре–сарсаңға түседі. Міне, ... ... пен ... арасында үйлеспеушілік туады. Мұны психологияда
мотивтер күресі деп атайды. Мұндай түрлі мотивтердің ... ...... ... тура ... ... жеңеді, тек содан кейін ғана
адам белгілі бір ... келе ... ... Н.В. ... ... ... жақсы көрсеткен.
Некесі қиылайын деп ... ... ... ... аяқ ... тиімді–тиімсіздігін ойлап басы қатады“Үйленбей жүрген жұрттың
шетінен есуас екеніне көзім тек енді ғана ... ... ... жұрттың, көрер
көзге, адасып жүргені – ай десейші. Алда – жалда бір елге ... бола ... қол ... ... ... ... жұрттың бәрі түп–түгел үйленсін деп
әмір берер едім...”. Ал осы арада ойланып, ақылға салып ... жөн ... бойы ... болу ақылсыздық болар деген ойға келеді. Бұл оның үйлену
жөніндегі бірінші мотиві. ... ...... ... “Шынында ойлап
тұрсам, мінеки, әне-міне дегенше, әйелді боп шыға келгелі ... ... ... ... ... ... тіпті айтуға лайықты сөз ... ... бір ... ... ... де татқалы тұрмын”.
Кенеттен оның басында қарама – ... ... туа ... … әйтсе де бажайлап,
қабырғама кеңесе кетсем – ақ болады, ... ... ... сала береді. Ары
айт бері айт, өмір бойы, мәңгі бақи қол–аяғына ... ... ... ... ете ... ... жазып ем, жаңылып емдеуге шамаң ... ... ... ... ... жоқ, ... ... қарай
ағатын адам. Оный ойына ар–ұят, адамгершілік дегендер кіріп те шықпайды.
Некесі қиылайын деп тұрғанда осылайша әуре–сарсаңға ... оның ... ... ... ... “… ... ... кетуге болмай ма екен? Әлбетте
болмайды, есік алды, кез келген жерде сап ... ... ... қайда
барасың дейді ғой біреу. Жоқ болмайды” Осы жерде ол ашулы ... ... ... ... ... қайтеді дейді. Жоқ болмайды, жерден алыс екен
быт–шытым шығар, ... ... ... ... емес, үшіншіден,
қалпақсыз қалай қарғымақпын, лайық емес деп тұрып алады. Оның қалпағын досы
Кочкарев тығып ... Ол ... ... онша биік емес ... қалпақсыз
қарғуға да болар деп көшеге қарай қарғып кетеді. Белгілі көзқарасы мен
сенімі қалыптасқан адамда ... ... онша ... Олар ... ... ... гөрі ... мәні бар мотивтерді (борыш сезімі,
нәрсенің қоғамға қажеттілігін түсіну) ... алып ... ... қою, тілек, қалау, мотивтер күресі, тоқтамға келу –
бәрі жиналып еріктік қимылдың “даярлық ... деп ... ... ең ... ... ... ... орындау
станциясы. Өзінің қандай болмасын тоқтамысын іске асыратын, оны орындайтын
кісіні ғана еркі ... ... адам деп ... ... ... ... ... аспай, орындалмай қалатындары да ... ... ... ... ... қиын ... алға қоюдан, мақсаттың
болмауынан, әлі де болса өмірге ... ... ... өз ... ... ... ... жан – тәніңмен сүймеуден ... ... ... адам ... ... ... ... күші
жететін, орындай алатын мақсаттарды қойып, осы жолда ... ... ... ... ... ... – құлықтық принципі бар, өз ... көзі ... адам ғана ... ... келе ... оны қалай да
орындаудың тиімді жолдарын таба алады, бұл жолда орынсыз солқылдақтық,
табансыздық ... ... ... ... ... ... ... қояды да, ой таразысына жақсылап салмайды, сөйтіп оны орындай ... ... ой ... керек етпейтін жеңіл мақсатты алға қою да ... ... ... етіп жіберуі мүмкін. Сондықтан белгілі ерік күшін ... ... ... ... ... қол жететін мақсаттарды ғана алға
қоюымыз қажет.
3 Эмоциялар мен сезімдердің дамуы. Еріктің дамуы және ... ... мен ... ... ... ... ... күннен бастап–ақ көрінеді. Бала
есейген сайын эмоциялар біртіндеп дами ... ... екі ... ... байлаулы адамның суретін көргенде, оған жаны ашып ... ... бала ... ... ... ... ұстап алайын деп ... ... ... ... ... жасар балаларға жоғары сезімдердің
(моральдық, ... ... ... Мәселен, осы жастағы
баладан: “біреудің нәрсесін сұраусыз алуға бола ма?” ... ... ұры ... ұсталасың, жаза тартасың”, - деп жауап береді.
Төрт жасқа аяқ басқан бала әкесінің жаңа костюм ... ... ... – дейді. Бес жасар бала түрлі түстерден құралған ... ... ... ... тұра тұр, күн қандай сұлу”, - деп оның батуын
тамашалайды. Бала ... ... ... одан да ... - дейді. Әрине,
осы көріністерді бала ... ... ол ... ... ... ғана
тамашалайды. Алғашқы кездегі эмоциялар органикалық қажеттің ... ... ... алысқа бара алмайды. Мектеп жасына дейінгі балалардың ой-
өрісі тайыз, өмір тәжірибесі ... ... ... ... ерік–жігері дамып жетілмеген. Осы жағдай оның эмоциясына да тән.
Мектеп жасына дейінгі балалар ... ... ...... ... да ... ... толы келетіндігі.
Мектепке түсу бала сезімдерінің жүйелі, жоспарлы түрде ... жолы ... ... ... ... оқушылары да (әсіресе, бірінші,
екінші, сыныптағылар) аса сезімтал, эмоциялы келеді. Бұл балалар сергек ... ақ ... де ... ... да әділ ... ... Олар кез ... бәріне таңырқап, қызықтайды және өзінің қатынасын белсенділікпен
білдіріп отырады. Бала ... ... де ... отыра алмайды. Өйткені
өзіне ие бола ... ... ... еріп ... Мәселен, бірінші сынып
оқушыларының арасынан сабақ үстінде қатты ... ... не ... ... ... ... Бұлар жүйкесі қозғыш, өздерін
ұстай алмайтын балалар.
Сыныбы жоғарлап, есейген сайын оқушы мұндай ... ... ... ... тәрбиесін қосарластыру жүргізуі оқушыларға
көп көмек көрсетеді. Осы жастағыларда бірінің ... ... ... ... бір ... бар. Мәселен біреу күлсе, оған қосылып
қалғандары да күледі, біреу сөйлесе, қалғандары да оған ... ... ... сезімдері, көбінесе, тікелей қажеттеріне
байланысты туып отырады. ... ... ... ... де ... ... - өтелмеуінен туатын эмоциялар. Мұндай жағдайда ... ... ... Мүмкіндігінше болашақ қажетінің өтелу жағын
ойластыру керек. Бұл жай оқу процесін ... ... ... әсер
ететіндей етіп ұйымдастыру қажеттігін еске салады.
Мектепте баланың жоғары сезімдері одан әрі дами түседі. Әрине, ... ... ... ... ... ... ... қаланады. Осы
кезде балада біреуді жақсы көруі (көбінесе, ол өзін жақсы көрген ... тіл ... ... ... ... байқалады. Бала
жақсы адамдардай болғысы келеді. Мәселен, космонавтарға еліктеп, ... екен деу – кез ... ... ... төртінші сынып оқушыларының сезімдері бірте – ... ... олар ... ... бірқалыпты етіп ұстауға үйренеді. Отанды, туған
елін сүю сезімдері көріне бастайды. Осындай ... , ... ... ... да ... ... Мәселен оқушылардың “Мен Қазақстанда
тұрамын”, “Біздің бәріміз де Қазақстанда тұрамыз” деген шағын ... де осы ... ... іргетасы қалана бастағанын көруге
болады. Бала сыныптан–сыныпқа көшкен сайын ... ... ... ... ... жер ... ... елдердің еңбек адамдарының ауыр
халіне күйзелетінін, ... ... ... бар ... анғара алады.
Бұдан былай балалардың Отан, ұжымдық туралы түсініктері белгілі ... ... ... ... ... сынып оқушысына “интернационализм” деген
сөзді қалай ... ... ол: ... барлық ұлттардың бірдейлігі, біздің
сыныпта ... ... ... ... ... бір – ... өте тату тұрады”,
- деп жауап берген. Екінші бір ... ... ... ... ... ... сұрағанда, ол: “Бізде жоқ емес зат жоқ, бізде қорсағыш да,
темір де, көмір де, нан да, ет те мол. ... ... ... ... Біз соған мақтанамыз”, - дейді. Осы жауаптар ... ... өз ... деген сүйіспеншілік сезімінің қалыптасып қалғанына
жақсы дәлел бола алады. Осы жастағы балалардың қоғамдық ... ... ... ... ... ... қағаз жинау, балалар
бақшасын шефке алу т.б.) белсене қатысуы да моральдық сезімдердің жақсы
нышаны ... ... өмір ... ... ... ар–ұят сезімдерінің
қалыптасуына жақсы ісер ... Жеке ... ұжым ... ... ... ... ... осындай борыштық, жауапкершілік сезімге баулу да
мұғалімнің басты міндеттерінің ... ... ... ... ... оған ... ... жұмысы деп есептейді де, мұқият орындап
отыруды өзіне мақсат етеді және оны зор ... ... ... ... ұялу ... де онан ... жетіле түседі.
Ұялу–баланы жағымсыз іс - әрекеттен ... ... ... ... ... элементі мектеп жасына дейінгі балаларда да жақсы байқалады.
Мәселен, екі жасар балаға бөтен біреу сөз ... ол ... ... ... ... ... Әрине, мұны шын мағынасындағы ұялу ... Бұл – ... ... ... ... немесе осы жастағы
балаларға тән жасқаншақтықтың бір көрінісі. Егер осындай жағдайларда бала
тәрбиесіне ... ... ... ... оның ... әдеті бірте–бірте
сүйегіне сіңіп, ынжықтық, құр босқа ... не ... ... ... ... пандық қасиеттердің де ... ... ... ... ... сөздердің мәнін айыра бастауы балада ұялу
сезімінің қалыптасып келе ... ... ... таза ...
тұруға дағдыланған кейбір балалар ойын ... ... ... ... ... ... ол, ... әке–шешесінен қатты қысылады. Мұндайда
оған жақтырмаған пішін көрсету не зілсіз ескертпе жасаған абзал. Бұл ... ... беки ... ... ... түскен баланың ұялу сезімі жаңа мазмұнға түсіп, күрделенеді.
Енді бала өзінің ... ағат ... ... ұжым ... ... беретінін,
мұның оңай нәрсе еместігін аңғаратын болады. Тәжірибелі ұстаз баланың ұялу
сезімін аса ... ... ... ... ... жүйке жүйесі
өлсіз, босаң балалардың ұялу сезімін білмесе, қиын халге ұшырайды. Әсересе,
не ... ... ұяла ... ... ... ... байсалдылықпен
қарауы қажет.
Баланы орынсыз ұялта беру де қажет емес. Бұл баланың өз күші ... ... ... онда ... пен түйықтықтың дамуына жағдай
жасайды. Мұғалім баланың ұялу сезіміне асқан сақтықпен қарауы ... ... ... ... ... ... жағымсыз істерді
әдейі жасаған тәртіпсіздік қылықпен бір дәрежеде қарап, ұялту қате. ... ... ... мәні неде ... ... ... бұзғанын
айқын білгенде ғана ұялтудың тәрбиелік әсері ... ... ... ағат ... шығу ... тексермей–ақ оны ұялта бастайды.
Сондай–ақ, баланың өзі түзете алмайтын қатесі үшін де ... ... ... ... де ... ... ... оқушыларынан достық, жолдастық сезімдердің нышандарын
байқауға болады. Бұларды шын ... ... дос деп айту да ... екінші сыныптағылар үшін оған ұнаған баланың бәрі ... ... ... не үшін дос болатындарын аңғара алмайды. Осы кезде олар
“достарын” жиі алмастырып ... ... бір ... дос ... ертең
екінші бір баламен достасады. Мұндай достық ойын үстінде ерекше қызады. Оқу
әрекетіне байланысты достық бұл ... ... ... ... ... ... ... достық ұғымының өрісі өте тар. Мәселен, оларға:
“Досың бар ма, ... ...... ... ... Асан ... ... он
менімен төбелеспейді, жаман сөз айтпайды, менің айтқанымның бәрін істейді,
менен ештеңесін аямайды, ылғи да ... ... - ... Егер ... болса, кінәнің көбін соған аудара салады, жолдасының алдында
өзін жауаптымын деп сезінбейді.
Үшінші, ... ... ... жолдастық, достық қарым ... ... ... Бұл ... олар ... ... біраз хабардар болады, кейбіреулерін іс–жүзінде орындай алуға
қабілеті жетеді. Осы кезеңде ... ... түрі кең өріс ... Бұл оның ... жолдастық сезімдерін белгілейтін мотивтердің
бірі болып есептелінеді. ... ... ... ... екі бала ... ... ... оқығанын екіншісіне айтады, өзінде жоқ
кітаптарды бірі екіншісінен алып ... ... ... бірге ойнағанды да
тәуір көреді. Өзінің жолдасына пайдалы іс істеу жағын ... ... ... оның ... ... кезеңдегі балалардың
психологиясында жақсы көрінеді.
Бастауыш мектеп оқушыларының моральдық түсініктері олардың мінез ... ... ... ... ... келе бермейді. Моральдық ұғымдарға
түсінгенмен, қай жерде қалай қолданатындарын біле қоймайды. ... ... ... практикамен байланысу жағына көңіл ... ... ... жаттықтырып отырған жөн. Төменгі сынып оқушыларында
интеллектік сезімдер де байқалады. ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Бірақ, бала біртіндеп өзінің
оқудағы ... ... оның ... көре бастаған кезде, оқуға
қызығушылық пайда бола ... Біз ... ... ... көріп, көбірек
қызығып оқиды да, мұндағы өзінің табысына рақаттанады. Бұл ... ... ... Интеллектік сезімдердің дамуы баланың рухани
қажеттерінің өсуі үшін аса қажет. Егер бала ... ... өз ... себебінен ләззат алып отырмаса, оның эмоциясы ... ... ... жаман әдет қалыптасуы мүмкін. Мүғалім осы жайды ... ... ... ... ... ... тыс ... оқушылардың эстетикалық
сезімдерін тәрбиелеп отырудың да, ... ... ... ... ... эстетикалық сезімдерін дамытатын мүмкіндіктер бізде мол. ... ... ... ... мен ... музейлерге,
экскурсияларға апару, табиғатқа байқау жүргізу, кинотеатрларға бару, көркем
әдебиет кітаптарын оқу, радио тыңдау, телевизор көру т.б. ... ... ... ... ... тапсырмайтын әдістер.
Мұғалім балалардың көркем әдебиеттерді, ... ... ... де ... екендігін, көркемдік мәнін түсіне қоймайтындығын ... ... ... ... ... ... ... сынып оқушылары
жеке заттардың әдемілігіне көңіл аударады да, композициясынша, яғни суретші
осы шығармасында нені көрсеткісі ... ... ... ... ... ... ... құйқылжыта жылдам орындалатын
әуендерді, дауысы ... ... ... ... ... ... музыкалық әуеңдер мен дыбыс үйлесімдеріне көңіл бөле бастайды.
Өлең, ән–күй сабақтарында ... ... есту ... ... ... ... болса, бала әнді ырғағына, ... ... ... дағдыланады, музыканы тыңдай білуге машықтанады.
Баланың эстетикалық сезімдерін дамытуға сурет ... ... ... ... ... Бала ... мен ... өзіне тән
типтің белгілерін: пішінін, пропорциясын, ... ... ... материалдан
істелгенін білу арқылы өмір әсемдігін көре біледі. Мұғалім түстердің бір –
біріне үйлесімді ... ... ... бар ... ... ... жарық түсті қызыл түспен араластыру адамның көңілін
сергетеді, қара мен ... ... ... көңілсіздік туғызатынын)
түрлі түсті суреттерден, балалардың киімдерінен, сынып ... ... ... ... ... ... ... сабақтарының алатын орны
да зор. Бала ... ... өнер ... ... ... ... оның ... кеңейе түседі. Мәселен, музыка тыңдау, ... ... ... ... мен елең ... ... кейін табиғатқа
экскурсия жасаса, бұл баланың ... ... қай ... да дамыта
түседі. Өмірдегі көркем заттар табиғаттағы әсемдікті сезіне білуге әсер
етсе, табиғат өз ... өнер ... ... түсіне, тыңдай білуге
қолайлы жағдай ... ... ... тек осы ... ғана ... Оны ... ... сан алуан. Мәселен, адамның қолынан
істеліп шыққан әдемі нәрселер де, еңбек романтикасы да, ... ... ... де ... ... тудырып отыратын қуатты формалар
болып есептелінеді. Жер бетіндегі байлықты, әсемдік атаулыны жасайтын ... Адам ... ... бір де ... әсем де, сұлу да бола ... да ... сезімдердің басты бұлағы адамдар екенін балалар
жақсы ұғынатын болсын.
Мектеп – бала сезімдерін жүйелі әрі ... ... ... ... ... ... осы саладағы жүргізетін жұмыстарының кейбірі мына
төмендегідей болмақ:
1. Бала ... мен ... тек ... сөз бен ... үгіт ... ... ... бұл сезімдерді бала өз басынан
кешіретін болсын. Өзі күйініп көрмеген адамның біреудің ... ... ... бала ... және ... ... ... жаны күйзеліп отырмаса, сезім тәрбиесі
өзінің пәрменділігін жояды. Мәселен, баланы ... сүю ... ісі оның жас ... ... бау – бақша жұмыстарына қатысу,
пайдалы ... ... ... ... ... ... отырылуы тиіс.
2. Сынып мектеп ұжымында берік орын алған салт–дәстүрлер– ... ... ... ... құрал. А.С. Макаренко
осындай дәстүрлердің зор тәрбиелік мәнін көре білген. ... ... өте көп еді, - деп ... ол, - ... жүздеп санауға болатын.
Мен олардың бәрін біле бермеуші ем, бірақ балалар білетін және балалар
білгенде бір жерге жазылған ... ... ... бір сезімімен
білетін. Осылайша істеу керек десетін. Ал неге ... ... ... осылайша істейді. Үлкендердің тәрбиесін, үжендердің логикасын
құрметтеу, олардың коммуна құру жөніндегі еңбегін құрметтеу және ... ... ...... аса ... ... болып
табылады және олар дәстүр арқылы сақталып отырады. Мұндай дәстүрлер,
балалардың тұрмысына ажар беріп, ... ... ... ... өмір сүріп, өздерінің ұжымдық ерекше заңымен
тұратындығын сезеді, ол заңды мақтаныш ... ... ... ... осы әдіс кең өріс ... жөн. ... ... мұғалімдерінің әліппе кезеңін бітіргеннен кейін осы оқииғаның
құрметіне “Әліппе күнін” өткізуіне болады. Бұл ... үшін ... ... ... олар жақсы оқу, үлгілі тәртіппен қарсы алуға тырысатыны
сөзсіз.
3. ... ... ... ... ... өз эмоцияларын
басқара алуға, өзінің аффекттерін тежей білуге ... Бұл ... ... қажет етеді. Мұғалім ... ... ... оғаш ... де, сылбыр эмоциясын да қалыпқа келтіре
алады.
4. Оқушылардың жоғары сезімдерін ... ісі оның ... ... жеке басын қалыптастыру ісімен қосарластыра жүргізілуі тиіс.
Өйтпеген жағдайда мұғалімнің осы ... ... ... болмауы
мүмкін.
5. Бала сезімін тәрбиелеушілердің де (ата – ана, ... т.б.) ... ... ... тиіс. Олардың өмірінде, іс-әрекетінде шынайы
жақсы сезімдер орын тепсе, ... да үлгі - ... ... ... Бала ... жарарлық үлгі - өнеге көрмесе, оның сезімдері де
дұрыс дамымайтын болады.
3.2 Еріктің дамуы және оны ... ... ... ... ... түріндегі ырыкты қозғалыстар
ғана болады. Сондықтан шын мәнісіндегі ... ... бұл ... болмайды.
Балалардың еркінің дамуы ырықты қозғалыстар жасауға үйрене ... өз ... ... басқара алудан көрінеді. ... ... ... ... ... ... маңызы зор. Тілдің шығуы
ерікті қимылды реттеп, тежеп отыру үшін аса қажет. Үш жасар балада ырықты
қозғалыстар біршама ... ... ... ... болса солай
меңгере алудың мәні шамалы. Мұнда бала өзінің көңілі ауған ... ... ... қажетті нәрселерге де бойын тұрақтата алуы ... осы ... ... талап қою, оған шамасы келетін
тапсырмалар ... ... ... ... маңызды.
Баланың еркін тәрбиелеуді неғұрлым жас кезінен бастау қажет. ... деп ... ... ... Бала тілі ... жүре бастағаннан
кейін, үй ішіндегілердің қылығына еліктейді, ол әрбір нәрсені өзі ... ... Оның өзі ... ... ыдыс – ... ... ... келеді. Бұл–бала табиғатына тән, заңды қасиеттер. Ойын әрекетін
дұрыс ... ... ... ... ойын тәртібіне төселдіру
арқылы да оның ерік ... ... ... Ерік ... баланы
жастайынан еңбек сүюге баулу, еңбек ... ... ... де ... зор. ... ... ... балалардың өте електегіш
келетіндігі белгілі. Олар өмір тәжірибесінің аздығынан кез ... ... ... болса да) еліктей беретіндігі айтылған. Сондықтан
әрбір тәрбиеші, ... ерік ... де өз ... бекем болып,
балаға жаман мінезді көрсетпеуге тырысуы тиіс.
Ерік кемістіктері жас балаларда көбірек кездеседі. Соның бірі –
қыңылық. ... ... ... ... бала ... ... Мұндай бала кейде құр босқа мазасызданып, теріс ... ... ... ... ... ... ... Отбасындағы теріс
тәрбиеге байланысты да балада қыңырлық қалыптасады. Отбасындағы жағдай –
ерекше көңіл аударуды қажет ... ... ... ... ... ... қамқорлығы ерекше болады. Бұл көбінесе балаға
сағынып көрген отбасыларда жиі кездеседі. Олар балаға көптеген ... ... Неше ... тәтті тағамдармен де қамтамасыз етеді. Бірақ ол
бала ... де ... ... ... да дұрыс ішпейді. Бір
тамақтан екінші тамақты ... көп ... ... ойнарын
білмей, іші пысып, мазасызданады. Жаңадан бір ермек ... ... ... ... ... ... басқаға иек сүйіп үйренген, өз
бетінше талаптануға әдеттенбеген. Бала өз бетімен ойнай алу үшін ... жас ... ... ... ... ... екі жасар
балаға мылтық әперсе, оны таяқ ретінде ... ... ... ... ... ... білмейді, мылтықтың не екенін түсінбейді. Шамасы
келмейтін нәрсеге ... ... ... қанағаттануына
кедергі келтіреді. Сонымен, бала тілегін қайтармау, құр ... ... ... ... ұйымдастырып отырмаушылық, қыңырлықтың пайда болуының басты
себептері болып табылады. Кейбір ... ... ... ... ... ... да бала дербес әрекет ету қабілетінен айрылады, сөйтіп
тек, өзіне көрсетілгенді ғана істеуге мәжбүр болады. Мүндайда бала кейде
үлкендерге ... ... өз ... үшін ... ... ... санаспау да қыңырлықтың екінші бір түрінің пайда
болуына жағдай жасайды. Баланың мінез–құлқын ... ... ... бақылау
жасау оны дербестігінен айыру болып табылмайды. Бақылау жасауды ретімен
пайдалану қажет. Бала әр кез өз ... іске ... және ... берілгендігін, мұны үлкендер ... ... ... ... ... ... арасында (әсіресе, бөбектерде)
кездесетін жаман әдеттің бірі – орынсыз ... ... ... ... ... бір қажетінің өтелмеуінен туады. Ол мұны басқа жолмен
білдіре алмайды. Балада шыдамдылық, ... ... ... ... Егер ... жылауы шыдамсыздығынан туса, оны өзін - өзі
ұстай білуге үйреткен дұрыс. Үйдегі ересектеу балалардың мінез – ... ету, ... ... ... ... ...... отырған да жақсы нәтиже береді. Егер баланың тілегін ата– анасы
сол сәтте орындай қоятын болса, онда бала жылауды үйдегілерге әсер ... ... деп ... да, бақырып жылауды әдетке айналдырады, сөйтіп,
әке – шешесін жылап қорқытатын болады. Жылауық бала жай ... Ол мұны ... бір ... ... ... ... ... үшін істейді. Жылауды әдетке ... бала ... ... ... да ... ... әжесінің көзінше
қыңырлық жасаса, бөтен адам бар жерде мұнысын сездірмейді. Ата–аналар ... ... ... сезе ... ... ... ... әділ болуды, өз мінездерінің осал жақтарын балаға сездірмеу
жағын ... ... ... ... балаларда қасарыспалық та жиі ұшырайды. Төрт
жасар бала бар ... ... ... Үйдегілердің бірі оған:
“Тарсылдатпа, қарағым!” деп ескерту жасаса, ол одан сайын столды ... Енді ... ... деп ... ... немесе жүгіріп барып
қолынан таяқты жұлып алуға әрекет жасалады. Бала ... ... ... ашуланып, жұдырығын ала жүгіретіндер де болады. Мұндай
қылықты көбінесе нерв жүйесі қозғыш балалар көрсетеді. Мәселен, столдың
тықылы оны ... ... ал ... ... ... одан ... түседі. Таяқ үшін болған тартыс баланы әбден ызаландырады. ... ... бала ... Ол тек ... ... (нерв жүйесінің
осындай типтік тума қасиеттері ... ... ... ... ... осындай ерекшеліктерімен де санасуы тиіс.
Үлкендердің айтқанына немесе ... ... ... ... ... ... іске ... балалар да болады. Мұндай бала
ешқандай дәлелмен санаспайды. “Олай етуге болмайды” деген ... де ... ылғи да өз ... ... болды. Өз тілегін орындау жолында
кедергі көрмеген баланың қасарыспа ... ... ... ... ... ... мол ... кезігетін болса, бұларды ылғи
табыла беретін нәрсе деп ойлайды. Мұндай бала өзін ешкімнің ... ... деп ... ... ... өсуі ... үлкен қасиеті. Қандай болмасын бір жұмысты басқаның талабымен
орындауға, яғни өзінің алдына қойған мақсатын іске ... ... ... ... кедергілерді (жұмыс істеуге ықылассыздық, олақтық, т.б.) жеңе
білуге үйренеді. Балаға жүктелетін міндет оның орынсыз талаптарын ... ... ... ... балаға жүктелген міндеттің орындалуын
міндетті түрде ... ... ... баланың жас мөлшеріне
сәйкес келуін ескеріп отыруды естен ... ...... ... баланың жеке басын жақсы тани білу, оның
әрекетінің негізгі мазмұнын түсіну, осыған орай тиісті тәрбие тәсілдерін
қолданып отыруы қажет ... Бұл үшін ... ... ақыл – ... ... оны ... ... өз еркін коллективке бағындыра
алу, яғни коллективпен қарым – қатынас жасауға үйрету, жақсы әдеттерге
машықтандыру, ұлы ... ... мен ... ... ... ... әуестендіру, дүниетанымы мен сенімін ... ... ... ... ... жүргізіп отыруы тиіс.
Ерікті шыңдау имандылық тәрбиесінің басты мәселелерінің бірі. ... өз ... ... ... ... арқылы ізгілікті қоғам орнату
ісіне үлес қосатыны сөзсіз.
Қорытынды
Жеке адамды адамгершілік ... ... ... Егер адамгершілік
сезімдері адамды жақсы іс-әрекет жасауға бағыттаса, ол жеке ... ... ... ... айғағы болмақ. Еңбекшілерге,
Отанға, отбасына деген сүйіспеншілік сезім, жолдастық және ... ... ... ... ... ... сияқты жоғары
адамгершілік сапаларына ауысады.
Қарама-қарсы сезімдер: адамдарды жек көру, ... ... ... – адамды қайырымсыз, жаны ашымайтын, ... ... ... адамдарды тәрбиелеу қажет, олар ұжымдағы тату ... ... ... ... адам ... ... Отанымыздың жауларына, қанаушыларға,
жатыпішелерге, ... ... зиян ... ... қарсы
шақырса, онда мәселе басқаша. Олармен күресу халықтың бақыты үшін керек
нәрсе. Осындай ... ... ... ... ... ... сапа ... табылады.
Адам өмірінде өз эмоциясын басқара білудің үлкен маңызы бар. ... ... жеке ... ... ... ... ... әсерлерден
жоғары тұрады, сөйтіп нағыз бағытқа бөленеді.
Ерік туралы жалпы ... ... ... ... талдауда, ерік
сапаларын жіктеуде (тоқтамға келгіштік, табандылық, ұстамдылық, ... ... ... ... ... және оны ... Қ. ... психология ғалымдарының үлесі көп.
Оқушы уақытының көп бөлігін мектепте өткізетіндіктен, ... ... ... ... ... ... Осы ... мүғалімдердің алдына
оқушыларды еркін тәрбиелеу мәселесі қойылады.
Меңінше, оқушыларды еркін тәрбиелеу – оларды өзін - өзі ... ... – бір ... Ал бұл өз ... ... ... ... жеткізеді.
Жоғарыда айтылып кеткендей, оқушыларды еркін тәрбиелеу еріктің
дамуымен және оны тәрбиелеумен тығыз байланысты. Сол ... де ерік ... ... ... ... ... ... ерекше.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Жарықбаев Қ. Жантану: Оқулық. Алматы ЖШС “Шұғыла” 2008 ж.
2. Жұмасова К.С Психология. ... ... ... 2006 ... ... Қ. ... ... орта оқу орындары оқушылары мен
пединституттардың педагогика және бастауыш мектеп әдістемесі
факультеті студенттеріне арналған оқулық. Алматы, ... 1993 ... Әдеп және ... ...... 1996 ... Возрастная и педагогическая психология. Под ред. Петровского А.В. 2
изд. – М., 1979 г.
6. Возрастная и педагогическая ... Под ред. ... М.В. – ... г.
7. Тәжібаев Т. Жалпы психология. – Алматы, 1993 ж.
8. Рувинский Л.И., Хохлов С.И. Ерік пен ... ... ... ... ... 1989 ж.
9. Курс общей, возрастной и педагогической психологии. Вып. 1-3. Под ред.
М.В. Гамезо. – Москва, 1982 г.
10. ... Ж. ...... ... 1995 ... Жарықбаев Қ. Психология. – Алматы. -: Білім, 1993 ж.
12. Крутецкий В.К. Психология. 2 изд. – Москва: Просвещение, 1986 ... ... В.К. ...... ... ... 1982 г.
14. Темірбеков А., Балаубаев С., Петровский А.В. Педагогикалық ... ...... Мектеп, 1987 ж.
15. Психология – Алматы: Мектеп, 1966 ж.
16. Психология. 2-басылымнан қазақ тіліне аударылған. – Алматы: Мектеп,
1980 ... ... А., ... С. ...... Мектеп, 1966 ж.
18. Общая психология. Под ред. А.В. Петровского. 2-изд. – Москва, 1977 г.
19. ... А.В. ... ... ... – Алматы, 1960 ж.
20. Оразбекова А.А. Отбасы психологиясы. – ... 1997 ж.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектепке дейінгі балалардың эмоциялары мен сезімдерін дамыту34 бет
Сезімдер мен эмоциялар туралы жалпы түсінік20 бет
Джемс-Ланге теориясы және оның позитивтік психологиядағы эмоциялар туралы түсініктің дамуындағы рөлі5 бет
Таным процестері8 бет
Ч. Дарвиннің эмоциялардың көрінуі туралы түсінігі7 бет
Эмоция туралы14 бет
Сезім мен эмоция11 бет
Сезім мен эмоция туралы16 бет
"Дағдарыс жағдайларындағы психикалық өзгерістер."8 бет
Адамның есі мнемикалық процесс пен әрекет жүйесі ретінде9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь