Күлтегін жазбалары- түркі халықтарының баға жетпес байлығы

МАЗМҰНЫ

Анотация
I. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.4
II. Негізгі бөлім
2.1. Күлтегін жазуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ..5.7
2.2. Күлтегін жазбаларындағы эпикалық дәстүр ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ..8.15
2.3. Орхон ескерткіштерінің фольклорлық тұрғыдан зерттелуі. . ... ... ... ..15.19
2.4. Көркемдік тілдегі ортақ қолданыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19.23
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 24.25
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27.33
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Қазақ халқы – дүниенің төрт бұрышын адамзат баласының ең озық өркениетке жеткен ұрпақтарымен терезесі тең, телегейдей тарихы бар, тебірентер мәдениеті бар ел. Қазақтың ілкі ата-бабалары – түркілер, ғұндар, сақтар. Солар жасаған мәдениетке ортақпыз. Өз алдына қазақ хандығы құрылғанға дейінгі (ХҮғ.) дәуірлерде бізді жалпы атпен түріктер деп атаған. Көк Тәңіріне табынып, Көк бөріден тарағандықтан, Көк түріктер атанғанбыз.
Шамамен ҮІ ғасырдың орта кезінде, Жетісу, Алтай, Орталық Азияны мекен еткен түрлі ру-тайпалар бірігіп, Түрік қағанаты деп аталатын мемлекет құрғаны тарихтан бізге мәлім.
Міне, сол ежелгі түркі дәуірінің қоғамдық, әдеби, мәдени өмірін жыр еткен ғажайып жыр-дастандар бар. Бұлар – “Күлтегін”, “Тоныкөк”, “Білге қаған” жырлары. Бұл тарихи ескерткіштер бұдан 1250 жыл бұрын тасқа қашалып жазылған әдеби мұра. Осы ескерткіштер идеялық мазмұны жағынан да, көркемдік шеберлік тұрғысынан да күні бүгінге дейін өз оқушысын таңдандырып, тамсандырып келеді. Орхон-Енисей жазба ескерткіштерін оқу, басқа тілдерге аударма жасау және ғылыми текстін дайындау ісіне В.В.Радлов, В.В.Томсен, Ю.Немет, Х.Н.Оркун, т.б. орыс және шетел ғалымдары қыруар мол үлес қосты. Әсіресе көрнекті ғалым С.Е.Малов көне түркі жазуындағы тексттердің орыс тіліне дұрыс тәржіма жасалу жағына көбірек назар аударды.
Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілін қазіргі қазақ тілі фактілерімен салыстыра отырып, зерттеуші бір топ ғалымдар Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк құрметіне жазылған жыр жолдарының тілі дыбыстық жағынан да, лексикалық және морфологиялық тұрғыдан да қазақ тіліне жақын деген ғылыми пікірді айтқан.
Аталмыш ескерткіштер сол дәуірдің өзіне тән поэзиялық дәстүрімен жазылған әдебиет үлгілері деген түйін жасаймыз.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Әдебиет тарихының мәселелері. Алматы 1958ж.
2. Батырлар жыры ІІ том. Алматы, “Жазушы” 2000ж.
3. Батырлар жыры, “Бөген батыр” Алматы. 2000ж.
4. Дүйсен Сержан, Яван Кенан. Түркі тілінің толық жүйеленген ережелері жинағы жазба ескерткіші (ХІІІ-ХҮғ.ғ) Түркістан 2004
5. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары., А., “Рауан” 1995ж.
6. Егеубай А. М.Қашқари. Диуани лұғат-ит-Түрік. І, ІІ, ІІІ,. А., “Хант”, 1997-1998.
7. Жолдасбеков М. Асыл арналар. Әдеби мақалалар. Алматы “Жазушы” 1990ж.
8. Жолдасбеков М. Тастар сөйлейді.
9. Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі. Алматы, “Мектеп” 1986ж.
10. Келімбетов Н. Ежелгі әдеби жәдігерліктер. Астана. “Фолиант” 2004
11. Керімұлы Ә. Ескі түркі ескерткіштері тіліндегі сөз жасайтын жұрнақтар. Түркістан 2005
12. Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің бастаулары. Алматы. “Ана тілі” 1998
13. Қаржаубай С. Орхон мұралары. Астана-2003ж.
14. Қыраубаева А. ІІ кітап. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы. “Ана тілі”, 1991ж.
15. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. Алматы. “Ана тілі” 1991ж.
16. Құрышжанұлы Ә. Ескі түркі жазба ескерткіштері. Алматы, 2001
17. Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. Алматы. “Мектеп” 1988ж.
18. Қыраубайқызы А. Ежелгі әдебиет. Астана “Елорда” 2001ж.
19. Қоңыратбаев Т., Қоңыратбаев Ә. Көне мәдениет жазбалары., А., 1992.
20. Махмұд Қашқари. Түбі бір түркі тілі. Алматы. “Ана тілі” 1993
        
        Күлтегін жазбалары- түркі халықтарының баға жетпес байлығы 
МАЗМҰНЫ
Анотация
I. Кіріспе ..............................................................................................................3-4
II. Негізгі бөлім
2.1. Күлтегін жазуы............... .................................................... .................... . ... ... ... ... ... ... . ..8-15
2.3. Орхон ескерткіштерінің фольклорлық тұрғыдан зерттелуі. . ........... ..15-19
2.4. Көркемдік тілдегі ортақ қолданыстар......................................................19-23
Қорытынды ... ... ... ... ..................................................................................................27-33
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Қазақ халқы - дүниенің төрт бұрышын адамзат баласының ең озық ... ... ... ... тең, телегейдей тарихы бар, тебірентер мәдениеті бар ел. Қазақтың ілкі ата-бабалары - ... ... ... Солар жасаған мәдениетке ортақпыз. Өз алдына қазақ хандығы құрылғанға дейінгі (ХҮғ.) дәуірлерде бізді жалпы ... ... деп ... Көк ... ... Көк ... ... Көк түріктер атанғанбыз.
Шамамен ҮІ ғасырдың орта кезінде, Жетісу, Алтай, Орталық Азияны мекен еткен ... ... ... ... қағанаты деп аталатын мемлекет құрғаны тарихтан бізге мәлім.
Міне, сол ... ... ... ... ... ... өмірін жыр еткен ғажайып жыр-дастандар бар. Бұлар - ... ... ... ... жырлары. Бұл тарихи ескерткіштер бұдан 1250 жыл бұрын тасқа қашалып ... ... ... Осы ... ... ... ... да, көркемдік шеберлік тұрғысынан да күні бүгінге дейін өз оқушысын таңдандырып, тамсандырып ... ... ... ... оқу, ... тілдерге аударма жасау және ғылыми текстін дайындау ісіне В.В.Радлов, В.В.Томсен, Ю.Немет, Х.Н.Оркун, т.б. орыс және ... ... ... мол үлес ... ... ... ғалым С.Е.Малов көне түркі жазуындағы тексттердің орыс тіліне дұрыс тәржіма жасалу жағына көбірек назар ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілі фактілерімен салыстыра отырып, зерттеуші бір топ ғалымдар Күлтегін, Білге ... ... ... ... жыр ... тілі ... жағынан да, лексикалық және морфологиялық тұрғыдан да қазақ тіліне жақын деген ғылыми пікірді айтқан.
Аталмыш ... сол ... ... тән ... ... ... ... үлгілері деген түйін жасаймыз.
Ғылыми ... ... мен ... Көне ... жазба ескерткіштерін әдебиеттің басқа жанрларымен салыстыра отырып қазақ ауыз әдебиетінің мұраларымен, оның ... ... ... ... ... айқындау, тілдік ерекшеліктерін, құрылымын, қолданысын көрсету ғылыми жұмыстың басты мақсаты мен міндеті болып табылады.
Зерттеудің ғылыми ... ... ... көне ... ... ... ... Күлтегін жазбасының шағын фольклорлық жанрлармен байланысы, ... ... ... қолданыстары, Күлтегін жазбасындағы эпикалық дәстүр көрінісі, Орхон ескерткіштерінің фольклорлық тұрғыдан зерттелуі идея мен композициялық құрылымын ... жіті ... ... пен ... шешімі және де шеберлік мәселелелері туралы кеңінен сөз ... ... ... ... маңызы: Зерттеу жұмысын мектеп оқушыларына, филологтарға көне түркі жазба ескерткіштері ... ... ... ... ... ретінде ұсынуға болады.
Диплом жұмысының ... ... ... әртүрлі дерек көздері қолданылды. Негізгі деректердің бөлігі Қаржаубай С. ... ... ... ... Н. ... ... ... дәуірі. Алматы, "Мектеп" 1986ж, Әдебиет тарихының мәселелері. Алматы 1958ж, Жолдасбеков М. Тастар сөйлейді, Батырлар жыры ІІ том. Алматы, "Жазушы" 2000ж. ... ... ... ... ... 2000ж, Қыраубаева А. ІІ кітап. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы. "Ана ... 1991ж, ... Ә. ... ... ... ... "Ана тілі" 1991ж, Керімұлы Ә. Ескі түркі ескерткіштері тіліндегі сөз жасайтын жұрнақтар. Түркістан 2005ж, Дүйсен Сержан, Яван Кенан. ... ... ... ... ... ... ... ескерткіші (ХІІІ-ХҮғ.ғ) Түркістан 2004ж, Томанов М. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. Қазақ университеті. Алматы, 1992ж еңбектері негіз болды.
2.1 Күлтегін ... ... -- ... ... ... ... ... Қарабаласаған қаласының қираған орнынан 40 км жерге, Орхон өзені бойындағы Эрдени Цзу монастырының (8-ғасыр) жанына орнатылған. Ескерткіштің биіктігі 3,15 метр, ені 1,34 ... ... 0,41 ... Алғашқы мәліметтер 19-ғасырдағы батыс зерттеушілерінің еңбектерінде жариялана бастаған. 1893 ж. ... ... ... ... мәжілісінде Вильгельм Томсен Орхон жазба жәдігерлерін оқудың кілтін тапқандығын әрі оның көне түркі ... ... ... ... ... "тәңірі" және "түрік" деген сөздер екенін жариялады. Сонан кейін академик Василий Радлов мәтінді тәржімалады. Осы зерттеулерден кейін құлпытастарға қашалған ... ... ... ... ... ... ... дастан екендігі белгілі болды. Күлтегін қабіріне қойылған екі ескерткіштің бірі ғылымда "кіші жазу", ал екіншісі "үлкен жазу" деп ... ... Бұл екі ... да ... -- өз дәуірінің аса дарынды ақыны, көрнекті қоғам қайраткері Иоллығ тегін (8-ғасыр). "Күлтегін" (кіші жазу) жыры әрқайсысы өз ... ... әрі ... ... ... ... байланысты 8 топтамадан тұрады. Әрбір топтама -- мазмұны жағынан бір-бір хикая. "Күлтегін" ... ... ... ... ... 428 өлең жолынан (құлпытастағы руналық жазу бойынша есептегенде 53 ... ... Бұл жыр ... алты ... яғни алты ... ... Жырда Күлтегін түркі елінің "төрт бұрышындағы" барлық жауды жеңіп, елде тыныштық, бейбіт өмір орнатады. Ақын Күлтегіннің ерлігі туралы: "Бастыны -- ... ... -- ... -- ... Жыр ... ... батыр қайтыс болғанда бүкіл түркі халқы қатты қайғырып, аза ... оны ... ... ... ... төрт ... көптеген атақты адамдар -- елшілер, батырлар, бектер, тас қашайтын шеберлер, т.б. келгені айтылады. ... кіші ... ... ... ... үш жолы Білге қағанның түркі халқына айтқан үндеу сөзі, одан кейінгі төрт жол өлеңде ... ... ... ... кең ... одан ... екі жол осы ... түйіні - түркі елінің жері мол, ал халқы көп екендігін ... ... ... ... ... ... жағынан 428 өлең жолынан тұрады (құлпытастағы руналық жазу бойынша есептегенде 53 қатар).
"Күлтегін" жыры -- елдің ішкі ... жыр ... ... ... ... ... ... биік поэзиялық туынды. 2001 жылдың 18 мамырында Астанадағы Лев Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетіне ... ... ... ... ... ... қалыптасу, даму жолында өзіне тән ерекшеліктері бар. Бұл тарихи құндылықты зерделеп жарыққа шығару қай ... ... ... ... ... айналған.
Бізге жеткен Түркi тарихы да осы VII-VIII ғасырларда жазылған Орхон-Енисей жазба ескерткіштері ... ... ... ... бiр ... ... ... Енесей өзенiнiң бойы мен қазiргi Монғол Халық Республикасының астанасы ... ... 400 ... ... ... өзенi бойындағы Кошо-Цайдам ойпатында орналасқан. Оны алғаш тауып, ғылым әлемiне мәлiмдеушi-орыс ғалымы Н. М. Ядринцев. 1890 жылы Гейкель ... - угор ... 1901 жылы В. ... ... Орыс ғылым Академиясының Экспедициялары ескерткiш орнатылған жерге барып, жазуды өз көздерiмен көрiп, тексерiп қайтады. 1902 жылы Ужчжоудағы ағылшын ... К. ... ... ескерткiшiне бiрсыпыра зертеу жұмысын жүргiздi. 1909 жылы француз саяхатшысы Де Ля Кост келiп ... 1912 жылы ... В. Л. ... ... жұмыстарын жүргiздi. 1958 жылы монгол - ... ... ... ... ... ... орнына қазба жұмыстарын жүргiздi. Бұған басшылық еткен чех ... Л. ... Бұл В.В. ... ... ... ... жұмысы едi. Қазба жұмыстары үстiнде қорған астынан екi кiсiнiң ... ... ... ... бас мүсiнiн кездестiрдi. Оның бiрi Күлтегiнiң, екiншi әйелiнiң мүсiнi екені анықталды.[1,13-б]
Күлтегiнге арналған ескерткiш пирамида тәрiздi. ... 3,15 ... енi 1,24 ... ... 0,41 метр. Ескерткiштiң жоғарғы жағы бес бұрышты, қырларында айдаһардың суреттерi мен ... ... ... ... ... ескерткiштiң орнатылған күнi - бiрiншi тамыз, 732 жыл деп жазылған.
Ескерткіштің негізгі бетінде 40 жол жазу бар, ол ... сол жақ ... 13 жол ... жалғасы. Түркологиялық әдебиеттерде ескерткіштегі 40 жол /КТБ/, ал 13 жол жазу кіші жазу /КТМ/ деп ... [2, ... ... ... ... және көне ... жазуымен толтырылған. Ескерткiш бетiндегi Қытай жазуы 732 жылы Қытай императоры Хусен-Цунг тарапынан бедерленген. Мұнда қытайша ескерткiштiң қысқаша мәнi айтылған. ... ... ... ... ... ... кейiн немiс, ағылшын және кейiнгi кездерi түрiк тiлдерiне аударылды. Жазудын үстiнде қытайша бiр сөйлем бар, онда ... [3, ... ... зерттеуші ғалым Мырзатай Жолдасбековтың аудармасында:

Мақраш таңбашы.
Оғуз Бiлге таңбашы келдi;
Қырғыз қағанынан
Тардуш ынаншы, Чур келдi; Мазар тұрғызуға, Зер салынған жазба ... ... ... ... ... Чаң ... ... Күлтегiн қой жылы, он жетiншi күнi өлдi. Тоғызыншы айдың жиырма жетiсiнде жерледiк. Мазарын, ою - өрнегiн, ... ... ... жылы ... айдын жиырма жетiсiнде тегiз аяқтадық. Күлтегiн өлгенде қырық жетi жаста едi.>> деп келтіреді. [4, 55-б]
2.2 Күлтегін жазбаларындағы эпикалық ... ... ... дәстүрді қарастыру мақсатында Көне түркілердің шынайы көне тарихы мен тасқа қашап жазылған дастандарды өзара салыстыра отырып, Күлтегін жәдігерліктер ... ... сол ... ... тән ... дәстүрімен жазылған әдеби үлгілер деген түйін жасаймыз"1,51 Н.Келімбетов. Осындай ойдан кейін мына ... ... ... ... ... - деп ... А.Н.Веселовский, батырлардың ерлігін жазған эпостар халықтың қалыптасуымен қатар туа ... ... ... елеулі тұлғалар төңірегінде неше түрлі өлеңдер құрастырылып, солардың негізінде бүтін цикл жасалған деп атап көрсеткен. Бұл көрсетілген циклдар ... ... ... ... ... үш циклға бөліп көрсетеді.
Демек, А.Веселовский айтқандай, ерлік жырлары халықтың қалыптасуымен бірге қатар туған болса, "Күлтегінге арналған жыр, дәл ... ... ... ... кезінде жазылған. ҮІ-ҮІІІ ғасырлардың түрік қағанаты астына топтасқан үйсін, керей, қаңлы, найман, жалайыр, алшын руларының мұралары еді деген тұжырым жасайды"- ... ... ... біз ... ... әдепкі арналары түрік қағанатының кезінен басталады дейміз. Қырғыз ... ... бұл ... ... ... ... айтқан болатын.
"Түрік рулары мен қағанатының тілсіз таста ... ... ... ... сол кезіндегі эпостық аңыздарының тууына ықпал жасаған. Егер мұндай ескерткіштер қара тастан ойылып, қашалып тұрып ... ... сол ... ... ... ... әрі ... да толық нұсқалары болуы мүмкін. Егер мұндай жыр ... ... ... және ... да тайпалар шығара алмаған болса, сондай аңыздарды сол дәуірде, тіпті ІХ ғасырда ... ... ... ... ... ... халықты қорғаушы батырға әсіресе, ділгір болған қырғыздар қайтіп шығармайды? ...Эпостың туу ... ... ... ... жәйттерді ескерту қажет" деп атап көрсетті М.Әуезов ... және ... атты ... Бұл пкірге біздің жылдардың берер бағасы құнды.
Осы айтылғандардың бәрі де тегі бір ... ... ... ... оның ... ... эпосының тууына қатысты екені сөзсіз. Түрік руларындағы Азман атты Күлтегін, қыпшақтағы Тайбурылды Қобыланды, Қоңыраттағы Байшұбарлы Алпамыс жалпы ... ... ... ... ... ... еді 5,41 М.Жолдасбеков. "Тастар сөйлейді" атты еңбегінде "Сөз тапқанға қолқа жоқ" деп, қашанда тұрлаулы ... ... ... оған ... ... ... мол жырлар тудырған қазақ халқы ежелден-ақ шешен сөйлеген.
Халқымыздың осы жыршылық, шешендік қасиетін ғалымдардың көбі ... ... еді. ... бірі ... В.Радлов былай дейді: "Қазақ, қырғыз шешен болған, олар ... ... ... ... ... басым сөзге ұста келеді. Сөйлей тұрғанда кідіру, күрмелу дегенді білмейді... Көп уақытта қазақ, қырғыздың сөзі өлең жыр ... ... ... ... ырғақты, ұйқасты шығады.
Қазақ, қырғыз халқы шешен, өткір көркем сөзді сүйеді. ... ... ... ... ... ... мейілінше өркендеген. Қазақ-қырғыздың мақал-мәтелі болсын, айтыстары мен билік ... ... бәрі де ... жыр ... келеді" В.Радлов айтқан пікір біз үшін құнды.
Орхон ескерткішінің жанрлық ерекшеліктері туралы ... ... ... өзара қарама-қайшы екі түрлі көзқарас орын алып келді. Бірі - ... ... ... және Тоныкөк ескерткіштері көркем әдебиетке, соның ішінде поэзияға ешбір қатысы жоқ. Түрік ... ... ... ... деп ... Екіншісі - руна жазуындағы бұл ескерткішті поэзиялық туындыға қатысты барлық белгілер бар, ежелгі ... ... ... ... ... ... деп ... екі түрлі көзқарас ұзақ жылдар бойы әдебиетшілер, тілшілер, тарихшылар т.б. ... ... ... ... ... келеді. Ал, қазір Күлтегін, Білге қаған және Тоныкөк жырлары эпикалық дәстүрдегі көркем ... ... ... 7,39 ... ... ескерткішін, поэзия, ерлік жыры деп алғаш бағалаған М.Әуезов руна жазуындағы ескерткіштердің мазмұны мен сипаты туралы айта ... ... ... ... ... батыр болғандығы баяндалады. Ол жазуларда хронологиялық тәртіптер де бар. ... 16 ... 47 ... дейін, яғни өлгенге дейінгі өмірдегі ерлік қимылдары баян етіледі. Мұнда батырдың жас ... ... ... ... дейінгі ерліктерін жырлайтын батырлық дастандардың сюжеттік құрылысында ұқсастық барын атап көрсетті.
Көне түрік жырының ... ... ... ... ... танып-білу үшін осы орхон ескерткіштерінің бірін айталық, Күлтегіннің ... және кіші ... ... ... жасап көрейік.
Өлеңде бірыңғай дауыссыз дыбыстардың қайталанып қиысуы, ... ... ... ... түсетін ежелгі түрік сөз зергерлері жақсы түсініп, жақсы меңгергені ... ... ... ... ... дауыс ырғағы түгіл, тіпті дыбыс қайталаулар арқылы әжептәуір ажар береді.
Қырық, құрықан, отуз татар,
Қытай, тотабу коп йағы ерміс.
Қоңым қаған ... ... кіті йолы ... КТҰ. 14,15
Аудармасы
Қырғыз, құрықан отыз татар,
Қытай, тотабы - бәрі жау еді.
Әкем қаған осынша (жауға)
Қырық жеті рет аттанды.
Мұндай жыр ... ... ... да жиі ... ... ... ... тоғай, тоғай су,
Тоғай қондым, өкінбен.
Толғамалы ала балта қолға алып,
Топ бастадым өкінбен.
Тобыршыға биік жай ... ... ... ... ... ... дыбыстары қатар тұратын қайталанатын екі сөз өлең жолының ... да, ... да ... да тұрып қиыса береді. Мысалы, Күлтегін ескерткішінің кіші жазуында мынандай жыр жолдары жиі кезедеседі:
Сучіг сабын, йумшақ ағын ... ... сөз, асыл ... ... Күлтегін ескерткішінің үлкен жазуында былай делінген:
Қоңун қаған сусі бөрі тек ерміс (Ктү,12)
(Әкем қағанның әскері бөрідей ... ... ... ... екі сөз өлең жолының ортасында тұруы да мүмкін:
Осыған ұқсас жыр ... ... ... өмір сүрген жауынгер-жырау Ақтамберді де кезінде өз жырларында кеңінен қолданылған:
Балпаң, балпаң, кім баспас,
Басарға ... ... деп кім ... ... шыдамас.
Орхон ескерткіштеріндегі ұйқастың өзіндік ерекшеліктері бар. Қалай болған күнде де өлеңге қойылатын негізгі шарттардың бірі- ... сөз ... ... ... естілуі болып табылады. Ежелгі жырындағы ұйқас ХҮІІІ ғасырда өмір сүрген ... ... ... ханның ақылшысы Бұхардың жырларынан айқын сезіледі.
Ай болар күннен соң,
Күн не болар айдан соң,
Құлпырып тұрған бәйшешек
Қурай болар солған ... ... ... ... жер мұң болар.
Есіл көзден нұр тойса,
Бір көруге зар болар.
жырының авторы құбылтудың гипербола, яки ... ... ... ... ... ... суретті түрлендіріп жібереді.
Табғаш, оғыз, қутан -
Бұл үшеуі бірге ... ... ... ... қона ... түркі поэзиясындағы кейбір сөз тіркестері перифраз секілді болып келеді. Мәселен, жырында автор деп ... ... , ... сөз тіркестерін қолданылады.
Жоғарыда тәңірі баспаса,
Төменде жер айырылмаса
Ежелгі түркі поэзиясының біз ... етіп ... ... ... да, ... да, ... те ... қолданылады. Мәселен, мынандай тұрақты эпитет сөздер жиі ұшырайды: , , , (Отан деген мағынада), , , , , т.б. Енді ... ... ... ... ... , , , , т.б. [3. 12] ... ... ... ... қаһармандарының бірі ретінде батырдың жорыққа мінетін сәйгүлік аттары бейнеленген. Күлтегін соғысқа мінген Торы ат, Алып Шаншы мен ... ... ... ... жырлайды.
Сонымен Орхон жазба жәдігерліктері мен қазақтың батырлық жырлары арасындағы дәстүр ... ... дау ... ... ... табылатын асқақ қасиеттер: батылдық, адалдық, алыптық сияқты болып ... ... ... (аты) ... мініп,
Шабуылға ұмтылды
(Жаудың) алты батырын шаншып
Жекпе-жекте жетіншісін қылыштады (Ктү, 45)
Немесе Күлтегін туралы
Күлтегін боз ат ... ... ат ... ... торы атын ... ... ат сонда өлді. КТү, 32-33
"Күлтегін" жырының ерлікті, елдікті мадақтаған дәстүр қазақтың батырлық жырында өз ... ... ... жыр мен шешендік толғаулар соның дәлелі.
Қазақ халқы осындай ақындық қабілет-дарынды өзінің ата-тегі байырғы түрік тайпаларынан мұра тұтқан.
Олай дейтініміз, ... ерте ... ... ... ... шешендік арнаудың, келісімді ырғақтың, ойлы мақалдың, азалы жоқтаудың, ... ... ... сан ... ... ... ... да дамыған, жетілген түрлерін әдебиетіміздің әр саласынан қиналмай-ақ тауып жатамыз.
"Тәңірдей, тәңірдей жаралған,
Түрік білге ... ... ... ... ... ... 10-5 ... А.Қыраубаева Еж дәуір әдебиеті
немесе
"Тоғыз ағыз бектері, халқы!
Бұл ... ... ... ... ұқ" ... жолдарды қазақ әдебиетінде ерекше дамыған шешендік сөздердің жоралғысын танимыз. Риторикалық сұраққа негізделген шешендік арнаудың мұндай түрлері Орхон ескерткіштерінде көп-ақ. Тағы ... ... ... ... баспаса,
Төменде жер айырылмаса,
Ел-жұртыңды кім қорлайды?! 12,9 (Сонда хрестоматия ... ... ... қойнауының халқы!
Біресе ілгері шаптың,
Біресе кері шаптың,
Барған жерден не ... ... ... бәрі де ... ... быт-шыт болған, кейде ес жиып іргелі ел болған түрк халқына, оның ... ... ... ... жазылғандығына байланысты Орхон ескерткіштерін ерлік жырына жатқызғандығының өзінде ... ... ... ... деп ... Бұл ... эпостық құнын төмендете алмайды. Өйткені қазақ эпостары да негізінен арнаумен байланысты туған.
"Халық арасында әлдебір ... ... және ... ... өлең ... алғашқыда бір ақын жинап, басын құрауы, сөйтіп тұңғыш эпостық дастанның тууына негіз қалауы ықтимал"-деген еді. М.Әуезов өз зерттеуінде ... және ... 35- ... ... кісіні жыл бойына ас бергенге дейін жоқтау салты қазақта ежелден бар. ... ... ... ... ... ... ... шығарады да, ол өлеңдерде әлгі кісінің қадір-қасиеті, тіршілігі ардақталып, қазасының орны толмас өкініш, ауыр ... ... ... ... Ал ел арасында кең тараған даңқты ерлер жайындағы жоқтауларды сол тұстың ... ... ... ... емес пе ... ... сондайлық аяулы батырының қазасына арналған, олардың тіршілікте істеген ерлігін баян еткен жұрт жорасы, ел шері - ... ... ... ... ... бертінде қазақ эпостарының негізгі қазақ болғаны даусыз Орхон жырларындағы сондай жоқтау өлеңдерінің бір ... ... ... ... ... ... ғасырдағы қоғамдық-әлеуметтік өмірін, түрлі түркі тайпаларының әдет-ғұрпын, наным-сенімін, өзіндік поэзиясын, тілін т.б. танып-білуде Орхон ескерткіштерінің мәні аса зор. ... ... ... ... процесін, халықтық эпостың табиғатын, сөз өнерінің түп-тамырын зерттеп білуде. Руналық жазба ескерткіштер түркі халықтары үшін аса ... ... ... ... ... ескерткішінің фольклорлық тұрғыда зерттелуі
Орхон ескерткіштері тіл, тарих ... ... ... ... ... әлі ... айтылған жоқ. Бұл мақсат маңызды мәселені шешу түркологияның қазіргі таңдағы кезек күттірмейтін жауапты міндетінің бірінен саналады.
Орхон ... ... ... ... оның ... өлеңдік қасиетіне мән берген ғалымдардың бағалы сөздері ертеде ... ... да ... түрік халықтары өлеңінің құрылысын алғаш жете зерттеген ғалымдардың бірі, Ф.Караш өзінің "Древнейший народный стих турецких племен" (СПБ, 1909) ... ... ... ... ... мен түрік халықтары өлеңінің арасындағы ырғақ сәйкестігіне назар аударған еді.
Зерттеуші Фалеев: халық ... ... ... ... салыстыру әбден орынды деген өте құнды пікір айтады.
Күлтегінге арнаған ескерткішті өлең тексіне алғаш жатқызған кісінің бірі - ... ... өлең деп ... ... өз ойын ... ... алмаған да, соның алдарынан үміт сәулесіндей осы бір құнды пікір кезінде түркологтар ... ... тек ... ... ... ... мен ... секілді көрнекті ғалымдар өз еңбектерінде руналық жазулардың тілінде баяндау стилінде ... ... бар ... ... 1950 ... ... ... Орхон ескерткіштерінің сипаты, жанры жайындағы ой-пікірлер осындай ... ... ... ... ... ... қазір қарама-қайшылық екі түрлі көзқарас қалыптасып келеді. Оның бірі А.Щербактың, екіншісі И.Стеблевоның ... ... ... деп ... ... ... жағынан да бұл жазцларды ақындық шығармаға жатқызуға болмайды" Басқаша айтқанда, Щербак Орхон ескерткіштерін әдебиет үлгісіне үш қайнаса сорпасы қосылмайтын, ... ... ... дәл ... ... жиынтығы деп қарайды.
Осы айтылған пікірді тарихшы Л.Гумилев қуаттайды: И.В.Стеблева моногрофиясында Күлтегін мен Тоныкөктің құрметіне арналған жазуларды ... ... және оны ... поэма ретінде дәлелдеуге әрекеттенген. Автордың сонысына қарамастан, біз одан өлеңге ең қажетті нәрсе - ... таба ... Сол ... де ... ... бұл жазуларды ақындық шығармаға жатқызуға болмайды" деген А.Щербактың тұжырымына қосыламыз дейді зерттеуші Л.Н.Гумилев.
Қазақ әдебиетінде өзге ... ... ... бермейтін шешендік сөздер деп аталатын қызық жанр бар. Соның қай үлгісін алсаң да өмірдің ... ... ... ... ... асыл ... көресің. Тыңдайсың да, халық жасаған ғажап өнерге ғашық боласың.
Шынында да, Орхон жазулары әдеби мұра ма? Болса, оның қай ... ... ... пікірінде қаншалықты қисындылық бар? Міне, бұл сауалдарға жауап берудің жалпы түрк халықтары әдебиеті үшін, оның ішінде қазақ әдебиеті үшін үлкен мәні ... ... ... ... ... ... ... қазақ жастары мен Орхон жазуларының арасындағы табиғи туыстық айқындай алсақ, онда заты қазақ өленінің ең әдепкі үлгілері хақында ... сөз ... ... туатыны да ақиқат.[2-76].
VI-VIII ғасырлардағы халық фольклорында эпостық поэзияның Орхон ескерткіштерінде жазылып қалған ең ертедегі ақындық тәсілдері мен ... ... ... Бұл ... ... ескерткіштерінде Күлтегін мен Білге ханның басындағы құлыптастарына жазулардан көруге болады. Бұл жазулардың ... ... ... ... ... [3-117].
Ғалымның Орхон ескерткіштерінен ақындық тәсілдері де, дәстүрді тауып, оларды жанры жағынан ерлік жырына жатқызып отырғанын осы ... ... ... ... ... ойшыл академик М.Әуезов ХХ ғасырдың түркологтары бас қосқан мәслихатта мынандай құнды пікір айтады.
Орхон жазулары деген не?
Бұл күні ... ... ... тіл ... ... ... жүр. ... қоса фольклордың мейлінше көне үлгілерінің де ескерткіштері емес пе? Сол жазулар да эпостық аңыздардың шағын да ... ... ... бар ғой. ... дәл осы ... Күлтегін мен Тонкөкке арналған руналық ерлік жырының белгілерін айқын тауып отырған жоқ па?
Орхон мұраларын зерттеуші ... оның ... ... ... мән ... М.Стеблеваның жоғарыда келтірген тұжырымдарын ескермеуі өте өкінішті- ақ. Біздің ғасырымыздың елуінші жылдарына дейін түркологияда Орхон ескерткіштерінің табиғатына жақын пікір ... ... ... ... жоқ. ... ... бойы тек ... тарихи мұра ретінде зерттеліп келген Орхон жазуларынан әдебиет сипатын тану, сөз жоқ, ғылым әлемінде үлкен жаңалық еді.
Сондықтан да ... ... ... ... ... күн ... алғаш қойған ғалымдар.
Демек, Л.Гумилев те көне руналарды жыр ... түрк ... ... ... ... ретінде танып отыр.
Бұл пікірді біз қостай алмаймыз. Көне түрк руналарын өлең жолына түсіріп, ақындық өнердің үлгісі деп танып, алғаш рет ... ... ... тұрғыдан тексерген И.Стеблеваның монографиясындағы батыл да бағасы тұжырымдарды ескеру қажет деп тапты.
Ғалым былай деп ... ... ... ... мен құлдыққа қарсы күресін, халқына және оның ерлеріне деген сүйіспеншілігін ақындық шабытпен жазған Орхон текстерін жалаң тарихи деректемелерге жатқыза қоюға ... ма ... ... ... бір ... ... ортасында тұған осы жазуларды тарихи-ерлік поэма деп тану әлдеқайда орынды болар еді. И.В.Стеблева. Поэзия тюрков - М., 1965-61 бет. ... ... осы ... ... қосыламыз бір-ақ ғалым айтқандай ағыл-тегіл жырға жата ма? ... ... тек ... ... ... ... арасында қара сөз араласып келіп отыратын өзіміздің "Аспалық, Қобланды" тәрізді этикалық жырларды еске ... ... қоң ... иіті ... учды. Токузинч ай йеті отузқа йоқ ертүртіміз. Барқын, бедізің, бітіг таш(ын) бечін йысқа йітінг ай иіті отузқ қой ... ... ... өл ... құрқ ... (ы) йіті ... булыт".
Жаңашасы: "Күлтегін қой жылы он жетінші күні өлді. Тоғызыншы айдын жиырма жетісінде жерледік. Мазарын, ою-орнегін, жазба тасын мешін жылы жетінші ... ... ... ... ... ... ... жаста еді" тәрізді жолдарды зорлап өлең жасау еш қисынсыз.
М.Әуезов пен Әлкей Марғұлан деп ... ... ... осы ... ... ... рет дәлелдеуші ретінде тануы тиіс деді М.Жолдасбеков [5-46] (Тастар сөйлейді).
Түрік қағанатының ... ... мен ... ... ... ... ... ескерткіш авторының алдында әдеттегідей тарихи жүйелеуден гөрі әлдеқайда бөлек, әлдеқайда биік міндет тұрғандығын көрсетеді. Басқаша ... ... ... ... ... ... фактілер емес, белгілі бір идеяға арқау бола алатын тарихи оқиғалар қызықтырған ... ... ... ... тарихи оқиғалар дәл, алайда жеткіліксіз деген пікірде айтқан руналық жазулардың әдебиет ... ... ғана ... ... ежегей-тежегей баяндамай, оның ең қажетті, тартымды деген сәттерін ғана сұрыптап алып суреттейтінін ескермеген. Екіншіден, егер біз Орхон жазулары сөз етіп ... ... ... ... жазылған мәліметтерден бұрын-сонды оқып білмеген болсақ, онда ескерткіштеріміздегі там-тұмдап қана берілген сорақы тарихи деректерден жарытып ештеңе түсінбеген ... ... ... ... ... ... ... шектілер тізбегі деп қарамай, түрік халқының ізгі-арманын, кескілескен соғысып, айбынды батырларын өзгеше ... жыр ... ... ... ең ... үлгісіне жатқызу орынды.
Сондықтан да бір кездерде эпостық дәстүрі айырықша дамыған халқының бай ... мен ... ... ... ... ерекше мәні бар. Өйткені Орхон жырларын зерттеу проблемасын жалпы әдеби процесімізден бөліп қарауға болмайды. ... біз ... ... ... ... өсуінен мол мағлумат беретін шығарманы терең зерттей түссек, ... бұл ... ... ... көп ... ... ... береді.
Басқаша айтқанда, эпостарымыздың жасау процесін, оған қоса ... ... ... дейін үзілмей жасалып келе жатқан жаңа дәстүрді дәлелдей алатын болыңыз. Қазақтың ұшақ-теңіз эпикалық жыр дәстүрінің қайнар ... оның ... ... ... ... біз ... ... тиіспіз. [5-72-73]. М.Жолдасбеков.
Осы уақытқа дейін қазақ эпосының тууы жайындағы қортындылар тұспалдап қана ... ... ... ... арнаған жырлардың зерттелуімен байланысты бұл мәселені нақты дәлелдермен толықтауға мүмкіндік алатын ... Осы ... біз енді ... ... ... эпостарының кейбір үлгілерімен салыстырып көрейік.
2.4 Көркемдік тілдегі ортақ қолданыстар
Орхон ескерткіштерін арнайы зерттеген ғалымдар М.В.Стеблева, Ғ.Айдаров, М.Жолдасбеков, Қ.Өмірәлиевтер ... ... әр ... ... қара сөз, бірі ... бірі өлең мен қара сөз ... ... деп бағалайды. Осының ішінде біраз толымды, дәлелді пікірді М.Жолдасбеков айтты. Ол кісі ... жыр ... ... ... ... ... ... тілге солай аударып шыққан. Біз осы аударманы пайдаландық. Енді қойнына талай сыр бүккен тастағы жазу не дейді?! Соған келейік. Жыр басы ... ... ... үндеуімен ашылады.
Тәңірідей, тәңіріден жаралған,
Түрік білге қаған
Бұл шақта отырдым,
Сөзімді түгел естіңдер:
Бүкіл жеткіншегім, ұланым,
Біріккен әулетім, халқым,
Оңында шад, апа бектер
Солында тархан, бұйрық бектер
Тоғыз оғыз ... ... ... ... ... ... соңғы ой арнасы - елдің тәуелсіздігі - ... ... ... ... еске түсірейік, ел есінен жаңылып, тәуелсіздік тізгінінен айырылып қалған уақыты 630-680 жылдар арасы болатын. Осы уақыттың ... ... ... ...
Жырдағы оқиғаны ұйымдастырушы негізгі тұлға - Күлтегін. [24] (Х.Сүйіншәлиев)
Жырдың айтуынша, түркілердің тауғаштарға кіріптар болу ... екі ... Бірі - ... алтын, күміс дүниесі, жібек матасына алданғаны. Оны аярсықпен беріп, жырақтағы түркілерді өзіне жақындата түсуді көксегенін түсінбеуі. Жырға назар ... ... ... ... ... ... қағандар отырған екен,
Әміршілері де біліксіз екен,
Жалтақ болған екен.
Түркілердің оның ... ... ... ... ... ... дейтін мақаланын да көруге болады.
Қазақ үшін ... ... ... ең ... - оң ... әлпештеген қызының жау қолында кетуі, ата-ана моласының аяқ асты болуы, өз елін тастап, басқаның қолына кіруі. Бұрынғы қазақтар осы үш ... ... ... Тиым ... ... тиек ... ұлы ... құлағына құйып, деуі. Абайдың деуі сонда. ... ... ... жырында да көрінеді.
Тауғаш халқына ұлдары құл болды,
Пәк қыздары күң болды.
Түркі бектер ... атын ... ... ... атын ... қағына бағынды,
Елу жыл ісін - күшін берді.
Түркілердің - деп ... да ... [ 19 бет] ... жыраулар қатарына қосу себебіміз: - деуіне қарағанда, біз әңгімелеп отыған жырларды шығарушы Тоңқұқық ... ... ... ... Ежелден ұлы жыраулар ханның қасында отырып, ақылшы кеңесші болған. Жарыққа бірге шыққан, әрі жауынгер, әрі білікті сөз ... ... еді. ... Бұхар жырау, Қазтуған, Доспамбеттер де дәл осындай тұлғалар. Тоңқұқық та Елтеріс Қапаған, Білге үш ханның тұсында жебеп-жекелеген.
Тоңқұқық - сол ... ... ... саяси-әлеуметтік және әскери ісінің барлығы өз қолынан өткізген дана абыз.
Орхон жазбаларын оқи ... түрк ... ... ... ... өлең жасаудың, ақындық тәсілдің әдепкі адымдарын, бұл ескерткіштерді жасаған қауымның ой-дәрежесін анық байқауға болады. Тасқа басылып, еш өзгеріссіз ... ... ... ... ... мәні өте-мөте күшті-ақ.
Ата-бабадан ұрпаққа мирас болып келе жатқан қазақ сөз өнерінің үлкен мектебі бар. Бірі - өмір ... ... ... ... философиялық данышпандық мектеп. Мұның аты сақталып, бізге жеткен түпкі атасы- Асан қайғы, одан бұл өнер ғасырлары аттап, кешегі біздің ұлы ... ... ... ... - ... ... күмбірлеп, жағы сембеген дария-даңғыл жыраулар мектебі. Мұның әзірге жұрт ... ... ... - Сыпыра жырау. Оған іліктес Қазтуған, ... ... ... ... ... ... ... жыраулардың ең соңғы үздігі Жамбыл мен Нұрпейіс еді.
Ал Асан Қайғы, Сыпыра ... да ... ... ойшылдардың, ақын-жазушылардың өткендігі даусыз.
Орхон ескертікштеріндегі Тоныкөк талай ханға ... ... ... ... дем ... қарт данышпан ретінде көрінеді. Демек, жыраулардың ақындық өнері, ... ... сол ... ... ... ел құрметіне бөлеп, ру-тайпаның ақсақалы, ақылгөйі дәрежесіне дейін көтерген. Ол дәуірдің бектері мен хандары алдағыны сол ... ... ... Осы ... ... ... ... ғасыр) өмір сүрген Бұқар жыраудан да анық көреміз. Жорыққа шығар алдында Абылай ... ... ... ... Ол ... түсін жорып, алдағы істі көбіне дәл болжап отырған.
Тоныкөкке, дана Қорқытқа жуық бейнені да көреміз. Ол - Ұлық ... Ұлық Түрк те көп ... ... ... ... ақылшы, батыр бастаған жорық-сапарлардың айнымас серігі. Жас шағында аттанып, жорықтан ... ... ... ... Оғыз батырдың түсін жорып, Оғыздың тақтан тайып, тұғырдан түсетін мезгілінің жеткенін де болжайтын - сол Ұлық ... аты ... ... ... ... ... бәрі шетінен батыр болғандығын ескерсек, онда тапқырлығымен, болжампаздығымен, шешендігімен дараланатын Ұлық Түрк тудырушы жыраудың өзі болуға тиіс.
Задында, ... пен Асан ... ... ... екі ... жеті-сегіз ғасырдай уақыт мөлшерінде де сөз өнерін дамытуға ықпал ... ... да ... ... ... ... Өкініші - солар әлі күнге дейін анықталмай отыр. Қазір ... ... ең озық ... ... ... ғылымымыздың бұрынғы өткен ойшылдарды, ақын-жырауларды анықтап, олардың шығармашылығын кеңінен зерттеп, бағалауға мүмкіндіктері толық жетеді.
Біздің есебіміз бойынша Орхон ескерткіштері 727 жыр ... ... Жыр ... буын ... ... болып келеді. 13 тен- 15 буынға дейін кездеседі.
Буындар
Үш буын
Төрт ... ... ... буынды
8-15 буын аралығы
Жыр жолдары
3
32
82
102
119
101
Пайыз есебімен
0,4
4,4
11,3
14,0
16,4
13,9
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен жинақтай келе айтарымыз: Біріншіден, Орхон ескерткіштері - түрк ... ... көп ... ... ... ... эпикалық шығармалардың шағын фаулалық өрістерімен қамтыған тарихи-ерлік жырлардың ең әдепкі ... ... ... бұл ... ... білмеген ежелгі жыр батырлардай Күлтегіннің басынан кешкен қимылдары, жорық сапарлары қаншама? Тілсіз тасқа ... сол ... ... ... біз ... ... шайқастарын анық елестетеміз.
Орхон жырларының негізіне түрк руларын біріктіру,, нығайту сыртқы жаулардан қорғау идеясы ... ... ... ... жырлары: "Ер жынысының құл болды. Пәк қыздарың күң болды" деп жазды. Шығарманың ең халықтық сипаттағы ... - ... деп ... ... ... ... ... түйген, білген философиялық толғаныстары да жоқ емес: "Тағдырды тәңірім жасар, адам ... ... ... "Қай ... ... сол ... ... пәтуасыз, жұғымсыз, жалқау табылса, онда ол халықтың қаншама соры бар десеңізші" деген данышпан Тоныкөктің сөзі ... ... ... ... кең етек ... ... түпкі сағасы тәрізді.
Екіншіден, Орхон ескерткіштері мен ежелгі қазақ эпостарын ... ... ... ... ... байланыстардың барлығын дәлелдейді деп білеміз. Бұдан шығатын қорытынды - қазақ хандығындағы бай жыр ... ... сол ... ... ... ... ескерткішінің көркемдік ерекшелігі Күлтегін, Білге қаған және ... ... - ... мен формасы жағынан да, тілі мен көріктеу құралдары тұрғысынан да, ежелгі түркі поэзиясының нағыз классикалық үлгілері болып табылады дейді Н.Келімбетов ... ... ... әдебиеті" атты еңбегінде.
Орхон жазбалары "Оғыз-нама", "Қорқыт" тәрізді ескерткіштерден бөлек әлемдік түркология ілімі "Құдатғу білік" (ІХ ғасыр), ... ... ... ... (ХІІ ... ... ... Зылиқа", "Гүлістан" (ХІҮ ғасыр) тәрізді түрік халықтарына ортақ мәдени мұраларды, ақындарды атайды. Бұларды да арнайы зерттеу - ... ... ... ... ... туралы соңғы кезге дейін өзара қарама-қайшы екі түрлі көзқарас орын алып келді. Бірі - ... ... ... және ... ... ... әдебиетке, соның ішінде поэзияға ешбір қатысы жоқ. Түрік ... ... ... ... деп ... ... - руна ... бұл ескерткішті поэзиялық туындыға қатысты барлық белгілер бар, ... ... ... ... ... ... ... деп таныды.
Бұл екі түрлі көзқарас ұзақ жылдар бойы ... ... ... т.б. ... ... пікір таластар тудырып келеді. Ал, қазір Күлтегін, Білге қаған және ... ... ... ... ... туынды екені сөзсіз. Орхон жәдігерліктерін поэзия ерлік жыры деп алғаш бағалаған ғалымдардың бірі академик-жазушы М.Әуезов болды. Ол руна жазуындағы жәдігерліктердің ... мен ... ... айта ... ... деп ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Атамекен13 бет
Автокөлік тасымалының көбеюі7 бет
Геодезия (сұрақ-жауап)11 бет
Ұлды және қызды асырап алуды тәркеу, тегін, әкесінің атын өзгертуді тіркеу7 бет
Адам капиталы – ел байлығы, ұлт байлығы11 бет
Африка халықтарының этникалық-лингвистикалық құрамы7 бет
Денсаулық - баға жетпес асыл дүние4 бет
Дүниежүзі халықтарының орналасу тығыздығы7 бет
Ежелгі түрік мәдениеті: Орхон, Енесей жазбалары7 бет
Ежелгі түркі мәдениеті: Орхон, Енисей жазбалары6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь