Араб халифатындағы феодалдық қатынастардың қалыптасуы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

1. АРАБ ХАЛИФАТЫНДАҒЫ ФЕОДАЛДЫҚ ҚАТЫНАСТАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ.
1.1 Мұсылмандыққа дейінгі Аравия. 6
1.2 Ислам дінінің қалыптасуы. 7
1.3 Арабтардың тақуа халифтар кезіндегі жаулап алушылықтары. 8
1.4 Омейядтар мен аббастар халифаттары. 9
1.5 Халифаттың ыдырауы. 10
1.6 Арабтар мәдениеті. 11

2. X . XV ҒАСЫРЛАРДАҒЫ АРАБ МЕМЛЕКЕТТЕРІ.
2.1 Араб халифатының ыдырай бастауы. 14
2.2 Бағдатты Буидтердің, кейін селжук түріктерінің басып алуы. 14
2.3 X.XV ғасырлардағы Магрибтегі фатимилер мен мәмлүктер билігі кезіндегі кресшілермен, монғолдармен күрес. 16
2.4 Бейбарыс сұлтан билігі кезіндегі Египет. 22
2.5 X . XV ғғ. араб мемлекеттерінің мәдениеті. 22

3. КЕЙІНГІ ОРТА ҒАСЫРЛАРДАҒЫ АРАБ ЕЛДЕРІ.
3.1 Түрік османдардың араб елдерін жаулап алуы. 24
3.2 Осман империясының құрамындағы Ирак. 25
3.3 Сирия мен Ливан . Осман империясының құрамында. 25
3.4 Түріктер қол астындағы Солтүстік Африка. 26
3.5 Түріктер қол астындағы Египетте кейінгі орта ғасырларда қолөнері мен сауданың дамуы. 28
3.6 Кейінгі орта ғасырлардағы араб елдерінің мәдениеті. 29

ҚОРЫТЫНДЫ 30

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 35
КІРІСПЕ
Араб халифатының тарихын шартты түрде 3 кезеңге бөлуге болады: Мұхаммед пайғамбар (570 – 632 ж.ж.) мен алғашқы төрт халифтің (Әбу Бәкір (632 – 634 ж.ж.), Омар (634 – 644 ж.ж.), Осман (644 – 656 ж.ж.)) Әли (656 – 661 ж.ж.), билігі; Омейядтар династиясының билігі (661–750 ж.ж.); Аббасидтер династиясының билігі (750 – 1258 ж.ж.).
VII ғасырда араб тайпаларында рулық – тайпалық қатынастардың ыдырауы басталды. Араб тайпаларының негізгі бөлігін малшы – көшпенділер (бедуиндер) мен сулы жерлерде, қалаларда өмір сүрген жер өңдеушілердің аз бөлігі құрады. Аталған уақыттан бастап әлеуметтік теңсіздікке алып келген мүліктік теңсіздік басталды. Шейхтар (тайпа басшылары) мен саидтар (тайпа ақсақалдары) жақсы сулы жерлер мен малдың көптеген бөлігін өздеріне иемденіп алды. Рулық – тайпалық ыдыраушылықты жеңу мен біртұтас араб мемлекетін құру талпынысы әртүрлі уағыздаушылардың көбеюіне алып келді. Олардың ішіндегі аса әйгілісі – ислам дінінің негізін қалаушы Мұхаммед пайғамбар болды. Мұхаммед барлық арабтарды бір дінге және пайғамбары – “жер бетіндегі жалғыз құдайдың жердегі елшісі” басында тұрған теократиялық мемлекетке (діни қауым түріндегі) бірігуге шақырды.
VII ғасырдың ортасында Аравияның бір исламдық мемлекетке – халифатқа бірігуі аяқталды.
Омейядтардың басқару жылдарында халифаттың қуатты әрі гүлдену кезеңі болды, көптеген елдер жауланып, ислам дініне тартылды.
640 жылы арабтар Сирияны, Палестинаны, Египетті, ал 649 жылы бүкіл Солтүстік Африканы жаулап алды. 651 жылы Иранды бағындырды. 658 жылы Арменияны, Грузияның бір бөлігін, Азербайджанды, ал Кавказдың арғы жағынан Хазар жерлеріне де қол жеткізді. 715 жыды Хорезмді толығымен және Мауераннахрдың (Сырдария мен Амудария өзендерінің аралығы) басым көпшілік аумағын жаулап алды. 751 жылы Орта Азияны өздеріне бағындырды. 712 жылы Үндістанға басып кіріп, Синд қаласын жаулап алды. 711 жылы Испанияны өздеріне бағындырды. Арабтармен жаулап алынған ұлан – ғайыр аумақта халықаралық тіл болып араб тілі танылды. Ислам құқығы – шариғат жергілікті әдет – ғұрып нормалары мен институттарына еніп, оларды да өзінің бойына сіңіре бастады. Ислам халифаттың бүкіл аумағында үстемдік құрушы дінге айналды.
Халифаттың мемлекеттік құрылымы. Мемлекеттік билік орталықтандырылған сипатта болатын. Мемлекет басында жоғарғы діни (имамат) және мемлекеттік (эмират) билікті жүзеге асыратын халиф тұрды. Мемлекеттік басқарудың орталық органдары ретінде диуандар (ведомстволар) қызмет етті:
1. диуан - әл – джунд - әскерді қаруландыру мен жабдықтау бойынша ведомствосы;
2. диуан - әл – харадж – қаржылық – фискальдық (салықтық) ведомствосы;
3. диуан - әл – барид – жол және пошта бойынша ведомствосы.
Жоғарғы шенеунік болып уәзір табылды, ол тек халифтың алдында ғана есеп беретін болған. Провинцияларды әмірлер басқарған. Кез келген империя
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Большаков О.Г. История халифата. В 4 – х томах. – М., Наука, 1989.
2. Ирмияева Т.Ю. История мусульманского мира. От халифата до блистательной Порты. – Перьм, Урал ЛТД, 2000.
3. История Востока. Т2:Восток в средние века. – М.: Восточная литература РАН, 1995. – 102-130; 222 – 224 бб.
4. Василье Л.С. История Востока: В 2 –х т., т. 1. – М.: Высшая школа, 1998. – 260 – 280 бб.
5. Безертинов Р.Н. Татары, тюрки – потрясатели вселенной. – Новосибирск, 2001.
6. Большаков О.Е. История халифата. – М: Восточная литература РАН, 2000.
7. Босворт К.Э. История стран зарубежного Востока в средние века. – M., 1970.
8. Гумилев Л.Н. Қиял патшалығын іздеу. – A.: “Балауса”, 1992.
9. Cтэнли Лэн – Пуль. Мусульманские династии. – М.Т.Б., 1996.
10. Фильштинский И.М. История арабов и халифата (750 - 1517). – М.: ИД “Муравей Гайд”, 1999.
11. История Востока Т. III. Восток на рубеже средневековья и нового времени XVI – XVIII вв. – М.:Восточная литература РАН, 1999. – 67 – 98 бб.
12. Видясова М.Ф. Социальные структуры доколониального Магриба: Генезис и типология. – М.: 1987.
13. Иванов Н.А. Османское завоевание арабских стран (1516 - 1574). – М.: Наука, 1984.
14. C.Ә. Тортаев Орта ғасырлардағы Азия және Африка тарихы. Алматы 2009 ж.
15. Булгакова Д.А., Истаев А.Ж. Мемлекет және құқықтың жалпы тарихы. Оқу - әдістемелік құрал. Алматы 2004 ж.
        
        МАЗМҰНЫ | |
| | ... |3 |
| | ... АРАБ ... ... ҚАТЫНАСТАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ. | ... ... ... Аравия. |6 ... ... ... ... |7 ... Арабтардың тақуа халифтар кезіндегі жаулап алушылықтары. |8 ... ... мен ... ... |9 ... Халифаттың ыдырауы. |10 ... ... ... |11 ... X – XV ... АРАБ МЕМЛЕКЕТТЕРІ. | ... Араб ... ... ... |14 ... Бағдатты Буидтердің, кейін селжук түріктерінің басып алуы. |14 ... X–XV ... ... ... мен ... ... |16 |
|кезіндегі кресшілермен, монғолдармен ... | ... ... сұлтан билігі кезіндегі Египет. |22 ... X – XV ғғ. араб ... ... |22 ... КЕЙІНГІ ОРТА ҒАСЫРЛАРДАҒЫ АРАБ ЕЛДЕРІ. | ... ... ... араб ... ... ... |24 ... Осман империясының құрамындағы Ирак. |25 ... ... мен ...... ... құрамында. |25 ... ... қол ... ... ... |26 ... ... қол ... ... кейінгі орта ғасырларда қолөнері |28 |
|мен сауданың дамуы. | ... ... орта ... араб ... ... |29 |
| | ... |30 |
| | ... ӘДЕБИЕТТЕР |35 ... ... ... ... ... 3 ... ... болады:
Мұхаммед пайғамбар (570 – 632 ж.ж.) мен алғашқы төрт халифтің (Әбу Бәкір
(632 – 634 ж.ж.), Омар (634 – 644 ж.ж.), ... (644 – 656 ж.ж.)) Әли (656 ... ж.ж.), ... ... ... ... (661–750 ж.ж.);
Аббасидтер династиясының билігі (750 – 1258 ж.ж.).
VII ғасырда араб тайпаларында рулық – ... ... ... Араб ... ... бөлігін малшы – көшпенділер (бедуиндер)
мен сулы жерлерде, қалаларда өмір сүрген жер өңдеушілердің аз ... ... ... ... ... ... алып ... мүліктік
теңсіздік басталды. Шейхтар ... ... мен ... ... ... сулы жерлер мен малдың көптеген бөлігін өздеріне
иемденіп алды. ...... ... жеңу мен ... ... құру ... ... уағыздаушылардың көбеюіне алып келді.
Олардың ішіндегі аса әйгілісі – ... ... ... ... Мұхаммед
пайғамбар болды. Мұхаммед барлық арабтарды бір дінге және пайғамбары – “жер
бетіндегі жалғыз ... ... ... ... тұрған теократиялық
мемлекетке (діни қауым түріндегі) ... ... ... ... ... бір исламдық мемлекетке – халифатқа
бірігуі аяқталды.
Омейядтардың ... ... ... ... әрі ... ... көптеген елдер жауланып, ислам дініне тартылды.
640 жылы ... ... ... ... ал 649 жылы ... ... жаулап алды. 651 жылы Иранды ... 658 ... ... бір ... ... ал ... арғы жағынан
Хазар жерлеріне де қол ... 715 жыды ... ... ... ... мен ... ... аралығы) басым көпшілік
аумағын жаулап алды. 751 жылы Орта Азияны өздеріне ... 712 ... ... ... Синд ... жаулап алды. 711 жылы Испанияны
өздеріне бағындырды. Арабтармен жаулап алынған ұлан – ... ... тіл ... араб тілі ... Ислам құқығы – шариғат жергілікті
әдет – ғұрып нормалары мен институттарына еніп, ... да ... ... ... ... ... бүкіл аумағында үстемдік құрушы дінге
айналды.
Халифаттың мемлекеттік ... ... ... ... ... ... басында жоғарғы діни (имамат) және мемлекеттік
(эмират) билікті жүзеге ... ... ... Мемлекеттік басқарудың
орталық органдары ретінде диуандар (ведомстволар) қызмет етті:
1. диуан - әл – ... - ... ... мен жабдықтау бойынша
ведомствосы;
2. диуан - әл – харадж – қаржылық – фискальдық (салықтық) ведомствосы;
3. диуан - әл – ... – жол және ... ... ... ... болып уәзір табылды, ол тек халифтың алдында ... ... ... Провинцияларды әмірлер басқарған. Кез келген империя
сияқты халифатқа да бірнеше ұсақ мемлекеттерге бөлінуге тура ... ... ... халифаттың тұрғылықты халықтарының үздіксіз көтерілістері де
әсер етті. ... ... қол ... ... күштерін нығайтып,
өздерін дербес басы ретінде ... ... ... жағдайда Хорасандағы
(Иранның бір бөлігі) тахиридтарда, Орта Азиядағы саманидтарда, Египеттегі
тулунидтарда, ... және ... бір ... ... ... ... X ... басында Аббасидтердің қолында тек
Араб Ирағы мен орталығы Бағдаттағы Батыс Иран ғана қалды, мұның ... ... ... ... ... ... (астанасы Кордова
қаласы) бөлініп шықты. Нәтижесінде ... ... ... ... ... тек қана діни ... сақталып қалды.
Халифаттың құқығы. Шариғаттың діни ережелер жиынтығы екенін ескере
отырып, шариғатты ... пен ... ... ретінде түсінуге болады.
Шариғаттың негізгі қайнар көздері болып мыналар табылған:
Құран – діни – ... ... ... ... басты
қасиетті кітабы;
Сүннет – Мұхаммед пайғамбардың өмірі мен жүріс – ... ... ... ... ... ...... және сот
құқығының ережелері көрініс тапқан, ол ... бір ... ... ... ... ... яғни, Мұхаммед пайғамбардың белгілі бір
істерге қатысты шығарған шешімдері кейінгі соған ұқсас істерге үлгі ...... ... ... ... ... ол ... қайнар көздер қамтымай өткен мәселелерге қатысты шығарылатын, бұл
жағдайда судьялардың (иджтихад) дербес қалауы қолданылатын.
Фетва – қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... қатысты беделді жоғарғы ... ... ... ... ... ... әдет құқығын
(әсіресе, бағындырылған жерлерде) немесе исламға қайшы келмейтін басқа да
жергілікті заңдарды ... ... ... ... ... ... бөлінетін: қатаң міндетті (орындауға міндетті діни
рәсімдер және ережелер); ... ... ... жағымды жүріс - ... ... ... ... ... ... ... алайда
жазаланбайтын (мысалы, әйелін ұрып - соғу); тыйым салынған және ... ... ... ... және ... ... басқа да қылмыстар).
Исламның басты құндылықтары болып дін, ... ... жеке ... және ... ... ... барлық қылмыстар шартты түрде үш топқа
бөлінген:
1. дінге, отбасына, жеке меншіккке және ... ... ... ... ... дене ... немесе өмірімен жауап беретін. Мысалы,
ұрлық қолды шабумен жазаланатын; әйелдің зинақорлығы, құдайға ... - өлім ... ... Мұндай қылмыстар үшін нақты жазалар
– хадд қолданылған;
2. жекелеген тұлғаларға қарсы қылмыстар, ... үшін ... ... ... ... (қан үшін ... ... жазалар қолданылатын. Қылмыстардың
бұл түріне, ең ... ... және ... адам ... дене
жарақаттары мен зақым келтіру жататын. Қан үшін кек алу рұқсат етілетін,
бірақ, аса кең қолдау таппаған – ... ... құн ... жөн ... ... соттың қарауымен ... ... ... ... ... ... ... дамыған. Шарттан шығатын
міндеттемелер екі топқа бөліп қарастырылады: бірінші топқа – затты ... ... ... ... оған ... қарыз, сыйға
беру, жалға алу, сату – сатып алу ... ... ... топқа – затты
біреудің пайдалануына беру міндеті жоқ шарттар жатады, ол ... және ... ... ... ... ... өз
ерекшелігі бар. Мұнда меншік иесінің мүлікті пайдалану және ... ... бар, ал ... ету ... тек ... құдайға ғана берілген.
Отбасылық қатынаста шариғат ... пен ... ... ... толық
қолдаған. Ер адамдарға заңды некемен төрт ... ... және ... ... тыс ... алуға рұқсат берілген. Мұрагерлік
қатынаста мұра беруші мүліктің тек үштен бір ... ... ... ... ... мұра ... міндеттері емес, тек құқықтары ... ... ... ... болған адамның мүлкі барлық қарыздары өтелген
соң ғана берілетін. Сонымен, ... ... екі ... ... ... ... ... және үштен бір бөлігі мұра ... ... ... ... ... құқықтық режимі де мәртебесінің әртүрлілігімен ерекшеленетін:
1. хиджаз – ... ... өмір ... ... ол жерде тұратын
мұсылмандардан ондық салық алынатын;
2. вакуф – діни мұсылман ... ... ... ...... жеке ... икта–қызметі үшін уақытша берілген жерлер, бұл жерлерді пайдаланғаны
үшін халықтан салық алынатын.
Сот өндірісі ... ...... ... ... қатаң
іс жүргізушілік ережелерін сақтамайтын. Исламдың іс жүргізуде прокурор ... ... ... ... ... өзі ... шешетін. Осыған сәйкес
кассациялық және апелляциялық инстанциялар мұсылман ... орын ... ... ант ... ... көрсетулері мен айыпталушының
мойындауы ерекше ... ие еді. Куә ... ... ер адам ғана ... ... мен ... дін ... куә ретінде көрсете бере алмайтын,
үкімнің айыптылығын анықтауда ұқсастық бойынша талқылануға рұқсат етілетін.
Анттар қасиетті ... ... ... ... және ... ... ... себебі, бұл жерде мұсылмандардың құдайдан қорқумен сипатталатын
дүниетанымы мен түсінігі көрініс табатын.
1. АРАБ ... ... ... ... ... ... Аравия.
Ұлан – ғайыр Аравия түбегінің көлемі 3 млн. км². Ол шөл ... ... ... ... ғана егіншілікке жарамды. VI ғасырда арабтар
1) көшпелі мал шаруашылығымен айналысушыларға және 2) ... ... оның ... араб ... басым көпшілігі мал бағатын
көшпелілер болатын. Олар бедуиндер деп аталатын. Малдан жылқы, қой, ... ... ... ... қора – қора ... үйір – үйір асыл
тұқымды жылқылары ... Әр ... түк малы жоқ, ... ... ... еді. Олар көбінесе кесіртке мен жабайы ... ... ... руға ... ... ... ... кедей туысқандарына
қарайласуы керек болды. “Қанға - қан” деген кек алу дәстүрлі болды. ... ... ру ...... өз ... бойынша басқарды (барлық
мәселені өзі шешетін).
Қолөнері, егіншілігі Аравияның оңтүстік – батысында – ... ... ... ... ... оның ... жолында делдалдық рөл атқаруы
әсер етті. Ол ... пен ... ... ... ал II ғасырдан
бастап бүкіл Жерорта теңізінде делдалдық рөл атқарды.
Үндістаннан ... ... ... ... ... түсіріліп,
түйелерге артылып, Палестина, Сирия арқылы Батыс Еуропа елдеріне дейін
жетіп жататын.
Аравияның батысындағы Хиджаз ... ... ... ... ... ...... қаласы – Мекке орналасты. Оның көпестері көрші елдерге
жылына бірнеше рет үлкен керуендер жабдықтап ... ... ... ... да куб ... ... мешіті болды. Оның төрінде қасиетті
“қара тас” тұрды, ал айналасында араб тайпаларының ... ... ... Әр ... өз ... құлшылық етті. Бұл арабтар арасында
алауыздықты күшейте түсті. Каабаның маңында жанжалға, айтыстартысқа, ұрыс –
керістерге қатаң тыйым ... – VI ... ... ... ... ... құрылыспен қатар,
құлдық қоғам да орын алды. Бірақ құл иеленушілік қатынас дамып, ... ... ... ... феодалдық қатынастар да қалыптаса
бастады.
Арабтардың жеке ... ... ... ... – ақ көршілес
Палестина, Сирия елдеріне қоныс аударып, тіпті ... ... ... да ... болатын. IV ғасырға қарай ... ... ... ... ... ... араб ... құрылды. Ол VII
ғасырдың басына дейін сасанидтік ... ... ... ... ... ... I ... арабтар Египетке де қоныс
аударды. Мысалы, Копт ... ... ... ... арабтар
болды. Бұл жағдай кейін араб жаулап алушылығын жеңілдетті.
Шонжар ... ... бай ... – Сирияны, Египетті, Иранды жаулап
алуды аңсады. Бұл жерлерден бағалы олжа, жер, мал басып ... ... ... ... ... қызықтырып, өз кедей – кепшіктерін жорыққа әкетуге
тырысты. Соғысты ойдағыдай жүргізу үшін ... араб ... ... болды.
Бірігуге араб көпестері де ынталы болды. Өйткені VII ғасырдың басында
Аравияның оңтүстік бөлігі мен Қызыл ... ... ... Иран ... ... ... солтүстігінде Византия үстемдік етті. Сауда барған сайын
нашарлай берді. Көпес ... ... ... ... сирек кететін болды.
Сондықтан да бай көпестер бұрынғы сауда жолдарын ... ... және ... ... алу үшін араб ... біріктіріп, жорыққа аттандыруға
мүдделі болды.
1.2 Ислам дінінің ... ... ... ... бай ... ... алу үшін
шонжарлар жаңа дінді – ислам ... ... Ол ... ... ... қалады.
Мұхаммед пайғамбар 570 (571) – 632 жылдары өмір сүрген. Ол Меккеде
үстемдік құрған ... ... ... ... ... аты – ... ... аты - Әмина. Ана құрсағында пайда
болғанына жеті ай ... ... ... ... Мұхаммед пайғамбар туғанда
күн шықпай тұрып – ақ оның жүзіне рисалат нұры ... ... ... делінеді.
Төрт жасына дейін сүтанасы Халиманың бауырында болды. Содан соң өз
үйіне табыс етілді. Алты жасында туған ... ... ... ... Енді оны
атасы Абдулмүтәлип қолына алды. Бірақ анасы қайтыс болғаннан кейінгі екі
жылдан соң, сегіз жасқа ... ... да ... ... Бұл жолы ол ... ... ... қалды.
Жиырма бес жазында Хұбайлид қызы Хадиша–Кубраға (Аллаға сыйынушылар
анасы) үйленеді: Хадиша анамыз Мұхамедтен 15 жас ... ... ... ... ... бес жыл өмір сүрген. Алла тағала ... ...... ... ... – ол ... ... жібере бастады делінеді.
Мұхаммед пайғамбарға Алла тағала атынан Кәрімнің уағыздарын біртіндеп
төбе періштелерінің бірі ... ... ... ... тұрған деп,
құран 23 жыл ішінде ... ... деп ... ... 114 сүре бар. Ол
сүрелер меккелік және ... ... ... ... ... ... – 90, ал мединелік сүрелердің саны – 24. ... ... ... ... сөз ... саны ... әртүрлі. Мысалы, “Фатиха” деп
аталатын бастаушы сүреде жеті аят ... ең ұзақ ... сүре ... ... ... ... тірі ... Алла тағаланың сөзі ... ... ... ... ... ... ... білетін мұсылмандарды
“кари” деп атаған. Алайда, Мұхаммед пайғамбар қайтыс болғаннан ... ... ... кету ... ... ... Әбу ... халиф
Мұхаммед пайғамбардың хатшысы болған Зәид ибн Сәбитке Алла тағаланың сөзін
жинап, кітап етіп құрастыруды ... ... ... ... Зәид ... көмекшілерімен бірге Құранды төрт дана кітап етіп жазып шығады. Осман
Халиф бұл төрт дана ... ... ... деп ... Медине, Димашық,
Куфа, Басыра қаларында сақтауға әмір ... ... 610 жылы ... ... ... 622 жылы ... қоныс аударуға мәжбүр болды. Осы жыл – 622 жыл – мұсылмандардың
бірінші жылы ... ... Бұл ... яғни “көшу” жылы деп аталады.
Ясриб сол жылдан бері Медина – “пайғамбар қаласы” деп аталады.
Айша – ... ... ... ... Оған ... ... Мұхаммед пайғамбардың төрт қызы болды: Зейнеп, Рұқия (Ұрқия),
Үмму Күлсім, Фатима (Аллаға сыйынушылар сүйіктісі). Үш ұлы ... ... ... Мухаммед пайғамбардың уағыздаған діні ислам деп аталады.
Ислам ... сөз ... ... ... білдіреді. Ол дінді ұстанушылар
мүсілімдер, мұсылмандар деп аталады.
1.3 Арабтардың тақуа халифтар ... ... ... ... ... бір ғана құдайға табынуға, өзара
жауласуды тоқтатуға, бірігуге шақырды. 630 – жыл ... ... ... ... ... қабылдады, Мұхаммед өкіметін мойындады.
Мекке мұсылман дінінің орталығына, бүкіл мұсылмандардың “қасиетті” қаласына
айналды. ... ... пен ... ... басқарушысы болды.
Мұхаммед өлгеннен (632) кейін көп ұзамай, мұсылмандар ... ... ... ... Араб мемлекетін “халифтар” (“пайғамбардың
орынбасары”) басқарды. Арабтар Византия мен ... ... ... ... ... ... ... ұрыссыз берілді. Арабтар 636 жылы
Ярмуктегі шайқастан кейін Византияның аса бай ...... ...... алып, 637 – 651 жылдары Иранды жаулап алды. Араб ... ... рет ... ... оны ала ... үшінші мирасқоры халиф Осман (644 - 656) өте кәрі шал ... ... ... ... ... Оны ... арабтары да қолдайтын.
Сирияның әкімі – Муавия әмір оның жақын туысы ... ... ... кәрі халиф Османды қастандық жасаушылар (656) өлтірді. Оның орнына
Мұхаммедтің күйеу баласы Әлі ... ... ... ... 661 жылы ол ... ... қаза тапты. Енді Муавия өзін халиф деп жариялады.
Бірақ ол халифатты Меккеге де, Мединеге де ... ... ... ... араб ... жаңа ... кезеңі басталды. Арабтардың
саяси өмірінің ... араб ... ... ... ... ... мен аббастар халифаттары.
Дамаск халифаты 661 жылдан 750 ... ... өмір ... Бұл ... ... ... халифаты деп аталды. Бұл кезде халифаттың иелігі
орасан зор ұлғайды. VIII ғасырдың ... ... ... ... Африка
жаулап алынды. 711 жылы арабтар Гибралтар бұғазы арқылы вестготтардың
әлсіреп қалған ... ... ... ... ... бірнеше жылдың ішінде Испанияны түгелдей дерлік жаулап алды. Оның
тек солтүстік таулы бөлігінің тұрғындары ғана бағынбай, күресе берді. ... ... атты ... ... ... ... өтіп, франктер корольдігіне
бас салды. Бірақ Пуатье түбінде болған 732 жылғы жойқын ... ... ... ... ... ығыстырып тастады.
750 – 754 жылға дейін Аббул – ... ... ... Ол 1055 ... ... ... ... әулетінің негізін қалады. Жаңа халифаттың астанасы
Бағдад қаласы болды. Оны 768 жылдан бастап халиф ... (754 - ... ... ... Араб ... ... ... шегіне жетті. Араб
мемлекетінің гүлденуіне зор еңбек сіңірген ... ... ... 755), ... – ар – Рашид (786 - 809), Аль – Мамун (813 - 833), ... - 902) ... ... ... ... құлдырауы басталады.
Халифаттағы барлық жер әуелде халифтың меншігі болып есептелді. Ол елді
наместниктері арқылы ... ... өзі ... ... мерзіміне
қарай пйадалануға жер алып отырды. Халықтан ... ... ... ... мен ... ... ... келе халиф жердің бір бөлігін
шонжарлардың тұрақты ... ... ... ... ... ... ғана шұғылдануға болатын еді. “Сусыз жер - өлі жер” –
дейді араб ... ... ... ... ... тұтқындар еңбегі де кеңінен пайдаланылды: олар кен ... ... ... ... каналдар салды. Құлдар
шонжарлардың үйлерінде малай, ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі құлдар емес, тәуелді шаруалар еді.
Халиф өз әскер басшыларымен ерекше ... ... ... жер
үлестіріп беріп отырды. Ол үлес “ихта” деп аталды. Ихта үшін оның иесі
салық ... ... Омар ... (634 - 644) ол иелекті игеруді міндеттеді.
Егер бос жатса, үкімет қайта алып ... ... ... халық ұшыр (құшыр),
зекет, харадж (қалан) т.б. салықтар төледі. Ұшыр – жан ... ... ... ... ... еңбеген халықтар жизья деген ақшалай салық төледі.
Егер мұсылман болса, бұл салықтан босатылды. Харадж ... егін ... ... ... ... ... ... Зекет – шариғатқа негізделген, мешіт
үшін салынатын мал салығы.
Жаулап алынған елдердің тұрғын халқына қару асынуға рұқсат ... ... ... ... де арабтарға ұқсамауға тиісті болатын.
Жаулап алушылар мұсылман емес халықтарының ... ... ... ... өз ... азық – ... ... етуді міндеттеді.
VIII – IX ғасырларда жаулап алынған жерлерде ... ... ... ... етек ... 776 жылы Орта ... Мары қаласы
маңында Хашим – ибн – Хаким басқарған көтеріліс болды. Оны халық ... атап ... Ол ... қатысушылар маздакидтер ықпалында болып,
дүние мүлік теңдігін талап етті.
816 жылы ... ... ... Оны ... басқарды.
Көтерілісшілер халифтың алты армисын талқандады. Көтеріліс Әзербайжаннан
Армения мен ... ... Араб ... ... ... ... үрей мен ... басты”. Бабектің басы үшін ... зор ... ... өзіне де егер берілетін болса, кешірім жасалады деп
уәде етілді. ... “40 жыл ... құл ... бір ... ... ... ... тәкаппар жауап қайтарылды. Сөйтіп, көтеріліс 20
жылдан соң әрең басылды. Бабек өлтірілді. ... ... ... ... ... ... жіберді. Жақсы қаруланған ... ... ... баспана сұраған жергілікті тұрғындардың
бірі оны халифке ұстап берді. Ол 837 жылы ... ... ... ... да ... ... болды.
1.5 Халифаттың ыдырауы.
Атлант мұхитының жағалауынан бастап, Үндістан мен Қытай шекарасына
дейінгі жерді алып ... ... зор ... онша берік болмады.
Бағындырылған халықтар тарапынан жүргізілген көтерілістер оның күш – ... ... ... құрылыстың дамуына байланысты жер – жерде ірі
феодалдар күшейе бастады. Аймақтардың наместниктері ... атақ ... ... ... ... өз ұрпағына мирасқа қалдыра бастады.
Өздерінің қарамағындағы әскер күшіне ... ... олар ... ... тартты, сөйтіп, өздерінше тәуелсіз билік жүргізушілер болып алды.
Халифаттың ыдырауы VIII ... ... ... 756 жылы ... ... ... ол 929 жылы жеке халифатқа айналды. VIII ... – IX ... ... Марокко мен Тунис бөлініп шықты. IX ғасырдың
ортасында Египет тәуелсіздік алды. Мұнда ... ... ал X ... ... деп ... ... ... құрды. 969 жылы ... ... Каир ... ... IX ғасырда Шығыс ... X ... ... Иран да Араб ... бөлініп шықты.
Амударияның шығысындағы ... ... ... ...... арғы ... Оның ... Бұқара қаласы болды.
Басқа үлкен қалалары ... мен ... ... X ... ... бөлініп шықты. Бағдат халифаттының қарамағында Месопотамия ғана
қалды. Бірақ оны да Иран әміршісі өзіне бағындырып алды.
1055 жылы ... Орта ... ... ... көшпенділер - түрік –
селжүктер жаулап алды. Олардың қолбасшысы Ер Тоғрыл (Тоғрыл бек) сұлтан ... Енді ... ... діни ... қана қалды. Ол билік те
1258 жылға дейін, монғол жаулап алушылығына дейін сақталды.
Сөйтіп, ... ... ... ... ... жаңа ... ... беделі араб халифатының құрылуына, зор табыстарға ... ... Ал IX ... ... ... ... ... өсиеттері
бойынша жүре алмай, әділеттілік жолынан ауытқып кетулері жеке феодалдардың
күшеюіне, ақырында – халифаттың ыдырауына ... ... ... ... ... VII – X ... ... жүзіндегі ең озық
мәдениет болды. Еуропадағы ең алғашқы университеттері – ...... ... ... ... ... ... де ашқан. “Адамның
ең басты көркі - білім” – ... араб ... ... ... ... ... ғалымдар өте жоғары дәрежеде дамыды.
Дамаскіде, Бағдад пен Каир ... ... ... ... Араб астрономдары көптеген жаңа жұлдыздар ашып, аспан әлемінің өте
құнды картасын ... ... ... ... отырып, араб
астрономдары жер ... ... ... ... шығара алды, аспан
әлемінде көзге көрінетін жұлздыздардың орналасу тіртібін сипаттап жазды.
Орта Азия ... әл – ... (973 - 1048) жер ... ... деп ... ... ... да жемісті түрде дамыды. Орта Азияда араб тілінде
білім алған ұлы ғалым тәжік Ибн Сина (980 - 1037) өмір ... Оның ... ... ... ... Ол ... ... айырып болмайтын көптеген
аурудың белгілерін баяндап жазды. Оның ... ... ... еңбек
шықты. Шығыста Ибн Синаны “ғылымдардың атасы” деп атады. Біздің жерлесіміз,
әйгілі философ, энциклопедист ғалым әл – ... (870 - 950) да араб ... ... ... ... ...... деген сөзінен “алгебра” сөзі шыққан)
мен геометрияны, тригонометрияны дамытты. Олар үнді цифрлар ... ең ... ... (0) белгісі ойлап тапты.
Арабтар географияны қатты құрметтеді. ... ... ... ... шеккен адамның алдынан жұмақ есігі ашылады” деген мақалы ... ... ... өзге ... ... ... ... ғана оқып қойған
жоқ, қауіпті алыс сапарларға аттанып, ол елдерде болып қайтты. Сондай ... ... бірі ... (890 - 956) ... Ол ... ... ... – ақ Индия мен Қытайды аралап шықты. Сол
саяхаттарының нәтижесін “Алтын алқаптар” деген ... ... Ибн ... Ибн – ... т.б. араб ... ... ... барып қайтты,
олар туралы қызықты мәліметтер қалдырды. Араб географтары өздеріне белгілі
елдер мен теңіздердің карталарын жасады.
IX ғасырдың аяғы мен X ... ... араб ... ... Табари деген ғалымның (923 жылы ... ... биік ... Ол
“Пайғамбарлар мен патшалар тарихын” жазып қалдырды.
Көпестер мен ... ... ... ... ... ... ... де әкеліп отырды. Олар ... пен ... ... ... ... мен үйлерінде айтылды. Халық
таңғажайып саясаттар мен керемет оқиғалар туралы хикаяларды ... ... ... ... ... әлемге әйгілі “Мың бір түн” ... ... ... ... ... ... ... мен
батырлардың соғыстағы ерліктерін жырға қосты. Поэзия, әсіресе Иран мен ... ... ... дамыды. Мұндағы ақындар өз шығармаларын әдетте тәжік ... ... ... ... ақындардың бірі - Әбу–л–Касим Фирдоуси (935 - 1020) ... ... ... кітабы”) поэмасын жазып шығару үшін отыз жылдан
астам уақыт жұмсады. Алпыс ... ... ... ... бұл шығармада иран
халқының өз елін жаулап алушыларға қарсы жүргізген күресі баяндалды. Аттары
аңызға айналған ... ... ... Ақын ... ... өз ... табушылар” туралы құрмет тұта жазды. Ол ел басшыларын
өзара қырқысу соғыстарын ... елді ... ... өнер ... ... әсіресе сәулет өнері аса үлкен
табыстарға жетті. ... ... ... ... мен ... ... Гранададағы Альгамбра сарайы (XIII – ... ... ... ... ... ... ... Араб сәулетшілері
мұсылман храмдарын – мешіттер салды. ... төрт ... ... төбесі
көбінесе күмбезделіп шығарылды. Оның ішкі жағында көптеген колонналары
галереямен қоршалған ... бар ... ... ... зал ... салынды. Мешіттің қасына дін ұстанушылардың намаз оқуға тазан
айтып шақыратын биік ...... ... ... ... араб
сәулет өнерінің бір ескерткішті – 688 жылы Омеядтер әулеті ... Омар ... Ол ... дейін сақталған.
Арабтардың үйлері тасқа қашалған ою - ... ал ... мен ... жалтыраған кірпіштермен, мозаикалармен бай түрде
әшекеленді. Үйдің ... ... ... ... Шілтер тәрізді оюлар мен алуан түсті суреттер тастың өзін
салмағынан айырғандай әсер ... діні ... мен ... бейнелеуге тыйым салды. Осы
себепті де Халифат елдерінде мүсін мен сурет ... орта ... ... жылдықтарында тіпті дамымады десе де болады. Кейінірек кітаптарға халық
тұрмысынан алынған көріністер, халиф сарайындағы ... ... ... ... ... ... бейнеленген миниатюраларды қосатын болды.
Қорыта айтқанда жоғары сатыда дамыған араб ... ... ... ғылыми білімдер алды. Араб ... ... ... орта ... ... ғалымдары басшылыққа алды.
Еуропалықтар арабтардан цифрларды ғана емес, сонымен бірге астрономияға
байланысты ... оның ... ... ... да ... ... арабтардан карталар сызуды, компас пен глобусты ... ... ... ... аударылған медицина жөніндегі шығармалары XVII
ғасырға дейін Еуропа дәрігерлерінің ... ... ... ... халифат елдерінің мәдениетімен негізінен арабтар жаулап
алған Испания арқылы танысты. Кордовада көптеген жоғары оқу орындары ... аса ... ... ... ... ... орасан үлкен
кітапханаларда көне қолжазбалар сақталды. Еуропада ежелгі грек ... ... ... араб ... ... ... болды.
2. X – XV ҒАСЫРЛАРДАҒЫ АРАБ МЕМЛЕКЕТТЕРІ.
2.1 Араб халифатының ыдырай бастауы.
Араб халифатының ыдырауы VIII ғасырдың ... ... ... Оның ... бірнеше себептер ... ... ... ... ... ... ... күш – қуатын
әлсіретті. Екіншіден феодалдық құрылыстың дамуына байланысты жер – ... ... ... ... ж. ... ... ... кетіп, ол 929 ж. жеке халифатқа
айналды. Ол халифат 1031 ... ... ... кетті. X ғасырдың басында
Марокко мен Тунис бөлініп шықты. IX ... ... ... ... ... ... ... Тулун әулеті, ал X ғасырда Әлінің ... ... ... билік құрды. 969 ж. фатимилер Египеттегі егемен ... ...... ... Иран ... X – ғасырда – Батыс Иран да Араб
халифатынан бөлініп шықты.
Амударияның шығысындағы ... ... ... құрылды
(“Мәуереннахр - өзеннің арғы жағы” деген сөз). Оның ... ... ... Басқа үлкен қалалары Самарқанд мен Ходжент болды.
X ғасырдың басында Ауғаныстан бөлініп ... ... ... тек ... ғана ... ... оны да Иран ... өзіне
бағындырып алды.
Тунис пен Египеттің араб халифатынан бөлініп шығуы негізінен фатимилер
әулетінің ... ... ... ... ... ... селжук түріктерінің басып алуы.
Исмаилшыл имамдар 893 ж. Әбу ... ... ... ... ... Ол өзі құрған шииттік қауымды ... ... ... жан – ... ... ... жеті әскери құрамаға бөлінді. Олардың
басшылары ақсақалдар Кеңесін құрды. Өмір ... және ... ... ... ... ... билікті заңсыз басып
алғандығы ызаландырды. Олар ... ... ... саламилік имам
Убайдуллахқа алып беру үшін ... пен оның ... ... ... ... тұтқындалып, түрмеге
қамалған болатын. Оны босату үшін Абу Абдаллах 909 ж. берберлер отрядымен
Магрибке ... ... ... ... пен оның ... ... ... басшылығымен тек Әли мен Фатиманың ұрпақтарын ғана
имам деп мойындайтын шииттік – ... ... ... ... 910
ж. қаңтарда Убайдуллах (ол өзін Әли мен Фатиманың ұрпағы деп санаған)
“махди” ... ... ... атақ ... ... әмірі” деп
жарияланды.
Бербер тайпаларының көмегімен Әбу ... ... ... ... т.б. ... ... алды. Сиджилмаста Әбу Абдаллах
халыққа: “Мынау Махди. Мен сендерді оған ... ... - ... тастады. Ал Махдидің Әли мен Фатиманың ұрпағы екендігі жалған еді.
“Тарих ал - Кайруан” деген кітабында ибн ... ол ... ... еді, ол Саид ... ұста еді дейді.
Убайдуллах берберлердің үмітін ақтамады. Ол салық мөлшерін ұлғайта
түсті. Қарсы ... өлім ... ... ... Ал Әбу Абдаллахтың
халық арасындағы беделі күшті болды. Ол өзі ... ... ... принциптерін жүзеге асыруға тырысты. Бұл принциптері Махдидің
саясатымен ... 911 ж. Әбу ... ... ... ... ... ретінде берберлер көтеріліске шықты. Бірақ көтеріліс басып
тасталды.
914 ж. Махди Египетті жаулап алу ... ... ... ... ... ... 919, 935, 945, 966 жылдары қайталанды.
969 ж. Египетте ашаршылық болды. Сәуір айында шыққан тегі славяндық
қолбасшы Жауһар ... 100 ... ... әскер Египетке аттанды.
Онымен бірге аш ... ... ... үшін егін ... ... де келді.
Шілде айында египеттік әскер талқандалды. 969 ж. 9 шілдеде фатимилік халиф
– Муизздың атына мешітте ... ... Ол ... ... деп жарияланды.
Cөйтіп, Египет фатимилік мемлекеттік құрамына қосып алынды да, оның ... ... Cол жылы жаңа ... – Каир ... ... ... ... оған Муизз халиф көшіп келді.
974 ж. фатимилер Дамасқ қаласын баспы алды.
Фатимилер Египетте жер реформасын жүргізді. Ол ... ... ... ... пен оның ... ... ибн Хасанның атымен байланысты.
Империядағы барлық жердің ең жоғарғы иесі ... ... деп ... Ол
мемлекеттік қордан ірі шенеуніктер мен әскер басшыларына ихта ретінде жер
үлесін беріп отырды. Ихта берумен ... ... ... ... Ихта
иелері өкіметке солдат беріп отырды. Лендердің көлемі оны ... ...... байланысты болды. Лен қызмет істеп жүрген
кезіне ғана берілді.
Мемлекеттік табыстың басты көзі жер ... ... Ол ... азық – ... де өтеле беретін. Харадждың есеп–қисабын екі диван
жүргізді. Біреуі–төменгі, ...... ... жер ... (Абу–Темим Маадд) (953 - 975) бен Азиз (Әбу Мансур Низар) (975 -
996) ... ... ... ... ... ... ... жетті. Фатимилер түрік және негр гулямдарын ... ... ... ... ... халықтарынан күшті мемлекет құрды. Олар, К.Э.
Босворттың айтуынша феллахтарды жұмыс күші, христиандарды – ...... ... ... ... ... ... Еврейлер
Үндістанмен және Батыс Еуропамен сауда қатынасын ... ... мен ... ұлан ... ...... жасақшылар
құрылатын.
996 ж. таққа Хаким отырды. Ол 1021 ... ... ... ... ... ... ... барлық дәстүрлі әдет – ғұрыптарына бас
тартты, Каабаға жапқыш жіберуді тоқтатты, қажылыққа баруға ... ... Оның ... ... ... ... әйелдердің үйден
далаға шығуына тыйым салуы ақыр заманның алғашқы белгісі деп қабылданды.
1011 ж. ... ... ... ... ... ... Мамлюк негрлер мен түріктердің қақтығысы орын алды. Шәлкес деспот
халиф Хаким 1021 ж. із – түзсіз ... Оның ... ... ... ... - 1036) ... ... жойды. Зәкірден кейін Мустансир (1036 ... ... ... ж. ... ... – бек сұлтан басқарған – селжүк түріктері
басып алды. Олар сунниттер ... ... да ... ... ... ... ... халифатты жоюды көздеді.
Фатимилер тұсында Египеттің әскері ақын, әрі ... ...... ... ... ... түріктер мен славяндардан құрылған
60 мыңдық гулямдардан, Магрибтік берберлер мен ... ... 135 ... ... ... ж. ... ... негр гулямдар мен түрік гулямдарының арасында
қақтығыс болды. Негр гулямдар жеңілді. 1073 ж. ... ... ... Бадр әл – ... деген армянды тағайындады. Армян және
сириялық әскер қулықпен түріктік әскер басшыларын қолға түсіріп, ... ж. ... ... ... ... 1071 ж. ... басқарған
селжүктер Иерусалимді басып алды. Сирия мен ... ... ... тәуелділіктегі сұлтанаттар құрылды. Олардың арасында
жиі – жиі ... ... ... ... ... ... фатимилер
Акканы, Тирді және бірнеше теңіз жағалық ... ... алды (1089 ... X–XV ... ... ... мен мәмлүктер билігі кезіндегі
кресшілермен, монғолдармен күрес.
Фатимиліктердің әлсіреуі, селжүктер империясының ыдырауы кресшілердің
Таяу Шығысқа жорықтарына жол ... ж. ... ... кресшілер Антиохиядан Иерусалимге қарай бет
алды. ... ... өтіп ... 700 ... ... ... 25 ... ғана жетті.
Бұл кезде фатимилер Иерусалимді селжүктерден тартып ... ... ... ... ... ... ... шағын топпен
табынуға келіп тұруларына рұқсат берді. Бірақ кресшілер бұл ... ... ... ... ... крест жорығы үш жылға созылды. Оның нәтижесінде кресшілер
Эдессаны, Антиохияны, ... мен ... ... алды. Бұл табыс
еуропалық басқыншыларды жігерлендіре ... 1101 ж. ... ... жаңа легі ... ... ... ... жуық кресшілер үш топқа
бөлінді. Раймонд Тулузский басқарған 260 ... ... ... ... ... ... талқандады.
Кресшілердің екінші тобын селжүктер Тавр тауының ... ... ... ... жуық ... кресшілер тобын түріктер Гераклея маңында жеңді.
1101 жылғы крест жорығы осылай күрейді. Алып үш ... ... ... ... ж. жазда әрқайсысы 70 мыңнан тұратын неміс және француз әскерлері
екінші крест жорығына аттанды. 1148 ж. ... ол ... ... ғана ... ... ... түріктер жойып жіберді.
Иерусалимдік кресшілер батыстан келген ... жаңа ... үшін ... ... ... ... ... Кресшілер ол қаланы
қоршауға алған кезде Дамаскіге көмекке Атабек ... ... ... ... екен ... хабар тарады. Иерусалимдік кресшілер үшін Дамаскінің
арабтар қолында қала ... ... еді. Сол ... олар енді ... ... ... тоқтатуға көндірді. Еуропалық кресшілер кейін
шегініп, ақыры елдеріне ... ... ... ... ... зор ... сәтсіз аяқталды.
1154 ж. Дамаск солтүстік Ирактың қол астына көшті. Сәтсіз аяқталған
екінші жорықтан кейін де еуропалық рыцарьлар ... көз ... ... ... әсіресе Египет қатты қызықтырып, өзіне қарай тарта берді.
Ондағы экономикалық құлдырау ... ... ... жатты. Фатимилік
мемлекеттің ішкі ыдырауы күшейді. Ол өз байлығын тиімді ... ... ел ... ... ... ... ... төңкерістер,
көшелердегі қырқысулар, т.б. тәртіпсіздіктер XII ғасырдағы фатимилік
Египетті қатты ... ... ... ... ... үшін ... болды:
оларға оңтүстіктен қауіп төнбеді. Бірақ ... ... ... ... соң ... күрт өзгерді.
1171 ж. халиф Адид өлген соң билікті оның уәзірі Салах – ад – ... ... Ол ... тегі жағынан курд (равадия тайпасынан) болатын.
Сириялық әскер ... 1169 ж. ... ... уәзірлігіне
тағайындалған еді. Билік басына келген ... ... деп ... ... – ад – ... ... аты Айюб ибн Шади болатын. Бұл әулет
кресшілерге қарсы күресті басқарды. Әулет 1250 ... ... ... ... ... ... – ад – дин ... аумағын ұлғайтуға кірісті.
1172 – 1173 жж. Ол ... мен ... ал 1174 ж. ... ... ... Сириядан Дамаск, Хама, т.б. жерлер басып алынды. Сирияның наместнигі
етіп Салах – ад – дин ... ... ... ... ж. египет әскері Халебті басып алды. Тонаушылықпен айналысып
отырған Иерусалимдік рыцарьларға енді ... де, ... да ... Салах – ад – дин рыцарьларды 1177 ж. Аскалон маңында 1179 ж. ... ... 1184 ж. ... ... Ол ... кресшілер
мұсылмандарға шабуыл жасамауға, көпестерді тонамауға уәде берді. Ал Салах –
ад – дин оларға тимеуге келісті.
Бірінші ... ... ... ... Олар ... ... басып алды, Дамаскіден Аравияға бара жатқан сауда керуенін тонады.
Келісімді бұзғаны үшін ... – ад – дин ... ... ... ... ... бастады. Жарты күнге созылған шайқастан соң
рыцарьлар талқандалды. Иерусалим королі мен ... ... ... Корольдің басы кесілді.
Бірнеше аптаның ішінде Иерусалим мен ... ... ... ... – ад – ... ... Сонан кейін ол Иерусалимді де басып
алып, құнын төлеген қала тұрғындарын тұтқыннан босатты.
Иерусалимнің мұсылмандар қолына көшуі ... ... ... ... III – ... ... крест жорығына аттануға шақырды. Сөйтіп,
үшінші крест жорығы басталды. Ол жорыққа ... ... мен ... ... ... ... Фридрих суға ағып кетіп ... ... ... ... Ал ... мен ... ... басқарған кресшілер
1191 ж. Сирияға жетіп, екі жыл қоршап тұрғаннан кейін Сен – Жан ... ... ... ... ала ... ... жеткен соң
ағылшындар мен француздар елдеріне қайтты. Сөйтіп, үшінші крест жорығы да
рыцарьлар үшін зор шығынмен аяқталды.
1193 ж. 55 ... ... ... – ад – дин ... ... ... балалары мен інісі Әділдің арасында ... ... ... ұлы
Абдалға – Дамаск, Әзизге – Египет, Захирға – ... ...... 1198 ж. Әзиз ... ... соң ... билік Әділдің қолына көшті.
Қайтадан мемлекет билігі орнады.
1204 жылғы төртінші кресшілер ... ... ... ... ... ... ... аяқталды.
Барлық крест жорықтары Константинополь сонан кейін Кіші Азия ... Оған ... ... ... ... тап ... ... Палестинаға азып – тозып, жабырқап әрең жететін. Мұндай әскер
Сирия үшін де, ... үшін де ... ... ... ... Рум ... арқылы емес, кемелермен теңіз арқылы
жүргізіле бастағанда және Еуропада Египеттің өзіне басып кіру туралы ... ғана ... ... өз ... ... ... Халықты әскерге
алып, шайқастарға шығару мүмкін болмады. ... ... тек ... ... тұрумен қанағаттанып, сыртқы жаулардан қорғану деген ойдан
аулақ болды. Сондықтан да ... ... ... ... черкестерден және
Қара теңіз бен Еділ жағаларынан әкелінген қыпшақтардан құруға тура ... ... ... деп ... ... ... ... меншігі” деген сөзінен шыққан. Қыпшақ
мәмлүктер Нил өзеніндегі ар – Рауда аралында (әл - ... ... деп ... Олар ... әскерінің негізгі күші болды. Черкестер
Каир ... (әл – ... ... ... деп ... әскерінің саны 9 мыңнан 12 мыңға дейін жетіп отырды. Оларды 24
бейлер басқарды.
Иерусалимді қайтарып алу мақсатымен Еуропалықтар 1217 ж. ... ... ... Оған ... мен ... ... Олар Иерусалимге
бармай, Египетке қарай бұрылды. Дамиет ... ... ... ... болды. Бірақ ақырында жеңіліс тауып, Дамиеттен аман – есен
шыққандарына ...... ... ... ... ... ... Фридрих II алтыншы крест жорығын бастады.
Палестинаға ... ... ол ... ... ... әл – ... ... 1229 жылғы келісім бойынша Иерусалим кресшілер қолына көшті. Ол
үшін Фридрих II – сұлтанға ... ... ... ... көмектесіп
отыруға уәде берді.
1231 ж. Хорезм шахы Жәлель – ад – дин қайтыс ... ... ... ... ... ... ... қалды. Ол әскерді Кони сұлтаны Ала
– ад – дин Кей – ... I ... ... Бұл ... ... мен ... ара қатынасы шиеленісе бастаған болатын. Ала – ад – дин Кей ... ... ... елін басып алуға пайдаланылғысы келді.
1233 ж. ... ... ... ... ... ... тартып
алды.
1237 ж. сұлтан Құбрат I қайтыс болғаннан кейін жаңа сұлтан Гийас – ... дин Кей – ... II ... ... басшысы Қырхан Мәлікті адал
қызмет ... деп ... ... ... ... ... көп ... болды. Хорезмдік әскер Анадолыны тастап шығып, аюбиліктерге қызмет
етуге көшті. Хорезмдік әскер 1241 ж. 11 ... ... ... ... ... ... хорезмдіктер Жерорта теңіз жағасына қарай бет алып, Газа
қаласын ... ... ... сұлтаны хорезмдіктерге сол жерге тоқтауға
бұйрық беріп, Рукн – ад – дин Бейбарыс басқарған мәмлүктерді ... ... ... және ... ... египеттіктерге
қарсы шайқасқа дайындала бастады. Сириялықтарға кресшілер де ... олар ... ... оларды жеңіп, тонауға болатынын, ал
хорезмдік түркілер мұндайға жол ... ... ... ж. 17 қазан күні Газаға жақын маңдағы Харбийя ауылының түбінде
кескілескен шайқас болды. Хоремздіктер мен ... ... ... мен ... ... салды. 30000 адам өліп, 800 кресші рыцарьлар
тұтқынға түсті.
1245 ж. қазан айында түркі мәмлүктер мен ... ... ... ... хорезмдіктерді қалаға жеңімпаздар ретінде кіріуне Египет
сұлтаны тыйым салды. Бұл ... ... ... деп ... Египет
сұлтанына бағынудан бас тартуды ұйғарды. Бейбарыс сұлтан оларға іш ... ... Оның ... де ... еді. Бейбарыс дереу Каирге
шақырып алынды. Хорезмдіктер ... ... ... алып, Египет
сұлтанының наместниктерін қуып шықты. Бірақ 1246 ж. 26 ... ... ... ... ... ... ... сұлтан әскерін
талқандап бытыратып жіберді. ... ... ... ... ... ж. ... ... Людовик Әулие жетінші крест жорығын бастады.
1249 ж. көктемде ... ... ... жағасындағы Дамиет қаласына
келіп түсе бастады. Нил өзенінің ... ... ... ай ... ... қойды.
Cұлтан Ал – Мәлік ас Салих бұл кезде қайтыс болып кеткен еді. ... ... ... ад - дур ... ұстап, хабарламады. Ол өзінің
Месопотамияны билеп отырған баласы Тураншахтың келіп жетуін ... ... ... ... Каир ... ... ... Бірақ
әмір Бейбарыс басқарған мәмлүктердің ерлігінің арқасында қала аман қалды.
300 француздықтар, 80 тамплиерлер, ... ... қаза ... ... өзі әрең ... құтылды.
Мәмлүктер бай кресшілерді құн төлеткізіп, босатты да, ... ... ... ... ... ... қолына көшті.
Кресшілер 800 мың алтын ақша төледі. Сегізінші ... ... ... мәмлүктер өз қожайындарын ұнатпады. Сондықтан да 1171 ж. олар
исмаилилік ... ... ... ... жол ... Енді ... дұрыс басқармайды деп тапқан соң аюбилерге де, бұл елге ... ... ... Олар енді елді ... қызмет етуге көндіруге
кірісті.
1250 ж. 2 ... күні әмір ... ... мәмлүктер Тураншахты
тақтан тайдырды. Мәмлүктер билікті Ал – Мәлік ас – Салих сұлтанның жесіріне
берді. Оған ... ... ... ... ... ... ... опасыздық жасаған күйеуі Айбекті моншаға түсіп жатқан
кезде евнухтарына өлтірткізді. Тақты жас ... ... Әмір ... ... 1257 ж. 2 ... күні ... ... өлтірілді. Билік ал – Мәлік
ас – Салихтың кәмелетке жетпеген жас ... ... ... 1259 ... ... досы ... Египетің сұлтаны етіп сайлады.
Мәмлүктердің билік құрған екі ... ... 1. ...... ... 1250 – 1390 ж.ж. ... ... 2. Бурджилер – негізі
кавказдық черкестер, 1390 – 1517 ж.ж билік құрды.
Кресшілер Египетке ... ... ... ... Таяу ... алмайтындығын түсініп, монғолдармен одақ құру жолына көшті.
1258 ж. ... ... ... ... ... ... алды. Хулагу
халифтың сарайын христиан патриархына сыйлады. Мешіттерді де ... Таяу ... ... мәз – ... ... қуанышқа
бөленді. Олар монғолдардың арқасында өздерінің Таяу ... ... ... ... билеп–төстеушілері монғолдарды арамдық қылықтарымен
таңқалдырды. Олар монғолдардың қол астына көшкен Сирияны ... жоқ ... ... – таражға салып, тайып тұратын ... ... ... ... ... ... қайран қалды. Шыдамы
таусылған Сирияның билеушісі Кетбұқа ... ... ...... ... тұрғындарының қашып құтыла алмағандарын қырып жіберді.
Египет сұлтаны Құттыз ... өз ... ... ... ... өзі шабуылға шығуға бекінді. Ол әскерімен Сирияға бет алды.
Құттыздың әскері ұзақ ... ... ... ... ... ... өз
одақтастары – монғолдарға тағы да опасыздық жасады. Египеттің әскеріне
қарсы ... ... ... дем ... ... әлдендіріп алуларына
жағдай жасады.
Бұл көмегі үшін ... ... ... ... монғолдардан
қолға түсірген жылқыларын мәмлүктер рыцарьларға арзан бағаға сатуға
келісті. Бірақ ... ... бұл ... орындаудың қажеті жоқ деп
шешті.
Найман Кетбұқа басқарған монғол әскері Құттыз бен ... ... ... ... Айн – и ... ... ... 1260 ж. 3
қыркүйек күні кездесті. Мәмлүктер әскерінің ... ... ... ... ... қамтамасыз етті.
Монғол әскері жеңілді. Кетбұқа тұтқынға түсті. Ол Құттызды патша
өлтіруші, опасыз деп ... соң ... ... бұл әрекеті сол
кездегі дәстүрге қайшы ... шара еді. ... ... емес ... ... ол өлім жазасына кесілмеуге тиіс еді. Сөйтіп, Құттыз ... Көп ... ол осы ... үшін ... алды.
Мәмлүктердің жеңісі христиан әлемінің үмітін ақтамады. Оның үстіне
1259 ж. 11 ... ... ұлы ханы ... ... ... да еуропа
рыцарьларының мәмлүктер қаупінен құтылу үмітін біржолата үзіп ... тақ үшін ... ... ... ... ... ... Египетті жаулап алу жоспарын бұзды. Түрік – монғол әскері Тигрдің
солтүстік ... өтіп ... ... мен ... ... ... басталды.
Құттыздың жеңісі оның досы Бейбарысты қатты назаландырды. Ол өзін
тағдыр ... ... адам деп ... Оған дәлелі де жеткілікті
болатын. Шынында да ол 1244 ж. хорезмдіктерді ... Ғаза ... ... ... ... ... 1250 ж. ... француз королін тізе бүктірді,
сол жылы Тураншахты өлтіріп, Египеттегі курдтердің аюбилік әулетін ... ... ... да ... қамтамасыз етті.
Осындай ерліктеріне қарамастан қыпшақтар сұлтан деп оны емес, Құттызды
сайлады. Ал Құттыз жеңістен кейін барлық қолбасшыларға өте бай ... ... ... ... ... әділетсіздіктер Бейбарыстың
1260 ж. 24 қазанда Құттызды өлтіруіне, сөйтіп, мәмлүктер ... ... ... Ол ... әл – ... аз – Захир Рукн ад – дунийа ад – ... ... ... ... хан ... кейін Алтын Орданың ханы Берке Хулагудың қол
астында жүрген әскерінің басшыларына “егер елге ... ... ... Египетке кетіп, мәмлүктер жағына шығындар” деген нұсқау берді. Ол
жерлестердің өзара тіл табысып ... ... еді, ол ... ... ... өз ... бара жатқандай лек – ... ... ... ж. монғолдар мен мәмлүк сұлтанының қолдаушылығына сүйене отырып,
Византия императоры Михаил VIII Палеолог (1261 - 1282) ... қуып ... ... ... ... ... ... Бейбарыс сұлтан билігі кезіндегі Египет.
Бейбарыс билігі орнағаннан бастап XV ғасырдың ... ... ... ... ... арасында достық қатынастар үзілмей, нығая түсті. Бейбарыс
Берке ханның қызы Тәжі – Бақытқа ... Одан ... ... ... ұлы ... ... ол ... - әд – Дин Берке деп те ... ... ұлын ... қызы ... ... сұлтан 1265 ж. мазасыз кресшілерге қарсы шабуыл бастады. 1265
ж. кресшілер Цезарь мен Арзуфтан, 1266 ж. ... 1268 ж. Яффа ... 1271 ж. – Хисн әл – ... ... қуылды. 1267 ж. Бейбарыс
монғолдармен одақтас кіші Армения (Киликия) патшалығын талқандады. Армян
патшасы ... ... ... жыл сайын салық төлеп отыруға ... ж. ... ... ... уәзірі, әрі құдасы Қалауынның қолынан
қазаға ұшырады. Қалауын 1280 ж. күйеу баласы Сейітхан Мұхаммед сұлтанды да
у ... ... Оған ыза ... қызы ...... әкесін сегіз жыл бойы
қарғап – сілеп, дауыс салып жүріп өлді.
Сейтханды анасы 1281 ж. ... ... ... әкеліп
жерледі”.
Cейтханды өлтіріп, оның орнына таққа отырған ... ... (1279 ... ... кресшілерді қуып шығу ісін аяғына жеткізді, Сирия мен
Палестинадағы христиандық мемлекеттер толық жойылды.
1402 ж. ... ... әмір ... ... ... ... Бұл ... әскері әлсірей бастаған еді. Черкестік әулеттің билігі ... ... ... 1426 ж. Кипр ... ... ... оны еуропалық
қарақшылардан тазартуыв болды.
1486 – 1491 ж.ж. бірінші египет – осман соғысы болды. Ол соғыста ... ... ... X – XV ғғ. араб ... ... – XI ғғ. Египет пен Сирия мәдениетінің гүлдену кезі болды. Каир тез
арада маңызды мәдени орталыққа айналды. Келесі үлкен ... ... ... ... ақындар мен оқымыстыларға қамқорлық жасап отырды. ... ақын ... әл – ... ... ... университетін ашқан,
сарайдағы кітапхана негізін қалаған халиф Азиз (975 - 996) мәдениет ... көп ... ... ... ... (990 - 1013) ... ... үйі”
(Дар ал - Хикма) ашылды.
Мәмлүктер ішінен де талай талантты өнер, ғылым ... ... ... ... ... бірі Ала – ал – дин ибн – ... (1343 ... болды. Ол Дамаскінің әмірі болған. X ғасырда жасалған ірі прозалық
туындының бірі араб ертегілерінің бір ... ... ... ... ... ... ... билігі кезінде Египетте атақты астроном Әли ибн Йунус
(1009 ж. өлген) пен ойшыл (философ), математик әрі физик Әли ал – ... ...... ... ... жазды. Олардың кейбір еңбектері кейін латын
тіліне аударылды.
Египетте медицина ... зор ... ... келе ... X – XV ғасырларда бұл салада атақты оқымыстылар қатары онан сайын
өсе ... ... қан ... ... ... ... Ибн ан ... (XIII ғ.); көз аурулары туралы құнды еңбектер жазған Ибн ан – ... ғ.); ... ... ... ... ... Ибн Аби Усейбиа; жаратылыс
ғылымы мен философия тарихын жазған ал – Кифти (XII ... ... аты ... оқымыстылар – саяси және діни
қайраткерлер мен оқымысты ғалымдар өмірбаянын (бәрі 865) ... ... ... (XIII ғ.); ... әрі ... Абу – л – Фида (1332 ж. ... Ибн Тагриберди (1463 ж. өлген); Египет пен ... ... ... ал – Маркизи (1442 ж. өлген); үлы араб тарихшысы Ибн ... ж. ... т.б. ... ... ... араб елдерінде өнер саласында да елеулі
табыстарға қол жеткізілді. Оған ... сән ... әсем ... ... ал – ... (972 ж.), ал – Хаким (1012 ж.), ал – ... (1125 ... ... ... ... ... – сарайлар, моншалар мен әсем
тұрғын үйлер салынған. Cән өнерінің көрнекті ... ... ... – ад – дин ... ... ... Қалауын салғызған
мешіт пен аурухананы, Қайытбей сұлтан салғызған медресе мен ... ... ... ... – XV ғғ. ... ... ... де онан әрі дамып, жетіле түсті.
Бұл ... араб ... ... мен Орта Азия ... музыка өнеріне,
музыкалық аспаптарының қалыптасуын әсер етті.
3. КЕЙІНГІ ОРТА ҒАСЫРЛАРДАҒЫ АРАБ ... ... ... араб ... ... ... ... басында араб елдері түріктер шапқыншылығына ұшырады.
Месопотамияны басып алған соң I – ... – 1520/ ... ... Ливия және басқа мамлюктер қол астындағы араб облыстарын ... ... мен ... ... 1516 жылғы тамызда Халебтін
Солтүстігінде бетпе – бет кездесті. Бұл ... ... ... да, ... ... да ... ... империясы жеңіске жетті. Мамлюктер армиясы
талқандалып, үкімет басшысы Кансу Гури шайқаста қаза тапты. ... ... ... ... ... алды. Сөйтіп, бүкіл Сирия түріктер қол
астына көшті.
Түріктер ... ... ... бір ... жергілікті
халықтардың мамлюктерді өздерін қанаушы деп санауында ... ... ... ... азат етушілер ретінде қарсы алып отырды. Тек Египетт
ғана мамлюктер барлық күштерін ... ... ... ... алды. Бірақ
түріктер мамлюктер әскерінің бұл ... ... 1517 ... ... алды. Түріктер Египетті басып алған соң ... ... ... ... оған ... ... облысының бағынатындығын білдіріп, адал
болуға ант берді.
1538 жылы түріктер Аденді/Меккеден де төмен, оңтүстікте/де ... ... ... 1534 ж. ... Ирак үшін ... соғысы жеңіспен
аяқталды. Cөйтіп, XVI ... ... ... ... Сирия, Ливан,
Палестина, Египет, Хиджаз/Сауд Аравиясы/, Алжир, Ливия, Тунис Осман
империясының ... ... ... ... ... есебін анықтап, олардан
алынатын салық мөлшерін белгіледі. Барлық басып ... араб ... мен ... ... үш ... ... ... бөлінді. Иракта Бағдад, Басра, Мосул уалаяттары құрылды.
Египет өзінше жеке патшалыққа ... ... ... ... Әр ... басында патшалар тұрды.
Патшалардың ... ... ... ... ... ... армиясының бөлімдері болды. Мысалы Багдад эйалетінде 12 мыңдық
янычарлар ... Ал ... ... тағы да үш мың қарулы жауынгерлер
болды. Патшалыққа 1 – 2 ... ... ... ... ... ұзақ қала ... патшалықтың, эйалеттің бағыныштылығы әртүрлі болды. Бағдад, Басра,
Лахса/Азияда/, Египет, Тунис, Алжир, ... ... ... ал ішкі ... тәртібі бұрынғысынша қала берді. Тек Бағдад
эйалетінде біраз өзгешеліктер болды. Ол 20 ... ... Оның 8 – ... жер иеленушілік тәртібі үстемдік етті. Дамаск, Триполи/Сирияда/,
Халеб, ... ... ... ... ... ... зеаметтер ретінде/. Ирак Османдық түріктер мен сефевидтік
Иран арасындағы күрес аренасына ... 1516 жылы ... ... ... Осман империясының құрамына қосып алынды.
Орталық және оңтүстік Ирак ... қол ... қала ... 1516 ... Бағдадты басып алды. Сунииттік, шиттік ағымдарға бірдей бостандық
берілді.
3.2 Осман империясының құрамындағы Ирак.
1546 жылы ... Ирак ... ... ... Оның орталығы Басра
қаласы болды, 1550 жылы ... ... ... ... маңызды
порты Аль – Катифты басып алды. Бірақ оны ұзақ ... тұра ... ... ... ... ... ... бойынша сефевидтер Ирактағы
түріктер үстемдігін мойындады.
1574 – 1595 жылдардағы Мосул провинциясында заң ... ... ... 40 ... ... ... болып табылды. Ал
суармалы, құнарлы жерлердегі шаруалардың толық үлесі 80 ... ... ... ... деп ... ... жерлердегі чифтилік мөлшері 150 ... Егер ... – кім өз ... ... ... кетсе, бос қалдырса, ол
75 – тен 300 – ге ... ақша ... ... ... бар ... 50 ақша
төледі. Әр ай 3 күндік/аптасында/барщина өтеуі тиіс болды. Оның әр күні 2
ақшаға бағаланды.
Жиналған ... 1/5, қара ... 1/6, ... 1/7 ... салық
ретінде өткізілетін. Малшылардан да салық жиналды. Мосулда әр 100 ... ал ...... алынатын. Малшылар қыста өз жерінде
қыстап шықса, әр 300 қойдың біреуін беретін болды. Салық бал ... ... мен алма ... ... ... ... де ... үшін де салық салынатын. Күйеуге тиетін қыздардың әкесі 60 ақша,
жесір әйелдің ... ақша ... Бұл ... жартысы ірі жер
иесіне, жартысы қазынаға кететін.
3.3 Сирия мен Ливан – Осман империясының құрамында.
Сирия ... он бір ... ... Оның ... ... ... салық жинап алып отырды. Қалған төртеуінде санжақтан
түсетін салық қазынаға кететін.
Бұл екі эйалет 10 мың әскер жасақтап ... ... тиіс ... ... ... Сафад, Иерусалим, Наблус, Сайд, Бейруд округтері кірді.
Түріктер билігі кезінде таулы Ливанның феодалдары ... ... ... ... ... ... 100 жылдай бойы Ливанда
феодалдық Маанид әулетінің беделі күшті ... ... ... ... үшін басқа феодалдарды оған қарсы айдап салып отырды. ... ... ... ... ... ж. ливандықтардың қарулы отрядтары Сирия мен Египеттен жиналған
алым – ... ... алып бара ... ... шабуыл жасады. Сұлтан
үкіметі бұл шабуылды Маандар ұйымдастырды деп жала ... ... ... ... ... ... Түрік әскерлері Маанидтер иелегіне
басып кіріп, талқандады. Маан ... ... ... ... ... сол ... ... Ливанның кейбір феодалдары Стамбулға пара
апырып, өз бастарын әрең қорғап қалды.
Түрік үкіметінің мұндай зорлық – ... ... ... ... ... болып тұрды. Бұл көтерілістерді Маанидтер Ливанның
толық тәуелсіздігін ... алу үшін ... ... ... Бұл әрекет II
– Фахреддин эмирдің атымен тығыз байланысты. Оны Ливан феодалдары 1585
жылы, 13 ... ... ... ... ... ... деп
мойындады.
Ол билікке іс жүзінде 16 ғасырдың аяғына жуық ие болып, күнен – күнге
ұлғая ... ... 1635 ... дейін басқарды.Алғашында ол түрік сұлтаны
алдындағы міндетін адал орындап отырды. Иелігі өскен ... ... да ... ... ... ... оның ... кеңейте беруіне қарсылық
көрсетпеді. Фахреддиннің қарулы күштерінің саны бірте – ... 40 ... ... ... күші мен бай қазынасы бар Фахреддин Түрік
үкіметінің рұқсатынсыз өз ... шет ... ... ... ... Ол ... ... қатынас орнатты. Флоренциямен де сауда
қатынасына барды. Түркияға бұл тәуелсіздік ұнамады. 1609 ж. ... ... ... ... ... Оның қарамағына әскер бөлініп, Фахреддин
иеліктеріндегі түріктер билігін қалпына келтіру ... ... ... ... ... ... орната алмады. Тек 1613 жылы Фахреддин
күресін тоқтатып, Француз кемесімен Италияға ... Онда ... ... ... ... ... қарсы күреске тартуға тырысты. Бірақ 5 жыл
бойғы бұл әрекетінен түк шықпаған соң, 1618 жылы ол Ливанға ... ... ... ... ... ұлттың батыры санап, ... ... ... ... ... ... ... үндеу
тастағанда оның қол астына 100 мың адам ... 5 жыл ... ... ... ... ... Сафадқа дейінгі аралықта Түрік
үстемдігін жойды. Көп кешікпей Палестинаны жаулап алды.
Ұланғайыр аумақты басып алу ... ... ... ... ... үкіметі пайдалан қойып, Фахреддинді жеңді. Өзін тұтқынға
алып, 1635 жылы өлім ... ... ... қол астындағы Солтүстік Африка.
XVI ғасырдың басында Солтүстік Африкаға жаңа ...... кіре ... Хайреддин Барбаросса деген Мителиндік қарақшы түрік
Алжирге келіп қоныстанып, оны түрік ... ... ... ... ... ... ... екі мың артиллеристер мен төрт мыңдық
янычарлар үлгісінде құрылған әскер жіберді. 1518 жылдан бастап ... ... порт ... – Бен, ... ... ... алып, елдің
ішіне ене бастады, Константинаны басып алып, Кабилия тауындағы тайпаларға
алым – ... ... 1529 жылы ... ... ... ... жақсы қорғалған қамалы Пеньонды алды.
Түрік басқыншылары жергілікті феодалдардың иеліктері мен ... зиян ... сол ... ... ... ... ... “бейлер - бей” деге атақ алды. Ол жаулап алынған
жерлердегі ... ... ... және ... ... отыруды талап
етті. Жинап алынған ... ... ... ... ... өз қарамағындағы әскер, кеңсе, уәзірлер ұстау үшін жұмсап отырды.
Хайреддиннен кейінгі Алжирдегі түрік сұлтанының патшасы 1541 жылы ... ... ... ... Испандықтарды Алжирдегі бекіністерінен
ығыстырды. Батыста олар Тлемсен үшін мароккандықтармен жеңіске жетті.
1535 жылы Тунисте испандықтар өзін V Карлдың ... деп ... ... ... ... өз ... орнату әрекетінен еш
нәтиже шықпады. Тек 1574 жылы ғана ... ... ... испандықтарды
қуып шығып, Тунисті Осман империясына қосты.
Солтүстік Африкадағы Триполи қаласы үшін еуропалықтар мен ... ... ... – 1510 ... 1530 ... дейін бұл облыс испандықтар
билігінде болды. Сонан соң ол Родос аралынан түріктер қуып ... ... қол ... ... 1551 жылы ... ... ... жасап,
Трипольді басып алды. Рыцарьлар Мальтаға қашты/Италияның оңтүстігі/.
Сөйтіп, ... ... үш елі – ... ... қол ... көшті. Тек Марокко өз тәуелсіздігін
сақтап қалды. Суфизм ... ... ... халықты христиан
дініндегі испандықтар мен ... ... ... соғысқа” –
Джихадқа ұйымдастыра алды.
1550 жылы өзінің шыққан тегі жағынан “ислам дінінің негізін қалаушы
“Мұхамедтен тарайтын – мыс ... ... – аль ... ... басып алды. Ол
бүған дейін Оңтүстік Мароккода қант тростнигі егістігін иеленуші болатын.
Маринидтік әулетінің түріктер ... өз ... ... ... түк шықпады. 1554 жылы Маринидтер әулеті толық қуылды.
Шерифтер оңтүстік Мароккодағы өз тірініштері болып ... ... көп ... ... ... Ахмед – аль Мансур/1578 – 1603/
шерифтің тұсында бұл тіреніш көмегі онан әрі ... ... ... ... ... ... Шығыс Марокко тайпаларына Фес облысынан
әскери лендер бөліп берілді.
Марокконың қорғаныс қабілетін ... және ... ... тежеп отыру мақсатымен тұрақты армия құрылды. Оны ... ... Бұл ... ... ... ... еуропалықтардан,
негрлерден тұрды. Әскерді түрік офицерлері мен солдаттары оқытып, үйретті.
Қанша мықты болғанымен бұл ... ... ... ... ... XVI ... ортасында шерифтерге қарсы Марабуттар көтерілісі
болды. Оның нәтижесінде Марокко бірнеше феодалдық иеліктерге бөлініп ... ... қол ... ... ... орта ... қолөнері мен
сауданың дамуы.
Африка төңірегіндегі теңіз сауда жолының ашылуы ... ... ... ... ... Соған қарамастан Египет көптеген Шығыс және Батыс
елдерімен сауда жасай берді. Сыртқы саудаға ауыл ... ... ... ... тері/мен қолөнер бұйымдары/мата, ... ... ... Индиядан, Еуропа мен Қиыр Шығыстан келген
шетелдік тауарлармен де сауда жасады.
Сауда Каир, Александрия, Булак, Дамъетт, Розетт, Суэц, Кусеир, ... Фуэ ... ... ... басты порттары Жерорта теңізі
жағалауындағы Дамъетт, Розетт және Александрия, Қызыл теңіздегі Суэц пен
Кусеир болды. Суэц пен ... ... Үнді және ... ... ... кездегі Египеттің ең ірі сауда орталықтарының бірі ... канл ... ... ... ... ... көп елдердің
сауда кемелері ағылып келіп жататын. Мұнда венециялық та, флоренциялық та,
католондық та, ... мен ... ... ... ... тек ... сауда ғана шоғырланып қойған жоқ. ... ... ... ... ауыл ... ... толық
қамтамасыз етіліп тұратын.
Нил өзені негізгі сауда жолдарының бірі болды. Каир тек ... ... ... де ірі ... болды. Ол көлемі мен халқының саны жағынан
Египеттің ең үлкен қаласы ... XVI ... ... ... саны ... ... Онда ... итальяндықтар, гректер, француздар, поляктар,
еврейлер тұрды. Египет саудасында құл сату кең орын ... Жыл ... елге ... 5 мың африкандық құлдар әкеліп сатылатын. Каирде көптеген Еуропа
елдерінің ... ... ... ... мен ... ... 20, одан да көп ... бойы тұрып жатты. Мұнда дінге қудалаушылық
болған жоқ, әр діннің шіркеу – ... ... ... ... ... шоғырланды. Дегенмен қолөнерімен ауылдық
жерлерде де кеңінен айналысты/кәрзеңке тоқу, жіп иіру т.б. ... ... ... ... ... ... бұйымдар жасалды,
иіссулар мен шараптар, нашатырь, селитра шығарылды. Бұл өнімдер ... ... ... Африкаға жөнелтіліп жатты.
Қазынаға саудадан көп табыс түсіп жатты. Негізгі табыс жер салығынан
жиналатын. Сонымен қатар ... ... де ... ... ... отырды. Үкімет барлық қолөнері өнімдерінің 5 процентін алып отырды.
1568 жылы ақындар мен жазушыларға салық салына ... ... ... үшін де салық төленді.
Александрия, Розетт, Дамъетт, Суэц және Булак қалаларында ... ... Алым – ... ... ... ... да ... түсіп қалған, бірақ әлі ... ... ... үлгірмеген
христиандарды сатып алу бағасы белгіленді. XVI ғасырда шетелдік христиан
дініндегі ... ... ... 10 ... ... ... жылғы Францияға берілген жеңілдіктен кейін ол жеңілдікке ... – 2 – 3 ... ал ... ... көпестері 10 процент салық
төлейтін. Осман империясындағы мұсылман емес ... ... ... 1) ... төрт ... монета төлейтіндер; 2) екі
монета; 3) бір монета төлейтіндер. Жеке бас ...... Бұл ... ... ... ... ... елдері көпестеріне берілген артықшылықтар, көптеген ішкі
кедендер, түрік үкіметі мен жергілікті феодалдардың зорлық – ... ... ... көп ... ... Кейінгі орта ғасырлардағы араб елдерінің мәдениеті.
Ислам дінінің абыздары Африка елдеріндегі мәдениеттің дамуына елеулі
үлес қосты. Солардың бірі аш – ... (1565 ж. ... ... Оның ... ... маржандар кітабы” болып табылады. Бұл еңбегінде аш –
Шарани ... ...... ... жақсы мінез – ... ... ... ... ... ... саласында ибн – Халдун (1332 - 1406) зор ... ... ... ... ... ... ... теориясына талдау,
мұсылмандық тарихына шолу жасады. ... ... (1590 - ... ... ... ... еңбегінде арабтардың Пиреней жарты
аралындағы үстемдігінің тарихын баяндайды. Тарихшы Мұхаммед ибн Ияс (1524
ж. өлген) ... ... ... ... ... ... аз –
зухур фи вакаи аз – духур”) деген еңбегінде осман ... ... ... ... 6 – 7 ... ... ... баяндайды. Египетті
түріктердің жаулап алу тарихын (“Фатх Мыср”) Ибн ... ар – ... ... ж. ... ... ... араб ... кітап басу ісі қолға алына ... ... ... 1519 ж. ... ... ... ... 1605 ж.
еврейлер баспаханасы Дамаскіде де ашылды. 1610 ж. ... ... ... ... ... сирия тілінде дұғалар басылып шықты.
Бұл кездегі сәулет өнерінің ескерткіштерінің ... ... ... ... мешіттерін жатқызуға болады. Олар фаяанспен өте
әсем безендірілген. ... – ақ Фахр – ад – ... ... ... ... де ... – ғайыр Аравия түбегінің көлемі 3 млн. км². Ол шөл ... ... ... ... ғана егіншілікке жарамды. VI ғасырда арабтар
1) көшпелі мал шаруашылығымен ... және 2) ... ... оның ... араб ... басым көпшілігі мал ... ... Олар ... деп ... ... жылқы, қой, ешкі,
түйе өсірілетін. Шонжар бедуиндердің қора – қора малы, үйір – үйір ... ... ... Әр ... түк малы жоқ, тақыр кедейлер ... еді. Олар ... ... мен ... құрманы қорек етті.
Тайпалар руға бөлінетін. Рудың бақуатты отбасылары ... ... ... ... “Қанға - қан” деген кек алу дәстүрлі болды. Тайпа
басшысы шейх, ру басшысы – саидтар өз ... ... ... (барлық
мәселені өзі шешетін).
Араб тайпаларын біріктіріп, көршілес бай елдерді басып алу ... жаңа ...... дінін пайдаланды. Ол діннің негізін Мұхаммед
пайғамбар қалады.
Мұхаммед пайғамбар 570 (571) – 632 ... өмір ... Ол ... құрған корейшиттердің кедейленген отбасында өмірге келген.
Әкесінің аты – ... ... аты - ... Ана ... ... жеті ай толғанда әкесі дүние салады. Мұхаммед ... ... ... тұрып – ақ оның жүзіне рисалат нұры құйылған (жамандықтан
айырылтушы сәуле) делінеді.
Мұхаммед ... Алла ... ... ... ... біртіндеп
төбе періштелерінің бірі Жәбірейіл Ғалайһи уәссалам әкеліп тұрған деп,
құран 23 жыл ... ... ... деп ... Құранда 114 сүре бар. Ол
сүрелер меккелік және мединелік болып екіге бөлінеді. ... ... – 90, ал ... ... саны – 24. ... ... ... (өлеңді сөз жолдары) саны әрқайсысында әртүрлі. Мысалы, “Фатиха” деп
аталатын бастаушы сүреде жеті аят болса, ең ұзақ ... сүре ... ... ... пайғамбар арабтарды бір ғана құдайға табынуға, өзара
жауласуды тоқтатуға, бірігуге ... 630 – жыл ... ... ... ислам дінін қабылдады, Мұхаммед өкіметін мойындады.
Мекке мұсылман дінінің ... ... ... ... ... ... мемлекет пен мұсылман мешітінің ... ... ... (632) ... көп ... мұсылмандар бүкіл Аравияны
өздеріне бағындырып алды. Араб ... ... ... ... ... ... мен ... шабуыл жасады. Ол
елдердің көптеген қалалары жаулаушыларға ұрыссыз берілді. Арабтар 636 ... ... ... ... аса бай провинциялары – ... ...... ... 637 – 651 ... Иранды жаулап алды. Араб әскерлері
Константинопольды бірнеше рет қоршап, шабуылдағанымен, оны ала алмады.
Дамаск халифаты 661 жылдан 750 жылға ... өмір ... Бұл ... ... ... ... деп ... Бұл кезде халифаттың иелігі
орасан зор ұлғайды. VIII ғасырдың ... ... ... ... ... ... 711 жылы ... Гибралтар бұғазы арқылы вестготтардың
әлсіреп қалған мемлекеті орналасқан Пириней түбегіне өтті.
Олар бірнеше жылдың ішінде Испанияны түгелдей ... ... ... ... ... таулы бөлігінің тұрғындары ғана бағынбай, күресе берді. Одан
соң арабтың атты әскері ... ... ... ... ... ... салды. Бірақ Пуатье түбінде болған 732 жылғы жойқын соғыста ... ... ... ... ығыстырып тастады.
750 – 754 жылға дейін Аббул – Аббас тақта отырды. Ол 1055 жылға ... ... ... ... ... ... Жаңа халифаттың астанасы
Бағдад қаласы болды. Оны 768 жылдан ... ... ... (754 - ... ... тұсында Араб мемлекеті өзінің шырқау шегіне жетті. Араб
мемлекетінің гүлденуіне зор еңбек сіңірген халифтер: ... ... 755), ... – ар – ... (786 - 809), Аль – ... (813 - 833), Мұтадид
(892 - 902) болды. Мұтадидтен кейін ... ... ... ... жер ... халифтың меншігі болып есептелді. Ол елді
наместниктері арқылы басқарды. Наместник өзі ... ... ... ... жер алып ... Халықтан жиналған салықтардың есебінен
ол чиновниктер мен әскер ұстады. Бертін келе ... ... бір ... ... ... ... ... елдерінде егіншілікпен
суармалы жерлерде ғана шұғылдануға болатын еді. “Сусыз жер - өлі ... ... араб ... ... ... құрылыстары салынды.
Атлант мұхитының жағалауынан бастап, Үндістан мен ... ... ... алып ... ... зор ... онша берік болмады.
Бағындырылған халықтар тарапынан жүргізілген көтерілістер оның күш – қуатын
әлсірете берді. Феодалдық құрылыстың ... ... жер – ... ірі
феодалдар күшейе бастады. Аймақтардың наместниктері өздерінің атақ мансабын
пайдалануға алған ... ... өз ... ... ... бастады.
Өздерінің қарамағындағы әскер күшіне сүйене отырып, олар халифқа ... ... ... өздерінше тәуелсіз билік жүргізушілер болып алды.
Халифаттың ыдырауы VIII ғасырдың ортасында басталды. 756 жылы ... ... ... ол 929 жылы жеке халифатқа айналды. VIII ... – IX ... ... ... мен ... ... ... IX ғасырдың
ортасында Египет тәуелсіздік алды. Мұнда ... ... ал X ... Фатимилер деп аталған ұрпақтары билік құрды. 969 жылы Фатимилер
Египетті егемен Каир ... ... IX ... ... ... X ... ... Иран да Араб халифатынан ... ... ... ... ... ... ... – “өзеннің арғы жағы”). Оның ... ... ... ... ... ... ... мен Ходжент болды. X ғасырдың басында
Ауғанстан бөлініп ... ... ... ... ... ғана
қалды. Бірақ оны да Иран әміршісі өзіне бағындырып алды.
Арабтардың мәдениеті VII – X ... ... ... ең озық
мәдениет болды. Еуропадағы ең алғашқы университеттері – Кордовада – ... ... ... ... ... ... де ... “Адамның
ең басты көркі - білім” – дейтін араб ғалымдары. Халифатта ... ... ... ғалымдар өте жоғары дәрежеде дамыды.
Дамаскіде, Бағдад пен Каир сияқты қалаларда ... ... Араб ... көптеген жаңа жұлдыздар ашып, аспан әлемінің өте
құнды картасын жасады. Күрделі ... ... ... ... жер ... ... ... есептеп шығара алды, аспан
әлемінде көзге көрінетін жұлздыздардың орналасу тіртібін сипаттап жазды.
Орта Азия ... әл – ... (973 - 1048) жер ... ... деп ... ... ж. ... Тоғрыл – бек сұлтан басқарған – ... ... ... Олар сунниттер болатын. Сондықтан да селжүк түріктері күпірлер
деп санаған ... ... ... ... ... ... ... ақын, әрі саяхатшы Насир – и
Хосроудың айтуынша, судандық негрлерден, түріктер мен славяндардан ... ... ... Магрибтік берберлер мен Хиджаздық ... 135 ... ... ... ж. маусым айында негр гулямдар мен түрік гулямдарының арасында
қақтығыс болды. Негр гулямдар ... 1073 ж. ... ... ... Бадр әл – Джамали деген армянды тағайындады. Армян және
сириялық әскер қулықпен ... ... ... ... түсіріп, қырды.
1064 ж. селжүктер Сирияға басып кірді. 1071 ж. ... ... ... ... ... Сирия мен Палестинада селжүктер
империясына вассалдық тәуелділіктегі сұлтанаттар құрылды. Олардың ... – жиі ... ... ... ... жағдайды пайдаланып, фатимилер
Акканы, Тирді және ... ... ... ... ... алды (1089 ж.).
Фатимиліктердің әлсіреуі, селжүктер империясының ыдырауы кресшілердің
Таяу Шығысқа жорықтарына жол ... ж. ... ... ... ... Иерусалимге қарай бет
алды. Босфор бұғазынан өтіп шыққан 700 мыңдық әскерден Иерусалимге 25 мың
адам ғана ... ... ... ... селжүктерден тартып алған болатын.
Фатимилер халифы Хаким кресшілердің Иерусалимге қарусыз, шағын ... ... ... ... ... Бірақ кресшілер бұл шартқа көнбей,
шабуылмен қаланы басып алды.
Бірінші крест жорығы үш ... ... Оның ... ... Антиохияны, Триполи мен Иерусалимді басып алды. Бұл ... ... ... түсті. 1101 ж. ... ... жаңа легі ... ... Жарты миллионға жуық кресшілер үш топқа
бөлінді. Раймонд Тулузский басқарған 260 мыңдық ... ... ... ... бойында талқандады.
1258 ж. ақпан айында монғол ... ... ... ... ... сарайын христиан патриархына сыйлады. Мешіттерді де шіркеуге
айналдырды. Таяу Шығыстың ... мәз – ... ... қуанышқа
бөленді. Олар монғолдардың арқасында өздерінің Таяу Шығыстағы мақсаттарына
жетуге ұмтылды.
Бейбарыс билігі орнағаннан ... XV ... ... ... ... ... Орданың арасында достық қатынастар үзілмей, нығая түсті. Бейбарыс
Берке ханның қызы Тәжі – ... ... Одан ... ... ... ұлы ... ... ол Нәсір - әд – Дин Берке деп те аталады. ... ұлын ... қызы ... ... – XI ғғ. ... пен ... ... гүлдену кезі болды. Каир тез
арада маңызды мәдени орталыққа айналды. Келесі үлкен мәдениет ошағы ... ... ... мен ... қамқорлық жасап отырды. Әсіресе
өзі ақын болған, әл – ... ... ... ... ашқан,
сарайдағы кітапхана негізін қалаған халиф Азиз (975 - 996) ... ... көп ... ... ... ... (990 - 1013) ... “Білім үйі”
(Дар ал - Хикма) ашылды.
XVI ғасырдың басында араб елдері ... ... ... ... ... соң I – Селим/1512 – 1520/ ... ... ... және ... ... қол ... араб ... жаулап
алуға аттанды.
Түріктер мен мамлюктер армиялары 1516 жылғы ... ... ... – бет кездесті. Бұл шайқаста қаруы жағынан да, соғысу
тактикасы жағынан да ... ... ... ... ... ... ... үкімет басшысы Кансу Гури шайқаста қаза тапты. Қазан айының
ортасында ... ... ... алды. Сөйтіп, бүкіл Сирия түріктер қол
астына көшті.
1546 жылы ... Ирак ... ... ... Оның орталығы Басра
қаласы болды, 1550 жылы түріктер Португалияның Парсы шығанағындағы маңызды
порты Аль – ... ... ... ... оны ұзақ ... тұра алмады. 1555
жылғы Амасиядағы Амасиядағы бейбіт бітім ... ... ... ... ... эйалеті он бір санжаққа бөлінді. Оның ... ... ... ... ... алып ... Қалған төртеуінде санжақтан
түсетін салық қазынаға кететін.
Бұл екі эйалет 10 мың әскер жасақтап беріп отыруға тиіс ... ... ... ... ... ... ... Бейруд округтері кірді.
XVI ғасырдың басында Солтүстік Африкаға жаңа басқыншылар – түріктер
келіп кіре бастады. Хайреддин ... ... ... ... ... ... ... оны түрік сұлтаны I–Селимнің иелігі деп
жариялады. Сұлтан Хайреддинге көмекке екі мың ... мен төрт ... ... құрылған әскер жіберді. 1518 жылдан бастап Хайреддин
Алжирдің ... порт ... – Бен, ... ... басып алып, елдің
ішіне ене бастады, ... ... ... Кабилия тауындағы тайпаларға
алым – ... ... 1529 жылы ... Алжирде түпкілікті бекініп,
испандықтардан жақсы ... ... ... алды.
Африка төңірегіндегі теңіз сауда жолының ашылуы Египет саудасына ... ... ... ... қарамастан Египет көптеген ... және ... ... жасай берді. Сыртқы саудаға ауыл шаруашылық өнімдері/бидай,
мақта, кендір, ... ... ... ... ... ... ... Индиядан, Еуропа мен Қиыр Шығыстан келген
шетелдік тауарлармен де сауда жасады.
Сауда Каир, Александрия, Булак, Дамъетт, ... ... ... ... Фуэ қалаларында шоғырланды. Египеттік басты порттары Жерорта теңізі
жағалауындағы Дамъетт, Розетт және Александрия, ... ... Суэц ... ... Суэц пен Кусеир арқылы Үнді және ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттің дамуына елеулі
үлес қосты. Солардың бірі аш – Шарани (1565 ж. ... ... Оның ... ... ... кітабы” болып табылады. Бұл еңбегінде аш –
Шарани жаман ...... ... ... мінез – құлықты
уағыздады, байлардың дүниеқоздығын сынап, кедейлерді қорғады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Большаков О.Г. ... ... В 4 – х ... – М., ... 1989.
2. Ирмияева Т.Ю. История ... ... От ... ... Порты. – Перьм, Урал ЛТД, 2000.
3. История Востока. Т2:Восток в средние века. – М.: Восточная литература
РАН, 1995. – 102-130; 222 – 224 ... ... Л.С. ... ... В 2 –х т., т. 1. – М.: ... ... – 260 – 280 ... Безертинов Р.Н. Татары, тюрки – потрясатели вселенной. – Новосибирск,
2001.
6. Большаков О.Е. История халифата. – М: Восточная литература РАН, 2000.
7. ... К.Э. ... ... ... ... в средние века. – M.,
1970.
8. Гумилев Л.Н. Қиял ... ... – A.: ... 1992.
9. Cтэнли Лэн – Пуль. Мусульманские династии. – М.Т.Б., 1996.
10. Фильштинский И.М. История арабов и халифата (750 - 1517). – М.: ... ... ... ... ... Т. III. Восток на рубеже средневековья и ... XVI – XVIII вв. – ... ... РАН, 1999. – 67 – ... Видясова М.Ф. Социальные структуры доколониального Магриба: Генезис и
типология. – М.: ... ... Н.А. ... ... ... ... (1516 - 1574). – М.:
Наука, 1984.
14. C.Ә. Тортаев Орта ... Азия және ... ... ... 2009 ж.
15. Булгакова Д.А., Истаев А.Ж. Мемлекет және ... ... ... Оқу -
әдістемелік құрал. Алматы 2004 ж.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Араб халифаты11 бет
Дүние жүзінің саяси картасының қалыптасуы және мазмұны20 бет
Әл-фараби – ислам философы5 бет
Азаматтық құқық қатынастарының ұғымы және олардың түрлері14 бет
Азаматтық құқық ұғымы, пәні, әдісі мен жүйесі20 бет
Азаматтық құқықтық қатынастар туралы мәлімет34 бет
Азаматтық құқықтық қатынастардағы субъектілердің алатын орны мен өзара байланысы107 бет
Азаматтық құқықтық қатынастардың пайда болу, өзгеру және тоқтатылу негіздері23 бет
Жеке мүліктік емес игіліктер мен құқықтар54 бет
Конституциялық құқықтық қатынастар түсінігі, түрлері, пайда болу негіздері, ерекшеліктері27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь