III – X ғасырлардағы Қытай

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

1. III . X ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚЫТАЙ.
1.1 III ғасырдағы Қытай қоғамының әлеуметтік . экономикалық құрылысы. 5
1.2 Қытайдың көшпелі көршілері. 6
1.3 Феодалдық қатынастардың орнай бастауы. 7
1.4 Мәдениеті. 12

2. X.XV ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚЫТАЙ.
2.1 X . XV ғасырлардағы Солтүстік Қытайдыі ішкі . сыртқы жағдайы. 14
2.2 Cун әулетінің билігі кезіндегі аграрлық қатынастың, қал мен қолөнерінің дамуы. 15
2.3 Вань Ань . ши реформалары. 17
2.4 Қытайда монғолдар билігінің орнауы. 17
2.5 Монғолдардың Қытайдан Құтылуы. 19
2.6 Мин мемлекетінің құрылуы. Оның ішкі және сыртқы саясаты. 20
2.7 X . XV ғасырлардағы Қытай мәдениеті. 22

3. КЕЙІНГІ ОРТА ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚЫТАЙ.
3.1 XVI . XVII ғ. бірінші жартысындағы Қытайдың ауыл шаруашылығы. 24
3.2 Капиталистік қанынастардың қалыптаса бастауы. 25
3.3 Еуропалықтардың Қытайға енуі. 26
3.4 Маньчжурлар билігінің орнауы. 27
3.5 1625 . 1646 жылдардағы шаруалар соғысы. 28
3.6 XVI . XVII ғасырлардағы Қытай мәдениеті. 31

ҚОРЫТЫНДЫ 33

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 40
КІРІСПЕ
Қытайдағы ортағасырлық кезеңнің басы 220 жылы Хань империясының ішкі тұрақсыздықтың, ең алдымен “сары белбеулердің” көтерілісінің нәтижесінде құлауымен сипатталды. “Күшті үйлер” деп аталған бірнеше ақсүйек тектерінің арасындағы күрес өрши түсті. Бұл күрестің нәтижесінде Цинь жаңа династиясының (265 – 420 ж.ж.) негізінен қалаған Сыма тегі алға шықты, бұл кезде Қытай қайта бірікті. 280 жылы император Сыма Янь жаңа жарлық қабылдады, оның негізінде әрбір жер иеленуші (16 мен 60 жас аралығындағы) 120 му (6,6 га) жер алатын, оның 215 – і мемлекеткен кетсе, 3/5 бөлігі жер иеленушіге қалатын. Салық төлеуші халық жылына 20 күн мемлекет үшін тегін жұмыс істейтін.
III – ғасырдың соңында Қытайға ғұндар, кейін юн, цян, жужан, тобог және тибет тайпалары басып кірді. IV –VI ғасырларда Солтүстік Қытай нағыз соғыс алаңы болды. Жаулап алушылардың арасынан Солтүстік Вэйдің тоби династиясы бөлініп шықты, олар V ғасырдың соңында өз патшалығын орнатты. 477 – 485 ж.ж. императордың жарлығының нәтижесінде үлестіру жүйесі қайтадан енгізілді. Ол ауыл шаруашылығының көтерілуіне және Оңтүстік Қытайдағы халықтың қайтып келуіне біршама әсер етті. VI ғасырдың екінші жартысында Солтүстік және Оңтүстік Қытайдың бірігуіне қажеттік туындады. Себебі, VI ғасырдың ортасында (551 ж.) Қытайдың солтүстік шекараларына қауіп төндірген асакүшті көшпенді мемлекет Түрік қағанаты құрылды. Бірігу әскери жолмен жүзеге асты. Қолбасшы Янь Цзюнь император және Суй (581 – 618 ж.ж.) династиясының негізін қалаушы ретінде жарияланды. Бұл династиясының тұсында мемлекеттік биліктің орталықтандырылуы күшейе түсті. Императордың билігі шексіз болды, ол үлкен бюрократтық аппаратты басқарды. Императордың жанында жоғарғы шенеуніктерден құралған үш палата жұмыс істеді. Одан кейін алты ведомство (шендер, қаржылық, рәсімдік, әскери, сот және жазалау, қоғамдық жұмыс ведомстволары) болды. Алайда, шаруа көтерілістері мен Когуремен (сол кезде Корея түбегіндегі мемлекеттердің бірі) ұтымсыз соғыс Суй династиясының құлауына және Тан династиясының (618 – 970 ж.ж.) негізін қалаушы император Ли Юаньның билікке келуіне алып келді. 624 жылы шаруалар үшін жеңілдіктер орнықтырған декрет қабылданды, оған сәйкес шаруаларға бау – бақша жерін өмір бойғы иелену құқығы берілді.
Тан мемлекетіндегі жоғарғы және шексіз билік императорға тиесілі болды. Оның көмекшілері болып екі цзайсин табылды. Мемлекетті басқару үш палата арқылы жүзеге асырылатын: атқарушы, заң шығарушы (империя жарлықтарын даярлау), салтанаттарды ұйымдастыру; одан әрі суй ведостволарына ұқсас алты ведомство тұрды. Шенеуніктер тоғыз рангіге бөлінді және олардың жалақылары да тоғыз деңгейде болды. Шаруалар “жақсы халық” және “жаман халық” болып бөлінді. Бірінші топты еркін шаруалар, екінші топты құлдар, малайлар, бөтен жерді жалға алушылар құрады.
907 – 960 жылдары өтпелі кезең орнады, бұл кез “бес династия және он патшалық” кезеңі деп аталды. 960 жылы әскер император ретінде генерал Чжао Куаниняны жариялады, ол Сун династиясының (960 – 1271 ж.ж.) негізін қалады. Бұл династияның басқаруы кезінде мемлекеттік құрылым өзгермеді. Қытайдың солтүстік – батыс шекарларында тангуттар мемлекеті – Батыс Ся мемлекеті (982 – 1227 ж.ж.) құрылды, бұл мемлекет Қытайдың шекараларына үнемі шабуыл жасап отырды.
1234 жылы Солтүстік Қытайды монғолдар жаулап алды, ал жарты ғасырдан соң Оңтүстік Қытай да бағындырылды. Монғол ханы Құбылай жаңа Юань династиясының (1271 – 1368 ж.ж.) негізін қалады. Өз астанасы ретінде ол Пекинді таңдады. Ол қытайдың әкімшілік жүйесін өздеріне негізгі алғанымен, монғолдар қытайларды биліктен аластатты. Осы және басқа да шаралар шаруалардың көтерілісіне алып келді. 1368 жылы шаруа қолын бастаушы Чжу Юаньчжанның әскері Пекинге басып кірді. Ол император болып, Мин династиясының негізін қалады. 1644 жылы Қытайды маньчжурлар жаулап алды, Мин династиясы құлады. Маньчжурлардың басшысы Абахай Цинь династиясының (1644 – 1911 ж.ж.) негізін қалады, ал оның ұлы жаңа династияның алғашқы “богдыханы” болды (император титулы).
Қытайдың құқығы өзгешеліктерге толы болды. Мұнда Конфуцийдің ілімдері негізге алынды, ол бойынша балаларының ата – анасына, әйелінің күйеуіне, жауынгердің басшысына, шаруаның князьға, халықтың императорға қатаң түрде бағынуы уағыздалатын. VII ғ. Император Ли Ши – Минның бұйрығымен қылмыстық құқық жинағын – “Қылмыстық құқықтағы қылмыстардың тізімін” жасау басталды. Қылмыстардың тізімі ауқымды болды және олардың басым көпшілігі өлім жазасымен жазаланатын, себебі, конфуций ілімі бойынша қылмыскерге қатысты дене жазаларын қолдануға тыйым салынатын болған. Әкесін өлтірген бала, басшысын өлтірген жауынгер, сюзеренін өлтірген вассал қандай да болсын жағдайға қарамастан өлім жазасына тартылатын.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. История стран Азии и Африки в средник века. Т. 1. – М.:МГУ, 1987. – 12 – 38; 173 – 187 бб.
2. История Востока. Т.2. Восток в средние века. – М: “Восточная литература” РАН, 1995. – 67 – 83, 157 – 173 бб.
3. История Китая с древнейших времен до наших дней. – М.: Наука, 1974.
4. История Китая. Учебник. – М., 1998. – 199 – 242 бб.
5. История Востока. Т.2. Восток в средние века. – М: “Восточная литература” РАН, 1995. – 67 – 83, 157 – 173 бб.
6. История Востока. Т.2. Восток в средние века. – М: “Восточная литература” РАН, 1995. – 384 – 398, 528 – 545 бб.
7. История стран Азии и Африки в средние века. М., 1968.
8. Васильев Л.С. История Востока. В 2 т. Т.1. – М.: Высшая школа, 1998. – 376 – 394 бб.
9. C.Ә. Тортаев Орта ғасырлардағы Азия және Африка тарихы. Алматы 2009 ж.
10. Булгакова Д.А., Истаев А.Ж. Мемлекет және құқықтың жалпы тарихы. Оқу - әдістемелік құрал. Алматы 2004 ж.
11. Васильев Л.С. История Востока. В 2 т. Т.1. – М.: Высшая школа, 1998. – 381 – 395 бб.
12. История Востока Т.III. Восток на рубеже средневековья и нового времени. XVI-XVIII вв. – M.:Восточная литература РАН, 1999. – 268 – 301 бб.
13. Крюков М.В ., Малявин В.В., ВСофронов М.В. Этническая история китайцев на рубеже среднеековья и нового времени.- М., 1987.
14. Кычанов Е.И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. – М., 1997.
15. Малявин В.В. Китай в XVI-XVII вв. Традиция и культура. М., 1995.
16. Востоковедение. М., 1998, № 3. Очерки истории Китая. Под ред. Шан Юэ. М., 1959.
17. Бокщанин А.А. Китай и страны Южных морей в XIV-XVI вв. М., 1968.
18. Васильев Л.С. Курс лекций по средневековому Востоку (Ближний, Средний, Дальний Восток и Юго-Восточная Азия). М., 1987.
19. История Китая. Под ред. А.В.Меликсетова. М., 1998.
20. Восточная Азия и соседние территории в средние века. Новосибирск, 1986. (История и культура востока Азии).
        
        МАЗМҰНЫ | |
| ... |3 |
| | ... III – X ... ҚЫТАЙ. | ... III ... ... ... ...... ... |5 |
|1.2 Қытайдың көшпелі көршілері. |6 ... ... ... ... бастауы. |7 ... ... |12 ... X-XV ... ... | ... X – XV ... Солтүстік Қытайдыі ішкі – сыртқы жағдайы. |14 |
|2.2 Cун әулетінің билігі ... ... ... қал мен |15 ... дамуы. | ... Вань Ань – ши ... |17 ... ... монғолдар билігінің орнауы. |17 ... ... ... ... |19 ... Мин мемлекетінің құрылуы. Оның ішкі және сыртқы саясаты. |20 |
|2.7 X – XV ... ... ... |22 ... ... ОРТА ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚЫТАЙ. | ... XVI – XVII ғ. ... ... ... ауыл ... |24 |
|3.2 Капиталистік қанынастардың қалыптаса ... |25 ... ... Қытайға енуі. |26 ... ... ... ... |27 ... 1625 – 1646 жылдардағы шаруалар соғысы. |28 ... XVI – XVII ... ... ... |31 |
| | ... |33 |
| | ... ... |40 ... ... кезеңнің басы 220 жылы Хань империясының ішкі
тұрақсыздықтың, ең ... ... ... ... ... сипатталды. “Күшті үйлер” деп аталған бірнеше ақсүйек тектерінің
арасындағы ... өрши ... Бұл ... ... Цинь ... (265 – 420 ж.ж.) ... ... Сыма тегі алға шықты, бұл
кезде ... ... ... 280 жылы ... Сыма Янь жаңа ... оның негізінде әрбір жер иеленуші (16 мен 60 жас аралығындағы)
120 му (6,6 га) жер ... оның 215 – і ... ... 3/5 ... ... ... ... төлеуші халық жылына 20 күн мемлекет үшін тегін
жұмыс істейтін.
III – ғасырдың соңында Қытайға ғұндар, кейін юн, цян, ... ... ... ... ... ... IV –VI ... Солтүстік Қытай нағыз
соғыс алаңы болды. Жаулап алушылардың арасынан ... ... ... ... ... олар V ... ... өз патшалығын орнатты.
477 – 485 ж.ж. императордың жарлығының нәтижесінде үлестіру жүйесі қайтадан
енгізілді. Ол ауыл ... ... және ... ... ... келуіне біршама әсер етті. VI ғасырдың екінші жартысында
Солтүстік және Оңтүстік Қытайдың бірігуіне қажеттік туындады. ... ... ... (551 ж.) ... ... ... ... төндірген
асакүшті көшпенді мемлекет Түрік қағанаты құрылды. Бірігу ... ... ... Қолбасшы Янь Цзюнь император және Суй (581 – 618 ... ... ... ... ... Бұл династиясының тұсында
мемлекеттік биліктің орталықтандырылуы күшейе түсті. Императордың ... ... ол ... ... ... ... ... жанында
жоғарғы шенеуніктерден құралған үш палата жұмыс істеді. Одан кейін алты
ведомство ... ... ... әскери, сот және жазалау, қоғамдық
жұмыс ведомстволары) болды. Алайда, шаруа көтерілістері мен Когуремен ... ... ... мемлекеттердің бірі) ... ... ... ... және Тан ... (618 – 970 ж.ж.) ... ... Ли ... билікке келуіне алып келді. 624 жылы ... ... ... ... ... оған ... ... бау
– бақша жерін өмір бойғы иелену құқығы берілді.
Тан мемлекетіндегі жоғарғы және ... ... ... ... Оның көмекшілері болып екі цзайсин табылды. ... ... ... ... ... ... атқарушы, заң шығарушы (империя
жарлықтарын даярлау), ... ... одан әрі ... ... алты ... ... Шенеуніктер тоғыз рангіге
бөлінді және олардың жалақылары да тоғыз деңгейде ... ... ... және ... халық” болып бөлінді. Бірінші топты ... ... ... ... ... ... ... жалға алушылар құрады.
907 – 960 жылдары өтпелі кезең орнады, бұл кез “бес ... және ... ... деп аталды. 960 жылы әскер император ретінде генерал Чжао
Куаниняны жариялады, ол Сун династиясының (960 – 1271 ж.ж.) негізін ... ... ... кезінде мемлекеттік құрылым өзгермеді. Қытайдың
солтүстік – батыс шекарларында тангуттар мемлекеті – Батыс Ся ... – 1227 ж.ж.) ... бұл ... ... ... үнемі шабуыл
жасап отырды.
1234 жылы Солтүстік Қытайды монғолдар жаулап алды, ал ... ... ... Қытай да бағындырылды. Монғол ханы ... жаңа ... (1271 – 1368 ж.ж.) ... ... Өз ... ... ол
Пекинді таңдады. Ол қытайдың әкімшілік жүйесін өздеріне негізгі алғанымен,
монғолдар ... ... ... Осы және ... да ... ... алып ... 1368 жылы шаруа қолын бастаушы ... ... ... ... ... Ол император болып, Мин
династиясының негізін қалады. 1644 жылы ... ... ... ... династиясы құлады. Маньчжурлардың басшысы Абахай Цинь ... – 1911 ж.ж.) ... ... ал оның ұлы жаңа ... ... ... ... титулы).
Қытайдың құқығы өзгешеліктерге толы болды. Мұнда Конфуцийдің ... ... ол ... ... ата – ... әйелінің күйеуіне,
жауынгердің басшысына, шаруаның князьға, халықтың императорға ... ... ... VII ғ. ... Ли Ши – ... ... ... жинағын – “Қылмыстық құқықтағы қылмыстардың тізімін” жасау басталды.
Қылмыстардың тізімі ауқымды ... және ... ... ... ... жазаланатын, себебі, конфуций ілімі бойынша қылмыскерге қатысты
дене жазаларын қолдануға ... ... ... ... ... ... ... жауынгер, сюзеренін өлтірген вассал қандай да болсын
жағдайға қарамастан өлім ... ... III – X ... ... III ... Қытай қоғамының әлеуметтік – экономикалық құрылысы.
Жаңа дәуірінің алғашқы кезеңінде Қытай экономикасының негізін жақсы
дамыған ауыл ... ... Ол ... ... ... жасанды
суару жүйесі арқылы жүргізілді. Тыңайтқыштарды қолдану, жерді ... ... ... ... - ... ... ... өте жоғары
сортты темір өндірді, ол темірден жасалған сапалы еңбек ... тек ... ғана ... ... – ақ қолөнерінің, құрылыс ісінің, кеме
жасаудың, сән бұйымдары мен қару – ... ... ... ... ықпал
етті.
Ертеде қытай халқы жібек мата тоқуды ойлап тауып, оның ... ... ... ... басы бос ... көп болды. Жер мемлекет меншігі
болып табылды. Ол әр ... ... ... ... ... қарай
үлестірілді. Жер иемденуші шаруалар негізінен азық – ... ... ... ... ... V–VI ... басыбайлы шаруалары бар
бақуатты отбасылары пайда бола бастады. Олар өздерінің ... ... ... ... ... ... қатар будда монастырларының жер
иеліктері де болды.
Б.э.д. 206 – б.з. 220 жылдары ... Хань ... ... ... ... құл ... қоғамның ішінде феодалдық қатынастар туа бастады. Ол
қатынастардың орнауы ұзақ уақытқа созылды. Феодализмге өту ... ... II – ... Хань ... ... ... ... құлдырады, үкімет әлсіреді, сыртқы саясатта сәтсіздіктер бірінен
кейін бірі жалғасты. Бұрыннан келе ... ... ... ... ... ... II ... аяғына қарай император іс жүзінде
биліктен айырылды. Жергілікті ел ... мен ... ... жекелеген
аудандарында өз биліктерін нығайтып, бір – бірімен үздіксіз соғысып жатты.
Сол кездегі ... бұл ... ... ... ғасырдың”,
“жаппай жауығудың, көре алмаушылықтың” бастамасы деп бағалады. ... ... ... ... ... ... ... аумағында
бір – біріне қарама – қарсы тұрған үш патшалық: батыста Дуньхуаннан бастап
(солтүстік Қытайдың көп бөлігін) шығыста ... және ... ... Янцзы өзендерінің аралығына дейінгі жерді алып жатқан Вэй (220 - 265)
патшалығы; ... ... мен ... оңтүстік аудандарын, Юньиань мен
Гуйчжоудың көп бөлігін, Гуансидің батысын қамтыған Шу (221 - ... ... ...... ... ... У (222 - 280)
патшалығы құрылды.
Бұл патшалықтардың негізін қалаушылар бұрынғы империяның үлгісімен
мемлекет құруға ... ... ... бұл ... нәтижесіз аяқталды.
Патшалықтардағы билік әскери диктатура ... ... ... ... кезіне қарай жергілікті өкімет биліктерінің ішінде де
құрылымдық өзгерістер орын ... ... ... ішкі ... ... ... ... орнына провинциялық бекзаттардан шыққан
әскери және саяси жетекшілер үстемдік жағдайға ие болды. Өз позицияларын
сақтап қалған облыстар мен ... ... да өз ... ... ... ... ... жиі – жиі өздері сіңіріп кетіп отырды.
Вэйдің (кейінірек басқа ... ... ... бұл жағдайды
шенеуніктерді мемлекеттік қызметке қабылдаудың жаңа ... ... ... Ол жүйе ... категориялар” деп аталды. Арнайы
бөлінген уәкілдер жергілікті жерлердегі үміткерлердің қадір – ... ... ... ... тиіс ... Бірақ бұл жүйе тиімді
болмады да, жергілікті бекзаттардың өз ... ... ... ... Үш ... ішкі ... олардың арасындағы өзара
соғыстармен онан әрі ... ... Вэй ... ... жете ... 263 ж. ол Шу, ал 280 ж. ... патшалықтарын бағындырып, өзіне қосып алды. Ел бір ... ... ... деп ... Оның ... Сыма Янь ... Оның билігі де
әскерге және жекелеген ақсүйектерге арқа сүйеді. Өз билігінің ... ... Сыма Янь 20 – ға жуық ... өз ... ... Олар тез ... ... Сыма Янь өлген соң (290) өзара соғыса бастады.
Ол соғыс “сегіз князь бүлігі” деп ... ... 10 ... соң ... пен бірлік қайта бұзылды. Талас – тартыстар мен төңкерістер 306
жылға дейін созылып, елді ...... ... ұшыратты. Бұл
қалжырау елді IV ғасырдың басында Қытайдың солтүстік және батыс аудандарына
басып кірген ... және ... ... тайпаларының оңай олжасына
айналдырды.
1.2 Қытайдың көшпелі көршілері.
IV ғасырдың басында Қытайға ... ... ... ... ... ... ... деп аталған жоғары басшы сайлайтын. Шаньюйлер
Қытай императорларының қыздарына ... ... ... ... қытай
императорларының сарайында тәрбиеленетін.
Қытайдағы өкімет билігі әлсірей бастаған соң 308 ж. ... Лю ... ... Хань ... деп жарияланды. 311 ж. ғұндар Лоянды, 316 ж. –
Чанъаньды алды. ... ... ... ... Енді ғұн әскер
басшыларының ... ала ... ... ... ... ... Шаньюй Ли
Юаньның бір ұрпағы Қытайдың солтүстік – батысында Үлкен Чжао мемлекетін
құрды. Ши Лэ ... ... ... Лоянның шығысында Кіші Чжао мемлекетін
құрды. Ғұндардың бұл екі ... ... ... 324 ж. Кіші ... ... ... нәтижесінде Қытайдың солтүстігінде Цзинь билігі
жойылды. Ол әулеттің билігі орталық және ...... ... ... ... ... оңтүстігіне қоныс аударуға мәжбүр болған Цзинь
әулетінің өкілдері Шығыс Цзинь (317 - 420) деп ... ... ... ... Осы ... бастап елдің саяси тарихы екі жарым ғасыр бойы
солтүстік және оңтүстік болып бөлінуі жағдайында өтті.
IV ғасырдың 60 – ... ... ...... ... ... кірді. Олардың ішіндегі күштілері муюн мен ... ... 367 ж. ... ...... ... өз ... Ол 534 жылға дейін өмір сүріп, “Солтүстік Вэй” мемлекеті деп
аталды.
Солтүстік – батыста Қытайға ... ... ... Ганьсу, Шэньси,
Нинся провинцияларын басып алды. Олар Цинь деп аталған мемлекет құрды. 383
ж. Фэйшуй өзенінде ... ... ... Қытай әскерімен соғысып, жеңіліп
қалды. Сөйтіп, солтүстікті қайтарып алу мүмкінлігі жүзеге аспай ... ... ... ... ... ... 160 жыл ішінде оңтүстікте 4 әулет бірінен
соң бірі ... ... ... ... ... бастауы.
III ғасырдың 60 – 80 жылдарындағы Қытайды біріктіру үшін ... ... ... көп ... ... 100 жыл ішінде қытай халқының саны
50 – 56 миллионнан 16 миллионға дейін азайып қалды. Cолдаттар мен ... ... ... ... ... ... жер үлестерін бөліп
берді. Ірі жер ... өз ... ... деп аталған үй – жайы ... мен ... ... ... еңбегін пайдаланды.
280 ж. Сыма Янь жер иелегін, аграрлық ... ... ... ... Ол жарлық бойынша жер – мемлекет меншігі болып саналды. Бірақ ол
жерлерді пайдаға асырып, салық ... ... үшін ... ... беріп
отыратын болды. 16 мен 60 жастың арасындағы ... ... ... мен
әйелдер “дин” деп аталған негізгі салық төлеушілер болды. Олар ... ... ... ... үлес ... Үлесі үшін салық төледі және жылына 20 күн
қазына пайдасына ... ... ... еңбек етті. Әр еңбекке жарамды
адамға өзінің толық үлесінен басқа “кіші үлес” деп ... 50 му ... ... Ол ... түскен өнім қазынаға өткізілетін.
Вэй патшалығының Сыма Лан ... ... жер ... ... Жоба барлық бос жатқан жерлерді императордың (мемлекеттің) меншігі
деп жариялады, ол жерлерді үлестерге бөліп, мемлекетке ... ... ... Бұл жоба жүзеге аспай қалды, ол үшін қажетті саяси
алғы шарттар – орталықтандырылған күшті өкімет билігі қалыптасқан жоқ еді.
Солтүстік ... ... ... ... де ... ... ... 477 – 485 жылдардағы жарлықтармен үлестік
жүйені пайдалану тәртібі бекітілді. Жер ... ... деп ... ол ... ең жоғарғы иесі деп көрсетілді. ... ... үлес ... бөлініп берілді. Ол үлес егістік, өндірістік (бау –
бақшалық) және үй – жайлық участоктерден тұрды.
Егістік үлес 15 пен 70 жас ... ... ... ... ... ... Ол үлес ... бір мерзімде қайта бөлініп
тұратын болды; сатуға, сатып алуға, жалға беруге тыйым ... Үлес ... ... ... ... ... өкімет ол үлесті басқа біреуге
беретін. Қосымша үлес - ... ... ... ... ... қарай
берілді.
Өндірістік (бау – бақшалық) үлес әкеден балаға мұра ... ... Тек ол ... ... ... жан басы ... ғана ... басқа
біреуге беріп отырды. Бау – бақшалық (өндірістік) үлесті сату, сатып алу
заңға сәйкес жүргізілді; ... – жер ... ... көптік етіп жатса
берілді. Үй – жайлық участок өмір бақилық берілетін.
Солтүстік Вэйдің аграрлық заңы мен ... ... ... ... “тең жер жүйесі” деп аталды. Ең үлкен жер үлесінің ... ... ... тиіс ... 485 ... ... ... “жер жеткілікті
болып жатса, басқа жерге көшуге болмайды” – делінді.
Жер салығы үш түрлі ... ... ... ... ... (бау -
бақшалық) жерден – матамен немесе жіппен өтеу және еңбекпен өтеу салықтары.
Сыма Яньнің реформасынан айырмашылық – салықтың ... түрі ... ... оброк, яғни азық – түлік салығы болды. Мұрагерлікпен өтейтін салық
шаруалардың белсенділігін арттырып, мол өнім ... ... ... біріктіру үрдісін “Гуаньлун тобы” деп аталған әскери – ... ... 581 ж. осы ... ... ... солтүстік Қытайдағы әскер
басшысы Ян Цзянь тақты басып алып, Суй ... (581 - 618) ... Үш ... жуық ... ... ... қайта бірігуі саяси,
экономикалық, әлеуметтік және мәдени өмірде феодалдық ... ... ... ... ж. Ян ... Солтүстік және Оңтүстік Қытайды өзіне бағындырды. Ол
Вэн – ди ... ... ... деп ... 581 – 604 жж. ... ... мұрагері Ян Гуан (605 - 617) билік құрған кезде ... ... ... ... ... басқыншылық соғыстар (611 - 614) жүргізді. Соғыс
ауыртпалығы қарапайым салық төлеуші халыққа түсті. Олар өз ... ... ... ... ... ошақтары Шаньдун, Хэбей,
Хэнань болды.
Суй әулетінің билігі ұзақ болмады. 618 ж. ... тегі ... ... Ли Юань ... ... ... ... империядағы билікті басып алып,
жаңа Тан әулетінің негізін ... Бұл ... ... 907 ... ... Ли ... ... Ли Ши – минь (Тайцзун деген атпен белгілі) билік
құрған (626 - 649) кезде, яғни 628 ж. ел ... ж. ... ... Түрік қағанатын талқандады. Сұлтан Селим тұтқынға
түсті. Қағанаттың біраз жері Тан ... ... ... 634 ... ... Тибет мемлекеті Чанъанға елшілік жіберді. Бірақ соның артынша
тогандықтар үшін екі елдің ... ... ... ... ... ... рет Сычуанға басып кірді. Соғыс 647 ж. тоқтады. VII ғасырдың
аяғында тибеттіктер Ұлы ... ... ... жасап тұрды. Қытай әскері
жеңіліп қалып отырды. 882 жылғы ... ... ... ... ... айырылды.
645 ж. үйғыр әскері Шэньсиге шабуыл жасады. Қытай әскері оған тойтарыс
берді.
VII ғасырдың екінші ... ... ... өз ... ұстап
отырған “Гуаньлун тобы” оппозициялық әскери – саяси топтардың қарсылығына
тап болды. Ол топтардың ... ... ... ... еді. Оның мүшелері
жаңадан байып келе жатқан қарапайым халықтың ... ... ... Екі топтың теке – тіресі Ли – Ши – ... ... ... ... ... етті. Жоғары лауазымды қызметке тағайындалу үшін ... ... ... өту ... ... ... тегіне қарай емес, білімі мен қабілетіне, ... ... ... ... ... Шенеуніктер 9 категорияға
бөлінді. Әр ... өз ... сай жер ... ... ... 6 министрліктен тұрды. Жергілікті жерлерді
губернаторлар басқарды. Облыстар округтерге, округтер – ауылдарға ... өзі 5 ... ... ... ... ... 5 аула бір лиді ... экономикасының негізін жақсы дамыған ... Ол ... ... ... ... ... жүйесі арқылы дамып
отырды. 605 – 617 жылдар аралығында сонау б.з.д. VI ғасырда салына ... мен ... ... ... Ұлы каналдың (қытайша Юньхэ, яғни
Көліктік өзен. Тунсяннан Ханьчжоуға дейінгі аралықта. ... 1782 ... ... ... қазылды. Ирригациялық жүйе кеңейе түсті.
Тыңайтқышты қолдану, жерді өңдеу мен егістікті күтуді жетілдіру –
өнімді арттырды. ... өте ... ... темір өндірді; ол темірден
жасалған еңбек құралы тек ауыл шаруашылығының ғана ... ...... құрылыс ісінің, кеме жасаудың, сән бұйымдары мен қару – ... ... ... зор үлес ... – VIII ғасырларда Қытай, әсіресе Араб халифатымен, Индиямен,
Сиаммен және Вьетнаммен қызу сауда жүргізді. ... жолы ... ... ... Батыс Азия елдерімен де сауда қатынасын орнатты.
657 ж. Су Дин – фан басқарған Қытай әскері ... ... ... Бұл ... Қытай ұйғырлармен одақтасты. Батыс қағанаттың қайта
өрлеуі көпке созылмады. Ол 679 ж. екінші Шығыс қанағатпен ... ... ... ... әскерінен толық жеңілді. Осы жеңістен кейін
қытайлықтар Ташкентті (Шаш) Ши – Го, ... – До – ло – сы, Шу – ... – Шуан – Хэ, ... – Тяо – Лин, ... ... – Хин – ... атай бастады. Қытайлықтарды Батыс Қанағаттан 751 ж. арабтар қуып ... ... ... ... ... сыртқы басқыншылық саясат жүргізді, ал
VIII ғасырдың бірінші жартысында басып алған жерлеріндегі билігін ... ... ... өзара қырқысуларының шиеленісуі нәтижесінде Ли Чжи
(650 - 683) императордың тұсында сарай төңкерісі болып, билікті оның әйелі
У Цзя – Тянь ... алды да, 684 ... 705 ... ... ... құрды. Ол Ли
Чжиді қолдайтын “Гуаньлун тобын” биліктен қуды; 690 ж. өзін ... ... ... деп ... Тан әулетін Чжоу әулеті деп ауыстырды. 705 ... Ли Сянь ... соң ... Тан ... аты ... қалпына келтірілді.
Сюаньцзун император (713 - 756) билігі кезі – Тан империясының гүлдену
кезі болды. 754 ... ... ... елде 9 млн. 610 мың отбасы бар екендігін
көрсетті. Еңбекке жарамды, салық төлеуге міндетті адамдардың саны 52 ... мың ... ж. Ішкі ... біраз бөлігін, Шаньси мен Хэбейді басқарып
отырған Ань Лушань ... ... ... ... Ол көп өтпей
империяның екі астанасын – Лоян мен ... ... ... ... ... Ань ... өзін император деп жариялады.
Бірақ Тан әулеті құламай, аман қалды. Оны көтерілісшілер арасындағы
алаауыздық құтқарып қалды. Ань Лу – ... ... оның ... мойындағысы
келмегендер бірлесіп күреске шықты. Оларға көмекке негізінен ұйғырлардан
құрылған жалдамалы әскер көмекке келді. 757 ж. Ань Лу – шань ... ... Ши ... ... онан әрі ... 763 жылы ... басылды. Әулет таққа қайта отырды. Бірақ империя мен оның өкіметі
әлсірей ... 763 ж. ... ... ... ... – IX ғасырларда Қытайға ұйғырлар қауіп төндіріп ... 840 ... ... ... ... соң ғана бұл ... жойылды.
Дегенмен Шығыс Түркістанның солтүстігінде ұйғыр иеліктері сақталып қалды.
Оның астанасы Бишбалық ... ... ... ... ... өзара
қырқысуларға бұрыннан араласып келе жатқан болатын. Империяның әлсіздігін
біліп отырған ұйғырлар оның шекарасын жиі – жиі ... өтіп ... ... ... ... басқыншылар сияқты ұстайтын. Олар астана – Чанъаньда
да өздерін дөрекі ... ... ... ұшыратын. Ұйғырлар Қытайдан Орта
Азияға баратын керуен жолын өз бақылауында ... 843 – 847 жж. ... ... ... ... ... ... ұйғырлар қаупінен де зор қауіп оның солтүстік – ... ... ... ... тайпалық одағы Батыс Монғолия мен
Маньчжурияның біраз бөлігін мекендейтін. Кидандар IX ... ... 916 ж. ... Елюй ... шыққан көсемі Апоки (Амбиган) өзін
император деп ... 937 ... ... Елюй ... аты ... аты ... Ляо деп аталды.
Апоки (926 ж. – өлді) мен Ляоның кейінгі басшылары Солтүстік ... ... ... ... ... үшін ... ... феодалдары
кидандардан көмек сұрап отырды. ... ... ... жер ... ... ... мен Шаньси провинцияларының аумағындағы 16 ... ... т.б. ... ... қол ... ... ... Пекин – Ляо
империясының астанасына айналды.
Қытай халқы Кидандарға ... ... ... ... ... шығып отырды. Кайфының билеушісі Чай Жун кидандарға қарсы ... Ляо ... ... ... елге зор ... ... Жун ... болғаннан кейін 960 ж. ұлан өзінің қолбасшысы Чжао ... ... ... деп ... Ол ... ... ... тоқтатты.
Кайфының феодалдары, әскер, қала халқы өзара қырқысуларды тоқтатуды, елдің
бірігуін ... жаңа ел ... ... көрсетті.
VIII ғасырдың 30 – жылдары Тан ... 6 ... ... ... 763 ж. салық жүйесіне өзгерістер енгізілді. ... ... ... ... ... салынатын болды.
780 ж. бірінші министр Ян Яньның ұсынысы бойынша ... ... ... ... ... жою ... заң ... Ол
заң ірі жер иелеріне қарсы ... ... ... ... ... ... жер ... қамтамасыз етуден бас тартып, шаруалар мен
жерді “жұтып қоюмен” күресуді тоқтатты. Енді салық бір көрсеткіш бойынша
ғана – ... ... ... ... ... ... болды. Барлық
халық (аулалар) жер иеліктерінің мөлшеріне қарай 9 категорияға бөлінді.
Ян Янь ... деп ... бұл заң ... ... ... ... ... салық төлеушілер қатарына қосып, айрықша
есепке алды. Cалық төлеушілер қатары қала тұрғындарының, яғни ... ... ... ... өсе ... ... екі кезеңі белгіленді: жазда және күзде. Салық ақшамен
де төлене ... ... ... ... ... ... мен ... тиген ауыр соққы болды. Ян Янь реформасы жерді сату – ... ... ... Бұл ... ... ... ... жерге жеке
меншіктің орнау жеңісін мойындау ... Бұл ... ... елде жүз
жылдай уақытқа тыныштық орнады.
Сөйтіп, VIII ғасырдың 80 – ші – IX ... 70 – ...... ... даму, гүрдену жылдары болды. Империяның халқының
саны 60 ... ... ... ... ширегіне қарай ел ішінде өкіметке қарсы наразылық
қайта өсе ... Ол ... ... ... ... соқты. 874 ж.
Қытайдың солтүстік шығысында шаруалар көтерілісі басталды. Оны алғаш тұз
сатумен айналысатын ұсақ ... Ван Сянь Чжи ... ... ... ... ... ... алды. Шаруалдардың жеке
отрядтары көп ұзамай үлкен армияға бірікті.
878 ж. кезекті бір ... ... ... ... ... – чжи қаза тапты. Енді басшылық оның орынбасары Хуан ... ... ... ... ... соң ... алып, қарсылыстарын
қатаң жазалап отырды. Байлардың, шенеуніктердің жерлерін тартып алып, мал –
мүлкімен қоса ... ... ... армиясы елді солтүстіктен оңтүстікке қарай кесіп өтіп, тіке
шабуылмен үлкен сауда қаласы ... ... ... ... ... ... ... солтүстіктегі астана – Чанъань қаласына
қарай жорыққа шықты. Көтерілісшілер қатарында бұл ... 500 мың адам ... ... ... ... қалған кезде императордың әскері де, өзі
де астанадан қашып кетті. 881 ж. 10 – ... ... ... ... Хуан Чаоны император деп жариялады. Хуан Чао ауыр салықты
жойды, ... мен ... ... ... қамбасынан астық
бергізді.
Көтерілісті басу үшін император солтүстіктегі көшпенділерді көмекке
шақырды. Хуан ... ... 883 ж. 20 – ... ... ... ... ж. Хуан Чао қаза ... да, көтеріліс негізінен басталды. Онан әрі
көтеріліске Хуан Чаоның ... Хуан Хао ... ... Бұл ... 901
ж. толығымен басылып, елде тыныштық ... ... ... ... феодалдар мен шенеуніктер қырылды, олардың жерінің бір бөлігі
шаруалардың қолына өтті.
Көтеріліс Тан ... ... ... ... кейін бұл
әулеттің билігі бүкіл Қытайды бірдей қамтыды. 907 ж. Тан ... ... Сол жылы Чжу Вэнь ... ... ... ... Тан ... Осы жылдан бастап тарихқа “бес әулет және он патшалық” деген атпен
енген кезең ... Ол 960 ... ... ... Бұл ... ... шаруашылығы қалпына келтіріліп, халқының саны өсті, қаражат
жағдайы жақсарып, әскери күші ... 954 ... ... ... Чжоу
әулеті елді өз қол астына біріктіруге ... ... пен он ... ...... қоғамының ерте феодализмнен
дамыған феодализмге өту кезі болды. 960 ж. ... Сун ... (960 - ... ... біріге бастады. Ол әулетінің негізін Чжоу патшалығының талантты
қолбасшысы Чжао Куан инь (927 - 976) ... Жаңа ... ... ... (қазіргі Кайфын), кейін – Шығыстағы Ханчжоу қаласы болды.
993 – 997 жылдары жаңа әулетке қарсы Ван Сяо – бо, Ли ... және ... ... ... ... ... орта ... Қытай мәдениеті өз заманының ең озық мәдениеті
болды. XI ғасырда Қытайда 2 мыңнан астам қала болды. VIII ғасырдың ... ... ... ... ... атты ... шықты. Ол XX
ғасырдың басына дейін ... ... ... ... ... мен ... ... үйренді. Олар IX – X ғасырларда компас пен оқ – дәріні ойлап тапты.
VIII ғасырда Қытайда ... ... ... ... Қытайдың
жылнамалары өте көп болды. Тек Сун ... ... ... ... ... жүз ... ... бар
көптеген үлкен кітапханалар болған. Орасн зор елді басқару үшін үкіметке
сауатты адамдар керек ... Ірі ... ... ... ... ... үшін қиын ... тапсыратын.
Егіншілік, металл қорыту, фарфор жасау, тағы басқа кәсіптер жөнінен
оқулықтар шығарылды. Қытай дәрігерлері ... ... дәрі ... ... Олар қиын операциялар жасады. Қытай медицинасының ірі табысы
– шешек ауруына қарсы егу болды. Қытайлықтар өз ... ... ... Бұл ... ... мәтелінде: “Өткенді ұмытпа, ол болашақтың
ұстазы” делінді.
VIII – IX ғасырларды ... ... ... ... деп ... Оның
көрнекті өкілдері Ли Бо/702-762/, Ду Фу/712-770/, Бо Цзюй–и/772-846/ болды.
Императорлар мен ірі феодалдардың тапсырыстары бойынша зәулім сарайлар
мен пагодалар салынды. ... ... көп ... ... ... ... қоладан және темірден салынған ғибадатханалар. Төбесінің жиегі
жоғары иілгендігі, жалпақ карниздері оны жеп – ... ... ... ... етіп көрсетеді. Көптеген үйлер ... ... ... арнаулы мектептерде білім алды. Астанада сурет академиясы
ашылды. Бейнелеушілер картиналарды ұзын жібекке ... ... ... ... тушьпен салды.
Қытайлықтар пейзажды “тау және су” деп атады. Бұлар ... ... ... пен жарқындық дүниесі деп көрсетеді. Суретшілер кейінірек
суретті тек қара түшьпен салатын болды. Онда ... ... гүл ... аң мен ... бейнеленді.
Мұндай суреттерді “гүл мен құстар” суреті деп атады. Астанада таңдаулы
суретшілер картиналарының көрмелері ұйымдастырылды.
Сөйтіп ерте орта ғасырларда ... ... ... техника мен өнерде
үлкен табыстарға жетті.
2. X-XV ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚЫТАЙ.
2.1 X – XV ғасырлардағы Солтүстік Қытайдыі ішкі – сыртқы ... ... ... ... соғысы мен орталық биліктің әлсіреуі
нәтижесінде X ғасырдың басында Қытайда саяси бытыраңқылық орын алды. 907 ж.
Тан ... ... ... соң бұл ... тіпті күшейе түсті. 960
жылға дейін бес әулет бірін – бірі ауыстырды. Олардың ... ... ... ... (тек 923 – 936 жж. Лоян ... ... 907 – 960 жж.
аралығы тарихта “бес әулет және он патшалық кезеңі” деп ... ... ... ... солтүстігінде ғана тарады. Бұрынғы
империяның ... бұл ... 8 ... ... өмір ... ... ... дағдарыс орын алып жатқан кезде оның солтүстік –
шығысында Манъчжурияның барө бөлігін ... ... ... ... ... ... 907 ж. ... Қытайға шабуыл жасады. 916 ж.
олардың көсемі Абаоцзи (Амбагань) ... ... ... 926 ж.
кидандар Бохай патшалығын басып алды. 947 ж. ... ... Ляо ... Ол ... 1125 ... ... өмір сүрді. 937 жылдан бастап ол
мемлекеттің астанасы Наньцзин ... ... ... ... ... ... ... Шаньси мен Хэбей провинцияларының солтүстігімен
шектелді.
Қытайдың ... ... ... ... 960 ... ... Сун
әулетінің (1279 жылға дейін билік құрған) қол ... ... ... ... ... Сун әулетінің негізін Чжоу паташалығының талантты
қолбасшысы Чжоу Куан – инь (927 - 976) ... Жаңа ... ... алғаш
Бянь (қазіргі Қайфын), кейін – Шығыстағы ... ... ... жж. Ван Сяо – бо, Ли – ... және Чжан Юя ... болды.
1005 ж. Қытай кидандардан жеңіліп, біраз жерінен ... ... жыл ... салық төлеп тұруға мәжбүр болды.
1040 – 1044 жж. Сун ... ... Ся ... ... ... Қытайдың солтүстік – батысында 982 – 1227 жж. өмір ... ... ... деп ... ... Сячжоу (Қазіргі Синин) қаласы болды.
Үкімет билігі Тоба ... ... ... Соғыс бітім шарттың
жасалуымен аяқталды. Шекара өгеріссіз ... Ся ... ... ... ... деп ... ... Қытай тангуттықтарға жыл сайын жібек
мата, күміс, шай ... ... тиіс ... ... жж. екі ел ... ... одан әрі ... ж. чжурчжендердің Цзинь империясы құрылды. ... ... Ляо ... ... 16 ... ... ... 1123 жылға қарай Қытай ол округтердің біразын қайтарып алды да,
Қытай бұрынғы кидандарға төлейтін салығын енді ... ... ... ж. Ляо ... ... Енді ... ... Қытайға
қарай бұрылды. 1127 жылдың басында олар Сун империясының астанасын басып
алды. Император тұтқындалып, солтүстікке ... ... ... ... – Чжао Гоу ... тыс жерде жүріп, аман қалған еді. Ол оңтүстікке
қоныс аударып, император деп жарияландыю Ол ... ... ... Сун ... деп ... ... астанасы Линьань (Ханчжоу)
қаласы болды.
Келесі 15 жыл бойы Цзинь империясы Оңтүстік Сунды да ... ... ... Сун – ... басып алған солтүстік аудандарды қайтарып алуға
тырысты. 1134 – 1140 жж. Юэ Фэй ... ... ... ... жеңістерге де
жетті. Бірақ сарайда канцлер Цинь Гуй басқарған топ ... ... Ол ... империясымен соғысудың қажеті жоқ, оны жеңу мүмкін емес деп санады.
Сондықтан ол топ келіссөз жүргізуді жақтады. ... ... ... шақырылып алынды. Юй Фэй өлтірілді.
1141 ж. чжурчжендермен өте ауыр бітім ... ... ... ... ... ... ... берілді, Сун императоры
Цзиньдердің вассалы деп жарияланды. Оңтүстік Сун ... ... ... 250 мың ... лән, 250 мың бума ... (1 ... ... монета) салық төлеп тұратын болды. Сун ... ... ... ... ... ... қойды. Бұл жағдай ... ... ... ... Cун ... ... ... аграрлық қатынастың, қал мен қолөнерінің
дамуы.
X ғасырдың аяғына – XI ғасырдың басына қарай ... ... XI ... ... ... қайтадан баяулады. Дегенмен XII ғасырдың
басына қарай ауыл шарушалығы бұрын соңды ... ... ... ... ғасырда ірі жер иеліктері өсе ... ... Олар ... өз ... ... алу ... өсіп ... Қосып алу –
алдау – арбау, зорлық – зомбылық, сатып алу жолдарымен жүргізілді. 1 му ... 4,6 а) ... ... 900 – 2700 ... ... ... мен шенеуніктердің иеліктері 3 мыңнан 6 мың цинге дейін жетті.
XI ғасырдың 60 – жылдарында әрі және орташа жер ... ... ... ... ... 2/3 ... ... Үкімет мемлекеттік
жерді жәке феодалдардың сіңіріп кетуіне қарсы шара қолданбады.
Көптеген жер ... ... әр ... ... Егер ... тек ... ... онда түскен өнімнің мемлекетке төленген салықтан және ... ... ... 10%, 20%, көп ... 50% - і жердің иесіне
берілетін. Ал егер жер иесі ... ... ... т.б. ... құрал
жабдықтарын да қоса берсе, қалған өнімнің 4/5 бөлігін алатын. X – ... ... беру ... өсе ... байқалады.
Мемлекеттік жер қоры “гуань тянь” деп ... ... бабы ... жер ... 7 – ден – 40 ... дейін болды. Ол жерді жергілікті
шаруалар өңдеді. XI ғасырдың аяғында мемлекеттік жер қоры өңдеуге ... 1/72 ... ... ол XII ... ... 1/15 бөлігі болды.
Ұсақ шаруалардың да жеке ... ... ... ... ... 10 ... 90 муға ... болды. Барлық халықтың 90% жуығын құрайтын
шаруалардығ ... ... ... ... 30% ... құрады.
Жер салығы жылына екі рет: жазда және күзде жиналды. Оның мөлшері ... ... 1 ... 3 ... ... (1 доу – 6,64 л.) ... ... Салық
мөлшері жердің құнарлығына байланысты белгіленді. Салық төлемау де ... ... ... ... ... ... ... 60 – 70% - нен салық
жиналмай ... ... де ... ... ... ... империясында ірі жер иелігі шектеліп,
негізгі бағыт ұсақ ... ... ... ... Өте сыйлы
адамдарға жеке меншіктікке көп болса 10 цинь жер берілді. Берілген үлесті
сатуға, әсіресе чжурчжендердің ... ... ... ... ... ... қытайлықтарға жалға беріп отырды.
X – XII ғасырларда қытай қалаларының қатары өсе ... Ескі ... жаңа ... ... келді. Қала халқының саны да өсті. ... ... ... ... мен ... ... өте көп болды. XIII
ғасырға қарай олардың қатарын Ханчжоу, Фучжоу, Цюаньчжоу, ... ... ... ... ... Ең ірі қалаларда 1 ... адам ... Ол ... қала ... ... ... 10% - н ... саны ғана өсіп қойған жоқ, олардың сапасы да өзгерді.
Қалалардың сауда – қолөнері орталықтары ... рөлі ... XI ... ... ... ... ... Үкіметтің қала экономикасында
бақылауы күшейді.
Қытай қолөнерінде мемлекеттік және жеке меншіктік ... ... ... өнім ... артты. Мұны металлургия мысалынан
көруге болады. XI ғасырдың 60 – ... ... ... ... мен
балқылатын кәсіп орындарының саны 271 – ге жетті. Оның 122 – сі ... ... ... ... мата, оның ішінде жібек өнімі артты. 50
фарфор жасау орны болды. Оның 14 – ірі кәсіпорын болды.
Еңбек ... ... ... ... ... ... балқытуда тас
көмір, кокс және басқа химиялық реактивтер қолданыла ... ... XI – XIII ... ... ... ... ... саны
көбейді. Кейбір аудандар өндірістің бір түрімен мамандана бастады.
Сауда да дамыды. Тауар ... 2% оны тасу ... ... ... 3% - ... ... алынды. Бұл мөлшер кейде өзгеріп отырды.
2.3 Вань Ань – ши ... – 1048 жж. Ван Цзэ ... ... құпия қоғамының көтерілісі
болды. Үкімет жаңа көтерілістерге жол ... ... ... ... аз да ... ... үшін реформалар жүргізуге мәжбүр болды.
Реформа бойынша ... жер ... ... ... алынды.
Қызметкерлер жер иелктері үшін салық төлеуге ... Ван Ань – ... ... ... ... барщинадан босатып, оны ақшалай салықпен
алмастырды. Өз ... ... ... ... енді ... жартылай ақшамен өтеуге тиіс болды. Ашр – шылыққа жол ... Ван ... ... ... ... Онда ... егін
ашаршылық бола қалғанда халыққа үлестірлілген.
Өсімқорлықты шектеу ... Ван Ань – Ши ... ... ... сол ... ... белгілеген өсіммен қарыз алатын
болды. Ван Ань – ши ... ... ... ... ... ... ... Ол сонымен қатар әскерде де үлкен өзгерістер енгізбек болды. ... ... ... ... бірдей әскери міндеткерлік енгізді. Әр үш
отбасы бір жаяу әскер, әрбір он отбасы бір атты әскер жасақтап ... ... Ань – ... бұл ... шенеуніктер мен феодалдардың наразылығына
әкелді. 1075 ж. ол ... ... Оның ... арамтамақтарды
құртып, феодалдық мемлекетті нығайтуға бағытталса да “ел үшін қауіпті” деп
табылды. Ван Ань – ши ... ... Сун ... ... ... құлдырай түсті. 1127 – 1132 жж. ірі – ірі 93 көтеріліс
болды.
2.4 Қытайда монғолдар билігінің ... жылы ... ... оның ... ... ... әскерлері
басып кірді. Чжурчжендер келісімге келуге шақырды. Жақсы қоршалған қалалар
қамалын ... ... ... хан әскері бірақ қиыншылықтарға ұшырады.
Сол себепті моңғолдар келісімге көнді. Бірақ көп ұзамай 1215 жылы ... ... ... ... ... ... ... бөлінді, бір тобы чжучжендер ... ... ... екінші тобы моңғолдар жағында чжучжендер әулетіне қарсы
соғысты. Оңтүстіктегі Сун сарайы ... ... ... 1224 ... ... ... ... тоқтатты. 1226 жылға қарай
моңғолдар Қытайдың ... ... ... алды. 1227 жылы Батыс ... ... ... ... ... т.б. ... ерлікпен шайқасты.
Бірақ моңғолдардың күші басым болды. 1234 жылы моңғолдар Солтүстік Қытайды
жаулап алуды аяқтады. Шыңғыс хан мен оның ... ... ... ... түрімен жете танысып, оларды қабылдады.
1258 жылы Хулагу Монғолиядан ... ... ... ... – 1294/Оңтүстік Қытайда сундардың қайсар қарсылығына ... Ұлы ... ... – 1259/1259 жылғы Оңтүстік Қытайды бағындыру үшін
шайқастардың ... ... ... Оның ... ұлы хан ... сайланған
Құбылай/1259 – 1294/астананы Пекинге көштірді. 1271 жылы 18 желтоқсанда
Құбылай қытайша Дай Юань деген атақ ... сол ... ... ... ... ... алу 1279 жылы ... дегенде/.
Хуанчжоу/астанасы/сол жылы алынды. ... ... ... отрядтары
қарсыласуларын тоқтатпады, оларды сун ақсүйегі Вэнь ... ... ... барлық мал – мүлкін әскер жасақтауға жұмсады. Бірақ моңғолдықтар бұл
қарсылықты 1280 жылы ... ... ... биліктен қытайлықтарды тайдырғанымен, ... ... ... ... қытайша басқаруға дайындығы жоқ еді. Сондықтан
ұкімет құрамына сауатты арабтар мен ... ... мен ... ... ... өзбек Ахмет – қаржы министрі, араб Насыр – ад – ... - ... ... еуропалық Марко Поло – губернатор болды. Пекинде
бес ... жуық ... ... ... ... ... ... әрекеті
сәтсіздікке ұшырады. 1281 жылы Құбылай даосс кітаптарын отқа жағу туралы
жарлық шығарды. Ол будда дінінің толық ... ... ... ... билікті қолда ұстап тұру мүмкін
болмады. 1262 жылы бұрын моңғолдар жағына шыққан ... ... ... Дань ... ... 1282 жылы астанадағы көтеріліс кезінде қаржы
министрі Ахмет ... соң ... көбі ... ... ... ... Қытайдан Жапонияға 1274 – 1281 жылдары, Вьетнамға 1257 –
1288 жылдары, Бирмаға 1277 – 1287 ... ... ... ... ... соң ... ... қытайлықтар көптеп тартыла бастады. 1295 жылы
таққа Темір/1307 – жылға дейін/отырды. Ол өлген соң 1308 ... 1332 ... ... ... ... ... кезінде ауыл шаруашылығы саласында біраз шаралар жүзеге
асырылды. Астанада “Ауыл шаруашылығының Бас Басқармасы”, ал провинцияларда
– ол басқарманың ... ... 1271 ж. ... ... ... ... қабылданды. Ол Ереже бойынша әр 50 отбасынан тұратын қауымдар
құрылды. Оларды ауыл шаруашылығы ... ... мол ... ... ... ... Олардың басты міндеті - салықтың көп
және уақтылы жиналуын қамтамасыз ету ... ... ... көп жерлерді шаруалармен бірге басып ... ... ... ... ... ... ... тырысты. Қытай шаруаларына ауыр
салықтар салынды.
Шаруалар үшін әсіресе жылқы ... ауыр ... ... ауыл ... ... күш ... Моңғолдықтар жергілікті халықтан жылқыны
көп жинап алуға күш салды. Себебі жылқы әскер үшін, соғыс үшін ... ... ауыл ... ауыр ... ... ... шаруашылығына ер
адамдарды майдандағы қара жұмыстарға көптеп айдап ... ... да зор ... ... он ... бір адам ... тіис ... бірақ іс
жүзінде моңғолдар қанша адам алғысы келсе, сонша адам алып отырды.
Шаруалардың тұрмыс жағдайы шектен тыс ... ... ... ... ... жерлеріне бұрынғысынша салық салынбады. ... ... ... өз ... ... ... қарамағына өтіп кетуге
тырысты.
Сөйтіп, шіркеу феодалдары байи түсті. Ақыры 1327 ж. моңғол ... ... ... ... ... ... салған жарлық шығарды.
Қолөнері мен сауда бірлестіктерінің онан әрі өсе ... ... ... ... ... Полоның/XIII ғ. ... ... ... 15 ... ... ... ... Оның
әрқайсысы өз қоластына өте көп үйлерді біріктірді. Моңғолдар ... ... ... ... әлдеқайда көп еркіндіктер алып, онан әрі нығая
түсті.
Қолөнершілер мен саудагерлер ... ... ... ... ... мәжбүр болды. Кейін натуралды салық ақшамен ауыстырылды.
Қолөнерішілер мен ... ... ... ... ... ... ... болды. Моңғолдар салықты бірлестікке
салатын, ал бірлестік ол ... өз ... ... ... жекелеген аудандарды басқаратын әскер басшыларының талантаражына
салынды. Жергілікті жерді ... ... ... басы заңдармен, тіпті
ұлы ханнның ... де ... ... ... ... ... ... да зиянын тигізді. Моңғолдықтар алғаш қағаз
ақшалар шығарып, олардың құнын ... ... ... сақтап қалуға
тырысты. Бірақ бірте – бірте ол жарлықтар орындалмай, қолдан ... ... ... ... ақша ... ... ... халықтың
қайыршылануы күшейді.
2.5 Монғолдардың Қытайдан Құтылуы.
XIV ғасырға қарай моңғол ... ... ... ... Біртұтас Моңғол империясының орнына бұл кезде төрт Моңғол
мемлекеті ... ... ... ... ... Қытай, Тибет
төртеуі сол мемлекеттердің бірі – “Ұлы хандар мемлекетінің” құрамына кірді.
Биліктің әлсіреуі Қытайдағы моңғол ақсүйектердің ... ... ... асқына түсті. XIV ғасырдың басынан таққа үміткерлер
арасындағы күрес шиеленісті.
Қытай халқының басқыншыларына қарсы ... ...... ... Барлық ауыртпалық қарапайым халықтың – шаруалар мен қолөнерішілердің
үлесіне түскендіктен ең алдымен шет елдік басқыншыларға ... ... ... ... ... да ... ... үшін, жер
иелегінен айырылып қалу қаупінің сақталғандығы үшін ... ... ... ж. ... мен ... ірі көтерілістер болды. 1348 ж. қытай
қашқындарының флоты оңтүстіктегі теңізде ... ... ... Қытай
халқының моңғол хандарымен ашық күресі, әсіресе XIV ғасырдың ортасында,
Тоған – ... ... ... ... ... ... ... – 1351 жылдардағы табиғи апат – Хуанхэ өзенінің тасып, арнасынан шығып
кетуі түрткі болды. ... ... және ... провинцияларының ұланғайыр
аудандары судын астында қалды. Бұл апат халықтың шыдамымен тауысты.
1351 ж. Тоған – ... ... ... ... ... ... ... шығарды. Халық құрылыс жұмыстарына шығудың орнына моңғол
ханына қарсы көтеріліске шыға ... ... ... ... Эр, Хубей провинциясындағы көтерілісті Мын Хай – ма басқарды. Солтүстік
шығыста ... ... (“Ақ ... ... ... ... ... қарсы
үгіт – насихат жүргізіп, қастандық әрекеттер ұйымдастырды. Оның ... ... ... ... ... күресте Қытай тарихындағы әйгілі “Қызыл
орамалдылар” көтерілісі шешуші рөл ... Олар бас ... ... ... ... ... ... Олардың құрған әскері “Қызыл
әскерлер” деп аталып кетті/хун цзюнь/. Оның негізін “Ақ ... ... ... ... ... Лю ... ... Қызылдар Цзинань,
Кайфын, Баодин, Датун қалаларын алып, астанаға қауіп төндірді.
Хубейдегі көтерілісті император деп жарияланған, шыққан тегі ... Мин ... ... ... бұл ... 1361 ... ... басылды.
Көтерілісшілер арасында әсіресе анъзуэйлік Чжу Юаньчжан басқарған отряд өте
зор ... ... ... От ... 1354 жылы ... еді. Бұл отрядтың
қатарына талқанданған қызыл әскерлердің ... ... ... 1326 ... ... ... Янцызы алқабын басып алды.
1368 жылы оның отряды Пекинді моңғолдардан азат етті. ... ... ... деп жарияланды. Ол таққа отырған Мин әулетінің (1368 –
1644 жылдары) негізін қалады. Қытайдағы ең ... ... ... ... ... ... ... болды.
2.6 Мин мемлекетінің құрылуы. Оның ішкі және сыртқы саясаты.
Соғыс кезінде Чжу ... ... ... көбінен босату туралы
уәде берді. Соғыс біткен соң бүрыңғы моңғолдық әулетке қараған жерлерді
мемлекеттікі деп ... ... ... ... жерге ие болып қалды.
Шаруалардың бұрыңғы ... ... ... ... ... ... уақытша босатылды. Тұқым, құрал – сайманды ... Бос ... ... ... шаруалар үкіметтен көлік ретінде ірі
қара мал да алды. Бос қалған үйлер халыққа ... ... Осы ... ... шаруалардың жағдайын жақсартуға ықпал етті.
Жаңа император барлық жеке меншік және мемлекеттік жердің есебін қайта
жүргізді. Есеп ... ... ... сол ... ... де ... жеңілдіктер алды. Қытай халқының алдына тұт
ағашын, кендірді көп өсіру міндеті ... ... ... сауда
жасауына жағдай жасалды/еркін жүріп – тұруға рұқсат етілді, салық азайды…/.
Сөйтіп, аудандар ... ... ... нығайды. Фарфор
мануфактурасы мемлекет қарамағына алынды. Онда басыбайлы шаруалар істеді.
1375 жылы жаңа ... ақша ... ... ... ... ... ақшаға
көшті.
1398 ж. Чжу Юань – чжан өлген соң сарай ақсүйектері ... оның ... ... отырғызды. Бірақ бұрынғы ұлы хан астанасы ... ... ... ... ... Чжу Юань – ... баласы Чжу Ди
1403 ж. төңкеріс жасап, императорды тақтан түсірді де, өзін император деп
жариялады. Ол Даду ... қала ... де, 1421 ж. оны ... “Пекин”) деп атады.
Өзі билік құрған 1403 – 1424 ... Чжу Юнлэ – ... ... деп ... XIV ғасырдың аяғында империя халқының саны шамамен 60
млн. болды. (XIV ғасырдың 40 – ... ... ... 75 ... ... қалды).
Чжу Ди өте белсенді сыртқы саясат жүргізді. Ол саясат елдің қорғаныс
қабілетін гығайтуға бағытталды. Чжу Ди ... ... ... ... онан әрі жалғасты. Енді Қытай қорғаныс емес, шабуылға шықты. Бірақ Цю
Фу басқарған қытай әскері 1409 ж. ... ... ... ... қалды. Келесі 1410 ж. қытай әскері Онон өзеніндегі шайқаста жеңіске
жетті. Төле ... ... ... батыстық моңғолдар – ойраттарды
талқандады.
XV ғасырдың ... Мин ... ... ... ... шиеленісті. Чжу Ди Темірге елшілік жіберіп, оның ... ... ... төлеп тұруын, жіберілген елші Анды ... ... ... Ол ... ... ... Темір қытай елшілігімен қоса
сауда керуенінін де кері қайтармай, ұстап қалды. 1404 жылдың қараша айында
Темір Қытайға қарсы жорыққа ... ... 1405 ж. 18 ... күні Отырар
қаласында Темір қайтыс болып, Қытайға жорық тоқтады.
1405 ж. Қытай ... ... ... ... алды да, ал 1407 ж. ... ... 1427 жылға дейін өзінің бір провинциясына айналдырды.
1402 – 1404 жж. көптеген елшіліктер теңіздің арғы ... ... ... ... да ... ... атақты теңізде жүзуші, әрі
саясаткер Чжен Хэ басқарған экспедиция кеңінен белгілі болды. 1403 – ... ... Чжен Хэ ... 7 ... ... ... ... Африкаға
жасалды. Оның эскадрасы 30 мың жауынгері бар 48 – 62 кемеден құрылды.
1415 ж. Орталық ... ... ... ... ... ... ... 1411 ж. Манчьжурияға, 1412 ж. ... мен Дели ... 1415 ж. ... т.б. ... ... бұл елшіліктердің табысы Чжен Хэннің елшілігінің табысынан әлдеқайда
аз болды.
1427 ж. Қытай әскері Вьетнамнан шығып, оның ... ... ж. ... ... шет ел ... ... ... өзінің алыс елдерге теңіз
жорықтарын тоқтатты. 1449 ж. батыстық моңғол – ... ... ... ... жасады. Туму маңында ойраттықтар Қытай әскерін талқандады.
Император тұтқынға түсіп, әскердің қолбасшысы қаза ... ... ... астанасын ала алмай, 1450 ж. кейін қайтты. Туму апатынан кейін
Қытай барлық ... ... ... ... ... ... ... мәжбүр болды.
2.7 X – XV ғасырлардағы Қытай мәдениеті.
X ғасырдан бастап қытайлықтар биік столдар мен ... ... 1163 ... ... ... Қытайда аквариум жасалып, онда “алтын
балықтар” өсіріле бастады. XI – XIII ғасырларда қала өмірі ауыл ... ... ... ... ... монша, дәріхана, прокат
пункттері, айырбас орындары, ... мен ... ... ... көңіл
көтеретін мекемелер, ойынхалар мен жезөкшелер үйлері, өртке қарсы ... ... ... қоқыстарды қала сыртына шығару, су құбырларының
жүйесі, т.б. ... ... ... ... аяғында Нанкинде бейнелеу өнерінің академиясы ашылды. ... ... да ... ... қол ... XI ... 20 – жылдарына
қарай 100 мыңнан астам ... ... ... ... және ... саны ... мемлекеттік мектептермен өатар жеке меншік мектептер
көптеп ашылды. ... ... мен ... ... мен ... бейнелеу және шешендік өнері оқытылатын арнаулы училищелер ашылды.
Пекин мен ... ... деп ... жоғары дәрежелі мектептер
ашылды. 1375 ж. деревняларда да бастауыш білім беретін қауымдық мектептер
ашу ... ... ... ... ... оқ – дәрі ... XII ғасырдың басында теңізде
жүзуге қажетті құрал – тұсбағдар жасалды. XI ғасырда “Басқаруға себі ... ... ... Сыма ... (1019 - 1086) ... шығармасы
жазылды. Тарих мәселелерімен Чжен Цяо (1103 - 1162), Юань Шу (1131 - ... ... ... Су Дун – по (XI ғ.), Су Ши (1036 - 1101) ... ... ... кеңінен танымал болды. Ақындар Ян Хундао (1250 ... Сюй ... ... (1275 - 1340) өз ... ... билігі
кезіндегі халық зарын жырласа, Чжан Чжу (1286 - 1368), Лю Цзидің (1311 ... ... ... ... ауыр ... жағдайы көрініс тапты.
Моңғолдар билігі кезінде 600 пьесса жазылды. ... 170 ... ... – XV ... ... ... өз ... туралы көптеген
құжаттар жинап алды, олардың негізінде көптеген тарихи еңбектер жазылды. XI
ғасырдың өзінде – ақ кітап басу және ... ... кең өріс ... ... мен ... ынталандыра түсті. Ескі ресми тарих оқымыстылар
мен ... ... ... Олар ... ... ... жекелеген тақырыптарға шығармалар жазуға кірісті.
Көрнекті қызметкер, ақын, әрі ... Оуян Сю (1007 - 1072) ... ... ... жазылған әулеттер тарихын жаңаша жазып бастырды. Ол
“Жаңа Тан тарихы”, “Бес әулеттің тарихы” атты ... ... ... ... ... ... еңбектер материалдарға бай, жүйелі түрде,
тартымды ... ... ... ... ... мо” ... әрбір оқиға
басынан аяғына дейін толық баяндалатын тарихи еңбектердің жаңа ... және ... ... ... көре ... XIV
ғасырдағы көрнекті тарихи шығармалардың бірі Ло Гуань Чжунның “Үш патшалық”
деген ... ... Бұл ... көне ... ... ... мен тарихи оқиғаларды, әскер басшылары мен патшалардың мінез
– құлықтарын, іс ... ... ... ... ... да дянь” (“Юнлэ басқаруының ұлы жинағы”)
деген ... ... ... жарық көрді. Ол 11095 томнан тұрды. XI
ғасырдың басында тарихи жылнаманың “Ши лу” ... ... ... ... өмірге келді. “Чжен Хэнің теңізде жүрген картасы” жасалды.
Сөйтіп, ... ... ... соң ... жаңа ... ... ... КЕЙІНГІ ОРТА ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚЫТАЙ.
3.1 XVI – XVII ғ. ... ... ... ауыл ... ... ... ... экономикасы мен мәдениеті гүлдену кезеңін
бастан кешірді. Бірақ осы ғасырдың аяғында елде ... ... орын ... Бұл феодалдық құрылыстың ыдырай бастауының белгісі
еді.
Бұрын игерілмеген жердің есебінен егістік ... ... ... ...... қарапайым күйінде қала берді. Бірақ шаруалардың
еңбекқорлығы мен ... ... ... ... арта ... ... – жабдықтарының қарапайымдылығы жердің құнарлығын сақтауға, соның
арқасында ... ... ... ... ... ... ... дақылдар,
бұршақ, шай егіп, жеміс – жидек, май және ... ... ... ... де кең қанат жая бастады. Тауар – ақша қатынастары жетіле бастаған
XX – XVII ... ... жер ... ... тез ... Олар өз ... түгел немесе жартылай, ашық немесе жасырын сатуға
мәжбүр болды. ... ... ... өсімқорларға қарызданып қалу немесе
салықты уақтылы төлей алмауы еді.
Шаруалардың қарыздануының өсе тусуіне әкімдердің ... ... ... – сұмдықтары де себеп болды. Жерге жаңа ... мен ... ауыл ... ие бола ... ... ... ... үйінің мүшелері мүмкін болған жерлердің бәрін басып алып
жатты. Бұл жолда олар императорларға жарлықтар да ... күш ... ... Тек бос ... жерлерді ғана емес, әлсіз жеке меншік
иелерінің жерін де, мемлекеттің жерін де өз ... ... ... жылы ... ... өздері мемлекеттік жерді өз
поместьелеріне айналдыра бастады. XVI ғасырдың аяғына қарай астаналық ... ... 1280 мың му ... бес поместье пайда болды. XVII ғасырдың
басына қарай императорлар поместьелерінің саны 300 – ге ... 1489 ... ... ... ... кірмейтін 332 феодалдық жер иеліктерінің
көлемі 3300 мың муға жетті. Помещиктерден алған жерлері үшін шаруалар ... ... де, ... де, өз ... де ... ... Сонымен
қатар шаруалар үкіметке жылына екі рет ... ... ... Ол салықты
ақшамен, азық – түлікпен, өнеркәсіп өнімімен де, мерзімді ... ... XVI ... ... ... ... ... енді міндетті еңбек
салығы ақшалай салықпен ауыстырылды. Мемлекеттік салықтың құрамы деревняға
тауар ақша ... ене ... ... ... ... ... төленетін ақшалай салық күміспен есептелетін. Шаруалардың
мұндай күміс теңгесі болмағандықтан мыс және ... ... ... бір түрін оның екінші ... ... ... ... ... арқылы көп пайда табатын. Мемлекет меншігіндегі жерді
иеленуші шаруа феодал жеріндегі шаруадан салықты артық ... Көп ... ... меншігіне көшкенде, бірақ ол жер әлі мемлекет қарамағында
деп есептелсе, шаруалар әрі помещикке, әрі үкіметке ... ... ... ... ... оны ... апатқа қарсы күресте
дәрменсіз етті. Сондықтан егін шықпай қалушылық, ашаршылық жиі ... ... ... ... ... ... ... кездері болып
тұратын дейді тарихшылар. Бір шаруаның құлдырауы қалған көрші шаруаларға да
зиянын тигізетін. ... ... XV–XVI ... ... ... Бұл ... бүліктер мен қырқысулар ауылдық
жерде феодалдық қатынастардың ыдырай бастауының белгісі еді.
3.2 Капиталистік қанынастардың қалыптаса бастауы.
Қолөнерінің ауыл шаруашылығынан бөлініп ... оның енді ... ... ... ...... қалалар Қытайдың барлық
провинцияларында жеткілікті болды. Мысалы, XVI ғасырда Юньнанда 90 ірі, ... қала ... ... 37 ірі, 190 ... ... 174 қала ... ... үйіндегі өнеркәсіппен, цехтық ... және ... ... ... және ... ... мануфактуралық
өндіріс пайда болды. Қытай шеберлері жіп иеретін үлкен де күрделі станоктар
ойлап тапты, қорыту пештерін ... ... мен ... ... Сарай газетін шығарып тұрды. Үлкен де ... ... ... ... өте шыдамды затпен аптады.
Қалаларда үлкен сарайлар мен храмдар салынды, тас көпірлер ... ... ... нығайту жүргізілді. Тоқымашы суретшілер сурет мата –
кестерді ойлап ... ... ... ... ... ... ... төсек – орындар жасауды меңгерді. Қант қайнататын, шәй
өңдейтін, ... ... ... ... ашылды. Тастан, ағаштан,
сүйектен әшекей бұйымдар жасау онан әрі ... Қала ... ... ... ықпал етті. Мануфактуралар негізінен ішкі рынокты
қамтамасыз етті: біраз ... ... да ... ... Мануфактураларда
таңдамалы шеберлер мен жұмысшылар істеді. Мануфактуралар ең ... ... ... ... жетілдіре берді.
Еңбектің аумақтық бөлінуіне байланысты жеке қалалар, аудандар мен
облыстар ... ... бір ... ғана ... ... Мысалы:
Ханьчжоу мен Сучжоу жібек маталар шығарып тұрса, солтүстіктегі қалалар жүн
матасын тоқуға маманданды. Аньхуде түшь ... ... ... мен ... орталығы болды. Шаньси – пышақ, ал Фуцзянь – лак шығару ... ... ... ... ... ... ... Қазыналық мануфактуралар негізінен фарфор, қару – жарақ жне жібек
тоқу өндірісінде болды. ... да өз ... ... ... ... ... мен түйе ... тауарларды ауыл – ауылға таратып
сатты. Елдің түкпір – түкпірінен шығарылған тауарларды қабылдайтын 33 ... ... ... ... ... ... ... Яньчжоу сияқты
қалаларда қандай тауар іздесең де ... ... ... бір флот ... ... ... сауданы Қытай Жоңғария, Қашқария, Сібір, Жапониямен жасады. Бұл
саудаға кейде ... ... да ат ... отырғанымен, негізінен
көпестер өз қаражаттары арқылы жүргізді. XV ... ... ... ... ... ... дайындалды. Оған Қытай тауарлары, алтын тиеліп,
27800 жауынгер отырғызылды. Бұл флотилия Чжэн Хэнның ... Үнді ... ... ... ... ... мен Ява порттарына жетті. Ол
флотилия екі жылдан соң көп ... және ... ... ... ... жылы Чжэн Хэ тағы да ... жаққа аттанды. Цейлонның патшасы мен
басқа да басшылары ... ... ... ... 1457 ... ... төлеп тұрды. Чжэн Хэ оңтүстік теңізі ... ... ... ... мен Оңтүстік Аравияға, Шығыс Африкаға жеті
әскери ... ... ... жуық ... ... ... ... Олар өз порттары мен рыноктарын Қытай көпестері үшін ... ... ... ... ... бола ... сауда байланыстарының, қолөнері мен ... ақша ... ... ... ... байи түсуіне әкелді.
Қолөнершілер мен шәкірттер, ұсақ саудагерлер мен мануфактура ... ең ... тобы ... ... ... ... ... Әлеуметтік полюстің екінші жағын қала байлары құрады. Оның ... ... мен ... ... мануфактура иелері, ірі шеберлер мен цех
старшиналары, ғұлама ұстаздар кірді. Бұл құрам болашақ буржуазияның негізін
қалады.
3.3 Еуропалықтардың Қытайға енуі.
Индияға баратын жол ... ... ... ... ... тез ... 1511 жылы португалдықтар ... ... ... ... Портуғалдықтардың Индиядағы
губернаторы Албукерки Қытай жағалауын зертеп келуге Рафаэль Перестреллоны
жіберді.
1516 жылы Кантонға ... ... ... ... ... келді. Елші Перес Пекинге барып орналасты. Еуропалықтар Қытайдың
үнді мұхитындағы бай ... ... ... Малаккадан, тағы басқа
оңтүстік теңізі жақтағы ... ... ... байлықтар енді Лиссабонға қарай
ағылды. Жақында ғана Қытайлықтар үстемдік жүргізген порттарда ... ... ... ... ... ... мен теңізшілер
Қытай көпестерін қырып, жергілікті ... ... ... ... ... еуропалықтардың Қытайға қоныстануына, сауда
жасауына тыйым салды. 1521 жылы елші Перес Нанкиннен ... Шет ... ... ... ... порттарына кіруіне тыйым салынды. Алдымен
португалдықтар, сонан соң испандықтар бұл бұйрыққа бағынғысы ... ... ... ... болып, онда қытайлықтар жеңіп отырды. 1547 жылы
испандықтар ... ... ... ... ... алу
әрекетінен түк шықпады. 1596 жылы ағылшын кемелерінің Қытай ... ... ... Еуропалықтармен саудаға өте шектеулі мөлшерде
ғана рұқсат берілді. Еуропалықтармен ... өте ... ... ... берілді. Шетелдіктер Қытайдан жібек пен зергерлік әшекей бұйымдарын
алып, өздері қару – ... ... ... отырды.
Қытайға миссионер – иезуиттердің енуіне мүмкіндік болды. Матео Риччи
деген иезуит ... ... ... ... Мин ... ... ... жылы Пекинге келіп орналасуға рұқсат алды. Риччиден кейінгі келген
миссионерлер де ... ... ... ... деп ... тұру құқығын алуға тырысты. Мин сарайын олар ... оқ ... ... қару – ... ... ... қызықтырды.
Миссионерлер Қытайда отарлар басып алуға ... ... ... ... ... ... ... орнай бастады. Бурнаш ... мен ... Иван ... ... ... IV Иван 1558 ж. ... ... Олар ... ... ... ... бар. Екінші елшілік
1567 ж. Батыс Қытайға жіберілді.
3.4 Маньчжурлар билігінің орнауы.
XVI ғасырда Қытай өз шекарасында ... ... ... ... 1563 ... ... ... Қытайға бірнеше басқыншы шабуылдар
жасады. 1550 жылы моңғолдар астанаға дейін жетіп, қытайлықтарды ... ... алып ... Тек өте көп ... ... арқасында
басқыншылар Қытайды жаулап ала ... 1549 жылы ... ... ... шабуыл жасады, ал 1555 жылы ... ... ... ... ... ... және ... қалаларға қауіп төндірді. 60 –
жылдардағы ауыр шайқастардан соң ... ... мен ... ... ... ... қарақшыларынан тазартылды.
1592 жылы 140 мыңдық Жапон әскері ... ... ... Қытай өз
вассалына көмекке көп әскер жіберді. Елді ... ... ... ... есептелетін Манчжурлармен соғыс қатты күйзелтті. Манчжурлар негізінен
мал шаруашылығымен, ... ... ... ... ... тиіп ... ... 1609 жылдан Манчжур елінің басшысы Нұрғазы
Мин императорына салық ... бас ... 1618 жылы оған ... ... қолы ... ... соққы бере отырып, оның бірнеше қамалдарын
басып алды.
Нұрғазының мирасқоры Абақай/1623–1643/Қытаймен соғысты жалғастырды.
1636 жылы ол өзін ... ... Өз ... атын
Цин/“светлая”/деп өзгертті. Осы әулет кейін бүкіл Қытайды басып ... ... ... ... орнады. Кейінгі жылдары Манчжурлар ішкі Моңғолияны,
Кореяны ... ... ... ... ... Хэбей/,
Щаньдун, Хэнань тағы басқа провинцияларын басып ... ...... ... ... ... үкіметтің тарапынан
жеткілікті қолдау таппады. Қытай ... ... ... ... танытты. Бұл сәтсіздіктер Қытайдың экономикалық және
саяси жағдайы шиеленістірді. Осындай ... ... ... ... ... ... Ол ... тәртіпке қарсы құрылған ұйым
болды. Ол ұйымның негізін ірі әкім/чиновник/, әрі ғұлама оқымысты Гу Сянь –
Чэн ... Ол ... ... ... ... кейін қызметінен
босатылып, туған еліне қайтқан еді. Сондағы “Дунлинь ... ... ... Өз ... сол ... ... билігінің кемшіліктерін
сынады. Оның айналасына жақтас – ... ... ... ... кетті. Олар сауда мен қолөнеріне еркіндікті ... ... ... жеңілдетуді, парақорлықпен күресті күшейтуді, әскердегі
тәртіпті жақсартуды, ... ... ... тағы ... ... етті. Бұл ұйым үкімет тарапынан қуғынға ұшырап отырды.
Феодалдарға, олар ... ... ... – ақ ... де ... ... ... Шаруалар мен қала халықтары да
үкіметке қарсы құпия ұйымдарға бірігіп жатты. ... ... ... ... рөл ... “Ақ ... ... құпия ұйым қайтадан өз
қызметін ... Оның ... тез өсе ... Сол ... ... жылы Шаньдунде үлкен көтеріліс болды. Бірақ үкімет бұл көтерілсті
басып тастады.
3.5 1625 – 1646 ... ... ... – 1646 ... ... ... үлкен толқулар болды. 1628
жылы бұл толқулар кең өріс алды. Көтерілісшілер кішігірім ... ... ... ... ... мүшелерін өлтірді, олардың үйлерін тонап,
түрмеден тұтқындарды босатты. Тауда ... ... 10 ... басшыларын сайлады. Шэньсидің оңтүстігінде көтерілісшілер Ханьчжун
қаласына жақын келді: осы ... ... мен ... ... жерлерді басып алып, өз биліктерін ... ... ... ... ... ... ... – Ганьсу провинциясын
толығымен өз бақылауында ұстады. Көтерілісшілер отрядтарының кейбір жас
басшылары, мысалы, Ли ... Чжон ... ... кеңінен танымал болды.
Пекин үкіметінің Шэньсиге жіберген әскері көтерілісшілерді бірте – ... ... жылы 36 ... ... ... Оның ... ... болды. Ол кеңес ... ... ... Келесі жылдың
көктемінде көтерілісшілер Хуанхэ өзенінен өтіп, астанаға қарай ... ... ... ... ...... өсе ... Олар
провинциялық әскерлерге соққы бере отырып, кішігірім уездік қалаларды басып
алды, үстем ... ... ... Шаруалар отрядтары оқпен атылатын қаруы
бар күшті әскермепн шайқаста жеңіліске ... ... ... оның ... Ван ... де ... жылдың қысында қатары өте қатты сирей бастаған ... ... ... кері ... оңтүстікке қарай шегінуге мәжбүр болды.
Хэнань, Хубей, Сычуан провинцияларының ... ... ... алып, оларды азық – түлікпен қамтамасыз етіп отырды, олардың қатарына
кірді. Янцзы жағасына ... соң ... ... қайтадан
солтүстікке қарай, Шэньсиге беттеді. Енді ... ... ... жасады, әр
отряд өз еркімен, өз мүмкіндігінше соғысты. Тек бір рет қана ... ... ... жылы ... провинциясында 72 отряд басшылары Ли Цзычен ұсынған
бірлесе қимылдау жоспарын қабылдады. Бірақ отрядтар көп ... ... ... ... ... енді біреулері Янцзы өзенінің алқабымен
үлкен жорық жасады. Қайсыбір кездерде ... ... ... ... де ... ... Бірақ көтерілісшілер өз жеңістерін дұрыс пайдалана
алмады. Кішігірім қалаларды басып алған соң онда ... ... ... қарай жылжи берді. Көтерілісшілер отрядатары кеткен соң ол қалалар
қайтадан ... ... ... ... ... ... алған жерлерде халыққа барлық қарыздарынан, салық
төлеуден құтқарамыз деп уәде берді. Бірақ өздері халықтан азық – ...... пен киім – ... үшін ... ... алып ... 1636 жылғы
маусымда император барлық көтерілісшілерге ... ... ... ... шаруаларға, үкімет әскеріне қайтып оралған солдаттарға
көмек көрсету жөніндегі жарлығын ... ... ... ... атағын бермек болды. Кейбір салықтар мен қарыздар
жойылды. Сөйтіп, көтеріліс ... ... ... ... орындамай алды. Елдің экономикалық жағдайы
нашар болды. Ашаршылық болып, халық қырыла бастады. Осындай қиыншылықтар
1639 жылы ... ... ... ... себеп болды.
Көтерілісшілер арасына бұрынғы басшылары Чжан Сяньчжун, Ли Цзычен ... ... ... 1640 жылы Ли ... басқарған отряд Хэнаньге жорық
жасап, 50 шақты қаланы басып алды. Хэнань ... ... ... ... ... Ол ... ең бай адам еді. Көтерілісшілер оны
өлтіріп, байлығын талан – таражға салды.
Көтерілісшілер өте ... қала – ... ... үш рет ... ... ... 1642 жылы көтерілісшілер отрядтары бірікті. Оның қолбасшысы
болып Ли Цзычен ... ... ... ... ... ... әскердегідей артық бұйым ұстамай, палаткада ... ... ... ... ... болды. Чжан Сяньчжун ғана бөлініп кетті.
Ол Хунаньдағы Чаншаға жорық жасады, кейін Сычуанға ... 1643 ... Ли ... ... ... Шэньсиге кіріп, Сиань қаласын
басып алды. 1644 ж. ақпанда ол өзін ... деп ... ... ... Пекинге аттанды. Округтер мен уездердің шаруалары оның әскерінің
қатарын ... ... ... ... ... ... ... көтерілісшілерді “Чуан ваны/Ли ... ... ... ... өлеңмен қуана қарсы алып отрыды.
Астана айтарлықтай қарсылық көрсете алмай, берілді. ... өзін ... ... 1644 жылғы 25 сәуірде көтерілісшілер Пекиннің “Ішкі қаласын”,
яғни ең маңызды үкімет органдары орналасқан ... ... ... ... бай, ... ... ... мен үкімет әскерінің басшыларын/қырды. Басып алған жерлерінде
көтерілісшілер ... ... ... ...... салды, халықты
үкіметтің бұрынғы салықтарынан уақытша босатты. Сөйтіп, ... ... өз ... ... ... тырысты. Астананы басып алып, үкімет
басшыларын қамап, көбін өлім жазасына кесті.
Байларға ... ... ... ... ... ... ... алуға бүлікшілер мәжбүр болды.
Көтерілісшілер өз үкіметін ... ... тек ... ... ... ... ... тағайындады. Бүлікшілер көсемдерінің
әлеуметтік құрамы бірдей емес еді. ... ... ... ... да ... ... ... – шығысында күш жинай бастады. Ондағы ... ... ... ... У ... басқарған күшті үкімет
әскері тұрған еді. Бүлікшілер У ... ... ... ... ... бас тартты. Осы кезде Ли Цзычен мен Лю ... ... ... ... ... солтүстікке қарай жорыққа
атанды. У Саньгуй манчжур князьдарынан ... ... ... рет ... ... ... көмекке келді.
Олардың біріккен күштері бүлікшілердің тас – талқанын шығарды. Ли
Цзычен Пекинге қарай шегінді. Бірақ тез ... ол ... да ... Жеңіске
жеткен біріккен Қытай – манчжур әскерлері 1644 ... 6 ... ... ... жас манчжур мұрагерін император деп жариялады. Осы маньчжур
үрім – бұтағы Цин ... ... ... 1911 ... дейін билік құрды.
Шаруалар әскері астанадан шығып, батысқа қарай бет ... У ... ... ... ... рет шайқасты, бірақ шамасы
келмей, шегіне беруге мәжбүр болды. Шаруалар ... ... ... ... ... ... ... бас тарта бастады.
Көтерілісшілер лагеріндегі қолбасшылар арасында алауыздықтар туып,
олардың қатары ...... ... ... Ли ... ... бір тобы ... орналасып алып, өз қолбасшысын император
деп есептесе, көрші Сычуань провинциясындағы көтерілісшілер Чжан Сяньчжунді
Батыстың патшасы деп жариялады. Екі ... ... ... ... ... ... ... Сиань, Шаньси провинцияларын тастап, алдымен Хэнаньге,
кейін – Хугуанға шегінуге мәжбүр болды. Олар ... ... ... онан ... бет ... ... провинциясында Ли Цзычен қаза тапты. 1646 жылы
Сычуаньда маньчжурлықтармен шайқаста Чжан ... да қаза ... ... ... Ли ... ... ... онан әрі жалғастырды.
Ақыры шаруалар көтерілісі толық жеңіліп, ... Ол ... ... ... жеңіп алуына мүмкіндік жасады.
3.6 XVI – XVII ғасырлардағы Қытай мәдениеті.
Өнеркәсіптің дамуы, мануфактураның ... ... ... – ақ алыс ... жүзу арқасында дамыған сыртқы және ішкі сауданың
нығаюы – осының бәрі Қытай жұртшылығының ...... ... ... пен ... дамуына ықпал етті. Сонымен қатар Қытайда
ескі ... беру ... ... ... ... ... мистика
мен схоластика үстемдік құрып қала берді.
XV ғасырдың басында Қытай ғұламалары бұрынғы атам ... ... ... жүйесін қамтитын көлемі жағынан алып энциклопедия ... ... ... ... ... ... ... дін,
ауылшаруашылығы жөніндегі шығармалардан құрылды. Ол император Юнлэ ... ... да ... деп ... XVI және XVII ... ... сөздіктер/словари/, онің ішінде ... ... ... ... ... ... қол ... Әсіресе Ли
Шичженьнің фармакология мәселелеріне арналған “Бэн цао ... ... ... ... ... Ли ... ... белгілі өсімдіктермен олардың
шипалы қасиеті жөніндегі толып жатқан мәліметтерді жинап, ретке ... ... ... дамуына зор үлес қосты. Чжан Чжунцзин деген
оқымысты сүзек емдеу жөнінде зерттеу жазды.
Географиялық мәліметтер мен Қытайдың ... ... – дәл ... пайда
болды. Тарихшылар тарихи шығармаларды онан әрі жалғастырып, ... ... ... ... ... – мемуарлар өмірге келді. Оңтүстік – батыс
Қытай ... мен ... ... тарихи шығармалар көбейді. Кейбір
шығармаларда ресми ғылым мен идеологияны сынау ... ... Ол ...... ... жасалды. Көрнекті ортағасырлық философ Ван
Янмин/1472 – ... ой - ... ... өмір ... ... ... туғандағы ақыл–ойының мөлшеріне байланысты болады деп, конфуциандық
шындыққа күмін келтірді. Ван ... ... ... ... ... ресми идеологияның Ли Чжи/1527 – 1602/сияқты ... ... ... Оны ... көзқарасы үшін үкімет жиі – жиі ... ... ... ... мен ... ... ... алды. Олардың өкілі Хуан Цзунси/1610 – 1696/үнемі өзгеріске ... ... ... материалдық субстанция жатады деп санады.
Көрнекті философ – материалистердің бірі Ван ... ... Ол ... мәңгілігі, дене мен қозғалыстың бірілгі ... ... ол ... ... ... деп ... Ван ... Цзунси және басқалары ... ... және ... ... мүшелері болды. Олар басты мәселені – жерді шаруаларға
беру арқылы шешуді ұсынды.
Өз заманының озық ойлы ... бірі - әрі ... ... әрі ... Гу ...... ... ол өз өмірін
манчжур басқыншыларымен күреске арнады. XIV ғасырда көркем әдебиетте орын
алған жаңа ... онан әрі дами ... Тан ... ... беседка”
пьесасы, “Цзинь Пин Мэй” романы сияқты көптеген драмалық шығармаларында
феодалдық қоғамдағы келеңсіз көріністерге қарсы наразылық ... ... ... оңтүстік елдеріне саяхат, таулар мен ... ... ... ... драмалар мен романдар жазылды. XVI
ғасырда будда монахы ... VII ... Орта Азия мен ... ... ... ... ... саяхат” деген атақты романы жазылды.
Бейнелеу өнері де онан әрі жетіліп, дами түсті. Қызықты әдеби ... ... сай ... безендіріліп отырды. Фарфор өңдеу, одан әсем
әшекей ... ... да ...... ... ... Оған ... XVI
ғасырда фарфордан жасалған “Будда” және “Бодистава Гуаньинь” мүсіндері.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жаңа ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы қалады. Ол елдің көптеген аудандарында жасанды
суару жүйесі арқылы жүргізілді. Тыңайтқыштарды ... ... ... ... ... жетілдіру - өнімді арттырды. Қытайлықтар өте жоғары
сортты ... ... ол ... ... ... еңбек құралы тек ... ғана ... ... – ақ ... ... ... ... сән бұйымдары мен қару – жарақ жасаудың жетіле ... ... ... ... жібек мата тоқуды ойлап тауып, оның құпиясын көпке
дейін сақтады. Қытайда басы бос шаруалар көп болды. Жер ... ... ... Ол әр ... ... ... адамның санына қарай
үлестірілді. Жер иемденуші шаруалар негізінен азық – түлік салығын/ астық,
мал, ... ... V–VI ... ... ... ... ... пайда бола бастады. Олар өздерінің кедейленген туыстары
мен көршілерін кіріптарлыққа салды. Сонымен қатар будда монастырларының жер
иеліктері де ... ... ... ... ... ... ... Ғұндардың 5
тайпасының өкілдері “шаньюй” деп аталған жоғары басшы ... ... ... ... ... олардың үлкен ұлдары қытай
императорларының ... ... ... ... ... ... соң 308 ж. ғұндардың Лю Юань
деген шаньюйі Хань патшасы деп жарияланды. 311 ж. ғұндар ... 316 ж. ... ... ... ... ... ... Енді ғұн әскер
басшыларының арасында ала ауыздық туып, жікке бөліну ... ... ... бір ... Қытайдың солтүстік – батысында Үлкен Чжао мемлекетін
құрды. Ши Лэ деген әскер басшысы ... ... Кіші Чжао ... ... бұл екі ... ... күрес 324 ж. Кіші Чжаоның
жеңісімен аяқталды.
Ғұндар шапқыншылығы нәтижесінде Қытайдың солтүстігінде ... ... Ол ... ... ... және ...... аудандарда ғана
сақталды. Янцзы өзенінің оңтүстігіне қоныс аударуға ... ... ... ... ... ... (317 - 420) деп аталған мемлекет ... ... Осы ... ... ... ... тарихы екі жарым ғасыр бойы
солтүстік және оңтүстік болып бөлінуі жағдайында ... ... 60 – 80 ... Қытайды біріктіру үшін жүргізілген
күрес кезінде халық көп қырылып кетті. 100 жыл ішінде қытай халқының ... – 56 ... 16 ... ... ... ... ... мен “буцюй”
деп аталған жалдамалы қорғаушыларына байлар шағын жер ... ... Ірі жер ... өз ... “биньке” деп аталған үй – жайы жоқ
кедейлер мен “кэху” деген кірмелердің еңбегін пайдаланды.
280 ж. Сыма Янь жер ... ... ... ... ... ... Ол жарлық бойынша жер – мемлекет меншігі болып саналды. Бірақ ол
жерлерді пайдаға ... ... ... ... үшін ... бөліп беріп
отыратын болды. 16 мен 60 ... ... ... ... еркектер мен
әйелдер “дин” деп аталған негізгі ... ... ... Олар көлемі 70
мудан тұратын толық үлес алды. Үлесі үшін салық төледі және жылына 20 ... ... ... ... ... еңбек етті. Әр еңбекке ... ... ... ... ... ... ... деп аталған 50 му мемлекет
жері берілетін. Ол жерден түскен өнім қазынаға өткізілетін.
Ерте орта ... ... ... өз ... ең озық мәдениеті
болды. XI ғасырда Қытайда 2 ... ... қала ... VIII ... басында
Қытайда “Астана хабаршысы”, “Столичный вестник” атты газет ... Ол ... ... ... ... ... математиканы, астрономияны, жағырапия мен тарихты жақсы
оқып, ... Олар IX – X ... ... пен оқ – ... ... тапты.
VIII ғасырда Қытайда ... ... ... ... ... өте көп ... Тек Сун ... ... ... ... ... жүз ... ... бар
көптеген үлкен кітапханалар болған. Орасн зор елді басқару үшін үкіметке
сауатты адамдар керек болды. Ірі қалаларда ... ... ... ... үшін қиын ... тапсыратын.
IX ғасырдың аяғындағы шаруалар соғысы мен орталық биліктің әлсіреуі
нәтижесінде X ғасырдың басында ... ... ... орын ... 907 ж.
Тан әулеті тақтан тайдырылған соң бұл бытыраңқылық тіпті күшейе түсті. 960
жылға дейін бес әулет ... – бірі ... ... астанасы Кайфын
(Дунцзин) қаласы болды (тек 923 – 936 жж. Лоян қаласы ... 907 – 960 ... ... ... ... және он ... кезеңі” деп аталды.
Бұл әулеттердің билігі ... ... ғана ... ... аумағында бұл кезде 8 дербес мемлекеттер өмір сүрді.
Осылай Қытайда саяси ... орын алып ... ... оның ...
шығысында Манъчжурияның барө бөлігін ... ... ... ... күшейе түсті. 907 ж. кидандар Қытайға шабуыл жасады. 916 ж.
олардың көсемі Абаоцзи (Амбагань) империяның құрылғанын ... 926 ... ... ... ... алды. 947 ж. кидандар мемлекеті Ляо ... Ол ... 1125 ... дейін өмір сүрді. 937 жылдан бастап ол
мемлекеттің астанасы ... ... ... ... ... Пекин)
болды. Кидандар билігі Шаньси мен Хэбей провинцияларының солтүстігімен
шектелді.
X ғасырдың ... – XI ... ... ... ... ... XI ғасырдың ортасына қарай қайтадан баяулады. Дегенмен XII ... ... ауыл ... ... ... болып көрмеген жоғары деңгейге
көтерілді.
XI ғасырда ірі жер ... өсе ... ... Олар ... өз ... ... алу ... өсіп отырды. Қосып алу –
алдау – ... ...... ... алу жолдарымен жүргізілді. 1 му жер
(шамамен 4,6 а) сапасына қарай 900 – 2700 ... ... ... мен ... ... 3 ... 6 мың цинге дейін жетті.
XI ғасырдың 60 – жылдарында әрі және орташа жер иеленушілердің ... ... ... ... 2/3 ... ... ... мемлекеттік
жерді жәке феодалдардың сіңіріп кетуіне қарсы шара қолданбады.
1047 – 1048 жж. Ван Цзэ ... ... ... қоғамының көтерілісі
болды. Үкімет жаңа көтерілістерге жол бермей, ... ... ... аз да ... ... үшін ... ... мәжбүр болды.
Реформа бойынша алдымен жер үлестері қайтадан ... ... жер ... үшін салық төлеуге міндеттелді. Ван Ань – ши
сонан кейін шаруаларды ... ... ... оны ... салықпен
алмастырды. Өз иеліктеріндегі жерлердің салығын шаруалар енді жартылай
азық–түлікпен, жартылай ақшамен өтеуге тиіс болды. Ашр – ... жол ... Ван ... ... ... ұйымдастырды. Онда сақталатын егін
ашаршылық бола қалғанда халыққа үлестірлілген.
1211 жылы Солтүстік Қытайға оның байлығына қызыққан ... ... ... ... ... келуге шақырды. Жақсы қоршалған қалалар
қамалын бұзуды меңгермеген Шыңғыс хан әскері бірақ қиыншылықтарға ұшырады.
Сол себепті ... ... ... ... көп ... 1215 жылы олар
уәдесін бұзып, Пекинді басып ... ... ... ... бір тобы ... ... моңғолдарға
қарсы соғысса, екінші тобы моңғолдар жағында чжучжендер ... ... ... Сун ... ... ... ... 1224 жылдан
бастап/Цзинь императорына/қазынаға салық төлеуін ... 1226 ... ... Қытайдың көпшілік бөлігін жаулап алды. 1227 жылы Батыс ... ... ... ... Кайфын т.б. қалалар ерлікпен шайқасты.
Бірақ ... күші ... ... 1234 жылы ... ... ... алуды аяқтады. Шыңғыс хан мен оның балалары Қытайдағы мемлекетті
басқару әдісімен, түрімен жете ... ... ... ... ... ... ... Қытайдағы билігі әлсірей
бастады. Біртұтас Моңғол ... ... бұл ... төрт ... ... болатын. Моңғолияның өзімен Маньчжурия, Қытай, ... сол ... бірі – ... ... ... құрамына кірді.
Биліктің әлсіреуі Қытайдағы моңғол ақсүйектердің ... ... ... ... ... XIV ғасырдың басынан таққа үміткерлер
арасындағы күрес шиеленісті.
Қытай халқының ... ... ... күннен – күнге өсе
түсті. Барлық ауыртпалық қарапайым халықтың – шаруалар мен қолөнерішілердің
үлесіне түскендіктен ең ... шет ... ... қарсы наразылықты
солар білдіретін. Қытай феодалдары да биліктен шеттетілгенлігі үшін, жер
иелегінен айырылып қалу қаупінің ... үшін ... ... ... ... ... ... Қытай тарихындағы әйгілі “Қызыл
орамалдылар” көтерілісі шешуші рөл атқарды. Олар бас ... ... ... ... ... ... ... құрған әскері “Қызыл
әскерлер” деп аталып кетті/хун цзюнь/. Оның негізін “Ақ лотос” сектасының
мүшелері құрады. ... ... Лю ... ... ... ... Баодин, Датун қалаларын алып, астанаға қауіп төндірді.
Соғыс кезінде Чжу Юанчжан шаруаларды салықтардың көбінен босату туралы
уәде берді. Соғыс біткен соң ... ... ... ... ... деп ... Шаруалардың едәуір бөлігі жерге ие болып қалды.
Шаруалардың бұрыңғы қарыздары жойылды. ... ... ... ... ... ... Тұқым, құрал – сайманды қарызға
алды. Бос жатқан жерге қоныстанған шаруалар үкіметтен ... ... ... мал да ... Бос қалған үйлер халыққа тегін берілді. Осы шаралар ауыл
шаруашылығының, шаруалардың жағдайын жақсартуға ықпал етті.
Жаңа император барлық жеке ... және ... ... ... ... Есеп ... кездегі шаруалар сол отырған жерлеріне
бекітілді.
Қолөнершілер де елеулі жеңілдіктер алды. ... ... ... ... ... көп ... міндеті қойылды. Көпестердің тиімді сауда
жасауына жағдай жасалды/еркін жүріп – тұруға рұқсат етілді, ... ... ... ... ... ... нығайды. Фарфор
мануфактурасы мемлекет қарамағына ... Онда ... ... істеді.
1375 жылы жаңа қағаз ақша шығарыла бастады. Кейін қайтадан ... ... ... ... ... биік ... мен ... кеңінен
қолданды. 1163 жылғы мәлімет бойынша Қытайда аквариум жасалып, онда “алтын
балықтар” өсіріле бастады. XI – XIII ғасырларда қала ... ауыл ... ... ... ... Қалада монша, дәріхана, прокат
пункттері, айырбас орындары, асханалар мен сусын ішетін ... ... ... ... мен ... ... ... қарсы күресу
қызметі, көшелерді сыпыру, қоқыстарды қала сыртына шығару, су ... т.б. ... ... ... ... басында Қытай экономикасы мен мәдениеті гүлдену кезеңін
бастан кешірді. Бірақ осы ... ... елде ... ... орын ... Бұл ... ... ыдырай бастауының белгісі
еді.
Бұрын игерілмеген жердің есебінен егістік көлемі ұлғая ... ...... ... ... қала берді. Бірақ шаруалардың
еңбекқорлығы мен шеберлігінің есебінен еңбек өнімділігі арта түсті. ...... ... ... ... ... соның
арқасында түсімін арттыруға жағдай жасады. Қытай шаруалары дәнді дақылдар,
бұршақ, шай егіп, жеміс – ... май және ... ... өсірді. Мақта
егістігі де кең қанат жая бастады. Тауар – ақша қатынастары жетіле ... – XVII ... ... жер иеліктерінен айырылып, тез кедейлене
түсті. Олар өз жерлерін түгел немесе ... ашық ... ... сатуға
мәжбүр болды. Мұның басты себебі ... ... қалу ... уақтылы төлей алмауы еді.
Шаруалардың қарыздануының өсе тусуіне ... ... ... ...... де ... ... Жерге жаңа помещиктер,
өсімқорлар мен көпестер, ауыл әкімдері ие бола бастады. ... ... ... ... мүшелері мүмкін болған жерлердің бәрін басып ... Бұл ... олар ... ... да шығартты, күш қолданды,
алдап арбады. Тек бос ... ... ғана ... әлсіз жеке меншік
иелерінің жерін де, мемлекеттің ... де өз ... ... ... ауыл шаруашылығынан бөлініп шығуы оның енді қалалық жерде
шығырлануына әкелді. Үлкенді – ... ... ... ... ... ... Мысалы, XVI ғасырда Юньнанда 90 ірі, ... қала ... ... 37 ірі, 190 ... Шаньсиде 174 қала болды. Жеке
шаруалар үйіндегі өнеркәсіппен, ... ... және ... ... ... және оңтүстік–шығыс Қытайда мануфактуралық
өндіріс пайда болды. Қытай ... жіп ... ... де ... ... тапты, қорыту пештерін жетілдірді, зеңбіректер мен мылтықтар жасауды
меңгерді. Сарай газетін шығарып тұрды. Үлкен де ... ... ... ... өте ... затпен аптады.
Қалаларда үлкен сарайлар мен храмдар салынды, тас ... ... ... ... нығайту жүргізілді. Тоқымашы суретшілер сурет мата –
кестерді ойлап тапты. ... ... ... ... ... әдемі төсек – орындар жасауды меңгерді. Қант қайнататын, шәй
өңдейтін, тәтті тағамдарын жасайтын шеберханалар ... ... ... ... ... жасау онан әрі дамыды. Қала өнеркәсібінің дамуына
мануфактураларының ашылуы ықпал етті. Мануфактуралар негізінен ішкі ... ... ... өнімін сыртқа да шығарып ... ... ... мен ... ... ... ең қажетті
тауарлар өндіріп, өндіріс ... ... ... баратын жол ашылғаннан кейін еуропалықтардың Шығыс елдерімен
қатынасы тез өсті. 1511 жылы ... ... ... ... ... ... ... Албукерки Қытай жағалауын зертеп келуге Рафаэль Перестреллоны
жіберді.
1516 жылы Кантонға Фердинанд Перес ... ... ... ... Елші ... Пекинге барып орналасты. Еуропалықтар Қытайдың
үнді ... бай ... ... ... ... тағы ... ... жақтағы елден келіп тұратын байлықтар енді Лиссабонға қарай
ағылды. Жақында ғана ... ... ... ... ... кемелері орналасып алды. Еуропалық көпестер мен теңізшілер
Қытай көпестерін қырып, жергілікті халықты ... ... ... ... өз ... ... ... жүргізді. 1529,
1550, 1563 жылдары моңғол феодалдары Қытайға бірнеше басқыншы шабуылдар
жасады. 1550 жылы ... ... ... ... ... ... тұтқынға алып кетті. Тек өте көп халық жасақшыларының арқасында
басқыншылар ... ... ала ... 1549 жылы ... жағалауында
Қытайға жапондықтар шабуыл жасады, ал 1555 жылы ... ... ... ... ... Тайпин және басқа қалаларға қауіп төндірді. 60 –
жылдардағы ауыр шайқастардан соң Жапон флоты мен ... ... ... Жапон қарақшыларынан тазартылды.
1592 жылы 140 мыңдық Жапон әскері Кореяға басып кіргенде Қытай өз
вассалына көмекке көп ... ... Елді ... ... ... вассалы
болып есептелетін Манчжурлармен соғыс қатты күйзелтті. Манчжурлар негізінен
мал шаруашылығымен, аңшылықпен айналысатын, ... ... ... тиіп қашты айналысатын. 1609 жылдан Манчжур елінің басшысы Нұрғазы
Мин императорына салық төлеуден бас ... 1618 жылы оған ... ... қолы ... әскеріне соққы бере отырып, оның бірнеше қамалдарын
басып ... – 1646 ... ... ... үлкен толқулар болды. 1628 жылы
бұл толқулар кең өріс алды. Көтерілісшілер кішігірім ... ... ... ... ... мүшелерін өлтірді, олардың үйлерін тонап,
түрмеден тұтқындарды босатты. ... ... ... 10 ... ... ... Шэньсидің оңтүстігінде көтерілісшілер Ханьчжун
қаласына жақын келді: осы провинцияның ... мен ... ... ... ... алып, өз биліктерін орнатты. 1629
жылдың аяғына қарай көтерілісшілер ... ...... провинциясын
толығымен өз бақылауында ұстады. Көтерілісшілер отрядтарының кейбір жас
басшылары, ... Ли ... Чжон ... кейін кеңінен танымал болды.
Пекин үкіметінің ... ... ... ... ...... ... жылы 36 көтерілісшілер отрядтары бірікті. Оның қолбасшысы Ван ... Ол ... ... ақылдасып отырды. Келесі жылдың көктемінде
көтерілісшілер Хуанхэ өзенінен өтіп, ... ... ... ... ... ... күннен – күнге өсе түcті. Олар провинциялық әскерлерге
соққы бере ... ... ... ... ... ... үстем таптар
өкілдерін қырды. Шаруалар ... ... ... қаруы бар күшті
әскермепн шайқаста жеңіліске ұшырай бастады. Көптеген ... ... Ван ... де айырылды.
1633 жылдың қысында қатары өте қатты сирей бастаған шаруалар отрядтары
Хуанхэ өзенінен кері ... ... ... ... мәжбүр болды.
Хэнань, Хубей, Сычуан провинцияларының шаруалары көтерілісшілерді қуана
қарсы алып, ... азық – ... ... етіп ... олардың қатарына
кірді. Янцзы жағасына жеткен соң көтерілісшілер отрядтары қайтадан
солтүстікке ... ... ... Енді ... бөлек әрекет жасады, әр
отряд өз еркімен, өз мүмкіндігінше соғысты. Тек бір рет қана ... ... ... жылы ... ... 72 ... ... Ли Цзычен ұсынған
бірлесе қимылдау жоспарын қабылдады. Бірақ отрядтар көп ұзамай ... ... ... ... енді ... ... өзенінің алқабымен
үлкен жорық жасады. Қайсыбір кездерде көтерілісшілер ... ... ... де ... отырды. Бірақ көтерілісшілер өз жеңістерін дұрыс пайдалана
алмады. Кішігірім ... ... ... соң онда ... ... құрмай,
әрмен қарай жылжи берді. Көтерілісшілер отрядатары кеткен соң ол ... ... ... ... ... отырды.
Ақыры шаруалар көтерілісі толық ... ... Ол ... біраз жеңілдіктер жеңіп алуына мүмкіндік жасады.
Өнеркәсіптің дамуы, ... ... ... ... – ақ алыс ... жүзу арқасында дамыған сыртқы және ішкі сауданың
нығаюы – осының бәрі ... ... ...... ... ... пен өнердің дамуына ықпал етті. ... ... ... ... беру жүйесі, ресми сжусиандық иедология, ортағасырлық мистика
мен схоластика үстемдік құрып қала ... ... ... ... ... ... атам заманнан бері
жинақталған білім жүйесін қамтитын көлемі жағынан алып ... ... ... медицина, математика, биология, тарих, философия, дін,
ауылшаруашылығы жөніндегі шығармалардан құрылды. Ол император Юнлэ ... ... да ... деп ... XVI және XVII ... ... ... онің ішінде ауылшаруашылық энциклопедиясы
жасалды. ... ... ... ... қол ... Әсіресе Ли
Шичженьнің фармакология мәселелеріне арналған “Бэн цао ганму” деген еңбегі
кеңінен танымал болды. Ли Шичжень ... ... ... ... ... ... ... жатқан мәліметтерді жинап, ретке ... ... ... ... зор үлес ... Чжан Чжунцзин деген
оқымысты сүзек емдеу жөнінде зерттеу жазды.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. История стран Азии и Африки в средник века. Т. 1. – ... 1987. – ... 38; 173 – 187 ... ... ... Т.2. Восток в средние века. – М: ... РАН, 1995. – 67 – 83, 157 – 173 ... ... ... с ... времен до наших дней. – М.: Наука, 1974.
4. История Китая. Учебник. – М., 1998. – 199 – 242 ... ... ... Т.2. ... в ... века. – М: “Восточная
литература” РАН, 1995. – 67 – 83, 157 – 173 ... ... ... Т.2. ... в средние века. – М: ... РАН, 1995. – 384 – 398, 528 – 545 ... ... стран Азии и Африки в средние века. М., 1968.
8. ... Л.С. ... ... В 2 т. Т.1. – М.: ... ... 1998. ... – 394 ... C.Ә. Тортаев Орта ғасырлардағы Азия және Африка тарихы. Алматы 2009 ж.
10. Булгакова Д.А., Истаев А.Ж. ... және ... ... ... Оқу -
әдістемелік құрал. Алматы 2004 ж.
11. Васильев Л.С. История Востока. В 2 т. Т.1. – М.: Высшая ... 1998. ... – 395 ... ... Востока Т.III. Восток на рубеже средневековья и нового
времени. XVI-XVIII вв. – ... ... РАН, 1999. – 268 ... бб.
13. Крюков М.В ., Малявин В.В., ВСофронов М.В. Этническая история китайцев
на рубеже среднеековья и ... ... М., ... ... Е.И. ... ... от гуннов до маньчжуров. – М., 1997.
15. Малявин В.В. Китай в XVI-XVII вв. Традиция и ... М., ... ... М., 1998, № 3. ... ... ... Под ред. Шан Юэ.
М., 1959.
17. Бокщанин А.А. Китай и страны Южных морей в XIV-XVI вв. М., 1968.
18. ... Л.С. Курс ... по ... ... ... ... ... и Юго-Восточная Азия). М., 1987.
19. История Китая. Под ред. А.В.Меликсетова. М., 1998.
20. ... Азия и ... ... в ... ... ... (История и культура востока Азии).

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
3-12 ғасырлардағы Қытай27 бет
Бөгенбай батыр 9 бет
Философия пәні мен қызметі173 бет
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасыр басындағы Америка Құрама Штаттарының Жапония мен Қореяға қатысты саясаты 50 бет
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
Қазақ халқының жоңғар шапқынышылығына қарсы күресі9 бет
Қырғызстандағы қазақтар6 бет
Қытай мәдениеті12 бет
IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы53 бет
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь