Космогониялық және космологиялық болжамдар

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3
1 Космогония және космология

1.1 Космогония және космология жайлы мәлімет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Космологиялық және космогониялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... .. 9
2 Космогониялық және космологиялық болжамдар
2.1 Жердің жаратылысы туралы космогониялық болжамдар ... ... ... ... ... 17
2.2 Қазіргі астрофизикалық және космологиялық тұжырымдамалар ... ... .. 19
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 28
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
Қосымшалар
Кіріспе
Курстық жұмыстың өзектілігі. Қазіргі кездегі қоғамның дамуы айналадағы қоршаған ортаны пайдаланумен тікелей байланысты, яғни адамзат тіршілігіне қадетінің барлығын табиғаттан алады. Бұл жағынан алғанда табиғат – табиғи қажеттілікті қамтамасыз ететін таңғажайып құбылыс. Ғылым мен техниканың жетілуі, өндірістің қарқындап дамуы, жерасты қазба байлықтарын кеңінен пайдалану, оның пайда болуын зерттеу маңызды орын алады.
Негізінде космогония дегеніміз ғарыштану астрономияның ғарыштық денелер мен олардың жүйелерінің пайда болуы мен дамуын зерттейтін саласы. Ғарыштық жүйелердің құрамына жұлдыздар, жұлдыздар шоғыры, галактикалар, тұмандықтар, Күн жүйесі мен оған енетін денелер – Күн, планеталар (мұнда Жер де бар), олардың серіктері, астероидтар (немесе кіші планеталар), құйрықты жұлдыздар (кометалар), метеориттер енеді. Осыларды зерттейтін ғылым саласы космогогния ал, космология дегеніміз ғарыш ілімі – ғаламның біртұтастығы және оның астрономиялық бақылаулар арқылы танылған бөлігі жайлы ілім; астрономияның бір бөлімі. Космологияның тұжырымдары (Ғаламның модельдері) физиканың заңдары мен астрономиялық бақылаулардың деректеріне, сондай-ақ адамзат қоғамының әр түрлі дәуірлеріндегі философия принциптерге сүйенеді.
Бұл жүйенің негізгі Космологиялық идеялары: Жер қозғалмайды әрі ол Ғаламның кіндігі, Ғалам кеңістік бойынша шектелген, «аспан» мен «жердің» табиғаты бір-бірінен мүлдем алшақ. Кейінірек (ХVІ ғасырда) астрономия мен жаратылыстану ғылымында төңкеріс болған дүниенің гелиоцентрлік жүйесі (Н.Коперник) жасалды[1].
Күннің сығылатын әрі айналатын тұмандықтан пайда болғандығы туралы кең тараған пікірге сүйене отырып, көптеген астрономдар: Ф.Хойл (Ұлыбритания), А.Камерон (АҚШ), Э.Шацман (Франция) алғашқы планеталар (протопланеталар) бұлтының соңғы сығылу сатысында, осы тұмандықтан орталықтан тепкіш күштің әсерінен бөлініп шыққан деген тұжырымға келді. Лаплас болжамында тұмандықтың бөлініп шығуы таза механикалық жолмен қарастырылса, жоғарыдағы ғалымдардың тұжырымдарында тұмандыққа Күннің корпускулалық сәулесі мен магнит өрісіне байланысты әсерлері ескерілді. Планеталардың алғашқы планеталар бұлтынан түзілуін орыс ғалымы О.Ю.Шмидт және оның қызметкерлері толық зерттеген[2].
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы
2. Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том Алматы: ,2000.
3. Физика және астрономия. - Алматы: Атамұра,2007.
4. Әбішев Х., Аспан сыры, А., 1966;
5. Исқақов М.Ө., Халық календары, А., 1980;
6. Климишин И. А., Элементарная астрономия, М., 1991.
7. Орысша-қазакша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. - 430 б.
8. Жалпы физика курсы, II том. Электр. Савельев И.В. «Наука» баспасы, физика-математика әдебиетінің бас редакторы, М., 1970 ж. 431 б. Б 241-257.
9. Ансельм А.И. Введение в теорию полупроводников. – М.: Наука, 1978.
10. Пикус Г.Е. Основы теории полупроводниковых приборов. – М.-Л.:
11. Физика және астрономия Өңд., толыкт. 2-бас. / Р. Башарұлы, Д. Қазақбаева, У. Токбергенова, Н. Бекбасар. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2009. — 240 бет.
12. Қазақ тілі терминдерінің салалық. ғылыми түсіндірме сөздігі: Электроника, радиотехника және байланыс. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007
13. «Жалпы физика курсы» Автор : Аханбаев. 2001
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.................................................................................................................
3
1 Космогония және космология
1.1 Космогония және космология жайлы мәлімет........................................
5
1.2 Космологиялық және космогониялық зерттеулер..............................
9
2 Космогониялық және космологиялық ... ... ... туралы космогониялық болжамдар....................
17
2.2 Қазіргі астрофизикалық және космологиялық тұжырымдамалар..........
19
Қорытынды.........................................................................................................
28
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі....................................................................
30
Қосымшалар
Кіріспе
Курстық ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны пайдаланумен тікелей байланысты, яғни адамзат тіршілігіне қадетінің барлығын табиғаттан алады. Бұл жағынан алғанда ... - ... ... ... ... ... ... Ғылым мен техниканың жетілуі, өндірістің қарқындап дамуы, жерасты қазба байлықтарын ... ... оның ... ... ... ... орын ... космогония дегеніміз ғарыштану астрономияның ғарыштық денелер мен олардың жүйелерінің пайда болуы мен дамуын зерттейтін саласы. Ғарыштық жүйелердің құрамына жұлдыздар, ... ... ... ... Күн ... мен оған ... ... - Күн, планеталар (мұнда Жер де бар), олардың ... ... ... кіші ... ... жұлдыздар (кометалар), метеориттер енеді. Осыларды зерттейтін ғылым саласы космогогния ал, ... ... ... ... - ... ... және оның ... бақылаулар арқылы танылған бөлігі жайлы ілім; астрономияның бір бөлімі. Космологияның тұжырымдары (Ғаламның модельдері) физиканың заңдары мен астрономиялық бақылаулардың деректеріне, сондай-ақ ... ... әр ... ... ... принциптерге сүйенеді.
Бұл жүйенің негізгі Космологиялық идеялары: Жер қозғалмайды әрі ол Ғаламның кіндігі, Ғалам кеңістік бойынша шектелген, мен ... ... ... ... ... (ХVІ ғасырда) астрономия мен жаратылыстану ғылымында төңкеріс болған дүниенің гелиоцентрлік жүйесі (Н.Коперник) жасалды[1].
Күннің сығылатын әрі айналатын тұмандықтан пайда болғандығы туралы кең ... ... ... ... ... астрономдар: Ф.Хойл (Ұлыбритания), А.Камерон (АҚШ), Э.Шацман (Франция) алғашқы планеталар (протопланеталар) бұлтының соңғы сығылу сатысында, осы ... ... ... ... ... ... шыққан деген тұжырымға келді. Лаплас болжамында тұмандықтың бөлініп шығуы таза механикалық жолмен қарастырылса, ... ... ... ... Күннің корпускулалық сәулесі мен магнит өрісіне байланысты әсерлері ескерілді. Планеталардың алғашқы планеталар бұлтынан түзілуін орыс ғалымы О.Ю.Шмидт және оның ... ... ... ... ... ... қосымша күштер ескеріле отырып, ұлғайған Метагалактикадағы галактикалар типтес жүйенің динамикасы (Омаров, Т.С.Қожанов) зерттелді[3].
Ресей ғалымы, ... В. Г. ... (1950 ж.) ... жүйесінін. қалыптасу мәселесін Күннің жаратылысымен бірге қарастырады. Бұл болжам бойынша Күн және Қүн ... ... ... планеталар аспан әлемін құрайтын алғашқы ортақ материядан, газ-тозаңды заттардың біртіндеп қоюланып тығыздалуына байланысты пайда болады[4].
Зерттеудің ... ... және ... ... ... - ... және космология жайлы жалпы толық мағлұмат беру.
Курстық жұмыстың міндеттері:
1.Космогония және космология;
2. Космогония және космология жайлы ... ... және ... ... Космогониялық және космологиялық болжамдар;
5.Жердің жаратылысы туралы космогониялық болжамдар;
6. Қазіргі астрофизикалық және космологиялық тұжырымдамалар;
Зерттеудің әдістері. Зерттеу мәселесі бойынша ғылыми-әдістемелік әдебиеттерге, білім ... оқу ... ... ... мұрағат деректерді зерделеу, талдау, жинақтау, қорыту және жүйелеу; ... ... ... ... ... екі тараудан, қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттер тізімінен, қосымшалардан тұрады.
1 Космогония және космология
1.1 Космогония және космология жайлы мәлімет
Космогония (грек. kosmos - ... және gonea - туу, ... ... ... - ... ғарыштық денелер мен олардың жүйелерінің пайда болуы мен дамуын зерттейтін саласы. Ғарыштық жүйелердің құрамына жұлдыздар, жұлдыздар шоғыры, галактикалар, ... Күн ... мен оған ... ... - Күн, ... (мұнда Жер де бар), олардың серіктері, астероидтар (немесе кіші планеталар), ... ... ... ... ... Б.з.б. IV - I ғасырларда грек философтары Левкипп, ... ... ... аспан денелерінің дамуы туралы айтылған жалпы идеялардан кейін, орта ғасырларда діни түсініктер үстемдік еткен кезең туды. Тек XVII ... ... ... құдай жаратты деген аңызды жоққа шығарып, барлық аспан денелері материяның ең ұсақ бөлшектерінің ... ... ... ... ... деген пікір айтты. Планеталар Космогониясының ғылыми негізін И.Ньютон қалады. Ол планеталардың ... ... ... ... ... негізгі заңдарын және бүкіләлемдік тартылыс заңын ашып, планеталар жүйесінің құрылысы кездейсоқ жағдайдың нәтижесі емес деген қорытындыға ... ... ... рет ... ... заңдылығына Космогония тұрғысынан түсінік берді. Ол планеталар жүйесі орталық дене - Күнді бірыңғай айналатын шашыранды материядан түзілген ... ... ... Бұл ... ... (1775) ... ... жарияланған. ХVІІІ ғасырдың соңына қарай В.Гершель жұлдыздық аспанды өзі жасаған ... ... ... ... ... ашты, оның орталық ядросына жақындаған сайын қоюлана түсіп, тығыздығы артатындығын байқады. Осыдан ... ... ... пайда болатындығы туралы болжам келіп шықты. Гершельдің осы бақылауына және планеталардың қозғалу заңдылығына ... ... Күн ... пайда болуы туралы Кант болжамына ұқсас өз болжамын ұсынды. Алайда Лаплас болжамы бұрын тез айналып, орталықтан ... ... ... жеке заттар бөліп шығарған Күннің қазір жай айналатындығын түсіндіре алмады. ХХ ғасырдың 20 - 30-жылдарында ... ... және ... ... болжамы көпке танылды. Бұл болжам бойынша, планеталар басқа бір шомбал жұлдыздың Күн маңайынан өтуі ... ... ... ... ыстық заттан пайда болған деп есептелді. ХХ ғасырдың басында ... ... ... мен ... ... зерттеле бастады. Шашыраған тұмандық затының қоюлануы нәтижесінде жұлдыздар пайда болды деген болжам осы ... ... ... ... механикалық эквиваленті ашылғаннан кейін 1854 ж. неміс физигі әрі математигі Г.Гельмгольц, 1862 ж. ағылшын физигі Дж. ... ... ... кезде босап шығатын энергия есептеліп шығарылды. Бұл ... қоры ... 107 - 108 жыл бойы ... ... ... екен. Бірақ Жер тарихының зерттелуі негізінде Күннің одан әлдеқайда көп жарық шығаратындығы дәлелденді. 1938 - 39 ... ... ... көзі ядролық реакциялар екендігі анықталды. Бұл осы заманғы жұлдыздар Космогониясының бастамасы болды. ХХ ғасырдың 60 - 80-жылдары галактикалардың дамуы мен ... ... ... ... Галактикалар Космогониясы зерттеліп, галактикалар мен олардың шоғырлары жіктеліп жүйеленді. Галактикалардағы жұлдыздар мен газ құрамының ... ... ... ... ... мен параметрлері зерттелді[6].
Галактикалар Космоногиясы зерттеліп, галактикалар мен олардың шоғырлары жіктеліп ... ... ... мен газ ... ... ... олардың хим. құрамы мен параметрлері зерттелді. Планеталар ... ХХ ... ... Джинс гипотезасының күйреуінен кейін, Космогония ілімі планеталардың ... ... ... ... ... Кант пен ... ... идеяларына қайта оралды. ХХ ғасырдың 70-жылдары планеталар Күн жүйесіндегі қатты денелерден, ал ... мен ... сол ... ... денелер мен газ-тозаң бұлтынан құралған деген идея жалпы ... ... ... болды. Бұл бұлт бір кезде Күнді қоршап, планеталар жүйесінің шегіне дейін созылып жатқан. Күннің сығылатын әрі айналатын тұмандықтан ... ... ... кең ... ... ... отырып, көптеген астрономдар: Ф.Хойл (Ұлыбритания), А.Камерон (АҚШ), ... ... ... ... (протопланеталар) бұлтының соңғы сығылу сатысында, осы тұмандықтан орталықтан тепкіш күштің әсерінен ... ... ... ... ... ... ... тұмандықтың бөлініп шығуы таза мех. жолмен қарастырылса, жоғарыдағы ғалымдардың тұжырымдарында тұмандыққа Күннің корпускулалық сәулесі мен магнит өрісіне байланысты әсерлері ... ... ... планеталар бұлтынан түзілуін орыс ғалымы О.Ю.Шмидт және оның қызметкерлері толық зерттеген. Бұл процесті екі ... ... ... ... 106 ... ... ... бұлттың тозаң құраушыларынан мөлшері жүздеген км болатын дене түзілген. Шамамен 108 ... ... ... дене ... және ... ... ... жинақталған. Юпитер мен Сатурн планеталарының маңындағы денелер тобынан серіктер жүйесі пайда болған. Олар дөңгелек орбита ... ... бір ... ... Ал ... Сатурн, Нептун планеталарының өздеріне қарсы айналатын серіктері де өздерін қоршаған денелерден жаралуы ... ... ... мен ... - осы ... ... мен ... жұлдыздың ядролары. Ғаламда ұшып жүрген басқа денелермен, сондай-ақ бір-бірімен соқтығысуы салдарынан астероидтар бөлшектеніп кетеді. ... және ... ... ... әсерінен кейбір құйрықты жұлдыз ядролары қысқа периодты құйрықты жұлдызға айналады. Ежелгі метеориттердің жасы шамамен 4,7 млрд. жыл деп ... Күн ... жасы үшін ... бір ... жаралған әрі метеориттердің аталық денесі деп есептелетін астероидтардың жасы алынады. Ай топырағының ... ... ... Ай мен ... бір дәуірде жаралғандығы анықталған. Жұлдыздар космогониясы. Мұнда жұлдыздардың, сондай-ақ жұлдыздық жүйенің пайда болуы әрі эволюциясы зерттеледі. Эволюция барысында жұлдыздар ... ... мех. және ... ... өзгеру жағдайымен анықталатын сатыдан өтеді. Сутекті гелийге айналдыратын ядролық реакцияның нәтижесінде жұлдыз ядросының хим. құрамы өзгереді; газдың орташа молек. ... ... ядро ... ... Зерттеулердің нәтижесіне қарағанда, бұл жағдай жұлдыздардың жарқырауы мен радиусын арттырады. Жұлдыз эволюциясының уақыты оның массасына едәуір дәрежеде тәуелді. Күн эволюциясының ... 1010 ... тең. Кәрі ... ... ... ... млн. жылға тең) сутек қоры тез таусылады. Олардың темп-расы едәуір төмен болып келеді. Галактикалық космогония. Әр түрлі типтегі жұлдыздар ... ... ... ... Ең ... ... созылып жатқан, баяу айналатын газ бұлты түрінде болған. Газ орталыққа қарай қысылып, одан жұлдыз шоғыры түзілген. Осы ... ... ... ... орбита бойымен қозғалып, газ орнында пайда болған сәл қысылыңқы сфероидты ... ... ... ... ... ... жататын жұлдыздық қосалқы жүйелердің құрамына енеді. Ретсіз қозғалған газ кинетикалық энергиясынан ... ... ... ... радиусы кемиді. Осыдан кейін сфероид орталыққа қарай емес, экваторлық жазықтық бойынша қысылады. Осы ... ... ... ... ... ... ... жүйелер түзіледі. Қосалқы жүйелер түзілгеннен кейін газ сығылмайды, енді ол қозғалыстың әсерімен ғана емес, магнит өрісі ... де ... ... ... ... ... жаңа жұлдыздар Галактиканың жазық қосалқы жүйелерінің (ыстық жұлдыздар мен шоғырлар да) ... ... ... ... ... ... не мыңдаған жұлдыздар болады, олар шашыраған шоғырлар деп аталады. Ал сфералық ... ... ... және ... млн. ... ... олар шар ... делінеді[7]. Қосалқы жүйелер жұлдыздардың жасына, кинематикалық айырмашылықтарына, сондай-ақ хим. құрамына ... ... ... мен ... орта ... ... зат эволюциясының 2 фазасы болып табылады. Уақыт озған сайын жұлдызаралық орта таусылып, Галактикадағы жас жұлдыздар жоғалады, олардың ... көбі ... аз ... ... ... сондай-ақ ергежейлі жұлдыздарға, нейтронды жұлдыздарға және коллапс ... ... ... шоғырланады. Жұлдыздар да, галактикалар да алғашқы диффузиялық газдың қоюлануынан түзілетіндіктен баяндалған тұжырымдама өте маңызды болып есептеледі. Қазақстанда К. ... ... ... ... ... ХХ ... 40-жылдарының ІІ-жартысынан жүргізіле бастады. В.Г.Фесенков пен Д.А.Рожковский көп жыл бойы фотографиялық тәсілмен зерттей отырып, диффузиялық тұмандықтағы ... ... жеке ... бөлшектерге ыдыраудың нәтижесінде жұлдыздарға айналады деген болжам ұсынды. Олар бақылау деректерінің көмегі арқылы әйгілі Орион тұмандығы (Таразы ... мен ... ... бір ... ... ... жас нысандар екендігін дәлелдеді. Сөйтіп, жұлдыздар эволюциясы мәселесінде диффузиялық тұмандықтардың үлкен рөл атқаратындығы анықталды. Жас Таразы ... бас ... ... ... ... ... және осы конфигурацияның ұзақ уақыт сақталатындығы жөніндегі теорема дәлелденді[8].
Космология, ғарыш ілімі - Ғаламның біртұтастығы және оның астрономиялық ... ... ... ... ... ... астрономияның бір бөлімі. Космологияның тұжырымдары (Ғаламның модельдері) физиканың заңдары мен астрономиялық бақылаулардың деректеріне, сондай-ақ адамзат қоғамының әр түрлі дәуірлеріндегі ... ... ... ... және ... зерттеулер
Алғашқы космологиялық түсініктер. Алғашқы космологиялық түсініктер өте ерте заманда ... ... өз ... ... ... әрекеттерінен шыққан. Бәрінен гөрі Демокриттің, Пифагордың, Аристотельдің (б.з.б. V - ІV ғасырларда) ежелгі ... ... ... ... ... қатаң логикалық талаптарды қанағаттандырды. Астрономия, т.б. жаратылыстану білімдерінің жинақталуы нәтижесінде және Ғалам туралы әр түрлі философия ... ... ... ... тұтас алып қарастырудың ең алғашқы әрекеті - дүниенің геоцентрлік жүйесі ... ... Бұл ... ... Космологиялық идеялары: Жер қозғалмайды әрі ол Ғаламның кіндігі, Ғалам кеңістік бойынша шектелген, мен ... ... ... алшақ. Кейінірек (ХVІ ғасырда) астрономия мен жаратылыстану ғылымында төңкеріс болған дүниенің гелиоцентрлік жүйесі (Н.Коперник) жасалды. Птолемей және Коперник жүйелерінің ... ... ... ... олар Күн ... шеңберіндегі мәселелерді ғана қамтыды. Астрономияның әдістері мен бақылау құралдарының дамуы барысында Жердің ... рөлі ... ... Күн ... өзі - ... кішігірім бір бөлігі екенін көрсетті. Күн осы орасан зор жүйедегі 100 млрд-тан астам жұлдыздың біреуі екендігі анықталды. Кейін ... ... ... зор түзілімнің Ғаламда өте көп болу мүмкіндігі жайлы болжамдар айтыла бастады (И.Кант, т.б.) Қазіргі кезде Ғалам үшін галактикалар жиыны, яғни ... ... ... ... даму ... ... Космология және релятивистік Космология деп аталатын екі үлкен кезеңді басынан кешірді. И.Ньютоннан бастап Космология мәселелері жалаң ойлау нысанасы ... ... ... есеп ... қойылды және оларды шешу үшін математикалық жаңа тәсілдер кеңінен қолданылды. Космология мәселелері бүкіләлемдік тартылыс ... ... ... ... ... ... ... жайлы есептерді шешуге саяды. Массалар жүйесі үшін жұлдыздар жүйесі қабылданады және онда таза механикалық көзқарас үстем.
Релятивистік ... ... ... ... ... теориясы (А.Эйнштейн, 1916) мен галактикадан тыс астрономияның (ХХ ... ... ... ... байланысты дамыды. Релятивистік Космологияның алғашқы даму кезеңінде Ғалам геометриясына (төрт өлшемді кеңістік пен уақыттың ... және ... не ... ... ... ... ерекше назар аударылды. Ал релятивистік Космологияның екінші кезеңі орыс ғалымы А.А.Фридманның еңбектерімен (1922 - 24) ... Ол ... ... ... ... ... Ғалам (қисайған кеңістікте) тұрғылықты күйде бола алмайды, яғни ... не ... не ... деп ... Бұл ... жаңа ... америкалық астроном Э.Хабблдың қызыл ығысу заңы (галактикалардың бір-бірінен қашықтауы) ... ... (1929) ғана ... Енді Ғалам механикасы мен оның (Ғалам кеңеюінің ұзақтығы) туралы мәселелер алға қойылды. Релятивистік Космология дамуының үшінші кезеңі ... ... ... ... Бұл модельді америкалық физик Г.(Дж.)Гамов ХХ ғасырдың 40-жылдарының ІІ-жартысында құрастырды. Гамов моделінде негізгі назар Ғалам физикасына, яғни Ғаламның ұлғаюының әр ... ... ... күйлері мен Ғаламдағы өтетін физикалық процестерге аударылды[11].
Космологияда ... ... ... ... ... ядролық физика және элементар бөлшектер физикасы да ерекше рөл атқарады. ... ... ... теориясының негізіне мынадай екі қағида (постулат) алынады:
* Жалпы салыстырмалық теориясындағы ... ... ... ... пен ... ... және қисықтықтың массамен не энергиямен байланысы шығады);
* Ғаламда ерекше бөлектенген ... ... ... ... ... ... болмайды, яғни Ғаламда барлық нүктенің, барлық бағыттың мәні ... ... ... тұжырым Космологиялық қағида деп аталады. Бұл екі қағида Ғалам дамуының жалпы сипаты жөнінде тұжырым жасауға мүмкіндік береді. Бірақ олар ... ... күйі ... ... ... бере ... Ғаламның бастапқы күйінің берілуі релятивистік Космологияның үшінші қағидасы ... ... ХХ ... 60 - 70-жылдары Ғалам (бастапқы температурасы ... деп ... ... ... көпшілігі қабылдаған модель болды. Өте жоғары температурада (T>1013 K) ерекше (сингулярлы) күйде тұрған ... ... не атом ғана ... ... ... өзі де бола алмайды, онда тек әр ... ... ... ... ... т.б.) ... ғана болады[1].
Қазіргі космология. Ғалам дамуының әр түрлі сатысына сәйкес келетін мұндай элементар ... ... ... (әр түрлі температурадағы) элементар бөлшектер физикасының негізінде есептеуге болады. Космология теңдеуі біртекті, изотропты Ғаламның ұлғаю заңын, сондай-ақ, Ғаламның ұлғаю ... ... ... параметрлерінің өзгеруін анықтауға мүмкіндік береді. Температурасы шамамен 3 Кельвинге жуық ғарыштық сәуле - ... ... ... ... да ... ... түсіндіріледі. Қорыта айтқанда, қазіргі космология моделі бойынша Ғалам біртекті, изотропты, ыстық әрі ... деп ... ... ... ... бақыланып отырған Ғаламның қазіргі күйін түсіндіре алады, сонымен бірге ол бұрын белгісіз ... да ... ... ... ... ... ... жаңа, қиын әлі де шешімін таппаған мәселелерді алға қоюда. Мысалы, тығыздығы ядро тығыздығынан да ... есе ... ... ... ... ... жаңа физикалық теория қажет болып отыр. Космологияның дамуы нәтижесінде Ғаламның жалғыз болу мәселесі де алға қойылды. Қазіргі космология аясында Метагалактиканы ... деп ... ... Ғаламдағы зарядтың симметриясыздығы (ассимметриялығы) мәселесі де шешімін тапқан жоқ. Біздің ғарыштық кеңістікте (мысалы, Күн ... мен ... ... бүкіл Ғалам шегінде) заттың сандық мөлшері антизаттың сандық мөлшерінен әлдеқайда көп ... ... Ал ... ... ... мен ... ... түзілу мәселелері қазіргі кезде табысты шешілуде. Дегенмен, космологияның кейбір мәселелері (ерекше күйдегі Ғалам, ... ... ... т.б.) әлі де шешімін тапқан жоқ[2].
Қазақстандағы космологиялық зерттеулер. ... ... ... ХХ ... ... ... институты мен ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) жүргізіле бастады. Ұлғайған Метагалактиканың шектелмеуі жайлы идея одан әрі (Г.М.Идлис) дамытылды. Гравитация тұрақтысы әлсірей беретін ... ... ... ... ... анықталды. Космологиялық сәуледен пайда болатын қосымша күштер ескеріле отырып, ... ... ... ... ... динамикасы (Омаров, Т.С.Қожанов) зерттелді. Жазық космологиялық модельде гравитацияланатын тозаң тәрізді материядағы екі дене есебінің жалпы шешімі табылды, сондай-ақ осы ... ... ... ... ... айтқанда, Ғаламның біртекті емес моделі негізінде ірі масштабты ғарыштық галактикалар жүйесінің бақыланатын қасиеттерін сипаттайтын метрика (Омаров) құрылды. Тартылыстың релятивистік теориясындағы ... ... ... ... ... З.Х.Құрмақаев) қарастырылды. Сондай-ақ біртекті емес кіші өлшемдегі жүйелердің құрылысы мен дамуы жөнінде ... ... ... ... ... емес ... теориясы құрылып, оның Ғаламның ерте кездегі динамикасына әсері (Омаров, Л.М.Чечин) зерттелді. Біртекті емес ұлғайған Ғаламның қалай пайда ... ... ... ... ... біртекті емес кіші өлшемдегі жүйелердің құрылымы мен дамуы ... ... ... жасалды[12].
Планеталар космогониясы. ХХ ғасырдың 40-жылдары, Джинс гипотезасының күйреуінен кейін, космогония ілімі планеталардың шашыраған заттан пайда болғандығы туралы Кант пен ... ... ... ... оралды. ХХ ғасырдың 70-жылдары планеталар Күн жүйесіндегі ... ... ал ... мен Сатурн сол жүйедегі қатты денелер мен газ-тозаң бұлтынан құралған деген идея жалпы жұртшылық мойындаған тұжырым болды. Бұл бұлт бір ... ... ... планеталар жүйесінің шегіне дейін созылып жатқан. Күннің сығылатын әрі айналатын тұмандықтан пайда ... ... кең ... ... сүйене отырып, көптеген астрономдар: Ф.Хойл (Ұлыбритания), А.Камерон (АҚШ), Э.Шацман (Франция) алғашқы планеталар (протопланеталар) бұлтының соңғы ... ... осы ... орталықтан тепкіш күштің әсерінен бөлініп шыққан деген тұжырымға келді. Лаплас болжамында тұмандықтың бөлініп ... таза ... ... қарастырылса, жоғарыдағы ғалымдардың тұжырымдарында тұмандыққа Күннің корпускулалық сәулесі мен ... ... ... ... ... Планеталардың алғашқы планеталар бұлтынан түзілуін орыс ғалымы О.Ю.Шмидт және оның қызметкерлері толық зерттеген. Бұл процесті екі ... ... ... ... 106 ... созылған 1-кезеңде бұлттың тозаң құраушыларынан мөлшері жүздеген км болатын дене түзілген. Шамамен 108 жылға созылған ... дене ... және ... ... ... ... Юпитер мен Сатурн планеталарының маңындағы денелер тобынан серіктер жүйесі пайда болған. Олар дөңгелек орбита бойынша планеталармен бір бағытта айналады. Ал ... ... ... ... өздеріне қарсы айналатын серіктері де өздерін қоршаған денелерден жаралуы мүмкін. денелердің қалдықтары мен сынықтары - осы ... ... мен ... ... ядролары. Ғаламда ұшып жүрген басқа денелермен, сондай-ақ бір-бірімен ... ... ... ... ... Жұлдыздың және құйрықты жұлдыздың ұйтқулары әсерінен кейбір құйрықты жұлдыз ядролары қысқа периодты құйрықты жұлдызға айналады. Ежелгі метеориттердің жасы ... 4,7 ... жыл деп ... Күн ... жасы үшін ... бір мезгілде жаралған әрі метеориттердің аталық денесі деп есептелетін астероидтардың жасы алынады. Ай ... ... ... ... Ай мен Жердің бір дәуірде жаралғандығы анықталған[13].
Жұлдыздар ... ... ... ... ... ... пайда болуы әрі эволюциясы зерттеледі. Эволюция барысында жұлдыздар өздерінің қойнауындағы механикалық және жылулық тепе-теңдіктің өзгеру жағдайымен анықталатын сатыдан өтеді. Сутекті ... ... ... ... ... жұлдыз ядросының химиялық құрамы өзгереді; газдың орташа молекулалық салмағы ... ядро ... ... ... ... ... бұл ... жұлдыздардың жарқырауы мен радиусын арттырады. Жұлдыз эволюциясының уақыты оның массасына едәуір дәрежеде тәуелді. Күн эволюциясының уақыты 1010 ... тең. Кәрі ... ... ... бірнеше млн. жылға тең) сутек қоры тез таусылады. Олардың температурасы едәуір төмен ... ... ... космогония. Әр түрлі типтегі жұлдыздар Галактикада қосалқы жүйелер құрайды. Ең әуелі Галактика ... ... баяу ... газ ... ... болған. Газ орталыққа қарай қысылып, одан жұлдыз шоғыры түзілген. Осы кезде түзілген жұлдыздар созылыңқы орбита ... ... газ ... пайда болған сәл қысылыңқы сфероидты толтырады. Мұндай жұлдыздар Галактиканың сфералық құраушысына жататын жұлдыздық қосалқы жүйелердің құрамына енеді. Ретсіз ... газ ... ... ... ... Сөйтіп, сфероид радиусы кемиді. Осыдан кейін сфероид орталыққа қарай емес, экваторлық жазықтық ... ... Осы ... Галактиканың аралық құраушысы болып есептелетін қосалқы жүйелер түзіледі. Қосалқы жүйелер түзілгеннен кейін газ ... енді ол ... ... ғана ... ... ... ... де ұсталып тұрады. Газдан пайда болған жаңа жұлдыздар Галактиканың жазық қосалқы жүйелерінің (ыстық жұлдыздар мен шоғырлар да) ... ... ... ... ... ... не ... жұлдыздар болады, олар шашыраған шоғырлар деп аталады. Ал сфералық қосалқы жүйелерде ондаған және жүздеген млн. ... ... олар шар ... делінеді. Қосалқы жүйелер жұлдыздардың жасына, кинематикалық айырмашылықтарына, сондай-ақ химиялық құрамына қарай ажыратылады. Жұлдыздар мен ... орта ... ... зат эволюциясының 2 фазасы болып табылады. Уақыт озған сайын жұлдызаралық орта таусылып, Галактикадағы жас жұлдыздар жоғалады, олардың массасының көбі ... аз ... ... ... ... ергежейлі жұлдыздарға, нейтронды жұлдыздарға және коллапс күйдегі шомбал қалдықтарға шоғырланады. Жұлдыздар да, галактикалар да ... ... ... ... түзілетіндіктен баяндалған тұжырымдама өте маңызды болып есептеледі. Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың 40-жылдарының ІІ-жартысынан жүргізіле бастады. В.Г.Фесенков пен Д.А.Рожковский көп жыл бойы ... ... ... ... ... ... ... талшықтары жеке қоюланған бөлшектерге ыдыраудың нәтижесінде жұлдыздарға айналады деген болжам ұсынды. Олар ... ... ... ... ... Орион тұмандығы (Таразы шоқжұлдызындағы) мен ондағы жұлдыздар бір жерден пайда болған жас нысандар екендігін дәлелдеді. Сөйтіп, жұлдыздар эволюциясы мәселесінде ... ... ... рөл атқаратындығы анықталды. Жас Таразы шоқжұлдызының бас құраушыларының құрылысы трапеция тәріздес екендігі және осы ... ұзақ ... ... ... ... дәлелденді.
2 Космогониялық және космологиялық болжамдар
2.1 Жердің жаратылысы туралы космогониялық болжамдар
Космогония -- аспан әлеміндегі ғарыштық денелердің жаратылысы мен ... ... ... ... ... және оның алғашқы даму сатысының өзіндік ерекшеліктерін дұрыс ... ... ... ... ... ... ерекше зор. Жердің жаратылысы туралы проблема, жерді зерттейтін ғылымдардың алғашқы қалыптасу сағатынан ... осы ... ... ... Күн жүйесінің пайда болу проблемасымен тікелей байланысты түрде бірге қарастырылып келді. Алғашқы космогониялық болжамдардың ... ... ... ... И. Кант (1755 ж.) ... ... ... теориясы және жалпы табиғат тарихы" туралы еңбегінде ... ... ... оның ... Күн ... ... ... со-лардың қатарында Жер планетасының жаратылысы туралы өз идеясын ұсынды. Канттың болжамы ... ... әлем -- өте ұсақ ... ... ең ... материядан тұрады; жұлдыздардың, Күннің және т. б. ғарыштық денелердің құралуы -- дүниежүзілік тартылыс заңы бойынша, суық күйдегі алғашқы ұсақ ... ... ... ... ... жеке бөлшектердің бір-біріне тартылып, ірі денелер түрінде бірігуімен байланысты; ... ... ... ... әр ... ... ... соның нәтижесінде олар кейінірек біртіндеп белгілі бір жүйе бойынша орталық денені айнала қозғалатыу болады. Қырық бір ... ... ... ғалымы -- математик С. Лаплас (1796 ж.) Күн жүйесіне карасты планета-лардын, жаратылысын өзінше түсіндіреді: ыстық күйдегі алғашқы ... ... ... ... ... заңы ... ... бір орталық денені айнала қозғалуларының нәтижесінде біртіндеп тығыздала келе әр түрлі денелерге жіктеледі. Ондай тұмандықтың орталық бөлігінде ядролық дене ... ... ... ... әсер ... күш ... ... 1) центрге бағытталған -- центрге тартқыш күш; 2) центрден сыртқа қарай бағытталған -- ... ... күш. ... ... бір ... ... ... барысында центрден сыртқа қарай бағытталған центрден тепкіш күштің шамасы -- ... ... ... (центрге тартқыш күш) күштің шамасынан артық болған жағдайда, оның шеткі ... ... ... ... сақина түрінде бөлініп шығып, өзінше жеке планетаның ядросы болып қалыптасады[15].
Сонымен, Кант -- Лапластың болжамы бойынша, жоғарыда ... ... ... ... ... Жер біртіндегі суына келе кішірейе бастайды. Соның нәтижесінде пайда болған алғашқы жер қыртысы деформацияға ұшырайды. Бұл болжам өз уақытында ... ... роль ... ... ... ... сайын астрономиялық жаңа ғылыми деректердің көбеюіне байланысты небулярлық (пеһиіа -- ... ... ... ... ашыла бастады.
XX ғасырдың басьшда, Кант -- Лаплас болжамының орнына көптеген жаңа космогониялық болжамдар ұсынылады. Бірақ олардың көшиілігі ... жок. ... ... ... ... геофизик О. Ю. Шмидтің (1943 ж.) болжамы сол кездегі көптеген ғалымдардың назарын өзіне аударады. Бұл болжам ... ... ... ... ... суық ... ... газ-тозаңды тұмандықтар мен метеориттік заттардың Күнге қарай тартылып Күнмен бірге галактиканы айналу барысында пайда болады. Осындай жолмен пайда болран суық ... ... Жер және т. б. ... ... элементтердің (0, Тһ, Ка) ыдырауы кезінде бөліініп шығатын орасан зор ... ... және т. б. ... ... ... қызуға ұшырап, балқи бастайды. Кейінірек бұл әрекеттердің әлсіреуіне байланысты, олар біртіндеп суынады. О. Ю. Шмидтің болжамында планеталар жүйесінін, қалыптасу механиз-мінің ... ... ... түсіндірілгенімен, Күннің және жалпы жұлдыздардың жаратылысы жөніндегі проблеманың көптеген мәселелері шешілмеген күйінде қалды[16].
Ресей ... ... В. Г. ... (1950 ж.) ... ... ... ... Күннің жаратылысымен бірге қарастырады. Бұл болжам бойынша Күн және Қүн жүйесіне кіретін баоқа планеталар ... ... ... алғашқы ортақ материядан, газ-тозаңды заттардың біртіндеп қоюланып тығыздалуына бай-ланысты пайда болады. Бұл процестердің нәтижесінде алдымен Күн, кейінірек ... ... ... ... оның ... ... бөлініп қазіргі кездегі белгілі планеталар құралады. Олар бір бағытта бір ... ... ... ... ... айтқанда, қазіргі кездегі көзқарас бойынша, Күн және Күн жүйесіне енетін планеталар суық күйдегі ... ... ... газ-тозаңды тұмандықтар мөн метеориттік заттардың қоюлана және тығыздала келе протопланеталық заттарға айналуымен байланысты пайда болған.
Астероидтар мен метеориттер жер ... ... ал ... мен ... алып планеталарды құрайтын құрылыс материалдары болып саналады.
Жердің әр түрлі қабаттардан ... ... ... ... ... ... І (жіктелуі) және радиоактивтік қызу әрекеттерімен байланысты ... ... ... жаратылысы туралы проблема толығымен шешілді деуге болмайды. Соңғы кездері қарқынды түірде жүргізіле бастаған ғарыштық зерттеу жұмыстары (Айды және басқа ... ... ... ... және оның ... ... көзқарасымызды одан әрі толықтыра бермек[17].
2.2 Қазіргі астрофизикалық және космологиялық тұжырымдамалар
Бүкіл әлем туралы, оның қайдан, қалайша ... ... ... ... ... бері ... толғандырып келе жатқан мәселелер болып табылады.
Діни ... ... бул ... әр ... ... ... пайда болғаннан кейін Әлем туралы мифтік және діни көзқарастар біртіндеп өзгере бастады. Бул арада әлем туралы анықтаманы бере кеткен жөн. Әлем ... - ... ... ... жасай алатын, адамзат мекендеген кеңістік.
Әлемді космология ғылымы зерттейді. Космология ғылымның қорытындылары әлемнің ... мен ... ... деп ... Ал, ... деп Жер ... тыс орналасқан кеңістікті атайды. Ежелгі Грецияда бул термин , ... ... ... ... ... ... ... жүйесін, оның өмір сүру заңдылықтарын қарастырады[18].
Космологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ғылымы қалыптастырған әмбебап заңдары барлық Әлем үшін негізгі заңдар болып табылады. Екіншіден, астрономдар жүргізген ... ... ... ... ... бар. Үшіншіден, нақты ақиқат ретінде бақылау жүргізуші адамзаттың өмір сүру мүмкіндігіне шек келтірмейтін қорытындылар саналады.
Космологияның ... ... ... әлем ... және ... болуының жобалары болып саналады.
Барлық заңдар мен ғылыми теориялар жобалар болып саналады, өйткені ғылымның даму процесінде олар басқа концепциялармен ауыстырылуы мүмкін.
Космологияда ... ... ... кеңейе беретін Әлемнің жобасы цабылданған, ол 1916 жылы Альберт Эйнштейн жасаған салы-стырмалылық ... мен ... ... ... ... ... негізіне екі болжамды жатқызады: 1) Әлемнің касиеттері оның барлық нүктелерінде (біртектілік), барлық бағыттары бойынша (изотроптылық) бірдей; 2) ... ... ең ... ... ... теңдеулері береді.
Бұл жобаның маңызды бір бөлігі - оның стационарлық еместігі. Бул ... ... екі ... анықталады: 1) салыстырмалық принципі - яғни барлық инерциялық жүйелерде олардың бір-біріне қатысты алғанда қандай жылдамдықпен ... ... ... ... ... 2) ... жылдамдығының тұрақтылығының тәжірибе жүзінде анықталуы[19].
Галактика дамуының қазіргі деңгейінде ондағы заттар көбінесе жұлдыздар түрінде қалыптасқан. Біздің галактиканы құрайтын заттардың 97%-ы ... олар әр ... ... әр түрлі температурадағы, әр түрлі қозғалыстағы плазма күйіндегі өте зор құрылымдар.
Жұлдыздарда 10 млн град. шамасындағы температурада және аса ... ... ... ... иондалған түрде кездеседі, электрондар толығымен өз атомдарынан ажыратылған.
Жұлдыздар жеке болмайды, олар үлкен жүйелер қурайды. Қарапайым жұлдыз жүйелері ортақ ауырлық ... ... ... 2, 3, 4, 5 және одан да кеп ... ... Мұндай жүйелер ортақ диффузиялық қабықпен қоршалған. Ал мұндай диффузиялық қабық жұлдыздар өздері бөліп шығаратын газдардан ... ... ... - ... бөлшектері болып табылады. Сыртқы белгісі бойынша галактикалар - эллипстік, спираль тәрізді және дұрыс емес формалы болып ... ... ... ... 10 ... жуық ... бар ... есептеді.
Көптеген галактикалар спираль немесе эллипс тәрізді болып ... ... Күн ... ... ... спираль тәрізді, құрамында 120 млрд таяу жүлдыздар бар. Ең үлкенінің диаметрі 100 мың жарық жылға ... ... ... мен ... материядан тұрады[20].
Радиоастрономиялық бақылаулар арқылы біздің Галактиканың 4 спираль бұтақшасы бар ... ... ... жақын галактика - Андромеда тұмандығы, бізден 2.700.000 жарық жыл қашықтықта. Біздің Галактика мен Андромеда тұмандығы бізге белгілі галактикалардың ішіндегі ең ... ... ... - олардың өзі бір реттелген жүйе - Метагалактикаға кіретінін білдіреді. Метагалактика -немесе галактикалар жүйесі бізге ... ... ... объектілерді қамтиды. Жұлдыздар газды-шаңды бұлттардың ұзақ уақыт бойында гравитациялық күштің әсерімен түйдектеліп оралуынан пайда болады. Оларда бөлінетін орасан знергия - ... ... ... ... бірдей. Бұл жулдыздардың жарық пен жылу шашуымен анықталады. Бұл сутегінің одан әрі ауыр элементке - гелийге ... ... ... ... ... ... ... емес, миллиондаған жылдар өткен соң біртіндеп инертті денеге айналып, галактика айналымы нәтижесінде сейіліп кетеді[21].
Күн жердегі тіршіліктің көзі. Ол ... жылу ... және ... ... пен хайуанаттар әлемінің өмір сүруіне мүмкіндік жасайды.
Күн ... бар ... көп ... бірі ... ... өзіміздің жақындығымыздың арқасында біз онда өтіп жатқан процестерді зерттей аламыз және сол бойынша аса ... ... ... жулдыздардағы сондай процестерді біле аламыз. Шар тәрізді Күн бізге жарқыраған дөңгелек болып көрінеді. Радиусы Күн ... ... ... Күннің көрінетін бетін фотосфера дейді. Жерден Күнге дейінгі ... ара ... а=1, 496 108 км, ... ... радиусы Р, = А зіп 0° 161 = 1, 496-10*-108- 0,004652 = 696000 км ... ГСе = 109 жер ... ... ... ... ... 1300000 есе асып түседі[22].
Күннің фототүсірімдерінде оның фотосферасында пайда болатын қара дақтар жиі көрінеді. Оларды телескоп арқылы да көруге болады, бірақ ... ... ... ... ... алмау үшін, объектив алдына міндетті түрде тығыз қоңырқай ... ... ... керек.
Күн көкжиекке жақындап, айналасы қызара мунарланып тұрған кезде жай көзбен ... ... ... ... және ... ... сызықтық өлшемдерінен біршама асып түсетін ірі күн дақтарын көруге болады. Сондықтан да б.з. д. 28 ... ... ... ... күн ... ... жөніндегі жазбалардың болуына таң қалуға болмайды.
Итальян философы Дж. Бруно (1548-1600) Күн мен жұлдыздардың физикалық табиғатын теңестіре ... ... ... ... ... қозғалатынын тұжырымдаған болатын[1].
Жұлдыздардың меншікті қозғалыстарын зерттеу Күн жүйесінің кеңістіктегі қозғалысын білуге көмек берді. Алғаш рет бұл ... 1783 жылы бар ... 7 ... ал одан кейініректе 13 жұлдыздың меншікті қозғалыстарын пайдалана отырып шығарды. Ол Күн өзінің төңірегінде айналатын барльщ көптеген денелермен ... ... ... ... ... бара ... ашты. Осы қозғалыстың бағытындағы аспан нұктесін Гершель Күн ... (лат. арех - шық) деп ... Одан әрі ... ... Күн ... орнын меншікті қозғалыстары көптеген белгілі жулдыздар саны бойынша бірнеше рет анықтады: егер Күн жүйесі кеңістікте ... ... ... онда ... ... ... ... меншікті қозғалысы болар еді. Шынында да, Лира мен ... шоқ ... ... ... ... ... қозғалыстары бағыттарынан олар жан-жаққа бытырап бара жатқандай көрінеді. Аспан аймағының диаметральды (шоқжұлдыздарындағы) қарама қарсы жағындағы Үлкен ... Қоян және ... ... ... ... ... меншікті қозғалыстары шамамен бір-біріне бағытталған, яғни жұлдыздар өзара жақындасып бара жатқан сияқтанады. Бұл құбылыстарды тек Күн жүйесінің ... Лира және ... ... ... бағытта қозғалуымен түсіндіруге болады. Біздің ғасырдағы 20-шы жылдарында жұлдыздардың Күнмен салыстырғандағы сәулелік жылдамдығын жаппай есептеу басталды. Бұл Күн ... ... ... Күн ... ... ... ... білуге мүмкіндік берді. Осы бағыттағы ірі зерттеулер ... ... ... ... ... обсерваторияла-рында, солардың ішінде 1923-1925 жылдары В.Г.Фесенковтың басқаруымен Мәскеу астрономдары жүргізді. ... ... Күн ... маңына орналасқан көптеген сәулелік жылдамдығы - 20 км/с-қа ... ... бұл ... ... ... келе жатқанын, ал аспанның қарама-қарсы аймағындағы жұлдыздардың Күннен +20 км/с жуық ... ... бара ... көрсетті. Мұндай жылдамдықтың Күн жүйесіне тән екені анық. Қазіргі уақытта Күн жүйесінің айналасындағы жұлдыздармен салыстырғанда Геркулестегі ... ... Y ... осы шоқжұлдыз бен Лира шоқжұлдызының шекарасына жақын орналасқан Күн апексіне қарай 20 км/с жылдамдықпен қозғалатыны түбегейлі анықталды[2].
Ғаламщар ... ... ... ... ... ... даму үстіндегі аспан денелерінің жүйесі ретінде қарастырады. Ғаламшар жұлдыздар ... ... ... ... жұлдыздар мен жұлдыздар жүйесі - галактиканы, галактикалық жүйесі - ... ... ... топтасқан космостық денелер қозғалысьін береді, Аралас материя жеқелеген атомдар мен ... және ... зор ... ... мен газды-шаңдық тұмандардан тұрады.
Жалпы, Қүн жүйесінің пайда болуы Күннің газ-тозаңды ортадан түзілуімен байланысты. 5 млрд. жылға жуық ... Күн ... ... ... бұлт баяу ... деп ... ... қарай бұлттық айналуы артты және ол табақ тәрізді пішінге келді. Табақтың орталық бөлігінен Күн, ал сыртқы ... ... ... Бұл ... жер ... және алып ... химиялық құрылымдары мен массиларьі анық түсндіріледі. Шынында да, ... ... ... ... элементтер (гелий, сутек) сәуле қысымының әсерінен бұлттық орталық аймағын тастап, оның шет жағына кетіп ... ... жер ... ... ... элементтердің аз қосындысы бар ауыр элементтерден түзілді және өлшемдері шағын болды.
Бұл ғаламтанулық болжам Күн ... ... да ... заңдылықтарын, атап айтқанда, оның массасының Күн және ... ... ... ... ... ... ... қашықтықтарын, олардың айналысын т.б. түсіндіреді. Оған 1944-1949 жылдары академик О.Ю. ... ... ... ... кейін оның ізбасарлары ірі қарай дамытты[1].
Бұл болжам бойынша, ғаламшарлардың түзілуін ... ... ... ... ... ... ... өзара соқтығысы нәтижесінде көптеген жиынтықтар пайда болады. Көптеген майда жиынтықтар өзара соқтығыстан күйреді, ал басқалары ірі жиын-тықтарға түсіп ... ... ол ... жағынан улғайды және бірте-бірте ғаламшарлардың бастамасын тудыра ... ... ... ... ... ... жұмсақ соққылар ғаламшар бастамалары орбиталарының дөңгелек дерлік болып қалыптасуына әкеліп соқты. Келе-келе бір-бірінен қашық неғұрлым ірі бастамалар сақталып қалды және ... ... ... ... ... ... Күн ... орбиталары тұрақтанды. Осы бастамалардан жүздеген млн жыл бойында ірі ... ... Күн және оның ... 5 млрд жыл ... ... ... Күн ... Айдың, Шолпанның, Марстың физика-лық табиғаты мен процесі жөніндегі біздің түсінігімізді жерден бақылаулар ... ... ... ... ... саналы өмірдің қайда және қандай болып кездесетінін айту қиын, өйткені анық жалғыз белгілі мысалы - ... ... Оның ... мен ... басты орны, Жердің Күн жүйесіндегі орны, Күннің Галактикадағы, Галактиканың - басқа галактикалардағы орнынан ... жер ... ... ... ... ... ... пайда болуы туралы теорияларды усынушылар - неміс философы И.Кант және француз математигі П.С.Лаплас. ... ... ... ... ... ... деп атады.
И.Канттың болжамы бойынша, Күн жүйесі мәңгілік емір ... келе ... жүйе ... Уақыт бойында тумандықтардың тартылыс күшінің әсерінен жеке аспан денелері пайда болады және олар бір жазықтың бойымен ... ... және ... ... ... ... 50 жылдай уақыттан кейін П.С.Лаплас ез гипотезасын ұсынды. ... ... ... бойынша, Күн жүйесі айнала қозғалып тұрған газды түмандықтардан пайда болды[23].
Күн жүйесінің пайда ... ... ... ... тобы ... ... Дж.Х.Джинстің гипотезасынан басталды. Оның болжамы бойынша Күн басқа бір жулдызбен соқтығысқаннан кейін бөлінген газ ағындарынан ... ... ... ... ... ... ... үлкен қашықтықты есепке алсақ мундай соқтығысу мүлдем мүмкін емес ... ... ... ... Күн ... өз қурылым заңдылықтарына бағынатыны белгілі бір реттелген жүйе деп қарастырылмайды.
Күн жүйесі пайда болуы туралы қазіргі кездің концепциялары тек цана ... ... ... ... де ... ... ... етеді. Мұндай идеяны ұсынушылар швед астрофизигі Х.Альфвен мен ... ... ... Күн ... ... ... ... күштер ерекше рөл атқарғандығы шындыққа жанасымды[24].
Күн мен ... ... ... ... ... электромаг-ниттік күштерге бағынатын иондалған газдардан қуралды. Орасан үлкен газды булттың жинақталуынан Күн пайда болғаннан кейін, одан қалған газдың қалдықтарынан ... ... ... ... пайда болды. Оларды магниттік күштің әсерімен Күн әрқилы қашықтықта ұстап турады. Ең үлкен ғаламшарлар пайда болғаннан кейін осы процесс ... ... ... яғни олар ... ... газ ... ... серіктері пайда болды.
Күн жүйесінің пайда болуы туралы теориялар гипотезалар деңгейінде ғана, олардың шындыққа жақындығын бір жақты қарастыруға болмайды. Әлі де ... және ... ... ... ... ... стационарлық күй теориясы қарастырылған, яғни ғаламшар бурын қандай күйде болса, қазір де сол күйде деп есептеледі.
Классикалық ... ... ... ... ... ... ... дүние. Космология оны дәл қазіргі кездегі күйінде қарастырады.
Ғаламшардағы уақыт пен кеңістік абсолютті, олар материалды объектілер мен процестерге қатысты емес.
Уақыт пен ... ... ... ... ... ... Тек жеке ... денелер өзгеруі мүмкін.
Ғаламшардың қазіргі космологиялық жобалары А.Эйнштейннің салыстырмалылық теориясына негізделеді. Алғашқы жобаны 1917 жылы А.Эйнштейннің өзі ... Оның ... ... әлем кеңістігі шексіз, материя онда біркелкі орналасқан, денелердің тарты-лысы космологиялық тебілу күшті арқылы жүзеге асырылады.
Қорытынды
Сонымен, қорыта айтқанда, ... ... ... ... Күн және Күн жүйесіне енетін планеталар суық күйдегі алғашқы ғарыштық материядан, газ-тозаңды тұмандықтар мөн ... ... ... және ... келе ... ... ... байланысты пайда болған.
Астероидтар мен метеориттер жер тектес планеталарды, ал кометалар мен метеорлар алып планеталарды құрайтын құрылыс материалдары болып саналады.
Жердің әр ... ... ... алғашқы гомогендік заттардың гравитациялық дифференциациясы І (жіктелуі) және радиоактивтік қызу әрекеттерімен байланысты деуге болады.
Дегенмен, Жердің жаратылысы туралы проблема ... ... ... болмайды. Соңғы кездері қарқынды түірде жүргізіле бастаған ғарыштық зерттеу жү- мыстары (Айды және басқа планеталарды зерттеу) Жердің жаратылысы және оның ... ... ... одан әрі ... ... зерттеулер бірнеше алғышарттарға негізделеді. Космологияның жасаған қорытындылары сонымен әлем дамуының және пайда болуының жобалары ... ... ... ... ... ... беретін Әлемнің жобасы цабылданған, ол 1916 жылы Альберт Эйнштейн жасаған салы-стырмалылық теориясы мен тартылыстың ... ... ... ... ... екі болжамды жатқызады: 1) Әлемнің касиеттері оның ... ... ... ... ... ... (изотроптылық) бірдей; 2) гравитациялық өрістің ең негізгі сипаттамасын ... ... ... ... маңызды бір бөлігі - оның стационарлық еместігі. Бул салыстырмалылық теориясының екі постулатымен анықталады: 1) салыстырмалық принципі - яғни ... ... ... ... бір-біріне қатысты алғанда қандай жылдамдықпен қозғалғанына қарамастан барлық ... ... 2) ... жылдамдығының тұрақтылығының тәжірибе жүзінде анықталуы.
Ғалам туралы әр түрлі философия пайымдаулардың негізінде дүние құрылымын тұтас алып қарастырудың ең ... ... - ... геоцентрлік жүйесі (Птолемей) жасалды. Бұл жүйенің негізгі Космологиялық идеялары: Жер ... әрі ол ... ... Ғалам кеңістік бойынша шектелген, мен табиғаты бір-бірінен мүлдем алшақ.
Космологияның дамуы нәтижесінде Ғаламның жалғыз болу мәселесі де алға қойылды. ... ... ... Метагалактиканы жалғыз деп айтуға болады. Ғаламдағы зарядтың симметриясыздығы (ассимметриялығы) мәселесі де шешімін тапқан жоқ. Біздің ғарыштық кеңістікте (мысалы, Күн жүйесі мен ... ... ... Ғалам шегінде) заттың сандық мөлшері антизаттың сандық мөлшерінен әлдеқайда көп ... ... Ал ... ... шоғырлар мен жекеленген галактикалардың түзілу мәселелері қазіргі кезде табысты шешілуде. Дегенмен, ... ... ... (ерекше күйдегі Ғалам, ғарыштық модельдерді таңдау, т.б.) әлі де шешімін тапқан жоқ.
Пайдаланылған әдебиеттер
* Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы
* Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том ... ... ... және ... - ... ...
* Әбішев Х., Аспан сыры, А., 1966;
* ... М.Ө., ... ... А., ... ... И. А., ... астрономия, М., 1991.
* Орысша-қазакша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы ... ... ... профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ , 2006. - 430 б.
* ... ... ... II том. ... ... И.В. ... ... әдебиетінің бас редакторы, М., 1970 ж. 431 б. Б 241-257.
* ... А.И. ... в ... ... - М.: ... ... ... Г.Е. Основы теории полупроводниковых приборов. - М.-Л.:
* ... және ... Өңд., ... ... / Р. ... Д. ... У. ... Н. Бекбасар. -- Алматы: "Мектеп" баспасы, 2009. -- 240 бет.
* ... тілі ... ... ... ... сөздігі: Электроника, радиотехника және байланыс. -- ... ... ... 2007
* ... : ... 2001
* Авторы: Н. Қойшыбаев. А.О. Шарықбаев 2001
* Роуз А. ... ... ... - ... ... Г.Е. ... теории полупроводниковых приборов. - 1978.
* Смит Р. Поупроводники. - М.: Мир, ... Зи С. ... ... приборов. - М.:
* Буравихин В.А., Егоров В.А. Биография электрона. -
* Мустафаев Р.А., Кривцов В.Г. ... в ... ... Высшая школа, 1989.
* Бонч-Бруевич В.Л., Калашников С.Г. Физика полупроводников. - ... 1990.
* ... Г.Я., ... Б.Б., ... Н.Н. ... ... учреждений. - М.: Просвещение, 2001.
* Балалар ... II- том ... ... ... энциклопедиясы
Планеталар космогониясы
Жұлдыздар космогониясы
Галактикалық космогония
НАСА-ның жасаған суреті
Клавдий Птолемей
Альберт Эйнштейн

Пән: Физика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Антика мәдениеті жайлы9 бет
Арал теңізінің тартылу себептері6 бет
Атмосфераның антропогендік ластануы6 бет
Галактикалар мен жұлдызды жүйелердің эволюциясы14 бет
Галактикалардың имек айналуларын зерттеу68 бет
Жер қабығы (құрамы, қозғалыстары), бедер туралы жалпы мәліметтер40 бет
Қазақстанның валюта нарығының даму перспективасы және оның FOREX Халықаралық валюталық нарығына қатысуы10 бет
“Мәдениет” ұғымының мазмұны8 бет
Болжаудың түрлері5 бет
Бүкіләлемдік антигравитация заңы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь