Бесік жырының тәрбиелік мәні

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

1. БЕСІК ЖЫРЫНЫҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. ТҰСАУКЕСЕР ЖЫРЛАРЫ. ЖАҢЫЛТПАШ . ТІЛ ШИРАТУ. САНАМАҚТЫҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. ЖҰМБАҚТЫҢ ДҮНИЕТАНЫМДЫҚ, ТӘРБИЕЛІК МӘНІ.

1.1 Бесік жырының тәрбиелік мәні. 4
1.2 Тұсаукесер жырлары. 5
1.3 Жаңылтпаш . тіл ширату тәсілі. 6
1.4 Санамақтың тәрбиелік мәні. 8
1.5 Жұмбақтың дүниетанымдық, тәрбиелік мәні. 11

2. МАҚАЛДАР МЕН МӘТЕЛДЕР .ТӘРБИЕ ҚҰРАЛЫ. БАЛАЛАР ЖЫРЫНЫҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. МАЗАҚТАМАЛАРДЫҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. ӨТІРІК ӨЛЕҢНІҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. ОЙЫН ӨЛЕҢДЕРІНІҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ.
2.1 Мақалдар мен мәтелдер . тәрбие құралы. 14
2.2 Балалар жырының тәрбиелік мәні. 18
2.3 Мазақтамалардың тәрбиелік мәні. 22
2.4 Өтірік өлеңнің тәрбиелік мәні. 23
2.5 Ойын өлеңдерінің тәрбиелік мәні. 25

3. ШЕШЕНДІК СӨЗДЕРДІҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. ТЕРМЕЛЕРДІҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. ЕРТЕГІЛЕРДІҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. АҢЫЗ ӘҢГІМЕНІҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. КӨРКЕМДІККЕ, ӨНЕРГЕ ТӘРБИЕЛЕУ.
3.1 Шешендік сөздердің тәрбиелік мәні. 30
3.2 Термелердің тәрбиелік мәні. 31
3.3 Ертегілердің тәрбиелік мәні. 32
3.4 Аңыз әңгіменің тәрбиелік мәні. 33
3.5 Көркемдікке, өнерге тәрбиелеу. 35

4. ТҰРМЫС . САЛТ ЖЫРЛАРЫНЫҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. БАТЫРЛЫҚ ЖЫРЛАРДЫҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. БАТЫРЛЫҚ ЖЫРЛАРДЫҢ ДҮНИЕТАНЫМДЫҚ ЖӘНЕ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. ҒАШЫҚТЫҚ ЖЫРЛАРДЫҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ.
4.1 Тұрмыс . салт жырларының тәрбиелік мәні. 36
4.2 Батырлық жырлардың тәрбиелік мәні. 36
4.3 Батырлық жырлардың дүниетанымдық және тәрбиелік мәні. 37
4.4 Ғашықтық жырлардың тәрбиелік мәні. 42

ҚОРЫТЫНДЫ 44

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 50
КІРІСПЕ
Әдебиет – тәрбие құралы. Әуелі жеке дарындардың дуалы ауыздарынан шығып, кейін оны халық қалап, қастерлеп, жаттап, жадында қалдырып, ғасырлар бойы өңдеп, өркендетіп, қадірлеп қалыптастырып, асылым деп ақыл–санасына сіңірген ауыз әдебиетінің үкілі үлгілері–мәдени мұрамыздың ең құнды қазынасы. Ол – ұрпақ тәрбиесінің күн сәулесіндей әсерлі нұрымен от алатын ой тамызығы болып, жанды жалындататын, қиялды қияндататын, ақыл – сананың айшықты көріністерін бейнелейтін қасиетті, киелі мұра.
Бесік жыры, тұсау кесу жыры, санамақ, жаңылтпаш, жұмбақ, мазақтама, тақпақ, жырлар мен ертегілер, аңыз әңгімелер бәрі де тілді, ойды дамытып, тәлім–тәрбие беріп, дүние танытатын этнопедагогикалық ғаламат туындылар.
Бұл–халық педагогикасының үлкен бір саласы. Жалпы педагогика ғылымының негізі халық педагогикасында жатыр. Халық педагогикасының бұл саласын этнопедагогиканың және жалпы педагогиканың барлық салаларында ғылыми, іс - әрекеттік негізде пайдалануға болады. Ал, халықтың мақал – мәтелдері педагогикамен қатар, философиялық дәрістердің де түсініктемелеріне арқау бола алады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті “Мектеп” 1974 ж. Ата – аналарға кеңес “Білім” қоғамы 1966 ж.
2. Афанасьев Н.Ф. Этнопедагогика Востока и Сибири. Иркутск, 1980 ж.
3. Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы. Алматы “Рауан” 1998 ж.
4. Қожахметова К.Ж. Халықтық педагогиканы зерттеудің кейбір ғарыш және теориялық мәселелері. Алматы, 1993 ж.
5. Ә. Табылдиев “Қазақ этнопедагогикасы” Оқу құралы. Алматы “Санат” 2001 ж.
6. Айдаров Г. Орхон ескерткіштерінің тексті. Алматы, “Ғылым”, 1990 ж.
7. Адамбаев Б. Шешендік өнер, 1967. Халық даналығы, 1976 ж. Қазақтың шешендік өнері, 1983 ж.
8. Ақ сандық, көк сандық. Жинақ. Алматы, 1988 ж.
9. Инабат. Жинақ. “Рауан”, 1995 ж.
10. Иугінеки А. Ақиқат сыйы. Алматы, “Ғылым”, 1985 ж.
11. Аймауытов Ж. Педагогические руководства (учебное пособие). Оренбург. Госиздат, 1924 (на каз. яз.). Психология. “Рауан”, Алматы, 1995 ж.
12. Ақынжанов М. Қазақтың тегі туралы. Алматы, ҚМҚБ, 1956 ж.
13. Ы. Алтынсарин Таңдамалы педагогикалық мұралары. 3 т. Алматы, 1991 ж.
14. Ахметов Ш. Қазақ балаларын халық дәстүрлері арқылы тәрбиелеу. 1966 ж.
15. Әлімбаев М. Халық – ғажап тәлімгер. “Рауан”, 1994 ж. “666 мақал мен мәтел”. ҚМҚӘБ, 1960 ж.
16. Байтұрсынов А. Шығармалары. “Жазушы”, 1989 ж. Тіл тағылымы, 1996 ж.
17. Белинский В.Г. Таңдамалы шығармалар. Алматы, ҚМҚӘБ, 1948 ж.
18. Бержанов Қ.Б., Мусин З. Педагогика тарихы. Алматы, 1981 ж.
19. Волков Г.Н. Этнопедагогика. Чебоксары, 1974 ж.
20. Виноградов Г.C. Народная педагогика. Иркутск, 1926 ж.
21. Қ. Жарықбаев, Қалиев С. Қазақтың халық педагогикасыны тарихынан. Алматы, “Кітап” 1992 ж.
22. Қ. Жарықбаев, С. Қалиев Қазақ тәлім - тәрбиесі. Алматы, “Санат” 1995 ж.
23. Қ. Жарықбаев К. Психологические воззрения. Аль – Фараби. “Вопросы психологий”, 1974 ж №4.
24. Елікбаев Н. Ұлттық психология. Алматы, “Қазақ университеті”, 1992 ж.
25. Жарықбаев Қ. Развитие психологической мысли в Казахстане. Алматы, “Қазақстан”, 1968 ж. Жарықбаев Қ.Б., Наурызбаев Ж. Қазақтың ұлттық тәлім–тәрбие атауларының түсіндірме сөздігі. Алматы, “Ғылым”, 1993 ж.
        
        МАЗМҰНЫ | | |
| | ... |3 |
| | ... ... ... ... ... ... ЖЫРЛАРЫ. ЖАҢЫЛТПАШ – ТІЛ | |
|ШИРАТУ. САНАМАҚТЫҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. ЖҰМБАҚТЫҢ ДҮНИЕТАНЫМДЫҚ, ТӘРБИЕЛІК | ... | ... ... ... ... ... |4 ... ... ... |5 ... ... – тіл ... тәсілі. |6 ... ... ... мәні. |8 ... ... ... ... ... |11 ... ... МЕН ... ... ... ... ЖЫРЫНЫҢ ТӘРБИЕЛІК | |
|МӘНІ. МАЗАҚТАМАЛАРДЫҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. ӨТІРІК ӨЛЕҢНІҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. | ... ... ... ... | ... ... мен ...... ... |14 ... ... ... ... ... |18 ... Мазақтамалардың тәрбиелік мәні. |22 ... ... ... ... ... |23 ... Ойын өлеңдерінің тәрбиелік мәні. |25 ... ... ... ... МӘНІ. ТЕРМЕЛЕРДІҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. | ... ... ... АҢЫЗ ... ... МӘНІ. | |
|КӨРКЕМДІККЕ, ӨНЕРГЕ ТӘРБИЕЛЕУ. | ... ... ... ... ... |30 ... Термелердің тәрбиелік мәні. |31 ... ... ... ... |32 ... Аңыз ... ... ... |33 ... Көркемдікке, өнерге тәрбиелеу. |35 ... ... – САЛТ ... ... ... БАТЫРЛЫҚ ЖЫРЛАРДЫҢ | |
|ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. БАТЫРЛЫҚ ЖЫРЛАРДЫҢ ДҮНИЕТАНЫМДЫҚ ЖӘНЕ ... ... | ... ... ... МӘНІ. | ... ... – салт ... ... ... |36 ... ... жырлардың тәрбиелік мәні. |36 ... ... ... ... және ... ... |37 ... ... ... ... мәні. |42 |
| | ... |44 |
| | ... ... |50 ...... құралы. Әуелі жеке дарындардың ... ... ... оны ... ... ... жаттап, жадында қалдырып, ғасырлар
бойы өңдеп, өркендетіп, қадірлеп ... ... деп ... ауыз ... үкілі үлгілері–мәдени мұрамыздың ең құнды
қазынасы. Ол – ұрпақ тәрбиесінің күн сәулесіндей ... ... от ... ... ... ... жалындататын, қиялды қияндататын, ақыл – сананың
айшықты көріністерін бейнелейтін қасиетті, киелі мұра.
Бесік ... ... кесу ... ... ... ... мазақтама,
тақпақ, жырлар мен ертегілер, аңыз әңгімелер бәрі де ... ойды ... ... ... ... ... ... туындылар.
Бұл–халық педагогикасының үлкен бір саласы. Жалпы педагогика ғылымының
негізі халық педагогикасында жатыр. ... ... бұл ... және ... ... ... ... ғылыми, іс -
әрекеттік негізде пайдалануға болады. Ал, ... ...... ... философиялық дәрістердің де түсініктемелеріне арқау
бола алады.
1. БЕСІК ... ... ... ... ... ... – ТІЛ
ШИРАТУ. САНАМАҚТЫҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. ЖҰМБАҚТЫҢ ДҮНИЕТАНЫМДЫҚ, ТӘРБИЕЛІК МӘНІ.
1.1 Бесік жырының тәрбиелік мәні.
Тұрмыс – салт әуендерімен айтылатын ... жыры ... ... ... оған тілек айту үшін ғана шығарылған емес. Ең ... ... ... сәйкес келетін сабырлы екпінде айтылатын қоңыржай әуен бөбектің
сезім ... ... оған ... ... әсер ... жан – ... яғни ... ұнасымды әсермен баланы жұбатады. Екіншіден,
баланың келешегіне үміт артып, ... айта ... оны ... ... шамшырағы мен нұрсәулесінен қуат алғандай әсерленеді. Үшіншіден,
ата–ана жатқа айтқан тілектерді тілі шыққан балдырғандар да ... ... ... әрі сол ... ... ... ... мазмұнына қарай: шілдехана жыры, бесікке бөлеу жыры,
жұбату және ... айту деп ... ... ... жыры ... бесікке салғанда, қуаныш – тілек ретінде,
көбінесе көңілді, әуезді әуенімен айтылады:
Мойнымдағы маржаным,
Қорадағы мал – жаным:
Бесігіңе жата ... ... бата ... есімің,
Құтты болсын бесігің.
Балғын бөбек бесік жырының жанға жайлы әуезді ... ... ... ... ... ... мәні де зор. Әуен ... бөбек
жанына дем береді.
Бесік жыры көбінесе тілек айту мәніне құрылады да, жыр ... ... ... ... ... бөлінеді. Үміт тілек:
- Айыр қалпақ киісіп,
Ақырып жауға тиісіп,
Батыр болар ма екенсің?
Бармақтарың майысып,
Түрлі ою ойысып
Ұста ... ма ... ... ... ... биең ... ... биең құлындап,
Қара тауға сыймасын…
Ақылыңмен батыл бол,
Ағайынмен тату бол.
Бағаналы таудай бол,
Жағалалы көлдей бол!
Халық педагогикасының бұл саласы ... бойы бала ... ... әсер ... ... ... ... нұсқаларымен дамып келеді.
Бөбектік отыруы. “Бөбек бес айда белгілі ... алты айда ... ... ... Баланың әке–шешесін, жақындарын анық танып, күлу,
ренжу әрекеттерін ... ... оның ... ... ... ұштасады да, отыруға ыңғайлануы байқала бастайды.
Бөбек толық отырғанға дейін оның “талпыну” әрекетімен демеп, отыруына
жағдай (сүйеніш, ... ... ... ... ... алғашқы
әрекеті орындалып, көңілі шаттанып, бойы сергектене береді. Миы қатаймаған,
буындары “қатпаған” бөбектің еркін қимылдауына жағдай жасап, оның өз ... ... бас көз ... ... ... ... ... әрекеті болуға тиіс. Осы әрекет үстінде отбасындағылардың
бөбекке ... ... ... қамқорлық сезімдері дамиды.
Тұсау кесу. Бөбек туғаннан кейін жеті – сегіз ... соң, ... ... де әр ... бар) содан кейінірек қаз – қаз тұрып,
қаз басып жүре ... Бала тәй – тәй ... жүре ... ... ... рәсімі жасалып, тұсау кесу жыры айтылады.
1.2 Тұсаукесер жырлары.
Тұсау кесу - әдет – ... ырым – ... ... ... жыр. ... бір жасқа толып, еркін жүре бастаған балбөбектің
басқан қадамы құтты болып, одан әрі жамандық ... ... ... ... ... оның ата – ... қуанышқа ортақ жақын адамдарды жинайды да,
сыйлы адамға балбөбектің тұсауын кестіреді. Баланың тұсауы ала ... ... тоқ ... ... да, ... ... соң тұсау кесушіге
сый – сыяпат көрсетіліп, сыйлық беріледі. Жағдайы келіп, ... ... әке – шеше бұл ... ... той – ... ... баланың
тұсауын жарыстан озып келген ең жүйрік азаматқа кестіреді. Тұсау ... ... ақ ... үстімен (ақ жол тілеп) немесе қалың кілем үстімен ... ... деп) ... – қаз балам, қаз балам,
Қадам бассаң мәз болам.
Тағы, тағы баса ғой,
Тақымыңды жаз, балам.
Қаз баса ғой, қарағым,
Құтты ... ... ... баса ... аса бер! ... ата – ана қуаныш білдіріп, арман – ... ... кесу ... ... күтушілер оның тұсауын кескенге дейін ... оның тәй – тәй ... ... ... ... ... ... іс -
әрекет тәсілдерін қолданады. Тұсау кесу жырының бұл түрі ...... ... – тәй, ... тәй ... ... жай ... сүйем Қаз бастың
Қадамыңнан айналдым.
Тәй – тәй – тәй!
Жүре ғой жай!
Қазақ балалар поэзиясында бірсыпыра ақындардың (Ж. ... М. ... ... ... ... ... бар. Мысалы, ақын Жақан Смақов:
Тәй – тәй бас, құлама,
Құласаң ... ... ... батылдыққа тәрбиелейді.
Отбасында балдырғандар “тәй – тәй”, ... кесу ... ... айту ... балдырғанның әрі бөбекке деген сүйіспеншілігі артады,
әрі оның ... ... ... қалыптасып, іс - әрекетке ықыласы молаяды.
Отбасында болатын тұсау ... ... ... балалар бақшасындағы қуыршақ
ойыны арқылы да ұйымдастырлып, балаларды – ... әдет – ... ... ... Бұл ... әрі ... қызығуына, сахнада
ойнауға үйренуіне, сөз өнеріне бейімделуіне себепші болады.
1.3 Жаңылтпаш – тіл ... ... ... ... ... үшін, оған сөз үйретіп, дүниетанымын дамыту
мақсатында жаңылтпаштар ойлап ... тілі ... ... ... ... қоры ... ... кейбір дыбыстарды айта алмай немесе қинала айтады. ... ... ... үшін, қиналып айтатын дыбыстары бар
сөздерді бала неғұрлым жиі – жиі ... ... ... ... де ... өз ойын ... ... болады. Жаңылтпаштарды
жаттап, жаттыға айту арқылы баланың ана тілін ... сөз ... ... ... ой – ... дамиды, тәлім алады.
Жаңылтпаштарды халық бала психологиясы мен тілінде ... ... ... Тілі шыға ... жас ... тілі ... ... көбінесе “р” дыбысы мен “и” дыбысын, “ш” ... ... ... байқалады. Әсіресе, тілдің алдыңғы (тілалды)
дірілмен айтылатын “р” дыбысын айту алғаш көптеген бөбектерге қиын ... ... ... ... да, көбінесе сол “р” дыбысы мен “и”
дыбысын қатар айтуға құрылған:
- Дегенде, әй, Тайқарбай, әй, Тайқарбай,
Қойыңды май жусанға жай, ... ... ... ... ... ... қай Тайқарбай?
Бала тіліндегі “ш” дыбысы мен “с” дыбысын шатастырып ... ... ... ... шытырмышты
Мен шым – шытырмыштай
Кім шытырмыштайды,”-
деген сияқты жаңылтпаштарды шығарған. Сол сияқты “қ - к”, “ж - ш”, “т - ... - ң”, т.б. ... ... ... ... жаңылтпаштар бар.
Халық педагогикасының бұл саласын қазақ ақындары дамыта түсті. Олардың
бір ерекшеліктері, ол жаңылтпаштар ... әрі тіл ... әрі ... әрі ... ... тәрбиелеу.
Мысалы:
Тілалғыш Бек
-Тіл алғыш, - деп
Мақтасақ біз
Біз алғыс деп, -
білімділікке тәрбиелеп, бүлдіршінге сүйіспеншілік білдірсе:
Бөдене бедеде
Көбелек көдеде
Бедені – беде де,
Көдені – көде ... ... ... әрі ... ... “д” ... айқын айтуға
жаттықтырса, әрі “бөдене”, “беде”, “көбелек”, ... ... ... ... ұғындырады мақсат тұтады.
Кеспе, өссін тал,
Өссе өсімтал,
Өссе өссін тал
Кеспе, өссін тал, -
деген ... ... ... ... тәрбиелейді, әрі “с”, “т”
дыбыстарын айқын айтуға жаттықтырып, баланың тілін ... ... ... ... ... ... жолы бар: ... бала жаттықтырушының айтқан жаңылтпашын жаңылмай, тез – тез айтуға
үйренуі керек.
Екіншіден, бірнеше баланың ... ... ... ... ... ... жаңылтпаш білетінін байқау үшін жаңылтпаш айтысуын
ұйымдастыра білу керек. Жаңылтпаштарды ... ... ... озып шыққан баланы ынталандырып, мадақтап, сыйлық беріп мерейін
арттыру қажет.
Балалар бақшасында тіл ширату, ... сөз оқу, ... ... ... үшін ... ... ... эстетикалық тәрбие
жұмыстары жүргізіледі, мүмкіндігінше жаңылтпаштарды әнге қосып ... ... ... ... ... ... мәні зор. ... тәрбиеші күні бұрын жоспар жасап, керекті жыңылтпаштарды топтай білу
керек. Әрине, тілі өте ... ... ... ... алып жүрген
баланы ондайда ұятқа қалдырып, сағын сындырудан сақ болған дұрыс. ... ... ... әсері де ерекше. Әсіресе, жаңылтпаштық
жаттығулар арқылы “р” ... тілі ... ... мүдірмей айтуға үйренген
баланың қуанышы қойнына сыймай, өмірдің өткелінен өткендей әсер ... ... ... кеш ... онда ... ... ... орын беріп, айтқыш балалардың абыройын арттырып отыру керек.
Жаңылтпаштар тек жас балалардың тілін ... үшін ғана ... ... ... ... тіл ... үлкендер де салтқа
айналдырған ... ... ... ... ... ... жас ... сан үйрету мақсатымен
шығарған. Санамақтар әрі дүние танытады, әрі ... ... ... мен
математикалық ойлау қабілетін дамытады. Санамақтардың ... көп, ... ... ... ... Атау ... санау арқылы бала әрі сан үйренеді, оның үстіне санға
аты ұйқасқан заттарды танып біледі:
Бір дегенің – білеу,
Екі ...... ...... ... – төсек,
Бес дегенің – бесік,
Алты дегенің – асық,
Жеті дегенің – ... ...... дегенің – торқа
Он дегенің – оймақ
Он бір қара жұмбақ.
2. Саусақ санау ойыны баланы сан ... ... ... бота маң ... ... тең ... құлын бес ешкі,
Қос – қос лақты қос ... ... екі ... ... ... қой.
3. Санамақ айтыста бала санға ұқсас сөз табу арқылы, ақындық қабілетін
байқайды. Егер ол ... таба ... ... ... ... табылады.
- Бір!
- Бетің кір.
- Екі!
- Маңдайынан шекі.
- Үш!
- Мені жеңбек күш.
- Төрт!
- Төнбесін өрт.
- Бес!
- Белгілі ... ... ... Ата – ... салты.
- Жеті!
- Жемтік қойдың еті.
- Сегіз!
- Қойын ... ... ... ... ... ... ... Оның кигені тон.
4. Жаңылтпаш, жұмбақ санамақты айту арқылы бала әрі сан ... ... ... ... ойын ... ... ширатады:
Сырық – қырық.
Құрық – қырық.
Қанша болды
Құрық, сырық?
5. Ойын ... ... ... ... ойындары үшін
пайдаланып, сан жобасын, тақ пен жұп белгілерін ажыратуды үйренеді:
Бірім – бірім,
Екім – екім,
Үшім – үшім,
Төртім – ......... ... ... ала қаз ... тауық –
Қырқылдауық
Сен тұр, -
Сен шық!
Отбасында санамақтың әрбір түрін балаға жаттатып, олармен бірге ... ойын ... – ата – ... ... ... ... неғұрлым
күрделі санамақтарды айтқызып, ол санамақтардың шешімін мүмкіндігінше, ... ... ... ету ... ... ... санамақтардың сан алуан түрлерін
үйретіп, оны айтқызу, санамақ ... ... ... ... ... мадақтай білу керек. Кейбір санамақтарды және олардың
ұйқасты шешімдерін әнге қосып айтуға болады.
Мектепте (әсіресе ... ... ... ... ... олардың
шешімдерін тез тапқан оқушыларға ұпай қою, баға беру ісі ұйымдастырылады.
Күрделі санамақтарды “Өнерпаздар мен ... ... ... да өнер ... бір ... ... пайдалана білуі тиіс.
Мысалы:
“Алмас, Асан келісті,
Алма ... ... бір ... ... ... берсе, алмасы
Үштен бірі кем болар,-
Алмас берсе, алмасы
Асанның да тең болар.
Алма санап көріңдер
Екіге тең бөліңдер”-
деген санамақтың ... ... табу оңай ... Ол ... ... ойлануы
керек. Ойын кезінде ойлануға кеткен уақыт та есептелінеді.
1.5 Жұмбақтың дүниетанымдық, тәрбиелік мәні.
Нақты бір зат ... ... ... ... айту ... баланы
ойлату, танымдық, білімдік ұғымдар мен түсініктерді ой – қиял ... ... ... ... ... тапқырлық пен дүниетанымдық
дәрежесін байқау үшін, халық ... – ақ ... ... ... Ертедегі жұмбақтар:
Апаң, апаң –
Ескі шапан,
Иір қобыз,
Жарық жұлдыз (Түйе)
сияқты, көбінесе мал шаруашылығына байланысты және:
Сүмбіл теректі,
Жасыл желекті,
Ерден қалмайды,
Жауға керекті (Найза)
сияқты қару – ... ...... ... ... өзгерген сайын халық педагогикасы жаңа мазмұнды ... ... 19 – 20 ... бу ... электротехника, радио,
телеграф, самолет, ракета, космос ... т.б. ... ... ... ... ... құс самғады,
Көктен өтіп,
Айға жетіп
Жеңілдеді салмағы (Ғарыш кемесі).
Жолы – ...... ... ... айна ... ... (Теледидар).
Темір сияқты
Алып жирафты
Жұмсап көр енді
Үй сап береді (Көтергіш кран).
Жұмбақтарды Аристотель “Жан – жақты ... ... ... ... ... ... ... арқылы ұқсас заттардың қасиеттері мен
түріне, аумағына, көлеміне зер салып, жұмбақты шешуші жұмбақты ... ... ... көз ... ... ... қабілетін дамытады.
Жұмбақтар, көбінесе үйлесімді ұйқасы әсем де ырғақты өлеңмен құрылады.
Қара сөзбен жасалған жұмбақтар да бар. “Отқа ... суға ... ... ... құрылған, яғни жұмбақ ... екі ақын ... ... ... ... екіншісі сол жұмбақтың шешуін өлеңмен айтады. Авторы
белгісіз ел аузында жатталып қалған жұмбақ айтыстар да кездеседі:
Айтушы:
Бір ... ... ... ... ... ... ... өзі жиырылып,
Тіктеп біреу қараса.
Ине мен біздей кірер еді
Жалымен ... ... ... ... ... ... түрпі ғой.
Түгінің түрі – алаша,
Инедей кірер қадаса.
Өзі ұялшақ ... ... ... ... ... жүрмейді,
Арыстан, аю, жолбарыс,
Алуын оның білмейді.
Жұмбақтарды жаттап ... ... кез ... айтушы өз ойынан
құрастырып та айта береді, тек жұмбақтың сөздік қисыны, өлеңдік ... ... ... ... ... ... ... тауып айтып,
шешушіні жеңуге тырысады. Егер жұмбақ ... ... ... ... және толық шеше алса, оның өзі де жұмбақ ... ... ... ... мен ... өз білімдерін сараптайды. Кім көбірек ... ... ... ... ... ... ... сол жұмбақ айтысуда
жеңіп шығып, білімділігін көрсетеді.
Жұмбақ айтысу мен жұмбақ айтысты ажырата білу керек. ... ... шығу ... ... ... ... ... балаларға жаңа жұмбақтар ... ... ... ... ... ... ... айтысуды жеңіп шыққан
балаларды мадақтап отыру – ... ... ... ... ... ... күн”, “ұлыстың ұлы күні”, “мереке күні”, “думанды кеш” сияқты
рәсімдік той – томалақ, тамашаларда ұйымдастырылатын түрлі ... ...... ... ... ... айтысудан үздік шыққандарға сыйлық
беріледі.
Балалар бақшасында “қызықты кеш”, “өнерпаздар мен ... ... ... жоспарлы түрде ұйымдастыра білген тәрбиеші, жұмбақ айту,
жұмбақ айтысу, жұмбақ айтыс дәстүрлерін қызықты өткізеді. ... ... ... тәрбиешінің өзі бастайды да, бұрыннан үйретілген ... ... ... одан әрі жалғасады. Жұмбақты көп білген балдырғанға
“білімпаз” деген атақ беріледі ... 3 – 2 – 1 ... болу ... ... жұмбақ айтысуды басқаруға да ерікті болады.
Балалар бақшасында ... ... және ... той – ... бір ... ... айту мен жұмбақ айтысуды ұйымдастыра білу
керек.
Мектеп бағдарламасына ауыз әдебиетінің бір бөлімі ретінде ... ... ... ... ... ... кештерде, мерекелік
кештерде, өнерпаздар мен ой тапқыштар жарысында жұмбақ айту, жұмбақ ... ... ... орын алады. Пәндік ... сол ... ... ... жаңа ... көбінесе, оқушылардың өздері
ойлап шығарады, әділ қазылар алқасы жаңадан шығарылған жұмбақтардың мәнін,
маңызын, көркемдік сапасын жан – ... ... ... тиіс.
Пәндік сабақ өтерде (әсіресе биология ... ... ... ... айтудан бастау керек болады. ... ... ... кешін ұйымдастырып, оны өнерпаздар думанымен ... ... ой ... ... ... ... де ... Өйткені жұмбақ айтысу, жұмбақтарды жаттау ... ... ... ... ... көп білуге талпынады, ынта –
жігері артады, жауапкершілікке бейімделіп, өнерге талпынушылығы артады.
2. МАҚАЛДАР МЕН ... ... ... ... ... ... МӘНІ.
МАЗАҚТАМАЛАРДЫҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. ӨТІРІК ӨЛЕҢНІҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. ОЙЫН
ӨЛЕҢДЕРІНІҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ.
2.1 ... мен ...... құралы.
Мақалдар – нақыл, өсиет түрінде айтылатын философиялық ой түйіндері,
сөз мәйегі. Мақалдар, көбінесе ... ... ... ... ... қара ... яғни ... айтылатын мақалдар да бар.
Мақал, негізінен, екі бөлімнен (көбінесе екі тармақтан) құралады.
Бірінші бөлімде пайымдау ... ... түп ... екінші бөлімде ой
қорытындысы айтылады (“Еңбек етсең, емесің”). Тура мағынада (“Еңбек етсең
ерінбей, тояды ... ... ... ... (“От ... үй ... тең, адам ... үй–моламен тең”) қолданылатын мақалдарды,
көбінесе халық шығарған. Жыраулар мен ақындар, ел ... мен ... ... ... ... ... ... мен мәтелдер де өте көп.
Мәтелдер, негізінен, тұжырым тұспалы өлеңде сыңар тармақты, қара сөзде
нұсқалы сөз ретінде айтылады. “Өлең – ... ... ... ... айтам,
келінім, сен тыңда”, т.б. Мәтелдер де тура мағынада “Қадіріңді білгенге
жұмса” деп және ... ... ... ... ... деп ... ... қадірін біліп, қасиетті сөзді қастерлеп, аузынан
тастамай, өнеге ретінде данышпандығын өлең ... ... ... ... келе ... ... Сөз ... аузынан шыққан
мәтелдер мен мақалдарды үздіксіз пайдаланып, үлгі етіп, ұрпақ тәрбиесіне
парықтап пайдалану дәстүрге ... ... да, ... ... маңызды сөйлеуді борышым деп санайды. Мақалсыз, ... қарт ... ... ... ... мақал–мәтелдерінің көбірек қамтитын ... ... ... ... мақал – мәтелдер.
Туған жерге туынды тік.
Ит тойған жеріне,
Ер туған жеріне.
Өз елім - өлең ... елде ... ... еліңде ұлтан бол.
Отан – оттан да ыстық.
Батырлық, ерлік ... ...... адам ... жеңеді.
Ер бір өледі,
Қорқақ мың өледі.
Қару күшті емес,
Қару ұстаған күшті.
Белдескеннің белін сындыр,
Тірескеннің тізесін бүктір.
Қара бет болып қашқаннан,
Қайрат көрсетіп өлген ... ... ... ...... өрге жүзеді.
Өнерді үйрен де, жирен.
Ата көрген оқ жонар,
Ана көрген тон ... өлім ... ... жығар,
Білімді мыңды жығар.
Төрт түлікке байланысты мақал – мәтелдер:
Қойдың сүті – қорғасын,
Қойды соққан оңбасын.
Мал ... қой ... оның көл – ... ... ешкі ... есін ... ... жүк қалмас.
Екі аяқтыда бажа тату,
Төрт аяқтыда бота тату.
Ат ерінді келер
Ер мұрынды келер.
Айғырды неден салсаң,
Атты содан мінерсің.
Сиыр сипағанды білмейді,
Жаман сыйлағанды ... ... ...... ... – елі ... бидай ас екен,
Алтын, күміс тас екен.
Екпей егін шықпас,
Үйренбей білім жұқпас.
Егін ексең тыңға,
Шықтым дей бер шыңға.
Адамгершілікке байланысты ...... ... ... кек жоқ,
Кектіде тек жоқ.
Жаман болса туысың
Туыспай – ақ ... ...... ...... ат ... адам ... сұлу – сұлу емес,
Жану сұлу – сұлу.
Адам болар ... ісі ... ... баланың
Кісіменен несі бар.
Отбасында ата – аналар бала тәрбиесіне лайықтап іс - ... ... ... ... ... өсиет айтып: ана тілін
алмасаң, арың кетеді; әке – ... ана ... ... ... ... сабыр түбі – сары алтын; еріншектің ертеңі таусылмайды; көзің
ауырса қолыңды тый, ішің ... ... тый; іс ... ретін тап; ағасы
бардың жағасы бар, інісі бардың тынысы бар; бір ... ... де бір ... ... ас ... ... жина; ашу – дұшпан, ақыл – дос; ерте
тұрған әйелдің бір ісі бар, ерте ... ... ... бар; әке ... сөйлегеннен без; әдептілік - әдемілік; қыз қылығымен жағады; ... ...... ... ...... т.б. мақалдарды жиі айтады.
Баланың өмір тәжірибесі аз, сондықтан оған айтатын ақыл–насихат, өнеге
- өсиет әрі әсерлі, әрі ойда қалатындай ... болу ... Сол ... ... ... мен ... ... пайдаланған ата – анна ой қозғап, ақылға
қонымды сөздер айту арқылы баланы тәрбиелейді және санасын ... ... ... ұшқанда сонны ілерсің” дегендей, баланы ана тілін ... ой ... сөз ... ... алу ... дамыту үшін, ата
– ананың мақалдап сөйлеуінің мәні зор. ... да ... бар, ... ... ... қолдануға қолайсыз, тіпті теріс тәрбиелейтін мақал
– мәтелдерді ... сақ болу ... Ұлы Абай ... ... ... ... арлы ... “Атың шықпаса, жер өрте”, “Ата –
анадан мал ... т.б. ... ... ... ... не
адамшылыққа” жарамайтынын айтады.
Балалар бақшасында тіл ұстарту, тіл ширату сабақтарында ... ... ... ... ... оларды қолданудың қажеттілігі туралы
айтылады. Мысалы: “Әке – тірегің, ана - ... ... ... ... ... жеке ... ... туралы сұрақ – жауап ... ... ... ... ... ұйымын байытады. Осы
мақалдың мән – мағынасын терең ... ... ... ана, ... ... ... ... ауыз әдебиеті туралы ... ... ... ... ... оқулық пен хрестоматиядағы материалдарды
толықтыра түсуіне басшылық етеді. Әдебиет ... ... ... ... ... ... - өмір ... “Білімдіден шыққан сөз – талаптыға
болсын кез”, “Өнерлі өрге шығар” сияқты мақал – ... ... ... ... ... ... – мәтелдер бірте – бірте үйретіліп,
оқушылардың тілі мен ойын дамытудың негізгі бір ......... ...... ел ... ... оларды түрлі класс сағаттары
мен кештерде, өнер жарыстарында, баспасөзде, радиода ... ... ... ... ... ... пәні оқытушысының міндеті болып
табылады.
Мысалы, “Достық” тақырыбына ... ... ... ... кеште,
пікіржарыста, “достық туралы мақал – мәтелдерді кім көп ... ... ... ... ... ... ... керек. “Досына достық ... іс, ... әділ ... ... ... ... айналасында пікірталас
өткізу қажет.
Жыраулар мен ақындардың, ұлы данышпандар мен ... ел ... ... жөнінде класс сағаттарын, пәндік кештерді, мерей
тойға ... ... ... ... ... ... ... арналған кеш өткізу кезінде “Абайдың мақал –
мәтелге айналған сөздері” деген тақырыпта оқушылар: ... ... ... қарның тіленбей”, “Әсемпаз болма әрнеге, өнерпаз ... ... де бір ... ... кетігін тап та бар қалан”, “Толғауы ... ... ... ... ... ашады өлең”, “Заманақыр жастары, бірікпес
ешбір бастары”, “Сенсең сен енбегің мен ... сол сені алып ... ... т.б. ... ... жазады да, ол сөздер қандай өлеңдерден
алынғанын айтады. Мұны “ой ... ... ... де ... озып
шыққан оқушыларды мадақтай білу керек.
Қазақ халқының өз мақал – мәтелдері том – том ... ... ... ... ... ... ... мақал – мәтелдер де мол.
Дегенмен, дүние жүзі ... ...... ... – бірі ... да, біріне–бірі, көбінесе ұқсас болып келеді. Осыған қарап
мақал – мәтелдерді ұлтаралық, жалпы ... ... мұра ... де болар
еді.
2.2 Балалар жырының тәрбиелік мәні.
Қазақтың халық педагогикасында балаларға арнап ... ... ... ... сұрамақтар, төрт түлік туралы жырлар, тақпақтар ерекше орын
алады.
Арнау – тілек ... ... ... мен жан – жануарларға,
құстарға қызығу ... ... ... әсер беру ... ... арттыру мақсатында шығарылған. Көктемнің шығуы тырнаның
келуіне байланысты, сондықтан тырнаны көрген балаға:
Тырна ... ... ... ... аш! –
дегізеді халық.
Жазда жаңбыр жауып өткен соң, аспан ашылып, күн шыққанда, бала қуанып:
Алақай, алақай!
Күн шықты, күн ... ... нұр ... ... ... шапалақтап жүгіреді. Жаңбыр жауғанда балалар:
Жау, жау, жаңбыр
Жау, жаңбыр!
Арық суы мол болсын,
Аққан бұлақ көл болсын! –
деп ... Сол ... ... ... қар ... мұз тоңар, -
деп, қыстың келе жатқанын еске салады.
Торғай – торғай тоқылдақ,
Жерден тары шоқып ап.
Бөтегесі томпайып,
“Шіп - шіп” десіп отырмақ.
Қарға – ... ... ... ... ... қор ... ... қорғалар.
Ала қанат сауысқан
Жауыр атқа жабысқан.
Ойда жауыр көрінсе,
Ойбайлатқан сауысқан.
Қырда жауыр көрінсе,
Қиқандатқан сауысқан.
Мұндай жырларды жаттап айту арқылы баланың табиғат танымдылығы ... сол ... ... ... ... ... ол табиғатқа қамқорлық
жасауға бейімделеді.
- Бақа, бақа, балпақ,
Басың неге ... ... ... неге ... ... көп ... содан жалпақ,
Қырдан қарауыл көп қарап,
Көзім содан тостақ.
Көп көсіліп үйімде
Бұтым содан талтақ.
-Ауылың қайда?
-Асқар тауда.
-Қойың ... ... ... өлеңдермен қатар, “Кім айтар?”, “Кім күшті”, “Түйе,
түйе, түйелер” сияқты көлемді сұрамақ өлеңдер ... ... ... ... ... айтқызып, баланың ой жүйесін өркендетеді. Сұрамақ өлеңдер
қанша бір көлемді болса да, ... ... ... оңай ... ... сөз ... баланың ойына оралымды құрылған. Төрт ... ... ... ... ... бер!
Ұлды берсең, бойлы бер.
Жұртқа ақыл салғандай,
Ақылы артық ойлы ... саны ... сүті ... бассын үйіңді…
Даусы бар азандай,
Желіні бар қазандай
Сиыр бассын үйіңді…
Маң – маң басқан, маң басқан
Шудаларын шаң басқан.
Төрт аяғын тең ... ... қом ... ... ... ала ... ... шұбалған…
Жылқы бассын үйіңді...-
деп әрі тілек білдіретін, әрі малдың қасиетін ... ... ... түлікке деген қамқорлығын қалыптастырады, мал ... ... ... ... ... байласаң,
Жыңғылмен айдасаң,
Мал бітер деп ойлама”,-
деп түлікті құрметтеуге үйретеді: “Ешкі мен қойдың ... ... ... ... “Төрт түліктің кеңесі” деген жырлар арқылы төрт түліктің
қастерлі қасиеттерін айтып, халық баланы түліктер табиғатымен жан – ... ... ... ... жадында қалатын қысқа –
қысқа тақпақтар, ... ... ... ынталандырады, еңбекке,
адамгершілікке, Отанын ... ... ... – ау, ... жүзі дөңгелек!
Айдай толған кезімде,
Би билеймін дөңгелеп!
Асық ойнаған азар,
Доп ... ... де қой ... ... ...... ... сұрақтар, төрт түлік ... ... ... ... ата – ... ... үйретіп, тәрбие
ісіне ол жырларды пайдалана білуі керек.
Балалар бақшасында төрт ... ... ... құстар
күніне байланысты, өнерпаздар жарысында балалар жырларын жан–жақты
пайдалана білу ... ... мен ... ... ... ... бағдарламалық жүйеде өтеді, тәрбие ісіне
пайдаланылады. ... ... ... ... ... ... ... кештер мен арнаулы күндерде балалар жырларын ... мәні ... ... поэзиясын дамытуға еңбек сіңірген ақынның:
Бұлт – ау, көктен төнесің
Қайдан көшіп келесің?
- Теңіз жақтан келемін,
Жел үрлесе, ... ... ... ... ... ... нөсер төгемін,
Өссін гүлдер, көп егін.
- Гүл – гүл ... өсер ... ... ... сияқты құрылған (сұрамақ) өлеңдері;
Ана – біздің күніміз,
Ананың біз – гүліміз.
Ұландарды қуантып,
Ұзақ өмір ... ... ... ... ... ... баланың жаттап алуына жеңіл
тақпақтары жүздеп саналады. Ол өлеңдер мен ... ... ... мектепте балдырғандарға жаттатып, тәрбие жұмысына жан – жақты
пайдалану керек.
Балаларға өлең – жыр, ... ... ... ... сөзді дұрыс
айтып, дауыс ырғағын сол сөздің ... ... ... ... ... жұрт ... ... тұруды үйрету қажет. Сөз мағынасын ... ... ... ... ырғағы мен бет құбылыстың ... ... ... ... Дауыс ырғағы арқылы бір сөзбен бірнеше ... ... ... ... “бол” деген сөзге леп белгісін қою ... ... ... мәні ... оған ... белгісі қою арқылы,
мәлімсіздік, сұраулық мән беріледі, бұл сөздерді ... бет ... таң қалу ... ... ... мән – ... ... – көрушіге
айқындала түседі. Яғни балаларға тақпақ жаттатқанда дауыс ырғағы мен ... ... ... ... мән – ... тыңдаушыға әсерлі жеткізуге,
неғұрлым толық ұғындыруға болады. Бұл баланың тілін, ойын дамытуға да ... ... ... ... ... балалардың бірін – бірі мәнеуі, сынауы, шенеуі,
әжуалауы үшін шығарған:
“Асан, жақсы баласың,
Айтқан тілді аласың;
Айтқан ... ... ... ... ... мазақтама айтушы екінші баланың кемшілігін көзіне айтып, ызаландырып,
қажырын қайрайды.
“Менің атым – Сүйімжан,
Тентекпін – ау құйыннан!
Жаман ... жалп ... ... ... ... баланың өз мінін өзіне айтқызу арқылы ... ... ... ... ... адамгершілікке тәрбиелейді.
Баланың табиғи кемшілігін айтып, тәрбиелеудің орнына, оның сүйегін
жасытатын, тәрбиелік мәні керісінше болатын ... да бар, ... сақ болу ... көбінесе әдемі ажуаға құрылады:
… жақсы деймін,
Нанын алдап жеймін!
Алдағанға көнбесе,
“Жаман бала” деймін.
Ойнамасаң, ойын бақ,
Қойшыбайдың қойын бақ!..
… Алты қойдың асығы – ай,
Алтынбектің ...... ... ... ... ... көп:
Біздің Сәкен
“Қызық” екен.
Үш түймесі
Үзік екен.
Жұмыс десе, шалағай,
Тамақ десе, қоймағай.
Жүрміз саған жоламай,
Әй, Шалабай, шалағай.
Ол ... ... ... ... ... ... балалар бақшасында, мектепте баланың есіне
салу ... ... ... арқылы, балалар поэзиясының бұл түрін де ... ... білу ... ... берілген іске жауапсыз қарап
немесе жалағайлық жасаған балаға бір ... ... өзі ... ... бала тез сергіп, ісіне қайта қарап, өз кемшілігін екшей ... ... ... ... ... ... ынта – ... арттырып, оны
мадақтау тәсілін қолдану қажет.
Мазақтаманың негізгі мақсаты–баланың мінін көрсетіп, ... ... Ал ... ... ... кезінде орынсыз пайдаланып,
бір–бірінің арына тиіп, ызаландырып жасытуы мүмкін. ... ... ... ... керек.
2.4 Өтірік өлеңнің тәрбиелік мәні.
Өтірік өлеңдерді дарынды ... ... ... ... ... ... ... шығарған. Өзгеше әсерлік өтірік
өлеңдерді халық ықылас қоя жаттап, ұрпақтан ... ... ... ... халық аузынан жиналған өтірік ... ... ... ... ... өлеңде әсірелеу–бейнелеу, шендестіру,
салыстыру тәсілдері арқылы көркем ... ... ... ... сюжеттерге, үдеген фантастикаға (қиял – ғажайыптарға) ... ... ... ... ... келмейтін дәрежеде; әдейі әсерленіп,
шебер суреттеледі. Кейінгі өтірік өлеңдер ғылым мен ... ... ... ой – ... ... ... ... өлеңдер оқушылар мен
тыңдаушылардың ой – қиялын, дүниетанымын, өлең өнеріне ... ... ... ... ... үйретеді, тілдік қорын молайтады.
Отбасында өтірік өлеңдерді мәнерлеп оқуды ... ... ... ... қажет. Өтірік өлең оқылған соң, ондағы таңғажайып оқиғалар мен әсерлі
әсіреулер, салыстырулар туралы пікірлесіп, кейбір ... ... ... ... мадақтап, оның ақын жанды ... ... ... жол ашып ... ... ... оқу бағдарламасы бойынша өтілетін
өтірік өлеңдер туралы сол материалды оқушының өзіне талдатып, ... ... жаңа ... есте ... ... ... ... бақшасында өтірік өлеңдерді балдырғандарға оқып беріп, қиял –
ғажайыптар, ... ... ... ... ... арқылы, олардың ой –
қиялдарын, дүниетанымын дамыту қажет. Әрине, балдырғандар үшін, ... ең ... де, ... ... ... ... білу – ... өтірік өлеңдер бағдарламалық–пәндік материал ретінде
оқытылады. Оқу ... ... ... ... мен ...... ... Ал, өтірік өлеңдерді тәрбие ісіне пайдаланудың ... білу ... ... ... ... көркемдеп оқудың мәнін
оқушыларға терең ұғындырып, көркем ... ... – пән ... ... ... ... оны сахнада айтуды ұйымдастырудың
тәрбиелік мәні зор. Сахнада өлеңді домбырамен әндетіп ... ... ... ... ... өркендетеді, жыршылық қабілетін арттырады.
Үшіншіден, өтірік өлеңдерді өнер–жарыс ретінде екі оқушының кезектесіп
(мүмкіндік ... ... ... ... оны ... ... ... өнерпаздығын, ақындық нышанын
дамытып, абыройын, білімін арттырады. Мысалы, ... ... ... оқушы айтыс – жарыс ретінде былай айтуына болады:
1 – оқушы:
Айттым да өтірік өлең айла қылдым,
Кесіп ап бетегені ... ... йды үш ... ... ... етін алып ... ... қылдым.
2 – оқушы:
Дүниеде болады екен қоян мықты,
Жабылып он бес жігіт зорға жықты.
Соғымға сойған ... ...... ... ... бес қап ... Ойын ... тәрбиелік мәні.
Қазақтың халық педагогикасында ойын ... ... ... әсерін арттырып, балалардың өлең – жырға деген ықыласын,
бейімділігін арттырады.
“Қуырмаш” ... әрі ... ... ... ... әрі ... ... арттыру үшін жүргізіледі.
Қуыр - қуыр қуырмаш,
Бидай қуыр, қуырмаш.
Тауықтарға тары шаш:
Бас бармақ,
Балан үйрек,
Ортан терек,
Шылдыр шүмек
Кішкене бөбек, -
деп қуырмаш айтушы ... ... ... ... ... одан соң ... саусаққа “қызмет” беріп, іске ... ... ... тұр – ... бар!
Сен тұр – жылқыңа бар!
Сен тұр – ... ... тұр – ... бар! ... төрт ... ... ... “жұмсайды” да, ең кішкене саусақты шынашақты
“жалқау”, “жатып ішер” деп:
Ал сен алаңдамай
Қазанның түбін жалап,
Үйде жат! ... де, оны ... ... ... қол бойынан” қызық іздейді.
Мына жерде қант бар,
Мына жерде жент бар,
Мына жерде қатық бар,
Мына жерде ... бар! ... ... ... еріксіз күлдіреді.
“Кім керек” сияқты қалмақ өлеңі “Ақ серек, көк серек” ... ... ... пен көк ... ... ... сұлу қыз керек,
Қыз ішінде сіз керек!
Бізге күшті ер керек!
Өзің керек – ... жеке ... ... ... ... ... бұл
өлеңді құбылтып, әрлендіріп, әртүрлі етіп айта береді.
“Ұшты - ұшты” ойыны қызықты өту үшін ұқсас сөздерді тез тауып, оны ... ... ... ойын ... ... ақындық ауқымы арқылы
ойыншыларды көңілдендіре біледі:
- Ұшты – ұшты, сұңқар ұшты!
- Ұшты – ... ... ... Ұшты – ... қарға ұшты!
- Ұшты – ұшты, арба ұшты!
- Ұшты – ұшты, тарғақ ұшты!
- Ұшты – ұшты, жарғақ ұшты!
- Ұшты – ... ... ... Ұшты – ... ... ... Ұшты – ... үйрек ұшты!
- Ұшты – ұшты, бүйрек ұшты!
- Ұшты – ұшты, қыран ұшты!
- Ұшты – ұшты, жылан ұшты!
- Ұшты – ... ... ... Ұшты – ... ... ... Ұшты – ... ұзақ ұшты!
- Ұшты – ұшты, тұзақ ұшты!
Ойын кезінде ойынды басқарушы, ... ... ... ... ... ... оларды жеңуге тырысады. Жеңілген ойыншы “айыбын”
тартады.
“Жасырынбақ” ойынының өлеңдері жұп пен тақты ажыратып, ең ... ... ... санайын
Сен бол дайын:
Сары шымшық –
Шиқылдауық,
Сара ала қаз ... ... ... ... шық! ... ... өлеңі әрбір баланың ақындық бейіміне байланысты, егер
ойнаушы сөреге дейінгі ... өлең ... ... дем ... айла таппаса,
оның сол қащықтыққа демі жетпей, ойыннан жеңіліп қалуы мүмкін, сондықтан ол
неғұрлым үйлесімді ұқсас тауып, өлең ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерінің де халық педагогикасында өз орны бар ... ... мәні бар ... Айтыс өнері – қазақ халқының ... ... ... ... ... ... өнеріне жастайынан баулы ... ... ... ... оның ... ... Мысалы, қыз бала мен ұл
баланың айтысы мына төмендегіше болып келеді:
Ұл:
Қасқыр, қасқыр қара ала,
Бауыр жүні сары ... ... ... ... ... қасқыр қарасың,
Қайда кетіп барасың?
Мына баланы жей ғой,
Қойды қайдан табасың.
Ұл:
Қасқыр, қасқыр қара ... ... ... ... ... ... ... барады
Қасқырларды алады
Содан кейін сен, бәлем,
Тап өзіңді табады.
Жаңа ойын ... ... ... ... ... ... лайықты шығарылған. Мысалы, “Тепловоз” деген өлеңді жаттаған бала,
басқа балаларды “вагон” етіп, “тіркеп”, поезд жүргізеді.
Бөп – бөп, пыш – ... – бөп, пыш – ... – ең ... ... бар? Пыш – ту!
Вагондардың
Тіркеп бәрін
Жүкті артып,
Кеттім тартып!
Теміржолшы,
Абай болшы;
Жер қашық қой,
Жол ашып қой!
Бөө - бөө! Бөө!
Бө - ге – ... ... ... ... ... тепловоз дөңгелектерінің
иықщиларына ұқсатып, әуендете алға басқан “поезға” көрермендер қызыға
қарайды, ... ... мен ... ... да, ... да, ... ... әсер етіп, оны және ойнаушыны еңбекке, өнерге, ... ... ойын ... ... ... ойын ... балаға оқытып,
не жатқа айтқызып, олардың тәрбиелік мәнін пайдалана білу – ата – ... Ойын ... ойын ... ... де ... ... ... олардың ойын сабақтап, үлгі көрсетуді үлкендер ұмытпау керек.
Балалар бақшасында ойын өлеңдері бойынша ... ... ... керек. Мысалы, “Мен - тепловоз”, “Алтын ... ... ... ... сол ... ... ... қойылымдарды балабақша сахнасына шығару қажет. Ол үшін тәрбиешілер
мен ән танушылар, ... ... ... еңбек етуге
тиіс.
Мектептегі спорт алаңында ойын өлеңдерінің әуені естіліп, әсемдік пен
сымбаттылыққа үндеп тұрса, ...... ... СӨЗДЕРДІҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. ТЕРМЕЛЕРДІҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ.
ЕРТЕГІЛЕРДІҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. АҢЫЗ ... ... ... ... ... Шешендік сөздердің тәрбиелік мәні.
Шешендік сөздер–ел құралып, халық қалыптаса бастағаннан бері ... ... өмір ... ... келе ... ... мен хандардың,
ақындар мен шешендердің, ел ағасы болған ... ... ... ... ... ... ... дуалы, өнегелі, қисынды,
қасиетті сөздер.
Тарихта Тәуке хан, Төле би, ... би, ... би, ... ... ... ... адамдармен қатар, Жиренше шешен аңыздары және ... ... ... т.б. шешендердің аты белгілі. Халық ... ... ... ... ... ... ... ұрпақтан – ұрпаққа
жеткізуде. Қазақ халқы – шешен халық.
Қазақ ауыз әдебиетіндегі шешендік сөздерді ... ... ... шешендік толғау, шешендік дау деп үш ... ... ... өлеңмен
айтылған шешендік сөздер – термелі, қара ... ... ... ... ... ... ... сықақ, сын, бата, алғыс, естірту, көңіл
айту. Шешендік ... ... ... ... дау: жер ... ... дауы,
мал дауы, ар дауы.
Шешендік сөздер халықтың түсінік сөздерімен баяндалады. Ол ... ... ... ... ... ... сөздерден төмен
болуы мүмкін, дегенмен түсіндірме сөздер шешендік сөздерді жеткізе айтудың
құралы болып табылады.
Жиын–тойда, мәжілістерде, бас қосу ... сөз ... ... ... етіп сөйлеу–қазақ қарияларының дәстүріне айналған құбылыс.
Өнерпаз, ақын, философ ... ... де ... қасиеттерін көрсетеді.
Отбасында ата–ана бала тәрбиесіне үлгі етіп ... ... ... ... ... тартып, ойын оятып отыруға міндетті, шешендік
сөздерді тыңдап отбасында оқуды ... ... ... ... ... ... ләзім.
Мектепте шешендіктің (ораторство) мәнін жан–жақты ұғындыратын алуан
түрлі әдеби жұмыстарды ұйымдастыруға ... ... ... білім
жарастыру, сахналық қойылымдарды ұйымдастыру, т.б. Мысалы, қазақ халқының
шешен ... Төле би, ... би, ... би – халықтың ұлттық бірлігін
нығайтып, ... ... зор ... ... ... ... шешен,
ойшыл, гуманист көсемдер. Солардың бейнелерін ... ... ... ... ... қойылымды ұйымдастыруға болады.
Өсиет–ата–бабаның соңғы ұрпаққа айтып қалдырған даналық мұралары.
Өсиеттің әулеттік, рулық, ұлттық ... ... ... бар. Ата ұрпағына
“ақыл – сана, ой – еңбек бақытқа жеткізеді, бірлік болмай, тірлік ... ...... ... ... ... әулеттік кәсіп пән
дәстүрге кір келтірмеңдер” дейді. Халық даналары “У ... ... ... ардақтаңдар, ел үшін еңбек етіңдер” дейді. Ұлт туын ... ... ақ туын биік ... алты алаштың, абыройын сақтаңдар, ел
бірлігін нығайтыңдар, халық үшін жан қия біліңдер!” деп өсиет айтады.
Қазақтың халық ... ақыл – ой ... ... ... аңыз ... арқылы да іске асырылады.
3.2 Термелердің тәрбиелік мәні.
Жырдың үлгі - өнеге, өсиет, насихат ... ... түрі – ... ... Термеде жырау өмір тәжірибесінен алынған философиялық ой –
шешімдерін айтады: адамгершілік қарым–қатынасты, өмірдің философиялық ... ... пен ... әсемдік пен әуезділікті уағыздайды.
Терме жыраудың, жыршының өз әуенімен (сарынымен), мақамымен айтылады. Терме
айтушы оның әуенін, ... ... ... қосып айтады.
Термеші адамгершілік пен зұлымдықты, әділеттілік пен әділетсіздікті,
жаман мінез бен ... ... ... ... ... ... ... еңбекке, өнерпаздыққа тәрбиелейді. ... ... ... ... белгілі болады. Термені жаттап алып, халыққа таратушы
өнерпаз – термеші деп аталады. Соңғы уақытта аудандық, ауылдық мектептерде
термешілер ... ... ... ... ... ... ... бейімділігін дамытып, домбыра тартуды
үйреніп, терме жаттауына ата – анна мән бере ... ... келе ... ... жол ашуы керек. Термені айтушы оны әуенімен қоса
жаттайды, сондықтан баланың әуенді ... ... ... ... білу ... ... ... керек. Терме үйренуге ықыластанған
баланың сағын сындырып алмауды ойлаған жөн.
Мектепте жас термешілер үйірмесін ... оған ... ... пәні ... міндеті. Терме үйірмесіне қатысушыларының
әрқайсысы бір – бірін қайталамай, өз алдына ...... ... ... ... термешілер кешін өткізіп, терменің жырын да, ... ... ... жақсы айтқан оқушыны (термешіні) мадақтап, оның ... ... ... ... ... ... ... мен
телехабарлар арқылы насихаттай білсе, былайынша да өлеңшіл ... ... дами ... де, ... мәдениетіміздің бір ерекшелігін
көрсететін болады.
Халық аузында ертеден айнымай келе жатқан Қазтуған жырау, ... ... ... ... ... ... Базар жырау, Иманжүсіп
жыраумен қатар, кеңестік дәуірде шыққан Жамбыл, Нартай, Кенен ақындардың
термелік ... ... ... ... ... ... өлең жыр
өрнектерін ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін замандар мен заманамалардың алтын
арқаулы әсем әуендері.
Терме жырлар, ... 7 – 8 ... ... ... да, ... де жетел жаттап алуға бейім келеді.
Термешілер бұрынғы ақын – жыраулармен қатар, қазіргі ақындардың да
өсиет ... ... ... ... ... Терме – жастарды өнерге
баулудың, адамгершілікке тәрбиелеудің қуатты құралы.
3.3 Ертегілердің тәрбиелік ... ... ... бала ... ерекше әсер ететін
ертегілерді ойлап шығарған адамзат тарихында ертегілердің тәрбиелік ... ... ... ... ... жуық) сан алуан. Оларды: хайуанаттар
туралы ертегілер, қиял – ... ... ...... ... ... ... күлдіргі ертегілер деп бірнеше топқа бөлуге
болады.
Хайуанаттар туралы ертегілер көне заманда ... және ... ... бар ... ... ... кезде пайда болған (ақ қасқыр, шопан ата,
Шеек – шек ата, Ойсыл қара, Зеңгі ... ... ата, т.б.) ол дами ... ... ... ертегілермен толысты. ... ... ... ... ұшып ... ... ... хайуанаттар мен төрт түлікті көреміз.
Ертегілердің ішіндегі баланың қиялын шарықтатып, балалық ... ... ... сеніммен қарауға тәрбиелейтін ең ... – қиял – ... ... ... “Ұшқыш кілем” ойлап шығарған
халық енді “Зымыранның” өмірде бар екенін ... тиек ... ... ... еркін аралайтын алыптар туралы ертегілер шығарды. Мұндай
ертегілердің көпшілігі ... ... ... шығарылады.
Сондықтан оларды ғылыми – фантастикалық ертегілер деп жүрміз.
Тұрмыс – ... ... ... ... тарихи талаптарына
байланысты туған. Онда бай баласы мен ... ... ... сөз ... ақылды кедей мен сараң бай, ... ... хан мен ... ... іс - ... ...
құлықтары суреттеленеді.
Батырлық ертегілерде елін қорғап, ... ... ... іс - әрекеттері баяндалады (“Күн астындағы Күнекей қыз”, “Ер
Төстік”, “Керқұла атты ... т.б.) ... ... мен ... іс - ... кейінгі ұрпаққа үлгі - өнеге етіп ... қиял – ... ... мен ... ... бір – бірімен
сабақтас, өзектес келеді. Сондықтан көп батырлық ертегілерді әрі қиял ... ... ... ... ... негізінен, Алдар көсе мен Жиренше шешеннің,
Қожанасырдың есімдерімен байланысты. ... ... ... бай, ... ... ... қуақы құл, еріксіз қыз, еңіреп туған ер – ... ... Онда ... ... жеңіп отырады.
Отбасында ертегілер күнін белгілеп, ол күні ... не ... ... ... ... оқу, ... ... көру,
ертегісі айтысу, т.б. тәрбиелік жұмыстарды ұйымдастыру міндет. Әсіресе,
бүлдіршіндер мен балдырғандар, ... ... ... тыңдайды,
үлкендердің ертегі айтып беруін өтінеді, ондайда баланың сағын сындырмай,
бағын ... ... ... ... ... үлкендер (әжелер, аталар,
әкелер, аналар) борышым деп түсінуге міндетті.
Зиялы отбасында ... ... ... театрын ұйымдастыру,
ертегілер инсценировкалары бойынша қойылым көрсету ұйымдастырылады. ... үшін ... ... ... Сол ... пайдалана білуді, жағдайды
ұйымдастыруды, ... ... ... ата – ... Өйткені, тәрбие – ата – ананың негізгі борышы, ... іс ... ... ... ... ұйымдастырылатын ертегілер бөлмесі әркім әсер
алатындай әсем, мазмұнды, ғажап көріністермен безендірілуге тиіс. Ертегілер
бөлмесінде ертегілерді айтып, ... ... ... ... ... ... қуыршақ театрының негізгі артистері балдырғанның өздері болады.
Ертегілер ... ... ... ... ... ... ... т.б.
жұмыстар жоспарлы түрде ұйымдастырылады, жүргізіледі, талқыланады. ... ... ... ... маскарадын өткізу ісі де
қызықты өтеді.
Мектептегі әдебиет пен ертегілер бөлмесі ... ... мән – ... сәйкес безендірілуі керек. Мектеп сахнасында
қуыршақ ... ... ... ... ... қызықты ертегілерді көрсету
жұмыстары үздіксіз ұйымдастырылу қажет. Ол үшін ... ... ... ... музыкадан, тарихтан сабақ беретін оқытушылар
да мектеп сахнасының ісіне ... ... ... ... ... мақсат – мүдделер жан – жақты жақсы орындалып, өз биігіне жетеді.
3.4 Аңыз әңгіменің тәрбиелік мәні.
Халық өз ... ... ... батыл, батыр, ойшыл, еңбекқор,
өнерпаз болып өсуі үшін, оған үлгі - өнеге етіп аңыз әңгімелерді де ... сары ... ... ... ... ... ұрпақтың наным – сенімін, арман - ... ... ... ... ... ... оқиғалар алынады да, оған
қызық – ғажайып сюжеттер қосылып, тыңдаушыны баурап алатындай әңгіме жүйесі
ерекше ... ... - ... 1. Аспан әлемі, жан – жануар, жер, су, мекен аттары
туралы. 2. Ру, тайпалардың шығу ... ... 3. Діни ... – қиял - ғажайып). 4. Әлеуметтік утопияға (үміт, қиял). 5. Тарихи
қаһармандық туралы құрылады.
1. “Жетіқарақшы”, ... ... ... ... ... аңыз
әңгімелерде жұлдыздар мен аңдар, құстар адамша сөйлеп, ... ... ... ... ... “Үш ... ... арыс Алаш”, “Домалақ ене”, т.б. аңыз әңгімелерінде ру,
тайпалардың шығу тегі туралы өсиетті - өнегелі ойлар айтылады.
3. “Лұқман Хакім”, ... қара ... т.б. аңыз ... ... уағыздалып, мистикалық (діни сенім ғажайыптары) нанымдар
дәріптеледі.
4. “Жерұйық” атты аңыз ... ... ... ... ... ғажап жақсылықтары орындалып, “қой үстіне ... ... ... ... молшылық тұрмыс ... ... ... баяндалады.
5. Тарихи қаһармандықты насихаттап, данышпандар мен ... үлгі - ... етіп ... аңыз ... өте ... қазақ еліне жақсы жай іздейді. Қорқыт ата халыққа өлмейтін
өмір, өшпейтін өнер ... Төле би ... ... ... ... біріктіреді. Кейкі мен Аманкелді жаңаша жақсы заман орнатпақ
болады, Қажымұқан дүние жүзіндегі ең ... ...... ... ... ... ... ерліктің ерлігін көрсетеді, Мәншүк
пен Әлия – ержүрек қазақ қызының ... ... аңыз ... сан ... ... түрлі үзінділерін айта
біліп немесе қызықты аңыз әңгімелерді кітаптан балаларына оқытып, тыңдауды
ұйымдастыру – ата – ... ... Аңыз ... айту - ... ... ықыласты болса, оның тәрбиелік мақсат – мүддесі өтеледі.
Мектепте, әсіресе тарих, әдебиет сабақтарында және ол пәндердің үйірме
жұмыстарында аңыз әңгімелерді ... білу ... ... мен
жауапкершілігіне байланысты. Өнерпаздар мен ой тапқыштар жарысында да ... ... ... қолданылады.
Қанатты сөздер мен даналық сөздер – даналар мен шешендердің ел аузында
жатталып, өсиет, өнеге, аңыз ... ... ... Халық
педагогикасының бұл түрінің шығарушы иесі белгілі болады. “Отан – ... ... ... ... өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал
шашпақ – бес дұшпаның” (Абай Құнанбаев), “Тәкаппар адамды тәңірі ... ... ... шамнан шырақ жағылар” (Ыбырай Алтынсарин).
Қанатты, даналық сөздер ақыл – ой ... үшін ... ... ... ... (даналық) сөздер де көп кездеседі.
Күз мезгілінде, сүмбіле жұлдызы туған кезде суық түсе ... ... туса су ... деп ... ... нөсер алдында ауа қозғалысы,
бұлттар сарырылысса аспандағы электрлік ... ... ... ... ... найзағай ойнайды” деп түйіндейді. Туған айға қарап,
бұл айда жауын–шашынның мол болатынын “Өзіне жайлы шаруаға жайсыз” деп, ... мен ... ... ... “Ай ... ... ... күн
қораланса, күрегіңді сайла” деп, ай қораланғанда жауын–шашын болмайтынын,
күн қораланғанда қар жауатынын ескертеді. ... ... ... ... ... сәуір айында қыстың ызғары толық кететінін пайымдайды. “Жатқанша
үркер жұмбасқа келсе, жаз шықпағанда, несі ... деп, ... ... ... ... жақындағанын айқындайды.
Қарлығаш жер бауырлап ұшса, жаңбыр жауады; шілде қоңыз көп шырылдаса,
құрғақшылық болады, мезгілсіз сиыр ... ит ... жер ... ... ... ... ... сөздер баланың дүниетанымдылығын
арттырады.
3.5 Көркемдікке, өнерге тәрбиелеу.
“Өнер өрге бастырады” деп ... ... ... жоғары бағалайды да,
“ақын – елдің еркесі”, “шебердің қолы ... ...... биші ... – деп, өнер адамдарын ардақтайды.
Музыка өнерінің әсем үлгілері ... ... мен ... ... ... ... (ұлы зерттеуші Затаевич қазақтың халық әндерін ... ... ... ... ... мың әні, 1926 ж.). ... ... сыбызғы, қобыз, сырнай, жетіген, шаң қобыз, аса таяқ,
сылдырмақ, т.б. құралдар ... ... ... ... ертеден басталады, “Жез киік”, “Көк серке”,
“Келіншек” билерінің ұлттық мәнерлері және ... ... ... ... әсемдікті бейнелейді.
Сәндік өнерді үйрету, халық дәстүрінде негізінен, еңбек тәрбиесімен
ұштастырылып жүргізіледі. Ішік, тон, ... ... ... ... ... ... қынамалы мешпет пішу және оны ою - ... тігу ...... ... ... ... өнер де ... дәстүрге айналған халық педагогикасының бір
саласы болып табылады.
Халық педагогикасының тәрбиелік қуатты құралы – жыр. ... ... ... ... ... т.б.) түрлері халық тұрмысына сай шығарылған.
4. ТҰРМЫС – САЛТ ЖЫРЛАРЫНЫҢ ... ... ... ... ... ... ... ДҮНИЕТАНЫМДЫҚ ЖӘНЕ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ. ҒАШЫҚТЫҚ
ЖЫРЛАРДЫҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ.
4.1 Тұрмыс – салт жырларының тәрбиелік мәні.
Қазақ халқы ... ...... әдет – ... салт ... ... тұрмыс – салт жырларын шығарып, жер өрнектерін өмір
өзегіне пайдаланып, сол арқылы ... ... ... дәстүрлерін
қастерлеуге тәрбиелеп келеді.
Тұрмыс – салт жырларын: төрт түлік мал ... ... (ол ... ... ... әдет – ... байланысты жырлар, мұң – шер
жырлары, наным – сенімге байланысты ... деп ... ... - өлең ... сөзімен айтушыны жыршы (термеші) деп халық, жыр
атаулыға жоғары мән беріп, оны бағалап, ... ... ... ... Қазақ
халқының бір ерекшелігі, жаттау қабілеті ерекше болған, сондықтан ... ... ... ... ... мен ... ... қарапайым
халық өкілдерінің жатқа айтуымен ғасырлардан ғасырларға өңделе түсіп, сары
алтындай сақталып келе жатыр.
Әдет – құрыпқа ... ... ... ... мен жұбату,
бесік жырларын балалар жырлары деп, жоғарыда бөліп қарауымыздың мәні бар,
өйткені ол жырлар ... ... ... ... оңай ... – жеңіл
айтылады. Ал, той бастар, жар – жар, ... ... ... ... ... жыршылар өз мақамымен (әуенімен) айтады.
Той бастар ... ... ... ... ... жеткізіп,
тыңдаушының көңілін сергітеді, өнер ... ... ... ... жыры жас ... ... құттықтаумен қатар, олардың
алдына ізгі ниетті талап–тілектер қояды: тату–тәтті өмір сүріп, ...... ... ақ ... ... міндеттейді.
Беташар жыры жас келінге елін сүюді, ата – енесін ардақтауды, тұрмыс
құрудың ауыр ... ... ... ... әдет – ... бойынша,
инабатты, иманды болып, жақын жұртқа сәлем етуді, әдептілікті талап етеді.
Ал, сыңсу, қоштасу жырлары ... ... ... ... ... бара ... ... еңіреп жылаған мұңsн білдіреді.
4.2 Батырлық жырлардың тәрбиелік мәні.
Қазақтың халық педагогикасындағы аса бай мұра – батырлық жырлар. ... ... ... оларды жыраулар мен жыршылар домбыраға қосып,
өз әуендерімен айтады.
Батырлық жырларда ел ... ... ... ... ... ... ... жырланады, батырлардың отбасына, еліне,
Отанына деген сүйіспеншілігі – шынайы патриоттығы дәріптеледі, көбінесе
бірегей ұлға зар ... қарт ата – ... ...... орындалады
(Алпамыс, Қобыланды, т.б.).
Батырлық жырлардағы оқиға жүйесі сенімді, нанымды, ... ... ... ... ... деректер мен қиял – ғажайып оқиға суреттері
аралас баяндалады, іс – ... ... ... ... ... бейнелері
мен мінез – құлықтары әсерлі суреттеленеді.
Батырлық жырлар, көбінесе 7–8 буынды жыр тармақтарымен ... он бір ... қара өлең ... де ... ... ... ... болады, жыр желдірме екпінімен жеңіл айтылады.
Негізгі батырлық ... ... ... ... ... ... ... кітап болып басылып шықты. ... әлі де ... ... ... қырық батыры”), баспа бетіне жарияланбаған
жырлар да бар.
Соңғы уақытта шығарылған батырлық жырлардың көркемдік ... ... ... (Н. Байғанин “Ер туралы жыр”, Ж. Жабаев “Өтеген ... ... ... М. Хәкімжанов “Мәншүк”, т.б.).
4.3 Батырлық жырлардың дүниетанымдық және тәрбиелік мәні.
Қандай шығарма болса да, оның негізгі мақсаты – тәрбие. Ауыз ... ... ой – ... мен ...... ... тарихи мектебі.
Батырлық жырлар – сол мектептің маңызды құралы.
Батырлық ... ... ... тыңдаушының ынтасын арттырып,
көріктілігімен көкейге қонады; ол шаттандырады, ... ... ... жайларды тыңдаушы өміріне, тебірене сезініп, ыстық жаспен, ынталы
ықыласпен қабылдайды. Сондықтан ақын болмаса да, асыл ... ... көп ... ... ... ... емес, жадына жақсыны
сақтап, өнегелі өмірге пайдалана білуді халық әрқашан да мақсат еткен. ... ... ер ... ... ... болуды, Қамбардай қамқоршы
болуды ұрпақтарына үлгі еткен.
Қара ... ... ... заманда эпостық шығармалар халықтың
көңілін сергітті, ерлікке құлшындырды, ойын өрістетті, келешекке ... ... ... Жарқын жырлардағы парасатты ой сәулелері ... ... ... ... шығармаларды жүрт жалықпай тыңдап, жан азығы
етті.
“Сөз сүйектен өтеді” деген ... сөз ... ... ... қаруы
етіп, өмірге пайдалана білді. Өмірдің өзі түсіндіретін халық философиясы
ауыз ... ... ... қылды қақ жаратын” әділдік, арды, намысты аяққа
басқан зұлымдық, ел сүйіндірген ерлік, дарқан ойлы ... ... ... ... ... ... ... ақылмен екшеленіп, ерекше
әсерлерімен тыңдаушыларын баурап отырды.
Қаршадайынан халықтың ауыз ... сүйе ... ... ... ... ... пайда тигізетін ер болуды армандады. Жеке адамдардың жетесіне
жеткен қара бастың қамын ойлайтын психологияға эпостық ... ... ... ... отырды. Халық ер мен езді, ақылды мен ақымақты,
еңбекшіл мен ... ... ... ... ... ... ... мүддесіне сай, халық эпостық шығармаларға тыңдаушы сезінетіндей
етіп, эмоциялық әсері күшті сюжеттер ... ... мен ... ... ... қарастырды, жеке образдар көркем де шебер жасалынып,
есте мәңгі қалатындай әсерлі болды, ой түйіндері өнегелі өрнекпен құрылды.
Бағдарлай ... ... ... шығармаларда тәрбиенің алуан түрі
бар. Дене шынықтыру тәрбиесі, ақыл – ой ... ... ... ... отан ... ... еңбек сүйгіштік тәрбие, еңбек
тәрбиесі, батырлық жырлардың ... ... ... ... ... негізгі оқиғалар арқаулары да–осы тәрбиелік
мақсаттар. 1. Дене ... ... ... ... бірінші кезекке
қойылады. Эпостық шығармаларда атқа шабу, мергеншілік, найзагершілік, ... ... ... ... Халықтық шығармаларда бұл өнерлер
оңайлықпен келмейтіндігі суреттеленеді. Батыр ... болу үшін ... ... ... ... ... де үлкен айқаста
сынаққа түседі. Мысалы, Қобыланды батыр алты ... ... ат ... тартып
мініп, мергеншілікті үйреніп, аң аулайды.
Өзі алты ... ... ... барған соң,
Естеміс ерің баулыды,
Күнде киік аулайды,
Кездессе жауын жаулайды, -
деп халық батырдың алты жасынан–ақ ат ... ... ... ... үлгі етеді. “Жақсы жігіт он бесінде баспын дейді, жаман
жігіт отызында жаспын” дейді ... ... ... ... ... алты ... – ақ алып етіп ... Әсерлі болу үшін
әсерілеп баяндаудың тәрбиелік құны арта ... ... ... ... ... ... Қобыландымен салыстыра отырып, тәрбиелік түйінді ... ... атқа ... мерген болуға талпынады, сол өнерді
үйренуге ынтығады. ... ... ... ... пен атқа шабу
өнерінің өтесіне шығып, сынақтан сүрінбей өткен ердің іс - ... ... ... Ертеде, тіпті соңғы кезде де атқа шабу,
мергеншілік жарыстарын үзбей ... ... ... айналдырған. Атқа
шабуда, балуандықта, мергеншілікте үздік шыққандарды ... ... ... ... беріп отырған, жастарды соған баулыған.
Мергеншілік өнері барлық эпостық жырларда ... сөз ... ... пен ... қалыптастыратын өнер– мергеншілік
деп есептейді. Батырлық жырларда ... ... ... ... ... ... ... шегінде нәтижесін
көрсетеді. Мысалы, әуелі мергендік пен аңшылықта шыныққан Қамбар жолбарысты
құйрығынан ұстап лақтырса, ел ... күн ... ... ... ...
жекпе шығып, өзінің балуандық, найзагерлік өнерімен жауын жеңіп шығады.
Мергендікке жастайынан жаттыққан ... ... ... ... ... ... оғын айнытпай тигізеді.
Көбіктінің бөксесі,
Кеудесінен бөлінді.
Мергеншілікті осылай суреттеу–эпостық жырлардың ... ... ... Домбауыл батыр Ер Тарғыннан кем түспейтінін мерген, ол Ер
Тарғынның дәл жүрегін дәлдеп, ... ... ... ... ... ... суреттеген халық поэзиясы Ер Тарғынның мергендігі мен
балуандығын ... ... ... ... балуандық пен мергендікті
мадақтай суреттеу ... ... ... ... ... ... пен қайратын қалыптастырады, ерекше еліктіреді. Халық атқа шабуды,
мергендікті, қылыш ... ... ... ... ер ... борышы деп
есептейді.
Батырлық жырларды тыңдаушы жақсылық пен жамандықты, мейірмандық пен
зұлымдықты көз алдына елестетіп, шығармадағы ой–мақсатты жылы ... ой ... ... шығармадағы қызықты оқиғалар, отты сөздер, өнегелі іс ... ... ... көп ... ... ... ... (не оқушы) сөз, әдеп, ақыл, ... ... ... ЕС сияқты түсінік ... ... ... ... ... ... ... көзқарасын
қалыптастырады. Мысалы, “Қобыланды батыр” жырындағы ... ... ... ол осы ... ... жеп отырады, жыр
даңғойлықты, дүниеқорлықты, соғыс–құмарлықты әшкерелеп, олардың зар–жапасын
баяндайды, тыңдаушыны ондай мінез–құлықтан ... елін ... ... ... бағалайды, оларды қастерлеп
дәріптейді. ... ... ... ... ... ... халықты, -
деп жырласа, бірде оның Тоқтарбай үшін ғана емес, халық үшін туған батыр
екендігін ... ... ... ... ... ... көрген кебеген
Ел тілеуін тіліген, -
деген сөз салады. Атаның баласы ғана ... ... ... ... басқыншылықты жек көреді, ... екі ... (ел ... ... ел қорғаушы батырларды мадақтап, басқыншыларды
опатқа ұшыратады. Батырлық ... ... ... болсаң да, басқыншылыққа
барма, еліңді қорғау үшін жаңыңды аяма” деген идея бар. Ер Тарғын ... арғы ... олжа ... ... мал ... кәуірге
Атамның ежелден ескі кегі бары үшін! –
дейді. Мұндай идея ... ... ... да бар. ... қанша жауыздық
істесе де, Қозы Қодармен достасуға тырысады, ел мен ерді ... ... Ол іс - ... ... ... ... Отан қорғау адамгершіліктің асқар шыңы деп тұжырымдайды. Ел
үшін ерлік жасаудан артық адамгершілік болмаса ... ... ...... ... ... ауыздан ауызға мәңгі жатталған
бейнелері өздерінің үлгі - ... ... еш ... ... Ер – ... Қамбар бейнелері қазіргі жастарға да үлгі.
б) Батырлық жырларда халықты қорғаушы ерлер мен азаттық үшін күресуші
ғашықтардың ерліктерімен қатар, сол ... үшін жан ... ... ... ... кішіпейілді, саналы жандар да тәрбиелік үлгі ретінде баяндалады.
Мысалы: Қамбар ... ең ... аң ... ... үйлі ... мен тоқсан үйлі
тобырды асыраған; Қобыланды батыр мал бағып, аң аулаған; Құртқа Таубұрылды
алты жыл күні – түні ...... ... Ер Тарғын мертігіп қалғанда
түн ұйқысын төрт ... оын ... ... атты ... ... сол ... ... өсірген Тарғынның өзі.
Сен құлын да емдің, тай да емдің,
Құнан жаста ар да емдің,
Донен жаста үйреттім,
Алты қабат ала арқан
Жібектен өріп ... ... ... ... ... ...... асаттым, -
дейді. Зұлымдықты адамгершілік жеңеді, “әділетсіз болса, әкең де жат ... ойды ... іс - ... ... ... ... ... сезім, “У ішсең руыңмен” деген ұғым – эпостық
шығармадағы Отан сүйгіштік тәрбиенің өзегі. Сол үшін де ... ... өз ... ... ... Қарлығаны халық аяп, оның батырлығын
баяндайды.
“Жанды іскер патриотизмнің бір айырмашылығы – ... да ... ... ... жол ... және ... ... адам, егер
пайдасы тиетін болса, барлық адам баласы үшін де ... ... ... ... Н.А. ... ... ... Қаракөзайым, Қарлыға,
Ақжүністер халықтар арасындағы араздыққа ... адам ... ... ... ... бейнелер.
Отан сүйгіштік адамгершіліктің бір шыңы болса, өз елі үшін де, басқа
ел үшін де пайдасы зор батырларды ... жау ... ... да, ... Қаракөзайым (“Алпамыс батыр”), Құртқа (“Қобыланды батыр”) ... ... ... да, ... ... ... ел ... ерлердің етегінен
ұстаған Ақжүніс (“Ер Тарғын”), Назым ... ...... ... ... іс - ... ... – құлықтары қалың қауымды, туған
елді ғана емес, бүкіл адам баласын сүюге, интернационализмге тәрбиелейді.
Жеке адамдардың ... ... ... ... Сол ... ... әсер ететін қоғамдық
қатынастардың өзегі осы халық әдебиетте ... ... ... ... ... ... ықпал, әсер тигізетініні
сөзсіз.
Қазақ халқы өзінің ерлігімен кең – ... ... ... ... ... ... ... алушылық жолына түскен жоқ. Ертедегі қас сақтардың,
ноғайлының, қыпшақтардың ерілктері, ел қорғаудағы жанқияларлық ... ... ... да мақтаныш. Сол мақтаныш болып отырған жеңісті
оқиғалар адамгершілікке байланысты: ел ... ... ... байланысты.
Ертедегі ерлердің ғана емес, бүкіл халықтың Отан қорғау, ... ... ... әлі де құнды. Әр уақытта
адамгершілікке бастап, адамгершілік ... ... өз ... ... ... жырларда адам мінезіндегі көркемдік (этика) халық сүйген
қаһармандардың мінез–құлықтарын сипаттау арқылы ... ... ... асыл із ... ... батыр” жырында Қобыланды мен
Қараманды тұтқыннан Қарлыға сұлу босатпақшы болады, сонда Қараман:
“Менің өзім нашармын,
Кілттің ... ... ... ... ... ... ... қашармын!” –
дейді.
Қараманға қарсы бейне Қобыланды, ол мұндай қорқақтық, “нашарлық”
мінезді ар ... ... ... ... ... береді:
“Ай, қаш, залым, қасымнан!”
Қиямет салма жасымнан,
Дәулет құсы ұшты ... ... ... ... ... ... кетпеймін,
Кекті болған әкеңнен
Кегімді алмай кетпеймін!” –
дейді. Бұл ер жүрек, қайтпас–қайсар ... ... ... ... ... ...... шығармаларда батырлар айтқан анта, берген сертте ... ... Олар ... да әділетті, досына әдепті, халқына мейірімді,
қарсыласына қатал, ел үшін кешірімді де ... ... ... батыр
Қараман қанша зұлымдық істесе де, достығын ... ... ... ол ... қараниеттік іс - әрекеттерін кешіреді. Ер Тарғын
ел басына күн туғанда Ханзада ханмен өкпелескені ... ... ... ... ... халқына өауіп төнгенде Әзімбайдың айуандық ... ... ел үшін ... қиып ... ... ... жар–жар, жұмбақ айтыс, тақпақтау, қоштасу, жоқтау,
монолог ... ... ... бар. ... ... жырындағы
Қобыландының елімен қоштасуы, Алмапыстың еліне оралып, әкесімен, атасымен,
т.б. айтысуы, “Ер Тарғын” жырындағы Ер Тарғынның монологы, ... ... ... ... ...... ... жалындататын
тәсілдер. Мұнда эстетикамен қатар этика (мінез көркемдігі) бар, күйініш ... ... ... да, тебірендіреді. Жырда көбірек кездесетін
диалогтар әрбір кейіпкердің мінез – құлқын айқындаумен ... ... ... ... ... ... ... мен Алпамыстың айтысы, Бадамшаның
аужары, ... мен ... ... т.б. ...... ... ... батыр” жырындағы ... ... ... ... ... жырлар осындай тәрбиелік әсер етумен қатар, өткен замандардан
мәлімет береді, жаңа заманның артықшылығын кадірлеуге себепші болады, ... ... де ... ... ... – салтын, ой – арманнын
айқындайды, жеке адамдардың өзін - өзі ... ...... ... ... ... ... жастарды әрі ерлікке, әрі адалдыққа, әділеттілікке
тәрбиелейді.
4.4 Ғашықтық жырлардың тәрбиелік мәні.
Ғашықтық жырларда мөлдір махаббат ... ... ... ... ... ... ... сатуға “әйелдің шашы ұзын – ... деп ... ... ... ... ... жырланады. Онда
ескілікке қарсы күресіп, махаббат еркіндігін, әйелдің бас ... ... ... ... ... Олар ... шырмауын
бұзып, жаңаша өмір сүруді армандайды, сол арманға жету үшін жан ... ... ... ... ... ерлік салтанаты, жанқиярлық
достық көрінеді, заман ағымына байланысты, олар қанша ... де, ... ... жете алмай мерт болады.
Ғашықтық жырлардың трагедиямен (қайғымен) аяқталуына да халықтық
азатшылдық ...... бар. ... өзгермей, бостандық пен еркіндіктің
болмайтынын айқындаған халық ескіліктің құрбаны болған арулар мен ... еске ... да, жаңа ... – еркіндік пен бостандықты аңсайды,
махабаттың тазалығын ... Ескі салт – ... әдет – ... ... жат ... ... айтады.
Мөлдір махаббат иелері Қозы Көрпеш пен Баян Сұлу ерікті неке ... қара ... ... әрекеттерімен сүйіспешілік жалынын аяққа
басқан Қодардың қастандығымен, ескілік салт – санасының қырсық жақтарымен
өлгенше күреседі. Баян қастандық пен ... ... соң, тірі ... ... деп санайды, құлай сүйген құрметті, құдіретті серігі Қозымен
бірге өлу – Баян үшін, тірліктен мың есе ... ... ... ... ... ... құрметтеуге, үй болудағы үйлесімділікке
тәрбиелейді. ... ... мен ... ...... ... ... Халық эпостық шығармаларды тәрбие ісінің аса маңызды құралдары
деп қарайды, ол жырларды қастерлеп, жаттап ... ...... мұра
етеді. Отбасында эпостық жырларды дыбыстық жазудан тыңдау, ... ... ... негізінен жатқа айтқызу сияқты тәрбиелік жұмыстары
ұйымдастырылады. Ал “Қыз Жібек”, “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу ... ... ... кинофильмді бірлесіп көру отбасының қызықты кездері болуға
тиіс. Мектепте эпостық шығармалар ... ... ... оқытылады.
Сондықтан тәрбиелік материалдарды байыта түсіп, олардың тәрбиелік мәнін ... ... ғана ... ... ... ұжымының міндеті болып
табылады. Мектептегі әдебиет кабинетінде ... ... ... ... не бөлімше болу керек. Суретше және музыкалық ... ... ... актер, жыршы оқушыларды мектеп сахнасына толық қатыстырып,
мектептің драма үйірмесінің жұмысында бұл мәселеге ерекше орын ... ... ... өткізуге тиісті. Мектеп музейінде (әдеби, тарихи) эпостық
шығармалардың желісіне сәйкес көрме ұйымдастырылып, онда ескі қару ... ... ... ... ... ... ... қойылуы қажет. Мектеп сахнасында эпостық шығармалар бойынша
түзілген инсценировкалардың қойылымдары көрсетілу керек.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тұрмыс – салт ... ... ... жыры ... ... үшін
және оған тілек айту үшін ғана шығарылған емес. Ең ... ... ... ... ... ... екпінде айтылатын қоңыржай әуен бөбектің
сезім мүшелері арқылы оған сүйкімді, сүйсінерлік әсер етіп, жан – ... яғни ... ... ... ... жұбатады. Екіншіден,
баланың келешегіне үміт артып, ... айта ... оны ... ... ... мен ... қуат алғандай әсерленеді. Үшіншіден,
ата–ана жатқа айтқан тілектерді тілі шыққан балдырғандар да жаттап, ... ... әрі сол ... тәлім алады.
Тұсау кесу - әдет – ғұрыптық, ырым – рәсімдік қуаныш ... жыр. ... бір ... ... еркін жүре бастаған балбөбектің
басқан қадамы құтты ... одан әрі ... ... ... ... ... білдіріп, оның ата – анасы қуанышқа ортақ ... ... ... ... ... балбөбектің тұсауын кестіреді. Баланың тұсауы ала жіппен
немесе ... тоқ ... ... да, ... ... соң тұсау кесушіге
сый – сыяпат ... ... ... ... келіп, жақсылыққа жайы
мол әке – шеше бұл рәсімді кішігірім той – ... ... ... ... озып келген ең жүйрік азаматқа кестіреді.
Халық баланың тілін ширату үшін, оған сөз ... ... ... ... ойлап шығарған.
Балбөбектің тілі шығып, балдырған жасында сөздік қоры молая ... ... ... айта алмай немесе ... ... ... мүдірмей сөйлеу үшін, қиналып айтатын ... ... бала ... жиі – жиі дыбыстап айтып, ... ... де ... өз ойын ... жеткізетін болады. Жаңылтпаштарды
жаттап, жаттыға айту арқылы баланың ана тілін ардақтау, сөз қадірін ... ... ой – ... ... ... алады.
Санамақтарды халық негізінен, жас балаға сан үйрету мақсатымен
шығарған. Санамақтар әрі ... ... әрі ... қисынды ойлауы мен
математикалық ойлау қабілетін дамытады. Санамақтардың түрлері көп, оның
үстіне жаңадан қосыла ... бір зат ... ... ұқсатып, бейнелеп айту арқылы ... ... ... ... мен ... ой – қиял елегінен
өткізіп, тұжырым жасап, шешімге келуде тапқырлық пен ... ... ... ... ертеден – ақ жұмбақтардың алуан түрлерін
шығарған.
Мақалдар – ... ... ... ... ... ой ... мәйегі. Мақалдар, көбінесе өлеңдік өрнекпен, сабырлы, салмақты ырғақпен
айтылады, қара сөзбен, яғни шешендікпен айтылатын мақалдар да бар.
Мәтелдер, ... ... ... ... ... ... қара ... сөз ретінде айтылады. “Өлең – сөздің патшасы”, “Қызым, саған айтам,
келінім, сен тыңда”, т.б. Мәтелдер де тура ... ... ... деп және ... ... ... гүлін қорғайды” деп айтылады.
Балаларға өлең – жыр, тақпақ жаттауда, олардың ... ... ... ... ... сол ... ... қарай құбылта білуін қадағалап,
сахнада, жұрт ... ... ... үйрету қажет. Сөз мағынасын тыңдаушыға
толық, әсерлі жеткізуде ... ... мен бет ... ... ... ... нәрсе. Дауыс ырғағы арқылы бір сөзбен ... ... ... ... Мысалы: “бол” деген сөзге леп белгісін қою ... ... ... мәні ... оған сұрау белгісі қою ... ... мән ... бұл сөздерді айтудағы бет құбылыстың
кеблік, таң қалу нышаны арқылы сөздің мән – ... ...... ... Яғни ... тақпақ жаттатқанда дауыс ырғағы мен бет
құбылыс арқылы әрбір сөздің мән – мағынасын тыңдаушыға ... ... ... ... ... Бұл баланың тілін, ойын дамытуға да өте
қажет.
Мазақтамаларды отбасында, балалар бақшасында, ... ... ... ... ... айтқызу арқылы, балалар поэзиясының бұл түрін де тәрбие
жұмыстарына пайдалану білу керек. ... ... іске ... ... ... ... ... бір мазақтаманы айтудың өзі жетіп жатыр.
Ондайда бала тез ... ... ... ... өз ... екшей бастайды.
Өз мінін түзеп, ескертпені елеген баланың ынта – жігерін ... ... ... ... ... негізгі мақсаты–баланың мінін көрсетіп, сынау, оны
тәрбиелеу. Ал балалардың бірін–бірі мазақтауы ... ... ... ... ... ызаландырып жасытуы мүмкін. Ондайда оларға
үлкендік, саликалық кеңес керек.
Өтірік өлеңдерді ... ... ... қиыстырып, қиялмен
әсерлендіріп, қызықты қисындарға құрып шығарған. Өзгеше әсерлік ... ... ... қоя ... ... ұрпаққа жеткізді. Авторы
белгісіз болғанмен халық аузынан жиналған өтірік өлеңдердің көркемдігі
биік, ... ... ... ... әсірелеу–бейнелеу, шендестіру,
салыстыру тәсілдері арқылы көркем бейнелер ... ... ... ... үдеген фантастикаға (қиял – ғажайыптарға) құрылады.
Ондағы оқиғалар шынайы өмірге сәйкес келмейтін дәрежеде; әдейі ... ... ... ... ... ... мен ... прогреске
лайықталып, жаңаша ой – қиялға сәйкес құрылған. Өтірік ... ... ... ой – ... ... өлең ... ... ықыласын,
қызығуын дамытады, қисынды ойлауға үйретеді, тілдік қорын молайтады.
Отбасында өтірік ... ... ... ... ... айтуды ұйымдастыра
білу қажет. Өтірік өлең оқылған соң, ондағы ... ... мен ... салыстырулар туралы пікірлесіп, кейбір шумақтарды бірден ... ... ... оның ақын ... қабілетін қастерлеп, дарынын
дамытуына жол ашып отыру керек. Әсіресе, оқу бағдарламасы бойынша өтілетін
өтірік өлеңдер туралы сол ... ... ... ... пікірлесіп,
ой қорытып, жаңа сөздерді есте сақтауды дағдыға айналдыру ләзім.
Қазақтың халық ... ойын ... ... ... ... ... балалардың өлең – жырға ... ... ... ойын ... әсіресе, айтыс ойын өлеңдерін балаға оқытып,
не жатқа айтқызып, олардың тәрбиелік мәнін пайдалана білу – ата – ... Ойын ... ойын ... ... де ... ... алады,
тек олардың ойын сабақтап, үлгі көрсетуді ... ... ... ... құралып, халық қалыптаса бастағаннан бері халықтың
өнеге тұтып, өмір тәжірибесіне пайдаланып келе жатқан, билер мен ... мен ... ел ... ... данышпандардың, жастайынан
жалындап өскен өткір ойшылардың аузынан шыққан ... ... ... ... ауыз ... ... сөздерді мазмұнына қарай шешендік
арнау, ... ... ... дау деп үш ... бөлуге болады, өлеңмен
айтылған шешендік сөздер – термелі, қара сөзбен айтылғандары ... ... үлгі - ... ... ... ... айтылатын түрі – терме деп
аталынады. Термеде жырау өмір тәжірибесінен ... ... ой ... ... ... ... ... философиялық мәнін
түсінуді, адамгершілік пен әділетті, әсемдік пен ... ... ... ... өз ... ... ... айтылады. Терме
айтушы оның әуенін, көбінесе домбыраға, гармоньға қосып айтады.
Термеші адамгершілік пен зұлымдықты, әділеттілік пен әділетсіздікті,
жаман ... бен ... ... ... ... ... ... бірлікке, еңбекке, өнерпаздыққа тәрбиелейді. Терме жырлардың,
оның ... ... ... ... ... ... алып, халыққа таратушы
өнерпаз – термеші деп аталады. Соңғы уақытта аудандық, ауылдық мектептерде
термешілер сыныбы ашылып, термешілер ... ... ... ақын – ... ... қазіргі ақындардың да
өсиет жырларын термелік әуенге қосып айтады. Терме – жастарды ... ... ... ... ... ... ... бала тәрбиесіне ерекше әсер ететін
ертегілерді ойлап шығарған адамзат тарихында ... ... ... Қазақ ертегілері (төрт мыңға жуық) сан алуан. Оларды: хайуанаттар
туралы ертегілер, қиял – ... ... ...... ... батырлық ертегілер, күлдіргі ертегілер деп бірнеше топқа бөлуге
болады.
Зиялы отбасында ертегілер бойынша, қуыршақ ... ... ... ... ... көрсету ұйымдастырылады. Әрине,
ол үшін уақыт, жағдай керек. Сол ... ... ... ... ... жауапкершілікпен игеретін ата – ... ... ... – ата – ананың негізгі борышы, күнделікті іс ... ... ... бақшасында ұйымдастырылатын ертегілер бөлмесі әркім әсер
алатындай әсем, мазмұнды, ғажап көріністермен ... ... ... ... ... ... ... театры жұмыс істеуге тиіс.
Әрине, қуыршақ театрының негізгі артистері балдырғанның ... ... ... ... ... ... ... ертегі айтқызу, т.б.
жұмыстар жоспарлы түрде ұйымдастырылады, жүргізіледі, талқыланады. Онда
ертегілердің кейіпкерлерімен кездесу, ертегілер маскарадын ... ісі ... ... ... пен ... ... ... тарихи,
әлеуметтік мән – маңызына сәйкес безендірілуі керек. Мектеп ... ... ... ... үйірмесі арқылы қызықты ертегілерді көрсету
жұмыстары үздіксіз ... ... Ол үшін ... пәнінің
оқытушысымен қатар, суреттен, музыкадан, тарихтан сабақ беретін оқытушылар
да мектеп сахнасының ісіне ... ... ... ... ... ... – мүдделер жан – жақты жақсы орындалып, өз биігіне жетеді.
Халық өз ұрпағының ұлағатты, білгір, батыл, ... ... ... ... өсуі ... оған үлгі - ... етіп аңыз әңгімелерді де бардан
құрап, сары алтындай сақтап келеді.
Аңыз әңгімелер келешек ұрпақтың наным – ... ... - ... ... ... ... болған нақты оқиғалар алынады да, оған
қызық – ... ... ... ... ... ... ... жүйесі
ерекше әсерлі құрылады.
Отбасында аңыз әңгімелердің сан салалы, алуан түрлі үзінділерін айта біліп
немесе қызықты аңыз ... ... ... ... ... – ата – ананың міндеті. Аңыз әңгімелерді айту - ... ... ... ... оның ... ... – мүддесі өтеледі.
Мектепте, әсіресе тарих, әдебиет сабақтарында және ол ... ... аңыз ... пайдалана білу оқытушының білімдарлығы мен
жауапкершілігіне байланысты. Өнерпаздар мен ой ... ... да ... ... тәсілдері қолданылады.
“Өнер өрге бастырады” деп халық көркем өнерді жоғары бағалайды да,
“ақын – ... ... ... қолы ... ... – қиялды, биші -
зиялы” – деп, өнер адамдарын ардақтайды.
Сәндік өнерді ... ... ... ... ... тәрбиесімен
ұштастырылып жүргізіледі. Ішік, тон, ... ... ... ... ... ... ... мешпет пішу және оны ою - ... тігу ...... тәрбиенің нәтижелерін бейнелейді.
Сәулеттік өнер де әулеттік дәстүрге айналған халық педагогикасының ... ... ... ... ... қуатты құралы – жыр. ... ... ... ... ... т.б.) ... халық тұрмысына сай шығарылған.
Қазақ халқы өзінің тұрмыс – тіршілігіне, әдет – ғұрпына, салт – ... ... – салт ... ... жер өрнектерін өмір өзегіне
пайдаланып, сол арқылы жастарды ұлттық әдет–ғұрып, дәстүрлерін қастерлеуге
тәрбиелеп келеді.
Тұрмыс – салт ... төрт ... мал ... ... (ол ... бөлімшелерде айтылды), әдет – ғұрыпқа байланысты жырлар, мұң – ... ...... ... ... деп ... ... халық педагогикасындағы аса бай мұра – батырлық ... ... ... ... ... ... мен ... домбыраға қосып,
өз әуендерімен айтады.
Батырлық жырларда ел қорғау, ... ... ... ... ... ... ... батырлардың отбасына, еліне,
Отанына деген сүйіспеншілігі – ... ... ... ... ұлға зар ... қарт ата – ... арман – тілегі орындалады
(Алпамыс, Қобыланды, т.б.).
Қандай шығарма болса да, оның ... ...... Ауыз ... ... ой – санасы мен мінез – құлқын қалыптастыратын ... ... ... – сол мектептің маңызды құралы.
Батырлық жырлар эмоциялық әсермен тыңдаушының ынтасын арттырып,
көріктілігімен ... ... ол ... ... трагедиялық және
қуанышты жайларды тыңдаушы өміріне, тебірене сезініп, ыстық жаспен, ынталы
ықыласпен қабылдайды. Сондықтан ақын ... да, асыл ... ... көп ... ... ... жаттау емес, жадына жақсыны
сақтап, өнегелі өмірге пайдалана білуді халық әрқашан да мақсат ... ... ... ер ... ... ... болуды, Қамбардай қамқоршы
болуды ұрпақтарына үлгі еткен.
Тәрбие мүддесіне сай, халық эпостық шығармаларға тыңдаушы ... ... ... ... сюжеттер ендірді, мінездеу мен кульминация
неғұрлым әсерлі болуын қарастырды, жеке образдар көркем де ... ... ... ... ... болды, ой түйіндері өнегелі өрнекпен құрылды.
Батырлық жырларды тыңдаушы жақсылық пен жамандықты, мейірмандық пен
зұлымдықты көз алдына елестетіп, ... ... жылы ... ой ... ... ... ... оқиғалар, отты сөздер, өнегелі іс -
әрекеттер тыңдаушыны неғұрлым көп білуге құштарландырады.
Қазақ халқы ... ... кең – ... ... ... ... ... уақытта жаулап алушылық жолына түскен жоқ. Ертедегі қас ... ... ... ел қорғаудағы жанқияларлық батырлықтары
- қазіргі ұрпақтарға да мақтаныш. Сол ... ... ... ... ... ... ел қорғау, достық, бірлікке байланысты.
Ертедегі ерлердің ғана емес, бүкіл халықтың Отан ... ... ... ... әлі де ... Әр ... ... адамгершілік мұратқа жетуге өз дәрежесінде ықпалын
тигізіп отырады.
Батырлық жырларда ... ... ... ... ... ... сияқты көркемдік тәсілдер бар. “Қобыланды ... ... ... қоштасуы, Алмапыстың еліне оралып, әкесімен, атасымен,
т.б. айтысуы, “Ер Тарғын” жырындағы Ер ... ... ... ... ... таныстырып тақпақтауы – көркемдік сезімді жалындататын
тәсілдер. Мұнда эстетикамен ... ... ... ... бар, күйініш –
сүйініш, толғаныс қызықтырады да, ... ... ... ... әрбір кейіпкердің мінез – құлқын айқындаумен қатар, оқиғаның
драмалық қуатын сезіндіреді.
Батырлық жырлар осындай ... әсер ... ... өткен замандардан
мәлімет береді, жаңа заманның артықшылығын кадірлеуге себепші болады, оймен
бірге тілді де ... ... ... – салтын, ой – арманнын
айқындайды, жеке адамдардың өзін - өзі тәрбиелеуіне, ...... ... болады.
Ғашықтық жырларда мөлдір махаббат ... ... ... ... ... ... ... сатуға “әйелдің шашы ұзын – ақылы
қысқа” деп ... ... ... ... адалдық жырланады. Онда
ескілікке қарсы ... ... ... ... бас ... жалынды жастар бейнесі суреттеленеді. Олар ескіліктің шырмауын
бұзып, жаңаша өмір сүруді ... сол ... жету үшін жан ... күрес үстінде махаббат құдіреті, ерлік ... ... ... ... ... байланысты, олар қанша күрессе де, көбінесе
өз мақсаттарына жете ... мерт ... ... ... ... ... да ... арман – мүддесі бар. Заман өзгермей, ... пен ... ... ... ескіліктің құрбаны болған арулар мен ерлерді
еңірей еске алады да, жаңа ...... пен ... аңсайды,
махабаттың тазалығын дәріптейді. Ескі салт – сана, әдет – ғұрып, ... жат ... ... ... ... ... М. ... халқының ауыз әдебиеті “Мектеп” 1974 ж. Ата –
аналарға кеңес “Білім” қоғамы 1966 ж.
2. Афанасьев Н.Ф. ... ... и ... ... 1980 ... Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы.
Алматы “Рауан” 1998 ж.
4. Қожахметова К.Ж. Халықтық педагогиканы зерттеудің ... ... ... мәселелері. Алматы, 1993 ж.
5. Ә. Табылдиев “Қазақ ... Оқу ... ... ... 2001
ж.
6. Айдаров Г. Орхон ескерткіштерінің тексті. Алматы, “Ғылым”, 1990 ж.
7. Адамбаев Б. Шешендік ... 1967. ... ... 1976 ж. ... өнері, 1983 ж.
8. Ақ сандық, көк сандық. Жинақ. Алматы, 1988 ж.
9. Инабат. Жинақ. “Рауан”, 1995 ж.
10. Иугінеки А. ... ... ... ... 1985 ... Аймауытов Ж. Педагогические руководства (учебное пособие). Оренбург.
Госиздат, 1924 (на каз. яз.). ... ... ... 1995 ... Ақынжанов М. Қазақтың тегі туралы. Алматы, ҚМҚБ, 1956 ж.
13. Ы. Алтынсарин Таңдамалы педагогикалық мұралары. 3 т. ... 1991 ... ... Ш. ... ... ... ... арқылы тәрбиелеу. 1966 ж.
15. Әлімбаев М. Халық – ғажап ... ... 1994 ж. “666 ... мен
мәтел”. ҚМҚӘБ, 1960 ж.
16. Байтұрсынов А. ... ... 1989 ж. Тіл ... 1996 ж.
17. Белинский В.Г. Таңдамалы шығармалар. Алматы, ҚМҚӘБ, 1948 ж.
18. Бержанов Қ.Б., Мусин З. Педагогика ... ... 1981 ... ... Г.Н. ... ... 1974 ... Виноградов Г.C. Народная педагогика. Иркутск, 1926 ж.
21. Қ. Жарықбаев, Қалиев С. Қазақтың халық ... ... ... 1992 ... Қ. Жарықбаев, С. Қалиев Қазақ тәлім - тәрбиесі. Алматы, “Санат” ... Қ. ... К. ... ... Аль – ... ... 1974 ж ... Елікбаев Н. Ұлттық психология. Алматы, “Қазақ университеті”, 1992 ж.
25. Жарықбаев Қ. Развитие психологической мысли в ... ... 1968 ж. ... Қ.Б., ... Ж. ... ... ... түсіндірме сөздігі. Алматы, “Ғылым”, 1993 ж.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тәрбие түрлері және бесік тәрбиесі43 бет
"Қазақтың салт-дәстүрлері."35 бет
Ахмет Байтұрсынов - әдебиеттанушы12 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар4 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар (отбасы тәрбиесі)6 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымы. бесік тәрбиесі6 бет
Балалар ойынының түрлері.Шығармашылық және ережелі ойындар.Сюжеттік рөлдік ойындар10 бет
Халық ауыз әдебиеті - эстетикалық тәрбие беру көзі. Отбасында эстетикалық тәрбие беру5 бет
Халық педагогикасының ауыз әдебиетінде және ортағасырлық ойшыл ғұламалардың еңбектеріндегі көріністері9 бет
Халықтық педагогикадағы ән-жырлар5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь