Шырынды жемістердің биологиялық ерекшеліктері

Жоспар
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.4
1 Жемістер

1.1 Шырынды жемістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5.7

1.2 Шырынды жемістердің түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7.17

2 Тәжірибелік бөлім

2.1 Шырынды жемістердің биологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... .18.28

2.2 Шырынды жемістердің дәрілік қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28.31
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...33
Кіріспе
Курстық жұмыстың өзектілігі. Шырынды жемістерді өсірудің ғылыми негізделген технологиясына қарамастан, жемістердің қауымдастықтарында олардың сақталынуы, олардың көптеген биологиялық қасиеттері мен экологиялық орнықтылығына байланысты. Бұл ерекшеліктерді жан – жақты және терең білу жемістер қандай сәттерде түрлі агрономиялық тәсілдерге шыдамды және сыртқы факторларға неғұрлым сезімтал екендігін ажыратуға мүмкіндік береді.
Шырынды жемістердің биологиялық және экологиялық ерекшеліктерін салыстыра отырып, олардың өсіп тұрған, олардың емдік, шипалық қасиеттерін анықтауға болады. Әрине, биоэкологиялық қасиеттердің және жемістердің жеке түрлерінің, алуан түрлі құрамының ерекшеліктерінің айқындылығы мен мәнділігі бірдей емес, бұл оларды жан – жақты қарау қажеттігін туғызады.
Шырынды жемістердің ең басты биологиялық және экологиялық ерекшеліктері: оладың тұқымдық жоғары өсімталдығы; тұқы мдары мен жемістерінің таралу жолдары; ұрықтың қасиеттері; тұқымдармен жемістердің әруақытылы пісуі; шырынды жемістердің тұқымдары мен жемістерінің көктеуі; көпжылдық жемістердің вегетативтік көбеюі; тіршілік ортаның индикаторлығы; жемістердің экологиялық орнықтылығы.
Курстық жұмыстың мақсаты. Шырынды жемістер ғаламшарда 3000 мыңдай түрі бар Қазақастанда көп таралған жеміс. Оның жемістерінің пайдасы мол. Ол дәрілік емдік қасиеттері арқылы да таныс. Оны тағы тағам ретінде пайдаланады. ХАлық арасында кең қолданатын жеміс. Сондықтан бұл тақырыпты зерттеу маңызды.
Курстық жұмыстың міндеттері:
1. Жемістер
2. Шырынды жемістер
3. Шырынды жемістердің түрлері
4. Шырынды жемістердің биологиялық ерекшеліктері
5. шырынды жемістердің дәрілік қасиеттері
Курстық жұмыста қолданылған зерттеу әдістері – оқылған әдебиеттерде шолу жасау, түсіндіру, бақылау – байқау т.б. зерттеу әдістерін пайдаландым. Зерттеу тақырыбына қатысты әдебиеттерді, дидактикалық нұсқауларды зерделеу, талдау.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
2. Т. Мұсақұлов, Орысша-қазақша түсіндірмелі биологиялық сөздік І-том, Қазақ мемлекет баспасы, Алматы — 1959
3. Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8
4. Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9
5. “Балалар Энциклопедиясы”, V-том
6. Аяпов К.Ж. Қазақстан жеміс шаруашылығы. – Алматы: Қайнар, 1993
7. Аяпов К.Ж., Мажитова Р.С. Жүзім шаруашылығы. Оқу құралы. Алматы, 2000.
8. Юсупов М.З., Петров Е.П., Ахметова Ф.С. Овощеводство Казахстана. – Алматы, 2000.
9. Жетісу. Энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3
10. Қазақстан Республикасының табиғаты туралы энциклопедия, V- том
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
..............................................3-4
1 Жемістер
1.1 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... жұмыстың өзектілігі. Шырынды жемістерді өсірудің ... ... ... ... қауымдастықтарында
олардың сақталынуы, олардың көптеген биологиялық қасиеттері мен экологиялық
орнықтылығына байланысты. Бұл ерекшеліктерді жан – жақты және ... ... ... ... ... ... тәсілдерге шыдамды және сыртқы
факторларға неғұрлым сезімтал екендігін ажыратуға мүмкіндік береді.
Шырынды жемістердің биологиялық және ... ... ... ... өсіп ... ... ... шипалық қасиеттерін
анықтауға болады. Әрине, биоэкологиялық қасиеттердің және жемістердің ... ... ... ... ... айқындылығы мен
мәнділігі бірдей емес, бұл оларды жан – жақты қарау қажеттігін ... ... ең ... ... және ... оладың тұқымдық жоғары өсімталдығы; тұқы ... ... ... жолдары; ұрықтың қасиеттері; тұқымдармен ... ... ... ... тұқымдары мен жемістерінің көктеуі;
көпжылдық жемістердің вегетативтік көбеюі; тіршілік ортаның ... ... ... ... ... Шырынды жемістер ғаламшарда 3000 ... бар ... көп ... ... Оның ... ... мол. ... емдік қасиеттері арқылы да таныс. Оны тағы тағам ... ... ... кең ... жеміс. Сондықтан бұл тақырыпты
зерттеу маңызды.
Курстық жұмыстың ... ... ... ... Шырынды жемістердің түрлері
4. Шырынды жемістердің биологиялық ерекшеліктері
5. шырынды ... ... ... ... қолданылған зерттеу әдістері – оқылған ... ... ... ...... т.б. ... әдістерін пайдаландым.
Зерттеу тақырыбына қатысты әдебиеттерді, дидактикалық нұсқауларды зерделеу,
талдау.
1 Жемістер
1.1 Шырынды жемістер
Жеміс (лат. fructus) — ... ... ... өнімі. Жеміс
ұрықтанған аналықтан ... ... ... ... басқа бөліктерінен
де (гүл кіндігі, гүл серігі, т.б.) дамиды. Аналықтан дамыған ... ... ал ... ... ... жемісті жалған жеміс деп атайды. Жеміс
тұқымнан және жемісқаптан ... ... ... бір ... бірнеше
тұқым болады, партеногенездік жолмен дамыған жеміс тұқымсыз болады. ... ... ... ... көлемі, түсі әр ... ... ... жеміс және шырынды жұмсақ жеміс деп бөлінеді. Құрғақ жемістің көп
тұқымды қақырап ашылатын (бұршақ, ... т.б.) және бір ... ... (жаңғақ, жаңғақша, тұқымша, дәнек) түрі бар. Шырынды
жеміс ... - ... жұқа ... ... жемісаралық пен жеміс
іші шырынды көпжемісті шырынды жеміс (алқа, лала, жүзім, ... т. ... ... көп ... ... ... ... алма, т.б., бір
тұқымды түрі: сүйекті жеміс. Жемісқаптың сыртқы ... ... шие, ... ... ... ... ... түктісі: шабдалы,
жұмсағы: өрік, қыртыстысы: тұшала, ... ... ... ... Жер ... ... ... анар, шабдалы, өрік, алхорының ... ... 4 мың ... ... ... ... көп тұқымды (жидек,
асқабақ, алма, т.б.) және бір ... ... ... деп ... ... ... ... жылтыр (шие, алма), балауызды
(жүзім, алхоры, шомыр), түкті (шабдалы), жұмсақ ... ... ... ... ... ... ... болады. Шырынды жемістерде
экзокарпий қабатынан кейін ... май ... ... ... ... т.б.) ... ... жемістің ең ішкі қабаты (эндокарпий) кейбір
өсімдіктерде қатайып, сүйектеніп кетеді (алхоры, т.б.), кейбіреуінде ... ... ... ... ... ... ... айналады.
Экзокарпий мен мезокарпий клеткаларында хлорофилл болғандықтан, ... ... ... ... ... антоциан пигментінің көбеюіне және
хлоропластың хромопласқа айналуына байланысты түсі ... Бір ... ... ... қара ... т.б.) ... ... жемісті
күрделі жеміс деп атайды. Бұл жағдайда күрделі жеміс түзетін әр жеміс
аналықтан ... Гүл ... жеке ... ... жемістерді шоқ
жемістер (мысалы, жүзім) дейді. Өсімдіктердің ... ... мен ... (анемохория), су (гидрохория), жануарлар (зоохория) және ... ... ... ... ... май, ... ... болғандықтан жеміс тағамға, мал азығына, т.б. пайдаланылады. Көптеген
жемістен ... бояу ... Улы және арам ... жемістері зиянды
болады
Жеміс – жидек өсіру Қазақстанда 20 ғасырдың 30–жылдарынан бастап дами
түсті. Әуелі ... ... ... ... кейін ол Қазақ егіншілік
ғылыми – зерттеу институтының қарамағына берілді де, 1959 жылы Қазақ жеміс
және ... ... ... ... ... ... Ол ... он
беске жуық жеміс–жидек сорттары еліміздің әр ... ... ... ... негізінен, биологиялық (ботоникалық тегі)
формалары жағынан мынандай топтарға бөлінеді:
ағаштар (грек жаңғағы, алмұрт, қызыл шие, алманың кейбір сорттары)
бұталар (қарақат, тұшала ... ... ... т.б.)
лиандар (актинидия, жүзім, т.б.)
Шырынды жеміс құрылысына және биологиялық ерекшеліктеріне қарай:
шекілдеуікті ... ... ... ... (шие, алхоры, өрік, шабдалы, т.б.)
жидекті (қара және қызыл қарақат, таңқурай, бүлдірген, т.б.)
жұмсақ шырынды жеміс (апельсин, лимон, мандарин, т.б.)
субтропиктік (анар, інжір, ... ... ... ... т.б.) ... бөлінеді.
Қазақстандағы жеміс дақылының 95 пайызы раушан гүлділер тұқымдас.
1.2 Шырынды жемістердің түрлері
Шырынды жеміс құрылысына және биологиялық ерекшеліктеріне қарай:
1. шекілдеуікті (алма, ... ... ... ... (шие, ... ... шабдалы, т.б.)
3. жидекті (жүзім, қара және қызыл қарақат, таңқурай, бүлдірген, т.б.)
4. жұмсақ шырынды жеміс (апельсин, лимон, мандарин, т.б.)
5. ... ... ... ... т.б.)
6. тропиктік (банан, ананас, т.б.) болып бөлінеді.
1. Шекілдеуікті шырынды ... ... ... ... т.б.). ... ... ... гүлділер тұқымдасына жататын, өте кең тараған жеміс
ағашы. Табиғи алманың жер шарында 36 түрі белгілі, ... 10 — ... ... бар. Қазақстанда, негізінен, Сиверс алмасы,
Недзвецкий, қырғыз алмасы өседі. ... ... ... ... сорттары
бар. Алма ағашының өмір сүру ұзақтығы 20—100 жыл, биіктігі 3—10 м болады.
3—12 ... ... ... әр ... ... 100—300 ц өнім алынады.
Тұқымынан және ... ... ... көбейеді. Тұқымынан көбейту
бұлама алуда және селекцияда қолданылады.
АЛМҰРТ – ... ... ... ... өсімдік. Табиғатта
18 түрі, 5000-нан астам ... бар. ... ... ... 20-30 ... ... Өмір сүру ұзақтығы 50-80 жыл, кейбір түрлері 150-300
жылға дейін өмір сүреді. 8-10 ... ... ... ... ... ... ... домалақ, ұштары үшкірлеу, ұзындығы 3-7 ... ... ... ... ... ... шыға бастаған кезде
басталады. Гүлдері ақ, хош иісті, жәндіктерді ... ... Бір ... 10 ... 40 ... ... ... алуға болады. Жарық жерде ... ... де ... ... ... өссе, жемісті аз береді.
2.Сүйекті шырынды жемістер(шие, алхоры, өрік, шабдалы, т.б.) Шабдалы –
раушангүлдер тұқымдасы, бадам тобына жататын ... ... ... ... ... ... ... отаны Иран деп есептеліп келген,
бірақ жабайы түрі Қытайда табылғаннан кейін, зерттеушілер ... ... ... ... ... ... Қазіргі кезде шабдалыны субтропикалық және
жылы қоңыржай климаттардың көп жерлерінде өсіреді. ... ... ... ... ... ... ... Еуропада шабдалы, алма мен алмұрттан
кейін үшінші ... тұр. ... ... АҚШ ... ... мемлекет.
Қазіргі кезде шабдалының 3000-ға жуық сұрыпы бар. Шабдалының екі түрі ... ... ... екіншісінікі – тегіс. Ағаштың биіктігі 6 м.
Жапырақтары сопақша келген ұзын. Жапырақтары гүлдеп болғаннан кейін ... ... ... ... ақ, ... ала түстілері де бар.
Күлтелері жәй және гүлпарлы ... ... ... шар ... бүйірінде
сызығы бар. Алдында жасыл түсті болады да, соңынан ... ... ... ... тән хош иісі ... ... ортасында ірілеу
сүйегі болады. Сүйегінің беті бұдырлау, қоңыр. Жеміс беру кезеңі мамырдан
қазанға дейін ... Ерте ... ... ... кеш ... иісті, дәмдірек және дәрумендері көп ... ... ... 500 ... дейін жетеді. Шабдалы 40-50 жылға дейін өмір ... ... ... ... ... өліп қалады. Көбінесе 15-30 жылға
дейін ғана өмір сүреді. Шабдалы – жарықсүйгіш өсімдік, көлеңкелі ... ... ... ... Шабдалы тұқымнан және вегативті
тәсілмен – қалемшелеу, ұластыру арқылы көбейеді. Шабдалыны ... ... ... соң жеміс бере бастайды. Әр ағаш 30 кг - ... ... ... алады.
Шие (лат. Prunus subgen. Cerasus) – раушангүл тұқымдасына жататын ағаш
және бұта типтес өсімдік.
Гүлі ақ, кейде ... Гүл ... ... ... ... жемісінің
сүйегі бар. Жер жүзінде шиенің 150 түрі, ... 7 түрі ... ... 7,3 – 17,5% ... 0,8 – 2,4% әр ... органикалық
қышқылдар, 0,15 – 0,88% илік заттар мен витаминдер болады. Жемісінен тосап,
компот, шарап жасайды және кондитер ... ... ... екпе шыбықтарын телітушіге ұластыру арқылы көбейтіледі.
Тұқымы арқылы көбейту селекция ... жаңа ... ... ... Шие құнарлы саздақ топырақта жақсы өседі.
Бұлардан басқа далалық және орманды далалық шие (Cerasus frutіcosa),
құмдық шие (Cerasus pumіla) ... ... бар. ... ... ... ... ... Ақмола, Қарағанды, Павлодар, Шығыс Қазақстан
облыстарында өсіріледі.[1]
Өрік (Armeniaca) — ... ... ... ... ... ... ... Ағаштары өте биік, 8 – 15 м аралығында.
Жапырақтары жалпақ, ... жағы ... ... ... ... ... бір гүл ... олар ақ немесе қызғылт түсті, жапырақтарынан
бұрын ашылады. Жемісі ... ... ал ... ... – жарық, жылу сүйгіш дақыл, ... ауа, ... ... ... ... ал ... ... жерлер Өрік өсіруге жарамсыз
келеді. Құрғақшылыққа төзімді. Тікпе көшеттері отырғызылған ... 3 – ... ... өнім бере бастайды, 40 – 50 және одан да көп жыл өмір сүреді.
Әр түбінен 15 – 20 (7 ... ... 60 – 100 кг (15 – 20 ... ... ... ... ... айында піседі, салмағы 20 – 70 г. ... ... – 20% ... алма және ... т.б. ... 10%-дай каротин, 0,4 – 1,3%
пектин заттары, ал тұқымында 29 – 58% май ... ... ... және ... ... (шырын, тосап) пайдаланады. Өрік ағашын
егісті желден қорғайтын орман алқабында ... және ... ... ... Жидекті шырынды жемістер (жүзім, қара және қызыл қарақат, таңқурай,
бүлдірген, т.б.) Жүзім – шырмалып өсетін ... ... 70-ке ... бар. ... ... тауып, 60 миллион жыл бұрын, яғни жер бетіне
адамдар болмаған кезде жабайы жүзім болғандығын ... ... ... аса мәдени түрі тропикалық және субтропикалық аймақтарда өседі.
Жүзім өзінің жақсы қалыптасқан тамыр жүйесімен ерекшеленеді. ... ... ... ... ... ... өседі. Жапырақтары ірі, 3-5
салалы болады. Гүлі ұсақ, жасыл түсті. Жемісі шырынды, ... 1-4-ке ... ... ... ... ... ... болмайды. Сұрыпына
қарай жемісінің пішіні ... ... ... ... түсі
жасыл, сары, қызғылт-сары, күлгін т.б. болады. Жемістері шоғырланып өседі.
Бір шоқта 100 данаға дейін жүзім болады. ... ... ... жүзім 50
жылға дейін жеміс береді. ... ... ... және ... ... ... ... кейін 2-3 жылда жеміс бере ... ... ашу ... ... ... ... зор. Егер жүзім түбі
ерте ашылса, үсіп кетуі ықтимал, ал кеш ашылса, шіріп кетуі мүмкін. ... ... ... сөл жүре ... ... кірісіп, бүршік бөрте
бастағанға дейін аяқтау қажет.
Бүлдірген ...... ... ... көп ... өсімдік, жидекті дақыл. Бүлдіргеннің Қазақстанда 2 түрі: орман
Бүлдіргені (F. verca), ... ... (F. ... бар. Олар ... ... ормандардың ашық беткейлерінде және өзендердің бойында
өседі. Бүлдіргеннің биіктігі 5 – 25 см, ... ... ... жер ... ... ... ұзын ... жапырағы үш-үштен топтасады. Гүлі
ақ немесе сары, қос жынысты, гүлшоғыры – көпгүлді қалқанша. Жемісі – жидек
(қызыл, ... ... ... ... ... ... береді. Жер үсті
бөлігі ұзын сағақты ... гүл ... және ... ... ... гүл ... аяқталады, келесі жылы олардан гүл
сағағы өсіп шығады. Бұтағы арқылы көбейеді. Бүлдіргендер бал-шырынды және
дәрілік өсімдіктер. ... ... хош ... ... А, В1, В2, … В9, ... ... ... қышқылдар, фосфор, темір, кальций және т.б. пайдалы
заттар болады. Бүлдіргеннің ... қой ... ... жұмыр құрттары, бүлдірген кенесі. ... ... ... ... ... ауруы), шірік, т.б. Жемісін жинап
алғаннан кейін мұртшаларын қиып, ... ... ... ... қоректендіреді. Қазақстанның суғармалы жерлерінде өсетін
бірнеше сорттары бар.
4. Жұмсақ шырынды жеміс (апельсин, лимон, мандарин, т.б.) Апельсин ... ... ... ... мәңгіжасыл жеміс ағашы. Отаны –
Оңтүстік Қытай және ... ... ... кездеспейді. Бүгінгі біз білетін
апельсин мандарин мен помеланың гибриді. Еуропаға апельсинді саяхатшылар ХV
ғасырда әкелген. Қазіргі кезде ... ... және ... ... өсіріледі. Биіктігі 10-12 м, жапырағы қалың, сопақша,
ұшы сүйірлеу болып келеді. Гүлінің түсі ақ, ... ... ... ... қарай ақшыл сарыдан, қызыл сарыға дейін болады, пішіні домалақ.
Жемісінің ... ... 100-400 г. ...... ... ... ... түсе бастайды, ал -8ºС, - 9ºС-ге жеткенде,
ағаш өліп қалады. Өсіп ... жері ... ... 75 жасқа дейін өмір
сүреді. Апельсиннің селекционерлер шығарған сұрыптары өте көп, ... ... жаңа ... шығып жатады.
Лимон (Cіtrus lіmon)— руталар тұқымдасына жататын мәңгі жасыл ағаш.
Шыққан жері — ... ... және Үнді ... ... ... теңізі аймақтарына және Батыс Еуропа өңірлеріне жерсіндірілген.
Жабайы түрі жоқ, ... ... ... 3 — 7 м-ге ... ... ... жоғарғы ұшы үшкірленген, пішіні жұмыртқа ... ара ... ... ... ... тән эфир майының хош иісі бар.
Гүлдері (6 — 8 күн) ашық ақ ... ... ірі, ... 200 — 400 г,
сопақшалау, сары түсті қалың қабықпен қапталған. Ішіндегі шырын ... 8 ... ... ... сыртын жұқа ақ қабық жауып жатады. Шырынының дәмі
қышқыл, ... 5 — 7,2% ... ... 1,9 — 3% ... 50 — 90 мг ... темірге бай, эфир майы, кальций, калий, т.б. ... 3 — ... ... береді. Бір ағаштан 15 — 30 кг жеміс алынады. Лимонның
жемісін ... және ... ... ... ... Ашық ... Қарашірігі мол, кәрізделген топырақта жақсы өседі. Лимон жылу,
жарық, ылғал сүйгіш, оны тұқымы, қалемшесі және өркендері арқылы ... ... ... өскіндерін қиып, биіктеп кеткендерін қысқартып отырады;
қара Цитрусті ... - ... бір ... ... (Cіtrus ... — руталар
тұқымдасына жататын мәңгі жасыл аласа ағаш. Шыққан жері Үндіқытай, Қытай,
Жапония. 1805 жылдан Еуропа елдеріне ... ... ... ... ... т.б. ... субтропиктік және тропиктік аудандарында
өсіріледі. Биіктігі 2 — 3 м, ... ... ... өседі.
Сабақтары жасыл. Жапырағы ... ... ... ... ... ... ... сабағы жіңішкелеу және ол ең тез пісетін
әрі көп жеміс ... ... ... — шілде айларында гүлдейді. Гүлі ақ
түсті, майда. ...... ... ... ... ... 60 — ... түрі қою сарғыш, дөңгелектеу. Жемісінің шырынында 7,4% қант, 0,8 — 0,9%
қышқыл, С және Р ... ал ... ... ... ... мөлшерде эфир майы, т.б. бар. Көшеті отырғызылғаннан кейін 3 — ... бере ... 1 ... 10 — 12 ... ... 1 ... 500 ... алынады. Суыққа төзімді, жапырақтары –6,5°С-қа дейін үсімейді. Әк және
қарашірігі мол құнарлы ... ... ... Субтропиктік шырынды жемістер (анар, інжір, ... т.б.) ... ... ... ағаш немесе бұта тәрізді субтропикалық өсімдік.
Жабайы анар Кавказда, Орта және Кіші Азияда, Ауғанстан мен Үндістанда
кездеседі. Кәдімгі анар (Punica granatum) ... Азия ... ... ... дақыл. Оңтүстік Қазақстанда анардың қызғылт Гюлоща, Бала-
мюрсаль, Қазеке анар, Қызыл анар, т.б. сорттары ... 3—5 м, ... ... ашық ... ... ... ... жақсы көреді, құрғақшылыққа төзімді, суыққа төзімсіз. ... ... 4 × 2 м ... 4 × 3 м етіп ... ... ... ... жеміс бере бастайды. Анар ... және ... ... ал ... отырғызылатын сорттары, көбінесе, сүректелген қалемше
немесе ұластыру арқылы ... Орта ... әр ... 25—30 кг ... ... ... 30-50 ... дейін береді. Кейбір анар 300 жылға
дейін өседі. Жемісінің салмағы 200-ден 1000 г-ға ... ... 8—10 см), ... көп ... сыртында қатты қабығы ... ... 80—90% су, 8—12% ... ... ... ... ... С, B дәрумендері болады.
Інжір (Fіcus carіca) – тұт тұқымдасына жататын субтропиктік ... ... ... 4 – 8 м, діңінің диаметрі 0,2 – 0,4 м. ... ... жас ... ... сүтті-шырынды, жапырағы ірі. Жемісі
етжеңді, жеміс шоғырының ... ұсақ ... ... ... ... 32 ... г. І. – қос үйлі өсімдік. Аталық ағашын капфирикус, ал аналығын фиг деп
атайды. І. ... ... ... ... Ол болмаған кезде қолдан
тозаңдандыру жүргізіледі. І-дің көптеген сортының ... ... ... ағаштардың көпшілігі 2 рет жеміс береді. Біріншісі
шілдеде, екіншісі тамыздан қарашаға дейін ... ... ... ... ... ... ... бірақ қара шірігі мол саздақ
топырақта жақсы өседі. І. ағашы 100 – 200 жыл өмір ... Оның 2 – ... ... ... бере ... 50 – 80 жылға дейін өнімі мол болады
(әр ағаш 20 – 100 кг). І. ... ... ... Кіші Азия ... ... ... ... Кавказ сыртында, Орта Азия елдерінде жабайы
түрлері, ТМД елдерінде (Әзербайжан, Грузия, Армения), ... ... ... Орта Азия елдерінде қолдан отырғызылған түрлері өседі. Жас
жемісінде 12 – 23% ... 0,5 – 4,2% ... ... 3,4 – 7,4% ... С,
В1, В2 витаминдері, каротин, кальций, темір және фосфор мол.
6.Тропиктік шырынды жемістер (банан, ананас, т.б.) Банан (Musa) — көп
жылдық ... ... ... ағаш ... ... ... ... 1,5 — 8 м-ге дейін, жапырақтары өте үлкен — ұзындығы 1,5 — 3 ... 0,6 — 1 м. Гүлі дара және қос ... ... — қабығы қалың жидек.
Тропиктік және субтропиктік Африкада, Азия және Австралияда ... 60 ... түрі бар. ... ... ... көбейеді, мәдени сорттары тұқым
байламайды. Банан тәтті және крахмалды болып екі топқа ... 95 ... жас ... ... ... сорттарына жатады. Жемістері
тәтті, дәмді. Өнімділігі жоғары: бір ... ... ... 50 — 60 кг ... ... ... Ол тропиктік аудандардың халқы үшін бағалы тағам, әрі шет
елге шығарылатын өнім. Жер жүзіндегі ... ... ... жалпы өнімі
бойынша банан екінші орын алады (жылына 55 — 60 млн. т). ... ... тең ... ... 22 — 25% ... 14 — 22% қант, 5 — 8%
крахмал, 1 — 1,5% белок, 0,5% май, ... ... ... тұздар, А, В, С,
Р витаминдері бар.Банан жемістерін жас күйінде және кептіріп те ... одан ... ұны, ... ... ... ... ... (лат. Ananas) - жеміс Ананас — субтропиктік және тропиктік
өңірлерде өседі. Піскен ананасты 8—9 ... ... 10—12 ... ... ... ... 7 ... төмен болса ананас жемістері
қарайып,су татып кетеді, ал 10 градустан жоғары болған жағдайда жеміс ... ... де, ... түсі ... Ананастың құрамында қант, органикалық
қышқылдар, күл пектин және хош иісті заттар, сондай-ақ С ... 20 ... ...... Ві және Вг ... бар. ... ... күйінде де, сондай-ақ түрлі өңдеуден өткізіп те (шырын, компот
ретінде) там аққа пайдалануға болады. Ол үшін ... ... ... ... (кейде қант ұнтағын себеді).
Анар ... ... ... ... ... ... ... Шырынды жемістердің биологиялық ерекшеліктері
Шырынды жемістер
Раушангүлділер.
Қызыл алма.
Ғаламшарымызда Шырынды ... ... ... түрі бар деп
есептеледі. Республикамызда олардың 35 түрі ... ... ... ... ағаштар және т. б. - көпжылдық шөптекті өсімдіктер.
Жапырағы
Шырынды жемістердің жапырақтары ... ... ... ... ... ... ... шие, өрік және т. б. ... ... ... ... ... ... таңқурай;
қауырсын тәрізді күрделі: итмұрын, шетен, қараған; саусақ салалы күрделі:
жатаған қазтабан және т. б. ... ... ... ... ... ... күрделі жапырақты,
кейде жай жапырақты болып келеді. Жапырақтарында бөбешік жапырақ болады.
Гүлдері
Шырынды жемістердің - ... ... ... ... гүлдері
қосжынысты, қосжарнақты өсімдіктер тобы. Бұлардың ... те ... ... ... ... ... дентиннің
гүлшоғырлары алуан түрлі. Гүлсеріктері ... 5 ... және 5 ... ... ... 4 ... жапырақшалары да
(түзу қазтабан) бар. Аталықтары өте көп, кей ... ... ... ... ... орналасады. Аналықтары біреу (шие, шабдалы)
немесе өте көп ... ... ... ... ұзын ... ... Ал ... құстар, жарқанаттар және су
арқылы таралады.
Гүлдері - орташа мөлшерлі немесе ... Ұсақ ... ... ... гүлшоғырына жиналады. Гүлі біріккен бес ... 5 ... ... ... ... ... әр
түрлі атаулары да бар. Ең ірі күлтежапырақша - ... ... ... 2 ... - ... деп ... Ал төменгі тұтасып
өскен екеуі - «қайықша». Қайықшаның ішінде 1 ... бар, оны 10 ... ... Аталықтар қоршаған аналық түбіне тірне жинақталады.
Жемісі
Жемістердің жемістері де алуан ... ... ... (алма, шие)
және т. б. Мойылдың, шиенің жемістері - сүйекті-шырынды. Таңқурай жемісі
көпсүйекті ... ... ... ... ... бірігіп өскен қарама
сүйекті ұсақ жемісшелерден түзіледі. Құлпынай мен итмұрын жемістері қарама
(көп)жаңғақшалы құрғақ ... ... тек ... ғана ... ... эндосперм болмайды, кей түрінде эндоспермнің қалдығы
байқалады. Итмұрын гүлінің формуласы - ... ... ... ... формуласы: Т(5)К5А20Ж1. Раушангүлділердің жабайы (тікенгүл,
итмұрын, шетен) және ... ... де ... шие) бар. ... ... беже ... ... де таныс болар. Аула сәнін келтіретін раушан -
нағыз сәндік гүл.
Алмалар тұқымдас тармағы. Өмірлік формалары ... мен ... ... ... ... ... ойыс. Гүлсерігі
қосарланған, 5-мүшелі. ... саны көп ... 20-ға ... ... ... ... әдетте 5, бірақ олар көп жағдайда
редукцияға ұшырап 2—3, ... ... 1-ге ... ... Гүл түйіні
(жатыны) төменгі, ол ... ... ... ... ... Гүлінің
формуласы. Жемісі жидек тәрізді — алмалар, алмұрттар, айвалар және т.б.
Алма туысы (яблоня). Туыстың ... ... ... ... ... елдерде өсетін 30-дай түрі бар.
Бұрынғы одақтас республикалардың территориясында ағаштар мен бүталардың 10
түрі, ал Қазақстаңда 6 түрі ... ... ... ... ең
көп кездесетін түрлері мыналар: орман алмасы (яблоня лесная). Ол бұрынғы
одақтас республикалардың европалық бөлігіңдегі жалпақ жапырақты ... ... ... ... ... ... ... ормандарыңда;
Сиверси алмасы (яблоня Сиверси — Орта Азия мен Қазақстанның таулы және өзен
жағалық ... ... Бұл ... ... таза алма ағашынан тұратын
тоғай түзеді. Орта Азияның ... ... ... ... бай орманның
өндірістік маңызы зор. Жабайы ... ... ... ... және ... ... толық мүмкіндік бар (кептіруге, вино ... ... ... ... (яблоня Недзвецкого — М.песітхуеггкуапа) аса
сөңді, оның сабақтары және ... ... ... ... бөлігі)
антоциаңды түсімен ерекшеленеді. Алма ағашының барлық екпелі сорттарыньщ
күрделі комплексі «үй ... ... ... -) ... ашен топтастырылады
(204-сурет). Алмұрт туысы (груша – Ругиа). ... ... ... ... ... ... белдеуінде өсетін 20-дай түр бар.
Бұрынғы одақтас ... ... 17 түрі ... ... 2 түрі ... ... қысқарған сабақтарынан пайда болатын
тікенектерінің болуымен, формасы қабақ ... ... ... ... және соңғысының ... ... ... ... ... ... болуымен ажыратылады. Кәдімгі ... ...... табиғи жағдайда өзгергіш больш келеді.
Көп ... ол ... таза ... ... ... (бұ ... одақтас
республикалардың европалық бөлігінің оңтүстік батысында және Кавказдың,
Орта ... ... ... ... ... ... ... сорттардың барлығы осы түрден ... ... ... ... ... ... (груша уссурийская ) (Қиыр Шығыс, Уссурий
аймағы) және қырымда өсетін жиде жапырақты ... ... ... ... ... ... (рябина ). Солтүстік ендікте ... ... түрі ... ... ... 34-түрі, ал Қазақстаңца 3 түрі кездеседі. Аса
кең тараған түрі көдімгі ... ... ...... оның ... ... үлкен қалқанша төрізді гүл шоғырына жиналған. Жемістерін
жинап ... ... ... қақ, ... ... осы түрінен
И.В.Мичурин қош иісті тәтті жемістері бар сортгар шығарды.
Қараөріктер тұқымдас тармағы. Ағаштар, бүталар. Гүл ... ... ... гүл ... (жатынмен) бірікпеген.
Гинецейі бір ғана жеміс-жапырақшасынан тұрады, тұқымбүрі -2, оның тек
біреуі ғана жетіледі. Гүлінің формуласы: * Са(5) Со5 Ам ... ... ... ... ... туысы (вишня — Сегаті). Бұл туыстың 150-дей түрі белгілі, бүрынғы БОР-
ның флорасында 10 түрі, ал ... 7 түрі ... ... ... ... ... садовая ) (205-сурет) және құс шиесін (черешня — С.ауіит)
кеңінен отырғызады. Бақ ... ... ... ... ... Құс шиесі Украинаның Карпат тауларында, Кавказда,
Моддовада табиғи жағдайда қалың тоғай түзеді. Шие ағашының биіктігі 30 ... ... ... ... терн — ... Бұл туыста 35 түр бар. Кәдімгі
қараөрік (слива домашняя — Р.ёотейіса). Қараөрік ... ... ... және ... сорттардың арғы тегі ... ... кең ... ... ... ... ... Алша (алыча )
биікгігі 9—10 м болатын ағаш немесе бұта. ... жөне Орта ... ... ... көп ... ... ... (терн — Р.зріпоза)
отырғызады. Ол өте тікенекгі бұта, көп жағдайда күн жақсы ... ... ... арасыңдағы ашық жерлерде, ... ... ... мен ... ... (БОР-дың европалық бөліктерінің орталық жөне
оңтүстік зоналарыңца, Кавказда, Батыс Сібірде).
Өрік туысы (абрикос — ... ... ... ... ... ... Орта Азияда, Қытайда 205-сурет. Кәдімгі шие:
А-гүлдеп жеміс беретін өркен;
Б-гүл (тікесінен жасалған кесіндісі);
В-гүлдің диаграммасы; ... ... ... және ... ... 8 ... біріктіреді. Кәдімгі өрік (абрикос обыкновенный)
өндірістік ... ... ... ...... ... ... өсімдік. Жүзімнің 70-ке жуық
түрі бар. Қазақстанда дақылдық Жүзім (V. ... ... ... – шырмауық тәрізді оралып өсетін ... Көп ... ... ... ал бір ... ұзын (3 – 5 м), ... келеді. Жапырағы
кезектесіп орналасқан, бүтін жиекті не тілімделген. Гүлі ұсақ, жасыл түсті.
Гүлшоғыры ... ... ... ... не ... ... өздігінен
тозаңданады. Жемісі – жидек. Жидегінің шырын ... су (65 – ... ... (15 – 35%), ... ... (4 – 11%), ... ... 1,2%), минералдық заттар (0,3 – 0,6%) және С, В1, В2, РР витаминдері,
провитамин А ... бар. ... ... және ... май ... ... шарап, коньяк, шампан, сығынды қалдықтарынан этил спирті,
сірке суы, шарап қышқылдары, т.б. заттар ... ... ... жемісі
адамның ас сіңіруін жақсартып, зат ... ... ... дақылының
жылдық тіршілігі екі кезеңнен (тынығу және вегетация) ... ... ... түсіп, қоректік заттар сабағына, тамырларына
жиналады. Вегетация ... ... ... жара ... ... ... жапырақтары түскенге дейін созылады. Жүзім тұқымынан ... ... ... ... ... көбейту жаңа сорт шығару үшін
қолданылады. Негізгі вегетативтік көбейту түрлері – ... не ... ... сабағын сұламалау, ұластыру, т.б. Екпе шыбықтарынан
отырғызылған Жүзім 2- 3-жылы өнім салады. ... 40 – 50 ... ... ... 5 ... аса сорты белгілі, оның 2,5 мыңы ... ... ... ... ... ... өсірілетін
Жүзім сорттарының негізгілері: асханалық сорттар – інжу ... ... ақ ... ... ерте ... ... ақ ... нимранг, агадан,
Гамбург мускаты, Өзбекстан мускаты, қызғылт ... ... ... ... ішінде жидектері кептіріліп мейіз жасалатын сорттары – ... ... қара ... ... Құлжа жүзімі, т.б. ... мен ... ... ...... деп ... ... жүзім шаруашылықтары айналысады.
Алмұрт. Раушангүлділер тұқымдасының бір туысы, жеміс ағашы. Дүние
жүзінде 60-қа жуық түрі белгілі. Олар ауа райы ... және ... ... ... ... алмұрт немесе орман алмұрты
(Р.communіs), ... ... ... ... алмұрты немесе кеш пісетін
алмұрт (P.serotіna) деген түрлері бар. Алмұрт көп күтімді ... ... ... суыққа төзімсіз ағаш. Биікт. 10-12 м болады. Бұтақ шоғырының
аумағы жалпақ, пирамида тәрізді. ... ... ... ... ... ақ, ... сарғыш, кейде қызыл түсті, гүлтабақшасына шоғырланған.
Жемісі — сары, жасыл не ... ... ... ... Салм. 20-300 гр-дай.
Алмұрт отырғызылғаннан кейін 4-5 жылда жеміс бере бастайды, 40-50 жылдай
өседі. ... ... ... арқылы өсіреді. Қазақстанда 14 сорты
аудандастырылған, оның Орман аруы, ... ... хош ... ... ... кең ... ... Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда
облыстарында өсіріледі. Өсімдік зиянкестеріне ... ... ... ...... ... ... аралар бал жинайды. Жемісінің
құрамында 80-84,3% су, 10-13% ... ... ... ... 0,1-0,6%
қышқыл, илік және 0,4% азотты заттар, В, С витаминдері, ... ... ... шарап т.б. сусындар дайындалады. Алмұрттың негізгі зиянкестері
мен аурулары — бүрге шіркейі, Алмұрт биті, Алмұрт көк ... ...... тұқымдасы, бадам тобына жататын өсімдік.
Шабдалының отаны нақты белгісіз. Көпке дейін шабдалының ... Иран ... ... ... ... түрі ... табылғаннан кейін, зерттеушілер
шабдалының отаны – Қытай деген тұжырымға келді. Қазіргі кезде ... және жылы ... ... көп жерлерінде өсіреді.
Еуропаға шабдалы Парсы елі арқылы келген. ... ... ... ... мен ... кейін үшінші орында тұр. Шабдалы өсіруден АҚШ бірінші
орындағы мемлекет. ... ... ... ... жуық сұрыпы бар.
Шабдалының екі түрі бар: біріншісінің қабығы түкті, екіншісінікі – тегіс.
Ағаштың ... 6 м. ... ... ... ... ... ... кейін шығады. Гүлі қызғылт-күлгін, мәдени түрлерінде ақ, қызыл,
ала түстілері де бар. Күлтелері жәй және гүлпарлы болып ... ... ... ... ... бар. ... ... түсті болады да, соңынан
қызғылт-сары түске айналады. Жемісінің өзіне тән хош иісі ... ... ... ... ... ... беті бұдырлау, қоңыр. Жеміс беру
кезеңі ... ... ... ... Ерте ... ... ... пісетіндері хош иісті, дәмдірек және дәрумендері көп болады. ... ... 500 ... дейін жетеді. Шабдалы 40-50 жылға дейін өмір
сүреді, бірақ ауруға шалдыққыш, сондықтан ертерек өліп қалады. Көбінесе ... ... ... ғана өмір ... ...... ... көлеңкелі
жерде жемістері кішірейіп, дәмсіз болады. Шабдалы тұқымнан және вегативті
тәсілмен – қалемшелеу, ... ... ... ... отырғызған кейін
3-5 жылдан соң жеміс бере ... Әр ағаш 30 кг - ... ... жеміс
бере алады.
Қарақат (қой қарақат, аю қарақат деп екі түрге бөлінеді) барлық ... ... ... ... ... ... сорттары осы жабайы
қарақаттай шығарылған. Республикада — Жалпы сырт қыратында, Ертіс, ... ... ... ... Сауыр, Тарбағатай, Қарқаралы, Жоңғар
Алатаулары мен Мұғаджар төңірегінде өседі. Көбінесе орманды дала, өзен-көл
жағалаулары мен тау ... ... ... ... ... ... ... Қарақаттың биіктігі 100—150 см, бұтақтары тік. Өркендері
көктемде бозғылт, ... ... ... енеді. Жапырақтарының ені 10—12 см,
оның үстіңгі беті жылтыр да, астыңғы беті түкті келеді. Гүл ... ... ... 5—10 гүлден. Күлте жапырағы қызғылт. Жидек пішіні шар тәріздес,
түсі қара, хош иісті. ... әр ... ... бай. Оны ... ... және ... қоспасы деп те атайды. Жидегінің
құрамында 7—11% қант (4% ... ... ... ... ... тұзы, темір, фосфор бар. С витамині—300—400 мг %, Р ... ... ... —0,7, В ... —0,06 мг % ... ... С витаминінің
мөлшері бүлдіргеннен 5, ... ... ... және ... (мандарин, лимон, апельсин) — 7—8, алма мен ал мұрттан —10—12,
шие мен еректен ... ... —100 есе көп. ... ... ... ... С ... сол күйінде (80—90%) сақталады деуге болады.
Мысалы, қайнатпа мен компот даярлағанда С витамині 42 — 100%, ... 40—70% ... ... 16,5 ... ... май ... жас ... кептіріп те, консервілеп те тамаққа пайдалынады. Жидегінен
қайнатпа, қақ (пастила), конфет, мармелад, кисель, ... және ... ... даярланып, шырын алынады. Бүршігі мен жапырағы кондитер және витамин
өндірістерінде кеңінен қолданылады. Қарақат халық медицинасында ...... ... ... ... ... жеміс ағашы.
Шыққан жері – Оңтүстік Қытай және ... ... ... және ащы ... ... ... ... кездеспейді. Биіктігі 10-12 м, жапырағы
қалың, сопақша, жоғары жағы ... ... ... ... қос ... ... иісті, гүл шоғырына бірден, кейде бірнешеуден орналасады. Жемісі көп
ұялы, сортына байланысты сыртқы түрі, түсі ... ... ... ... әр ... ... ... Тәтті, шырынды. Жемісінің орташа салмағы 50-
400 г, құрамында 75-88% су, 8-9% қант, 1.06-1.97% қышқыл, 70 мг С ... илік ... ... Өсу ... юайланысты 2-3 кезеңге бөлінеді.
Апельсин жыл бойы өсіп, гүлдеп жеміс ... Әр ... 20-25 т ... ... ... және ұластыру арқылы көбейеді. Тұқымынан егілсе
10-15 жылда, ал ұластырылғанда 3-4 жылда жеміс береді. Жемісін сол күйінде
немесе қайнатып ... ... ... ... т.б.) ... жасап
жеуге болады.
Ащы апельсиннің биіктігі аласа(6-8 м) ... ... ... ... 6-8 см, ... ... ... жылтыр, қызғылтым
сары, бедерлі, шырыны өте ащы болады. Жемісі көбінесе, эфир майын алу үшін
пайдаланылады, сондай-ақ ... ... және иіс су ...... ... ... ... мәңгіжасыл өсімдік.
Отаны – Үндістан, Қытай және Тынық мұхитының тропикалық аралдары. Қазіргі
кезде тропикалық ... ғана ... ... ... мәдени түрлері
субтропикалық Кавказ, Орта Азия, Калифорния, ... ... да ... ... ... биіктігі 5-8 метр. Бұтақтарының
инелері болады. Жапырағы жұмыртқа пішінді, ұшы ... ... майы ... өсімдік жағымды иіс бөліп тұрады. Гүлі ақ түсті, хош
иісті. Лимон ... ... ... ... ... сұрыптарында домалақ
түрлері кездеседі. Жемісінің ұзындығы 7-12 см, диаметрі 8-10см, салмағы 120
г. ... ... ... ... ... 2-5 мм, сары түсті.
Лимонның шырыны ақшыл-сарғыш түсті, дәмі ащы. ... ... ... ... өсіре алмағанымызбен, жылыжайда өсіруге
болады. Дұрыс күтіп баптаса, үй ... да ... ... ... Үйде
өсірілетін лимонның қабықтары жұқа, дәні майда, хош иісі көбірек ... ... ... 7-8 ... ... 15-20 ... ... ғана жеміс
береді. Бұл процесті тездету үшін, бір жылдық көшетті жеміс беретін ағаштың
бұтағымен телу керек. Мұндай ... 2-3 ... ... ... Бір ... ... ... үшін сабақ бойында кем дегенде 10-15 жапырақ болуы
керек.
Ананас - ... ... ... ... ... ананас басқа бромелиялар сияқты эпифитті ... ... ... алып, басқа өсімдіктің үстінде өспейді, топырақта өсіп-
өнеді. Отаны Орталық Бразилия. ... және ... ... 8-ге жуық түрі бар. ... ... жапырақтары бір-біріне тығыз
жанаса, сабақты айнала орналасқан. ... ... ... ұзын ... ... ... шеттері өткір тікенді болып келеді. Табиғатта
есейген өсімдіктің бойы 1 метрге, ... 2 ... ... ... ... етті жуан негізгі сабағы шығып, сабақ басына 30-60
см-лік гүл шешек атады. Гүлдеп болған соң, жеміс ... ... 4-5 ... ... Жемісінің ортасынан негізгі сабақ өсіп шығып, ... ... ... ... ... ... Жапырақтарының біркелкі жасыл
түстісі, сарғыштау, ақ жолақтары бар түрлері болады. Үй ... ... ... ... «Ananas nanus» ... ... ... жеп жүрген ананасты, үйде жапырақ қалемшесімен өсіруге
болады. Ол үшін жемісінің басында жақсы шоқтанып өсіп тұрған жапырағы ... алу ... ... жемістің 2-2,5 см-дей бөлігімен бірге кесіп
алады. Төменгі 10-15 ... ... алып ... ... Жемісінің
жұмсағын тазалап алып тастайды да, марганцовка ... ... ... ... 2 күн ... ... ... Кепкен көшетті, бойы аласа,
кеңдеу түбекке отырғызады. Суғарып, су ... ... тұру ... 22-
240С жылылықта, жарық жерде, 1 - 1,5 айда тамырланады.
2.2 Шырынды ... ... ... ... ... жемістерінің 4/5 – бөлігі – алмалар. Оны
ежелден ем – дәмдік тағам ретінде және ас ... ... ... ... ... ... ... безгекке қарсы да жеген. Алма
тәнге күш беріп, ағзаның ... ... ... көмектеседі. Сырқатқа
шалдыққандарға да, сау адамдарға да алманы жеу пайдалы.
Алмұрт.
Оның шырыны несепті айдау үшін өте пайдалы. Алмұрт шырынын қуық-қа тас
байланғанда да ... ... ... мен ... несептің бөлінуін
күшейтіп қана қоймай, түсін де ашып, бактерияларды жоюға әсер етеді. Оның
азықтық, шипалық ... мол. ... ... ... ... ... сол ... тәнге баяу сіңеді.
Өрік.
Оны «денсаулық жемісі» деп атайды. Құрамында органикалық қышқылдар,
нектин, хош иісті заттар, ... ... ... ... ... ... ... бар.
Жүзім.
Оның жас тамырын (30 г) 2 литр суға ... ... ... ... ... құйқа терісі тазарады, шаш ... ... ... ... шырынын бетке жағып, ондағы қара дақтар мен секпілді
кетіреді. ... мол етіп ... ... 3 рет ішсе (бір шай ... жазады, оның күіп, сыздағанын басады. Ұзынша келген ақ жүзім бауыр,
көк бауырды жазып, қан қысымын төмендетеді. ... суық ... ... жиі ... жөн. ... ... ... қорғау қасиетіне ие. Онымен
қан азаю сырқатын да емдейді. Қара ... ... қан ... ... ... ... ... сары мейізді ет тартқыштан өткізіп, балға
араластырып, күніне 3 рет шай қасықтан жейді. ... ... алма ... ... ішу ... ұрық ... жұмысын жақсартады. Жарты литр шырынға
бір ас қасық сірке суы қосылады. Түстен кейін қос уыс ... жеу ... бір кесе таза ... ... ішу ... де, ми жасушаларына да
жақсы әсер етеді. Қара ... ... ... ... ... анти –
кансерогендік ықпалы күшті.
Лимон.
Шіру процесіне қарсы шипа. ... ... ... уытты заттардың
шөгінділерін шығара алмағанында, оны ... ... ... ... «лимон шырыны СПИД –ке қарсы күресте арзан және
әсері күшті дәрі». Орта ... ... ... ... ... ... ... диабетімен ауыратындарға оның жапырағын көлеңкеде кептіріп,
ұнтақтап, сосын бір ас қасығын жарты литр суға ... шай ... ... 3 рет 30 ... 2 ай ... ауруынан жазады. Лимонның шырынын
сығып алып бетке жақса, ондағы қара дақ пен ... ... ... күн ... 50 грамнан 3 рет үзбей бір ай ішсе, бүйректегі тас ... ... ... ... ... шайға салып, ішіп жүрсе, қан жүрісі
реттеледі, қан қысымының ... ... ... шай ... адамның
жүйкесі бірқалыпты болады.
Банан.
Ол денсаулыққа өте пайдалы, көп ауруға шипалы. Қан қысымын реттейді,
инсультке шалдығудың ... ... ... ... да ем. Бананды үй
жағдайында сақтау үшін тоңазытқышқа салмайды. Ол он ... ... тез ... ... ... жоғалтады.
Құрма.
Ежелгі араб ғұламалары оның 350 – ден астам пайдалы қасиеті бар ... ... ... ... ... ... ... астам тағам
дайындалады. Құран, хадистерде құрма – жұмақ жемісі деп аталады. Дәрігерлер
оның құрамында көптеген емдік қасиет барын анықтаған.
Шие.
Ол – Орта Азия мен ... ... көп ... ... ... түрі өте көп. Шиенің ұсақ тамырын қазып алып, көлеңкеде кептіру
керек. Сосын ұнтақтайды. Оның 200 ... 3 литр суға ... бір ... ... ... де, 150 ... алма сірке суын құйып араластырады. Бұл
дәрі буынға тұз тұнғанда, ревматизмге және қант ... ... ... етін ... ... жасайды. Оны қызылшамен ауырған балаға
ішкізіп, аурудың бетін тез қайтарып ... Мұны ... ... ... ... ішетін болса, асқазан, бауыр, ішек дерттеріне ем табады, жүрегінің
жұмысы жақсарады. Сүйегінің ішіндегі дәні улы, шағып ... ... ... жас ... оның ... ... ... қолқа
астмасы ұстамасын тоқтата алады. Құрғақ жапырғының ұнтақталған 5 грамын
стақандағы қатты қайнаған суға ... 1 ... ... орап ... ... ... Бұл ... тамақтанар алдында 2 ас қасықтан 3-4 рет ішу
қажет.
Анар.
Құрамында қант, 4-10 мг ... С ... ... ... ... ... (құрамында танин болғандықтан) және же- місінің қабығын медицинада
асқазанның жұмысы бұ-зылғанда, кепкен бұтақтары мен ... ... ... ... дәрі ... ... Асқазаны ауыратындар, асқазан
сөлінің қышқылы жоғары, гастритпен ... ... ... ащы ... пайдаланбау қажет.
Апелсин.
Отандық сорттарының құрамында қант, 60 мг пайыз С дәрумені, каротин (А
провитамині), В1, В2 , Р және РР дәрумендері бар. ... ... ... ... ... дейін сақтап қоя аласың. Әсіресе, оның қабығы
дәруменге өте бай. ... ... ... ... қияр күндерін
тағайындайды. Себебі көкөніс пен жемістің энергиялық қуатының аздығы
тамақтың ... ... ның ... күрт ... ... орай ... дер жеңілдену күндері деп аталады.
Банан.
Ол денсаулыққа өте ... көп ... ... Қан ... ... ... алдын алады. Асқазан жарасына да ем. ... ... ... үшін ... салмайды. Ол он градустан төмен
температурада тез бұзылып, тағамдық сапасын жоғалтады.
Құрма.
Ежелгі араб ... оның 350 – ден ... ... ... бар ... ... сергітетін сусын жасалады. Құрмадан жүзден астам тағам
дайындалады. ... ... ...... ... деп аталады. Дәрігерлер
оның құрамында көптеген емдік қасиет барын анықтаған.
Қорытынды
Шырынды жемістер раушангүлді қосжарнақты өсімдіктер ... ... ... ... ... бұта, көпжылдық шөптекті, гүл
шоғыры алуан түрлі болып келеді. ... ... гүл ... ... ... шырынды. Бунақденелілер тозаңдандырады. Жемісі құстар, жарғанаттар және
су арқылы таралады. Раушангүлділер тағам, дәрі-дәрмек ... ... ... бағалы дәрі-дәрмек дайындалады, шие шайыры халықтық
медицинада тері ... ... ... ... ... ... Сонымен шырынды жемістер — ... ... ... ... бұта, ағаш тәріздес көп жылдық ... ... кең ... ... қоңыржай аймақта өседі, 100-ден аса туысы,
3 мыңнан астам түрі белгілі. ... ... ... ... ... ... ... түрі бар, оның 12-сі өте сирек кездесетін өсімдіктер,
сондықтан қорғауға алынып, ... ... ... ... ... ... ... жапырақтары күрделі, кезектесіп
орналасады, бүтін жиекті, қосалқы жапырақшалары болады. Гүлі қос ... дара ... ... не ... орналасқан. Гүл күлтесі ... мен ... көп, ... ... екі ... Бұл ... өсімдіктер жел және жәндіктер арқылы тозаңданады. Жемісі — ... ... ... ... ... ... эндоспермсіз (кейбір
өсімдіктің тұқымы мен жемісінде ... ... ... ... ұлпа ... ... ... көбі пайдалы өсімдіктер:
жеміс беретін ағаштар (алма, алмұрт, айва, шие, өрік, ... т.б.); ... ... сиыр ... ... ... әдебиеттер
1. “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – ... ... Бас ... 1998 ISBN ... Т. ... ... ... биологиялық сөздік І-том,
Қазақ мемлекет баспасы, Алматы — 1959
3. Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — ... ... ... ... ... ... Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас
ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9
5. “Балалар Энциклопедиясы”, ... ... К.Ж. ... ... ...... ... 1993
7. Аяпов К.Ж., Мажитова Р.С. Жүзім шаруашылығы. Оқу құралы. Алматы, 2000.
8. Юсупов М.З., ... Е.П., ... Ф.С. ... ... ... ... Жетісу. Энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ... ... ... ... туралы энциклопедия, V- том

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Зиянды жәндіктер (зиянкестер)10 бет
Жеміс. оларға сипаттама6 бет
Ірі қара төлін өсірудің маңызы34 бет
Ветеринарлық санитарлық объектілерге қойылатын ветеринарлық санитарлық талаптар28 бет
Ет сапасының тауар көрсеткіштеріне табиғи факторлардың (құс пен мал семіздігінің санаттары, жасы, жынысы, тұқымы, түрі) әсерін негіздеу9 бет
Жемістер мен көкөністер. Физико-химиялық технологияның негіздері .Жылуфизикалық технологияның негіздері19 бет
Испиджаб-сайрам және яссы-түркістан27 бет
Күйіс қайтаратын малдың қарындарының аурулары19 бет
Малазықтық дақылдар және олардың сипаттамасы9 бет
Негізгі балды табиғи өсімдіктер10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь