Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы

Кіріспе

2.1 Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы
2.3 «Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының «Шипагерлік баян» кітабы
2.2 Алып медициналық энциклопедиялық еңбек:
2.4 Ғұлама ғалым, қазақтың қараүзген шипагері Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы
Кіріспе
Жобаның өзектілігі. Ғұлама шипагер Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының «Шипагерлік баян» еңбегін зерттеуде Қазақстан мен Қытай еліндегі қандас ғалымдардың қөп салалы ғылымдар бойынша ғалымдары жеке ғылыми тұжырымдамаларын жазып, әділ болжамдарын беруде. «Шипагерлік баянның» тұңғыш араб әрпінде шыққан баспалық нұсқасына сарапшылық пікірін білдірген, кітаптің жауапты редакторы Шыңжаңдық Қаби Ыбырайұлы Қуаныш: «Шипагерлік баян» – шипагерлік тілсімін таза, анық, дәмді нағыз тілмен шеше білген, ұстана білгенге қолға түспес халықтық мұра. «Шипагерлік баян» бізге ұмытылған, аламышталған тіл, араластырылған әдеп-ғұрып, жоғалған салт-сана дәстүрлерді бір емес, мың жерде бадырайтып отырып көрсететін «Шарайна». «Шипагерлік баян» – дүниенің қызығын мүлде ұмытқан, сынақ атаулыны әуелі өз басына жасап, талай жол уланған, өлмегеннен басқаның бәрін көрген, ат басындай алтын, ада көз қырын салмаған, жарқұлағын жастыққа тигізбей жаһан кезген, елден қөрген білгенін саралап түйіндеген, қайраты қайтпас, жігері мұқалмас, ақылы телегей теңіз, ойы толғамы әрі тиянақты, Бойдекеңнің ел жұртының, болашақ ұрпағының мәңгілік кемістік, мүсәпірлік, ғарыптық көрмеуі, азап тартпауы үшін артына қалдырған, растығына шүба келтірмес ғылыми өресі кең, төл тәжірибелерінің туындысы» - деген, шын ықыласты талғамдық пікірі ғұлама еңбегінің қазақтың философиялық шипагерлік ілімінің ұзақ тарихының куәсі әрі айнасы екенін дәлелдейді.
Пайдаланған әдебиеттер
Қазақстан тарихы 5 том
        
        Кіріспе
Жобаның өзектілігі. Ғұлама шипагер Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының ... ... ... мен Қытай еліндегі қандас ғалымдардың қөп салалы ғылымдар бойынша ғалымдары жеке ғылыми тұжырымдамаларын жазып, әділ болжамдарын беруде. тұңғыш араб ... ... ... ... ... пікірін білдірген, кітаптің жауапты редакторы Шыңжаңдық Қаби Ыбырайұлы Қуаныш: - ... ... ... ... дәмді нағыз тілмен шеше білген, ұстана білгенге қолға түспес халықтық мұра. бізге ұмытылған, аламышталған тіл, ... ... ... ... ... бір емес, мың жерде бадырайтып отырып көрсететін . - ... ... ... ... ... ... ... өз басына жасап, талай жол уланған, өлмегеннен басқаның бәрін көрген, ат басындай алтын, ада көз ... ... ... жастыққа тигізбей жаһан кезген, елден қөрген білгенін ... ... ... қайтпас, жігері мұқалмас, ақылы телегей теңіз, ойы толғамы әрі тиянақты, Бойдекеңнің ел ... ... ... мәңгілік кемістік, мүсәпірлік, ғарыптық көрмеуі, азап тартпауы үшін артына қалдырған, растығына шүба келтірмес ғылыми өресі кең, төл ... ... - ... шын ... ... ... ... еңбегінің қазақтың философиялық шипагерлік ілімінің ұзақ тарихының куәсі әрі ... ... ... ... ... (1388 - 1478) - ... әйгілі шипагер ғалымы, елдің әлеуметтік-саяси өміріне жүйрік тарихшысы. Райымбек ауданы, Шалкөде жайлауында ғұмыр кешкен. Адам ағзаларында кездесетін кейбір кеселдерді ... үшін төрт ... ... ... жасап, шипа дарыту амалдарын тапқан. Соның нәтижесінде жазған атты ... 7 рет ... ... бүгінгі күнге жетіпті деген дерек бар. Бірақ Өтейбойдақтың төл еңбегі екенін ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш рет 1994 жылы Үрімші қаласындағы (ҚХР) баспасынан жарық көрді. 1996 жылы оны ... ... ... 2002 жылы ... Шалкөдеде ескерткіш белгі орнатылған.
Өтейбойдақ өз тұсында Жәнібек хан, ... ... ... ... ... бастас болып, ел қамы, халық тағдырына қатысты келелі істерге ... ... ... Автор кітабын Жәнібек ханның тапсыруы бойынша 70 жасында жаза бастағандығы туралы, содан Жәнібек хан дүние салған 1473 жылы ... 85 ... ... бітіргені жөнінде дерек қалдырған. Сондай-ақ, Өтейбойдақтың 90 жасқа ... ... ... ... де ... бар. ... Тіеуқабылұлы Өтейбойдақты 1366 жылы дүниеге келіп, 1478 жылы дүние салды деп ... ... ... өзі ... ... ... ... шипагерлік қасиет Өтейбойдаққа ата-тегінен жұғысты болған. Ата-баба әулетінің жинақтаған мол тәжірибесін бойына дарыта білген Өтейбойдақ бұл ... бар ... ... ... медийинасын ғылыми жүйеге келтірген. Сөйтіп шипагерліктің өз заманындағы биік ... ... ... Бұл жолда ол Әл-Фараби сияқты атақ-даңқ, дүние-мүлік, бас құрап, үйлі-баранды болу дегендей, пендеге тән ... ... тәрк ... бүткіл өмірін шипагерліктің қыр-сырын игеруге сарып еткен.
бүгінгі күнге Өтейбойдақтың ағайын ұрпақтары арқылы жеткен. Кітап уақыттың ... ... ... ... ... көлемді мұраның төрттен бір бөлігі Қытайдағы атышулы кезінде тарапынан өртелген.
Өтейбойдақтың кітабы ... ... ... ... ... мейлінше мол мағлұмат береді. Бұл ретте, автордың мыңнан астам дәрі түрлерін тоғыстыру арқылы 4 ... ... ... ... ... (рецепт беру) ұсынуы, оның білікті шипагер, ғұлама ғалым болғанын пайымдатады. Сондай-ақ кітабында өсімдіктен алынатын 728 түрлі, жан-жануарлардан алынатын 318 ... ... ... 318 түрлі шипалық қасиеті бар дәрілердің аталуы, 500-ге тарта анатомиялық атаулардың келтірілуі, бұл еңбектің тарихи-этнографиялық мән-маңызының ерекше екенін білдіреді. Теңдесі жоқ ол ... да ... ... ... тұнық, бай болғанының айқын дәлелі.
кітабы арқылы Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының тек қана ғұлама шипагер ғана емес, сонымен бірге халықтың өмір ... ... ... ... ... мейлінше қанық болғаны, өз заманының терең ойлы, ұлтжанды тұлғасы болғаны айқын аңғарылады. өсімдіктерден алынған 854 түрлі, жануарлардан алынған 455 ... ... ... бар ... ... ... адам мүшелерінің 430-ға тарта атаулары, мыңнан аса дәрі және 4577 рецепт берілген.
Бұл қолжазбаны Райымбек, Шыбыл, Қоңырбөрік, Тама, Бұршақ би бір-біріне ... ... ... ... ... (Григорий күнтізбесі бойынша 1827 - 1828 ж.) бесінші рет, 1952 ж. Түменбай Ыстанбайұлы (Іле аймағы, Текес ауданы Шиліөзек а.) ... рет, 1991 ж. ... ... 1952 ... нұсқаның 1968 ж. өртелгеннен кейін қалған бөлігін жетінші рет көшірген. Бұдан кейін 1994 ж. араб әрпімен ... ... 1996 ж. ... ( ... қазақ тілінде басылып шықты.
Қытай үкіметі құндылығын бағалап деген сыйлықпен марапаттады (1997').Қытайда Өтейбойдақтың мұрасын зерттеу үшін 2 ... ... ... құрылған.
2.2
Алып медициналық энциклопедиялық еңбек: /Ауыз Таңдай ... - ... ... және Көз ... ... - ... жаралысы/ деген кіріспеден және , , деген үш ... ... ... ... ... ... ... үштен төрт бөлігінің жоқтығына қарамастан, бөлімінде ... ... ... ... ... ... ... ауруын анықтаудың нақтылы ілімдік әдіс - ... ал ... ... ... ауруын емдеп жазудың әдіс - тәсілдік жолдарын түсіндіреді. Осы еңбегіндегі ғұлама ойының ... ... ... ... ... алшақтығы мен өзгешелігі жоқтығы айқындалып келеді. Қазақтың қарапайым халық емінің әлемдік деңгейге іліми жағынан көтерілуіне ... ... Ө. ... ... ғылыми жетістігі ұлттық шипагерліктің рухын биіктетіп, ғылыми жолға түсуіне негіз болды. Ұлы ... ... ... ... философиясының бүгінде бір құрамдас бөлігі аталған, халықтық ... ... ... ... ... ... ілімін ғылыми жолмен дамытуда Ө.Тілеуқабылұлы дала зертханасы арқылы 1108 түрлі дәрі - ... ... 858 ... ... ... пен 318 жан-жануар мүшелері және 60-тан астам металл-металоидтар қоспасынан /бұдан көп ... ... ... ... адамдарға арнап 1050 түрлі шипа ем аты және 4577 шипалық дәрілік емдік тізбесін /нақтылығы - 13000 дай ... ... ... аса адамның сыртқы және ішкі денесінің анатомиялық тұлғалық атауын жазып қалдыруы, біріншіден, қазақ жерінде XV ғасырда-ақ фармакология ілімінің алдыңғы қатарда ... ... ... ... шипагердің тұжырымдары оның өзіне дейінгі және бүгінгі шипагерлік ғылымнан алшақтығы жоқтығын айқындайды. Үшіншіден, адам денсаулығын ... ... ... мен ... ... ... ... мәңгі өз ұлтына қалдыруы, қазақтың шипагерлік өнеріне жол салғандығын білдіреді.
Халық шипагерлігі де халықтың ... ... ... ұрпаққа берілетін тектік /генетикалық/ қасиет. Ө.Тілеуқабылұлы шипагерлік ілімін өз ... ... ... ... ... ... әрі тәжірибе жасай жүріп өзінің жеке бойындағы көп ғылымдар саласы бойынша біртұтас ілімді байытты. Көргенін, естігенін және білгенін қағазға түсіріп, ... ... ... ... қадірлей, сол замандағы қазақ ханы Әз Жәнібектің тапсырмасымен 1466-1473 ... ... ... Ақ ... /Шу, ... 78 жасында бастап 85 жасында бітірген 5000 беттік қолжазбасы "Шипагерлік баянын" бітіргенімен, ханның кездейсоқ қазасы қолжазбаны ханға көрсетіп оқып ... ... ... хан ... ... ... алғаш танысқанда шипагерді сынап, байқап, әрі іліміне баға бере келе Ө.Тілеуқабылұлына "Қараүзген шипагер" екенсің деген мәртебелі атақ береді. Бұл құрмет оның көп ... ... т.б. ... да ... ... ... ... ірі тұлға екендігін білдіреді. Шипагер: - деген [1,16 б.], зарлы арманы бес ғасыр өткенде орындала бастады. Қараүзген шипагер өзінің "Шипагерлік ... ... ... ... ... ... етіп ... тіл, діни тәрбие, мәдениет, әдебиет, тарихи шежіре, этнография, эстетика, этика, философия, психология, астрономия, заң, ... ... ... мен ... ... т.б. ... саласын бір арнаға топтастырып, адам денсаулығын жақсартып дамытудың негізгі іліміне пайдалану мүмкіндігін, ұлттық этникалық стилді ... ... ... ... ... ғасырдан кейін халқымен қайта қауышқан, бес мың беттік қолжазбаның тек қана бір мыңдай ғана ... ғана ... ... болып шыққан /Үрімжі, 1994. араб қарпіндегі/ Ө.Тілеуқабылұлының "Шипагерлік баян" кітабы қазақ елінде де баспадан ... ... 1996/, ... ғалымдар мен зерттеушілердің ғылыми көзқарасына бірден ілінді. Көп салалы ғылыми талдауға ұсынылды, зерттеуге және тұжырымдамалар жасау жоспарына енді. Өйткені, ХV ... ... ... толық жасалған бұл кітап қазақтың шипагерлік өнерінің тарихы анау ертеден басталғандығын дәлелдейді. Ө. Тілеуқабылұлының "Шипагерлік баян" еңбегі ... ... ... ... әрі тәжірибелік негізін қалап қана қалмастан, ұлттың шипагерлік өнері ілімін, мәдениетін, әдіс-тәсілін ... ... ... ... бұл еңбек көптеген шет елдер ғалымдарының ғылыми талдамалық назарына айналуы да кездейсоқтық емес.
Оның дәлелі ғалымның "Шипагерлік баян" кітабының көрші қытай ... 1997 жылы ... ... ... мемлекеттік таңдаулы ұлттық кітап" сыйлығына ие болуы, шипагер ілімінің ғылымдығы мен ... ... ... ... шипагердің еңбегіне алғаш өз пікірін білдірген Шыңжаң ... ... ... партия комитеті үгіт - насихат Министрлігінің орынбасар бастығы, зерттеуші - ғалым Төлеуқан Ыбырайұлы: - деп әділ ... ... ... ... ғалымдарының қазақ шипагері іліміне ірі ғылыми баға беріп ... ... ... дәстүріміздің теориялық және мәдени-тарихи тұрғысынан биік мәртебесін айқындайды. Ө. Тілеуқабылұлы көп оқыған, өзінің жеке философиялық танымы ... әр ... ... ... мол, ... ... өшпес философиялық тұжырымдамаларын қалдырған ірі тұлға және шипагер ғалым.
Расында, ... бұл ... ... ... ... ... талдау жасау енді пәрмен алуда. Түрлі тартымды ой-тұжырымдарға сілтеме жасадық та. Дегенмен, ғұламаның дүниетанымы мен өнеріне толығырақ сипаттама беру үшін, ... ... да, мына ... ... жөн ... ... шипагерлік дәстүрлері мен мәдениетін дамытуда ғұлама шипагер оны ғылыми жағынан дала тәжірибеханасында сынақтан өткізуде, өзінің ар-намысына айтылған кекесін сөз бен ... ... ... ... ... боршалап, Омбыда тірі түлкінің терісін сыпырып алып, ал Шалкөде де /Жетісу аймағы/ тірі қойдың басына таспен ұрып өлгенін ... ... ... кеудесін пышақпен тірідей жарып жүрегін жұлып алу арқылы жүрек, ми, қан тамырлары қызметінің өзара ... ... ... өмір ... ... зерттеп өз тұжырымдамасын жасайды.
Шипагер адамның денінің саулығы мен ... ... ... оның - ... ... ... немесе - деуін бүгінгі медицина ғылымы да қуаттайды.
Ө. Тілеуқабылұлы адамдар арасында үсіген, өлдіге есептеп үсікке қатты ұшырағандарды шипагер ... ... ... "Тұншықтырма" әдісін пайдаланып адам есін жиарда алғаш "Мұздадым", ... ... ... "Терлеп кеттім", "Шөлдеп кеттім" ақыры "Терлеп сүмек болдым" - дегенде ғана, барып құтқару әдістерін тоқтатып сырқатқа киім ... ... ... шай беру арқылы шипагер емін жалғастырып жеке адамның ... ... ... ... ... ... халықтық шипагерліктің емдік жүйесін байыта білді. Ал шипагер өзен суы бар жерлерде "Малма" әдісімен үсіген адамды жалаңаштап, ... ... ... ... оның жағаласқанына, арпалысқанына қарамай сөзі түзеле бастағанда ғана шұңқырдан ... ... ... ... жылы ... ... тамаққа қарай тамақтандырып, өзінің ілімдік тәжірибесін байыта білді.
Суықты - суық ... ... ... тәжірибе тәсілімен суықтықтан үсіген адамды емдеуде суық үйде, суық далада ұстап немесе суық суға малып біраз суда ұстаған. Бұл ... ... ... ... қуатын қайтадан тепе-теңдік қалыпқа келтіру арқылы, оның өмірін сақтап қалу идеясы болатын. Бұл тәсілдің қаншалықты пайдасы мен ... ... ол ... да өте қиын ... ұлы шипагердің осы әрекетінің пайдалы болғанын да бүгінгі медицина да теріс ... ... Осы күні ... жүрген П.Ивановтың суық сумен емдеу тәсілі де, қазақтың шипагерінің әдісіне өте жақын екені ... Міне ... неше ... ... әр ... ... ... тәсілдерін ұлы шипагер өзінің емдік тәжірибесінде пайдалы нәтижеге жетіп отырғаны, оның еңбегінде айтылады. Денесіне күйіктің әр түрлі мүшелік қауіпті дәрежесін ... ... ... ... ... аман алып ... шипагерліктің білімділігі мен адалдығын көрсетеді. Адамның тіршіліктегі өмірін сақтап қалуда, шипагер көптеген ... ... ... ... Оған ... кірісті. Суға кетіп өлдіге есептегенді және есінен танған адамды басын төмен қаратып, екі аяғынан ағашқа іліп ... ... суын ... ... бір тіршілік қимылы сезілгенде ғана адамды жерге түсіріп қозғау, ары-бері аунату, уқалау және жасанды дем беру әдістерін пайдаланып тірілтіп алу ... ... ... шипагер өз жанын, тәнін, өмірін басқалардан артық санамады. Ол ... ауру ... ... емге ... ... кейбіреуін өзі ішіп, денесіне жағып кейде улана есінен тана жаздап жүріп шипалық емін жалғастыру арқылы, қазақтың шипагерлік ілімінің өркендеуінің жаңа әдіс ... ... таба ... ... өсиетнамасындағы: - деуі шипагердің адал жүректі, байлыққа қызықпас қол кірін ары тазалығына айырбастамас, өз ... адам ... ... ... ... қарамай кісілік тұлғалық парасаттылық қасиетпен еңбектенгенін аңғартады.
Ө.Тілеуқабылұлы шипагерлік атауын емшілік атауынан жоғары қояды. Ол ... ... ... ... ... қана қоймай, сырқаттың пайда болуынан бастап, оның дамуын, өршуін, асқынуын, емдеу кезіндегі адамның сырқатынан жазылу әрекетін немесе кері ... ... ... ... алып ауру ... ... ... қараудағы шипагерліктің мәдениетін үйретеді.
Ө.Тілеуқабылұлы: шипагерлік - өнердің бір түрі. Ал емшілік - ... ... өзін ... мүйізін ғана көргендік. Шипагерлік атауы дұрыс. Өйткені, шипа ... ... ... дәру ... деп ... екіге бөліп қарайды: Дарымдаулық шипагерлік жәнеБолашақты болжайтын - болжамалы ... деп ... ... ... ... ... шипагер, нағыз шипагер, қараүзген шипагер, шипагер, емші, емкөс, жарғышы, қараемші, қаншы, тамыршы, сынықшы, оташы, іш ... ... ... ... жауырыншы, балгер, құмалақшы, болжағыш, аяншы, құшнаш, әулие, әнбие деп 24 түрге бөліп оларға жеке-жеке анықтама беріп талдай отырып, әр ... ... жеке ... баға беріп, оның шипалық ерекшеліктерін тұжырымдамалы ой талғамымен түйіндейді.
Ғұлама шипагердің анықтамасы ... ... ... адамға тікелей өз шешімімен шипалық емдерін жасап дарымдап, оның жағдайын жеңілдетсе, кейде толық айықтырып жібере алатынына жеке талғамдық ойын ... ... ... ... не болатынын болжап, сырқатқа болжамдық ем - дом ... ... - ... емдік шаралар көмегін көрсетеді, емдері болжамдық негізде болады деген ұғымда болған. Шипагер ғұлама Ө.Тілеуқабылұлы 18 мың ... ... ... алғашқы алты несіптік тұғырлықтан оның ішінде үш - ыстықтық /Арқау, су, ... ... үш - ... ... ... ... өзегінің байланысы әсерінен болатынына сілтеме жасайды. Мәселен, Арқау - ... ... ... су - өзегі суық тұғырлық, ұштасым - өзегі қараңы тұғырлық, ал бітім -өзегі тұрақ тұғырлық, қимыл - өзегі- кеңістік ... ... - ... ... ... Сондай-ақ, адамның соңғы алты тұғырлық несібесінде: үш - ыстықтық /ләм, ... ылпа / және үш - ... ... ... ... ... өзегі қарағы тұғырлық - ләм, өзегі тұрақ тұғырлық - мекен, өзегі ыстық тұғырлық - ... ... ... тұғырлық - тыныстық, өзегі жарық тұғырлық - қару-жарақ, ... суық ... - ... екендігіне тоқтам жасаған қараүзген шипагер ыстықтық пен суықтықтың негіздері адамның мінсіз бітімінің тұлғалық өсу дамуына, ... ... ... және ... ... болу себептеріне нақтылы жоғарыдағы алты несіптік пен алты несібелік немесе он екі ... ... ... ... ... шипагерліктің негізгі шартын анықтап береді.
Шипагер ғұламаның анықтауынша: "Сырқат сыпаты - мәннілі суықтық, шипа ем дарым зәруаты ... ... - ... ... ... ... ... - деп, сырқаттың туу себебі ыстықтық пен суықтық әсерінен болатынына одан сақтанудың жолдарын шипагерліктік, танымдық тәжірибесімен ... онға жуық ... ... ... ... ... энциклопедиялық алып кітапты жазған Ө.Тілеуқабылұлы көп ұлт тілін білетін, түсінетін көп салалы ғылымнан терең ... бар ... ... ой-толғамы мол ғұлама ғалым екендігіне күман келтіруге болмайды. Көрші елде ... ... ... басылып шығуына тұңғыш көмектескен, кітаптың құндылығын жоғары ... ... ... ... уәлиі, ғалым Қадыс Жәнәбілұлы: - деген, қуанышты тілегін білдірді.
Орта ғасырда Отырар, Түркістан, Тараз, Баласағұн, Сайрам, ... ... т.б. ... ... пен араб ... мойындатқан білім мен ғылым және мәдени рухани орталықтар болғаны белгілі.
Орта ғасырлық ғұлама ғалым, әлемнің ... ... ... Әбунасыр әл-Фараби мен медицина ғылымының атасы, Философ, жаратылыстанушы Әбу Әли Ибн Сина ... ... ... ... Хорезми ( IХ ғасыр ), Әбу Райхан Бируни (973-1051 ж.ж), ғұлама ғалым әрі ақын ... ... ... ... араб ... ... да, өз елдерінде көп тараған-ды. Әбу Райхан Бируни "Емдік заттар жөніндегі кітап" атты еңбегінде Орта Азия ... ... ... ... шөптерге толық анықтамалық сипаттама берсе, ал Әбу Әли Ибн Сина ... ... ... атты ... адам ... түрлеріне, олардың емдеу әдістері мен сақтану жолдарына және көптеген дәрі-дәрмектерге тоқтағанын ескерсек, Ө.Тілеуқабылұлы да осы ... ... ... зерделеп өзінің "Шипагерлік баянын" жазарда басшылыққа алып пайдаланғандығын, өзінің ... ... жеке ... ... әрі ... ұлы ... ... құрметтей бағалағандығын аңғаруға болады.
Бұл, Шығыстың және Орта Азия ғұламаларының медициналық және көптеген гуманитарлық еңбектерінің әсері мен ... ... ... қазақ шипагерінің ой өрісінің өсуіне, ойлау идеяларының дамуына және оның ... ... ... ... ... ... ... ілімін жазуына әсері мол болғанын көрсетеді. Шипагер ғұлама өзінің парасатты ілімі арқылы шипагерлік саласының сырқаттың ауруын емдеу саласында оның түрлеріне ... әр ... ... ... жеке ... де ... ... бөліп, шипалық емінің нәтижесіне жеткендігін аңғаруға болады. Ол сырқаттың ... болу ... ... көбінесе мезгілдік өзгерістерге және жарық пен қараңғылыққа да байланысты өзгеріп тұратынына өз тұжырымдамасын жасады. Адам организміне ыстықтық /мезгілдік, күн ... ... ... ыстықтық, тұлғалық қызу/ пен суықтық /тоң өту, аяз, ызғар, сыз өту/ өзгеріміне қарай, жазда, күзде, қыста және ... әр ... ... ... мән ... қорытынды шығаруы, шипагерліктің негізіне іліми көзқараспен қарағандығын сипаттайды. ... жаны ... ... ... адалдық пен жауапкершілікті басты міндетінің парызы санады. Оның әрбір әрекеттік ісі де шындыққа ұласты. Ол өшпес, ... өте ... ... денсаулықтың ғылымнамасын ұрпағына тарту ете білді. Заман өзгереді, жылдар жылжиды, бір-ақ қараүзген ... ... ... күн ... мәңгі шапағатын шаша берері анық.
Ө.Тілеуқабылұлының Қазақстанда зерттеп жеке ... ... ... ... ... ... де саны көп салалы ғылымдар бойынша көбеюі қуанарлық. Бұл жаңадан тарихқа енетін қазақ шипагерлік дәстүрінің философиясына ықпал етері анық. Академик, Ә. ... , - ... ой ... осы ... ... ... Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының философиялық ой жүйесіне де ғылыми зерттеу қажеттігін аңғартады. Шипагер ғалым еңбегіне ғылыми зерттеу жұмыстарын ... ... ... ... ... жаңа ... жол ... әрі шындыққа ұласқандығын білдіреді.
Шипагер өз қызметінде халқымыздың: "Сынықтан ... бәрі ... ... дана ... ... ... ... ілімінде басшылыққа алып, сырқат адамның ауруларын жұқпайтын және жұқпалы деп екі топқа бөлу арқылы шипагерліктің тазалық, сақтық және ұйымдастыру ... жаңа ... ... ... ... "Шипагерлік баян" кітабында сырқатты анықтаудың 32 түрін /Есекжем, ауызжара, алапес, қызылша, сүйел,...........т.с.с/, ... дене ... алты ... ... жалғыз жара, жақ рагы.........т.с.с./, зерттеп аурудың 5 түрін, күйіп қалудың 3 түрін, улы жәндіктер шағуынан болатын ауруының 3 ... ... ... ... ... ... ауруының 2 түрін, үсіп кеткеннің 3 түрін, есі ... 4 ... ... ... ... жынды/, ата-анада кездесетін белсіздік ауруының 5 түрін, жүйке ауруының 2 түрін /нерв әлсіздігі, ұйқы ... ... ... ... ... 9 ... /тістің етіне қосымша өсетін ет, әр түрлі мүшеде ет өсу........т.с.с./, іш кебу мен асқазан ... ... ... мен бой ... қансырау, дәретке қан араласудың 4 түрі, дене-ағзалардың ... 5 түрі /тіс ... ... ....т.с.с/, жазымдық сынықтың 4 түрі /сыну, шорт сыну, быт-шыт сыну.........т.с.с/, құсудың 3 түрі /ұшықтан, тамақтан, жүктіліктен/, жұқпалы қауыпты аурудың 10 ... ... ... соз, ... көктүйнек, көкшешек, түйнек......т.б/ кездестіреміз. Бұдан көп сырқат түрін талдап жазу кітаптың төрттен үш бөлігінің өртенуі ұлттық халық шипагерлік ... орын ... ... ... амал жоқ.
Елі мен жерін сүйген Ө.Тілеуқабылұлы: қағидасын сырқаттың ауруын емдеуде ... 6 ... ... ... /борсыма бұлау - З.Қ/, бапталғы /бу ... З.Қ/, ... /су ... - З.Қ./, ... ... ... - З.Қ /, Нақталғы /түйіндеп - З.Қ./, Шапталғы /құм бұлау - З.Қ./, уқалаудың 11 ... ... ... ... ... ... жылдырытқы, қақпаулығы, мыйтыңқыл, шымшыл, қос алақан, бөгделеме және ... онға жуық ... ... өте ... әрі ... ... еңбегінде көбінесе көз сұғы бар адамдар мен тіл сұғы бар адамдардың кері әсерлі қуаттарынан жас ... ... ... ... ... ... дәлелдей келе, ондай кері қуатты адамдардың белгісі мен денесіндегі айырықша ерекшелігі ... ... ... ... ... тоқталады [1, 146 б.]. Шипагер ғұламаға Жаратушы иеміз өмірдің қызығы жар сүю, балалы ... ... ... ... жазбаса да, ол барлық өмірін шипагерлік ілімге арнады.
Өз әкесі шипагер Тілеуқабылдан алған тәрбиесі ... ... 41 ... мен жеті ... ... қоспасынан жасалатын шипалық дәрі-дәрмегін жердің 40 түрлі қыртысынан /тау, төбе, ойпаң, құмдауыт, ... ... ... ... ... дәрі-дәрмегін жасап, шипалық емнің мерзімдік 3,5,7,13,21,25,41 үлесімдік емдік әдіс-тәсілін ... ... ... ... ... өз ... ... дәрілік шөптердің емдік қасиеттерін толық меңгеру арқылы, шипагердің білімінің тереңдігі мен тәжі-рибесінің сауттылығын таныта білген ірі ... ... ... ... ... білді.
Қазақтың фармакология ғалымы М. Қожабеков өзінің кітабында дәрілік ... ... ... ... ... . Әрине өсімдіктердің дәрілік қасиеті жөнінде ... П. ... ,- деп ... ... ... ... сүйіспеншілігі, адам мен табиғаттың өзара қатынасында өмір жалғасы жатқанын аңғартады. деген нақыл сөз де ... ... ... да ... өсімдіктер жөніндегі кейбір танымы мен көзқарасы жағынан грек дәрігері Галенмен ұқсастығы мен үндестігі барлығы байқалады. Шипагер дерліктей ... ... ... ... емі қонғанын, бірақ та қылтамақ ауруының белгісіне тоқталып: ... ... ... да ... ... ... тұжырымдық идеялық ұсынысын аңғартып, оташыға қажеттің бәрі болса бұндай ... да ... ... ... ... ... ... өзінің кіндік қаны тамған, өскен жері Шалкөдесінде ғана дәрі-дәрмегін жасап шипагерлік емін жалғастырмаған. Шипагер қазақтың кең даласының Сырдария, Мұзтау, Хорасан, ... ... ... ... Шу, Жаркент т.б. жерлерінде болып білімділігімен көптеген ауру адамдарға сырқатынан жазылуына көмегін беріп, сол ... да ... ... ... ... өткізуді де ұмытпағаны, оның шипагерлік өнерінің негізін қалаушы екендігін көрсетеді.
Шипагер бір ғана ауруды емдеумен айналыспай осы ... ... ... ... де ... ... - ... осы заманғы медицинаға қосқан оның алғашқы тәжірибелік үлесі болмақ. Шипагер еңбегінің қамтыған ауқымы ... ... аса ... емі мен оның ... ... емдік рецептердің кездесуі қазақтың халықтық шипагерлігінің сол ... да ары ... ... шипагерлік ілімін бір ғана ғылыми талдаумен баяндап беру мүмкін емес. Шипагер өзі құрметтеп ұстаз еткен, білімдерін ... ... ... арнап: - деген данышпандық ойында инабаттылықты сақтап философиялық ұғымында қарағанын аңғартады.
Сондықтан да Ө.Тілеуқабылұлының ой талғамы да ... ... ... ... идеяларымен жалғасып сабақтасып әрі үндесіп жатқандығын сеземіз. Шипагердің: - дегенінен, шипагердің бұл екі ... да ... ... және ... ... пайдаланып басшылыққа алғандығын, оған құрметпен қарағандығын білдіреді.
Ғалым шипагер Ө.Тілеуқабылұлының танымдық көзқарасы бойынша жазылған оның еңбегі, біздің ... ... ... бағыттың қолданбалы және теориялық-тәжірибелік бағытында жазылғанын аңғартады.
Өз заманының философиялық танымдық идеясы негізін басшылыққа алып жазған медициналық алып ... бес ... аса ... өтсе де, құндылығының жоғары екенін ғалымдардың анықтамалары мен зерттеулері анықтауда. Ол ... ... ... ... ... білімім шектеулі, үйренуді қажет етеді, Алла ғана дүниені жан-жақты біле алады деп, өзінен бұрынғы ғұламалар әл - ... Әбу Әли Ибн ... ... т.б. ғұламалар еңбегінде баяндалған ұғымдармен танымдық идеялық ұқсастығы барлығын байқауға болады. Шипагер өз ойын ашық көрсетіп дүниені тану ... ... ... ... білу ... ... тануды Қожа Ахмет Иасауидің танымы бойынша, адам Мұхаммед пайғамбар арқылы Алланы таниды. Алланы білу, дүние сырын білу. Дүниені ... Алла ... ... танымымен, Ө.Тілеуқабылұлының ойының тұжырымдары мен танымдарында ұқсастық ... ... ... аңғарылады.
2.3
- деп тұжырым жасайды. Шипагер Ө.Тілеуқабылұлының жәй қана емдік жөніндегі еңбек деп қарауға ... ... ... еңбегінен қазақ халқының емдік әдіс-тәсілдерін жан - ... ... ... ... ... және ... ғылымдағы жиырмаға жуық ғылыми ерекшеліктерін байқауға болады.
1. Әлемдік ғылым тіршіліктегі заттардың материалды алмасуын және дамуын ... /1870/ ... деп ... шипагер Ө.Тілеуқабылұлы сау адам өзінің денесіндегі он түрлі ыстық-суық, кебір-суық, ... ... ... сияқты он түрлі материялдық қозғалыстың бірлігі нәтижесінде құралып: кеңістік, ... ... ... ... суық алты тұғырға тұрақтанады. Адамзат - осы тұғырлардың өзара араласым, сыйласым, жарасым, ... ... ... ... ... Олар іркіліссіз, толассыз, шашаусыз кезектесіп бір-біріне орын беріп, бірін-бірі айналып отырады дей келе, тіршіліктің материалдық ұғымына Ф. ... 400 ... ... ... ... ... ... медицинада ауруына қарсы егетін вакцинаның авторы - ... ... ... Женнер. Бұл жаңалық 1796 жылы ашылды деп жүрсе, ал біздің бабамыз бұдан 360 жыл бұрын қазақ ... ... ... ... ... дала ... көп ізденіспен тәжірибе жасап, қарапайым халықтық емдік тәсілмен шешекке қарсы егетін вакцинаны тауып, елінің халқын аман алып ... ... ... ... ... ... пен мидың қызметі мен адам денесінің қан айналу жүйесі қызметіне байланысты ғылыми тұжырымдар Да Винчи, В. ... Г. ... т.б. бері ... деп келсе, ал бұл болжамды Ө.Тілеуқабылұлы жоғары да аты аталған ғалымдардан бір ғасыр бұрын далалық зертханасының тәжірибелік тұжырымымен ... Ө. ... ... ... тәжірибелері мен көңілге түйгені арқылы адамның 12 ішкі және 12 ... ... ... ... ... ... қызметтерін анықтап, өзара байланыстарын дәлелдеп , деген тұжырымға келеді. Оташылық ... ... жол ... ... 430 дан аса ... ... тәнтану /Анатомия/ ғылымына арналған тізбесін өз ана тілінде жасайды. Бұл халық ... ... ... ... ... ... Шипагер сырқатты емдеуде ұлттық тағамдардың 4577 емдік рецебін ұсынады. Және ғұлама 1300 дей дәрілік қоспаларды барлық шарттарды сақтай ... ... 858 ... өсімдіктер мен 300 ден аса жан-жануарлар мүшелерінен, 70-ке жуығы металл-металоидтар қоспасынан дайындаған. Оны жердің 40-тан аса ... ... ... ... ... ... сан болып табылатын 41 мен 7 сан қоспасы бойынша 1050 түрлі дәрі-дәрмек жасауы және ... ... ... ... ... 3, 5, 7, 13, 21, 25, 41 күндік емін ұсынуы, шипагердің ерекше тапқырлығы мен өз ісіне нағыз сенімді ... ... ... Дәріні пайдаланарда шипагер дәріні алдымен өзіне қолданып, кейде уланып, тіпті өлі - тірі ортасында болып, ақырында туған халқын аман ... ... ... іс ... Осы ... ... ... жарты ғасырдан астам тоңазытқышта жатқан өлі денелер мен үсіп ... шала ... және суға ... өлді деп ... ... өмірге әкеле алмауда. Ал ғұлама шипагер өте қарапайым әдіс пайдаланып, өлі деп саналған адамдарды ... ... ... суға ... өлді ... ... ағашқа асып, басын төмен салбыратып ішіндегі суды ағызып алып, ... емін ... ... олар ... ... ... ... кезде П. Ивановтың сумен емдеу әдісі кеңінен қолданылуда. Ал шипагер Ө. Тілеуқабылұлы сол ... ... ... мықты көтерілген өте қауіпті аурулардың ішкі және сыртқы қуаттық биоөрісін теңшеу үшін, сырқатты ашық далада ... ... және суық суға ... емдеген. Сөйтіп, қараүзген шипагер Ө. Тілеуқабылұлы сумен емдеу әдісін П. Ивановтан бес ... ... ... ... бұл ұлт ... тарихының ұзақтығын көрсетеді.
8. Дала ғұламасының заң ғылымына да өз үлесін қосқандығы ... ... ... ... ... бойынша Әз Жәнібек хан ұрпақ тазалығы мен денінің саулығын сақтау ... жеті ... ... қыз ... ... екі жаққа да - өлім/, сүйіспеу, жат төсектікке жол бермеу, жеке ... ... т.б. ... ... ... шығарады. Жарлықты орындамағандарға өлімге дейін, елден қуу, дүре соғу, айып салу, масқаралау т. б. жазаларды белгілейді. ... ... ... ... зерделесек, одан 240 жылдай бұрын қол қойып шығарған Әз Жәнібек ханның жарлығы шыққанын аңғартады. Осыған қарағанда Өтейбойдақ бабаның заң ғылымына да ... үлес ... ... ... ... шипагер Ө.Тілеуқабылұлы астрономиялық ғылыми ұғымымен аспан жұлдыздары да адамның ... ... әсер ... ... 8 ... оң иық, оңдық, оң маңдай, құбыла, сол маңдай, солдық, сол иық, ... ... ... бөлінетінін және әр адамның жеке жұлдызы болатыны жөнінде анықтама береді. Бұл идея қазақ шипагерінің сол заман мен осы ... ... ... ... жеке ... идеясын аңғартады.
Адамның көңіл-күйіне қарай, оның жеке жұлдызы түсінің өзгеруінен адамның ... ... әсер ... ... туған күні, аты, туған уақыты, күні мен айының жұп немесе тақ ... ... да жұп ... тақ ... ... ... бақытты- бақытсыздығына, опалы-опасыздығына, ақылды-ақылы аз, шешен, киелі, ... мол т.б. ... ... ... ... ... шипагер. Мәселен, елбасы болған, шешен, киелі, болжаушы, көріпкел Майқы би ... ... ... ... деп дәлел келтіреді шипагер. Бұдан тылсым құпия ... сол ... да мән ... ... Шипагердің табиғат өзгерісіндегі ауа райын болжаудың төрт мезгілдік кестесін айдың тоғысына қарай жасауы. Бір тәулікті таң, таң сәрі, ... ... түс, ... кеш, ... түн ... ... т.б. атауларға бөлуі, сол уақытта халықтық шипагерлікте аспан әлемі құпияларының да өзгерісінің адам денсаулығына байланысты ... ... ... Шипагер ұлттық атаулық мәнді сақтай отырып, жыл, ай және апта ... ... ... ... ... жыл ... Сумақты - тышқан /З.Қ /, ... - ... ... - ... ... - ... Сумаң - жылан, Тұлпар - жылқы, Иртек - ұлу, ... - қой, ... - ... ... - ит, ... - ... Қорсықы - доңыз.
Бүгінгі жыл қайырудан ерекшелігі Ұлу Ө.Тілеуқабылұлы кестесінде жетінші ретте болса, ал бүгінгі де ... ... тұр. Ай ... ... - ... / З.Қ /, Көктеу - көктем, Мезгеу - ... ... - ... ... - ... ... - тамыз, Дәндеу - мизам, Сақтау - ... ... - ... ... - ықтырғы, Ырғыс - желтоқсан, Қаңтар - қаңтар.
Апта атаулары: Бақтал - ... /З.Қ /, ... - ... ... - ... ... - сейсенбі, Аттал - ... ... - ... Мереке - жұма.
12. Шипагердің сандық атауларды адамның мүшелері атауымен байланыстырып ... ... ... ... Мәселен, бір дегеніміз - ауыз не мұрын, екі ... - көз, үш ... - көз ... / не көз ауыз /, төрт дегеніміз - көз құлақ, бес дегеніміз - ... оң қол / ... сол қол, қөз, ... ... ... алты ... - қол ауыз /не қол ... /, ... он дегеніміз - қос қол, ... ... - қол- аяқ тағы ... Бұнда нендей сыр жатыр, оны тек ғана шипагерге аян, өз құпиясын ашпайды. Бұл ... ... Өте ... ... шипагер Ө. Тілеуқабылұлы адамның ағзасындағы сырқатын анықтауда арнайы медициналық өлшеу мен анықтау құралдарының ... ... ол ... ... саусақпен басып отырып сырқатты анықтау мен ем қолданудағы ерекше ұлттық тәсілді ұсынуы ... ... да ... ... ... қуат ... өте ұсақ ... екенін түсіне отырып, тамыр соғудағы құбылыстарды сол кездегі ғылыми медицинаның ... ... ... ... адам баласына өмірінде қауіп-қатерлі кезеңдер, күнәға бататын немесе күнәға есептелмейтін жас кезеңдері болатынын өзінің ұзақ жылғы тәжірибесіне сүйеніп ... ... адам ... ... теруіне сай, несіптік ризықтың қуатына сай, өзек ... 25 жас, 37 жас, 49 жас, 61 жас және 73 жас ... бес ... ... ... өзек ... ... адам пендесінің өмірінің бұл кезеңінде қару - ... мол, ақыл - ... ... ... ... де жеткілікті, сондықтан әр күні күнәға батуы ықтимал, әрі қауіпті жас ... одан ... ... ... ... ... немесе сәбилік мүшелге 13 жас, 85 жас, 97 жас және 109 жастағыларды жатқызып, оларда ... бату ... өз ... ... ... ... білді.
Мүшелі жөнінде шипагер жыраулық жыр бойынша да былай дейді: - деп қиуа таппағы шарт.
15. Шипагер еңбегінің ең құнылығының бір жағы адам ... ... ... ... ... отан сүйгіштікке жету жолдарына дұрыс бағыт беруі мен он сегіз мың әлемді ... ... ... тану мен оның ... ... ... /с.ғ.с./ және ислам діні қағидаларын сақтауда адал болуға дұрыс сауатты нақты нұсқау беруі дей ... ... ... мен ... ... 91-ді ... тиым, 85-ті ішуден тиым сақтандыруымен, 7-ге тиіспеуге, 41-ге жұғыспауды және 12-ден ... ... ... ... ... ... орындалатын шартты - заңын ұсынады.
2.4
Бұдан шипагердің ізгі ... ой ... ... ... ... ... ... батылдық бақыт әкеледі, ал өнер - ... ... ... жақсылық сыйламақ, ырысыңды құрметтей білсең арманыңа жетесің деген пәлсапалық тұжырымын аңғартады.
Ғұлама ғалым, қазақтың қараүзген шипагері Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы өз ... ерке , , ... Ол ... да, құрметтен де құралақан болмады. Оның қадірін елі білсе, ол да халқы үшін, болашақ ... үшін ... ... ... ... әрі ... қалдырды. Шипагер еңбегі бүгінде ұлттық шипагерліктің ғылыми мәртебесін әлемге ... Өзі де ... ... ол ... ешкімде білмесе, бүгінде ғұлама талғамы, ойы шындыққа айналды.
Ғұлама шипагер Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының ... 1994 жылы араб ... ... қаласында тұңғыш баспадан басылып шыққан нұсқасына алғаш бірінші болып зерттеу пікірін жазған ғалым, доцент Әзімжан ... ... атты ... ... ... шүйінші сұрай былай деп баға береді: .
Бүгінде ғұламаның еңбегін ғылыми негізде ... мен ... ... ... және ... да ... ... мен институттарда және ғылыми мекемелер мен қоғамдық ұйымдарда ұйымдастырылған конференциялар, семинарлар, дөңгелек столдар өткізу шаралары арқылы, нағыз ғылымның қайнар ... көзі ... ... мен ... ... мен тұжырымдарын білдіріп, халықтың ұлттық мақтанышы ретінде қабылдап таныстыруда. Ғұлама шипагер ғасырға жуық ғұмырының соңғы кезеңінде ... ой ... - ... ... ой ... ... бүгінде ұлт мақтанышына айналуда.
Ғұлама шипагер Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының еңбегін зерттеуде Қазақстан мен Қытай еліндегі қандас ғалымдардың қөп ... ... ... ғалымдары жеке ғылыми тұжырымдамаларын жазып, әділ болжамдарын беруде. тұңғыш араб әрпінде шыққан баспалық нұсқасына сарапшылық пікірін білдірген, кітаптің ... ... ... Қаби ... ... - ... тілсімін таза, анық, дәмді нағыз тілмен шеше білген, ұстана білгенге қолға түспес халықтық мұра. ... ... ... тіл, ... әдеп-ғұрып, жоғалған салт-сана дәстүрлерді бір емес, мың жерде бадырайтып отырып көрсететін . - дүниенің қызығын ... ... ... ... ... өз басына жасап, талай жол уланған, өлмегеннен ... ... ... ат ... алтын, ада көз қырын салмаған, жарқұлағын жастыққа тигізбей жаһан кезген, елден қөрген білгенін саралап түйіндеген, қайраты қайтпас, жігері мұқалмас, ақылы ... ... ойы ... әрі ... ... ел ... ... ұрпағының мәңгілік кемістік, мүсәпірлік, ғарыптық көрмеуі, азап тартпауы үшін артына қалдырған, растығына шүба келтірмес ғылыми ... кең, төл ... ... - ... шын ықыласты талғамдық пікірі ғұлама еңбегінің қазақтың философиялық шипагерлік ілімінің ұзақ тарихының куәсі әрі айнасы екенін дәлелдейді.
2.5 ... ... ... 1470 ... бастап Жәнібек ханның тапсыруымен жазылған қазақ халқының үлкен медициналық еңбегі. Еңбекте жүрек, ми, сөл ... ... ... т.б. ... адам организмінде алатын рөлі, күйік, үсікті емдеу, тамыр ұстау сияқты өзекті мәселелер айтылған. Кітапта ... ... ... ... ... ағылшын ғалымы Э.Женнерден (1796) 320 жыл бұрын жазғандығын атап айту ... ... ... ... ... ... алатын мәні мен маңызы ерекше. Бүгін кітабындағы қазақ ырым-тыйымдарына қатысты дүниелерді оқырмандармен бөлісуді жөн көрдік.
Қай-қашан да ... ... ... ... ... қай ... үйге қонақ келсе қарсы алып, күтіп алу мағынасында айтылған.
Қай-қашан да көршіге тиіспеу. Қазақ көршісін ренжітпеген, көршілермен тату-тәтті ... ... да ... ... ... ... ... бері екі жақ елшіге тиіспеу туралы келісім жасасқан. Қай-қай елшіге де тиісуге болмайды.
Өзіңді зор, басқаны қор деме. Көппен көрерсің, еліңнен ... ... ... деп ... қор ... ... іші мың арып, мың семірмек. Жаныңды алса да, сырыңнан айырылма. ... ... ... азап шексе, бірде рахат көреді, құпияны сақтай білу, өзіне опасыздық жасамау керек.
Жаман деп қатыныңнан, көшемін деп алып ... ... ... Өз ... ... ... ... мықты бол.
Пенде қадір санаты бес қаруды тастама. Шыбын жаның шыққанша намысыңнан айырылма, жаман жолдасың болса, жаныңда қанжарың болсын, өлімнен ұят ... кезі ... ... ... білу ... - ГЕ ТИІСПЕУ
Бұл адамгершілікке, аяулық қасиетке, татулыққа, рухани тазалыққа баулитын ұлттың мәдени дәстүріне жататын сияқты. Мәселен,
1. ... ... келе ... ... ... 2. Көктемде көбеймелі жорғамаларға тиіспеу.
3. Көктемде көрінген қозғалыштарға тиіспеу.
4. Көктемде көз ашпаған шикілікке тиіспеу.
5. Қай- ... ... ... ... көршіге тиіспеу.
7. Қай-қашанда елшіге тиіспеу.
41 - ГЕ ЖҰҒЫСПАУ
Бұл да ұлттық мәдени ... ол ... ... әсер ... Ордалы суманға жұғыспау.
2. Қордалы қынамаға жұғыспау.
3. Жалғыз ағашқа жұғыспау.
4. Иендегі жалғызға жұғыспау.
5. Суық ... ... ... ... ... ... ... кеткен забажанға жұғыспау.
8. Пәлелі өртке жұғыспау.
9. Шығулы бетке жұғыспау.
10. Жаралы жыртқышқа жұғыспау.
11. Қаралы елге жұғыспау.
12. Ашынған долыға ... ... ... ... ... ... ... - З.Қ./ жұғыспау.
15. Дастарханға жұғыспау.
16. Жетімге жұғыспау.
17. Жесірге жұғыспау.
18. Кесірге жұғыспау.
19. Еңіреген ерге жұғыспау.
20. Өзің шығар төрге жұғыспау.
21. ... ... ерге ... Жатқа кетер қызға жұғыспау.
23. Көктемдегі мұзға жұғыспау.
24. Өте шығар сызға жұғыспау.
25. Асып қалған асқа жұғыспау.
26. Жарасы бар басқа жұғыспау.
27. Парақұмар ... ... ... елдік қарашаға жұғыспау.
29. Балатқалы иге жұғыспау.
30. Төбелесте арашаға жұғыспау.
31. ... бар ... ... ... ... ... Дәм ... тұзға жұғыспау.
34. Иесіз жатқан малға жұғыспау.
35. Киесі бар далға ... ... бар ... ... Залалсыз қоршыға жұғыспау.
38. Түтін ұшар шаңыраққа жұғыспау.
39. Ырыс келер босағаға жұғыспау.
40. Даладағы өлгенге ... ... ... ... ... ... соқтықпау, жәбірлемеу, ойрандамау, қырмау, аялау, абайлау, сақтану, қорғау сияқты сегіз жіктеме шартын орындау арқылы, адамның имандылығының танымы ... ... ... ... алды ашық, арамның арты жар деген халық даналығын ... ақ ... адал ... таза болу ... биік жетістігі екенін білдіреді. Бұл жұғыспаулардың тәрбиелік және терең философиялық танымдық көзқарастарға ие ... ... - ДЕН ... өмір ... мен жан ... отаны мен халқы тәттілігін, отбасы тәттілігі қымбаттығын ... Бұл ... ... ... ... ... ... ашық оймен айтылады.
1. Жарғылыста жаныңнан айырылма /жағаласта - З.Қ./.
2. Ақылыңнан айырылма.
3. Ел бастаушы көсеміңнен айырылма /Еркесіз ел, серкесіз шел ... ... ... /тіл - кесілмес атқан оқ/.
5. ... ... ... айырылма /Өзіңді зор - басқаны жер деме/.
6. Жаныңды алса да, ... ... ... деп ... ... деп ... айырылма.
8. Ризғысыз пенде болмас, даяр асың - ... ... ... ... ... кім бар? ... өкпелеп, досыңнан айырылма.
10. Қырық найза қарғы деп, қарқудай баспанаң қосыңнан айырылма.
11. Пенде қару санаты бес қаруды тастама. Шыбын жаның ... ... ... Өте ... сұм жалған, боқшылыққа қайрылма.
Шипагер әрбір пендеге пайдалы іс істе, пайдасызға жолама, басыңа ауыр күн туғанда он ... ... ... ... ой ... ... батылдыққа, парасаттылыққа, отаны мен халқын қорғауға ақыл кеңесі екенін айқындайды.
Ғұламаның ғылымға қажетті көптеген тұжырымдамалар өте көп. Оны ... ұзақ ... әр ... ... ... ой пікірлері ғана ғұлама еңбегінің құндылығына адал бағасын береді. Ғұлама дүниедегі заттардың тегі Нұр, су, ... ауа ... төрт ... ... ал ... ... осы төрт ... тікелей тәуелді болады деген философиялық ойының көзқарасын білдіреді.
Шипагер бұл философиялық көзқарасын діни ұғыммен ... Алла ... он ... мың ... ... ... ... ал Жұма - он сегіз мың жаралып біту ... күні ... ... өлең бар ... Бұл ойы бойынша ғұлама Алла ең алдымен он сегіз мың ғаламды жаратқанда ... ... нұр иесі Күн мен ... ... ... жерді жаратқан. Күн мен Ай су ішінде мың жыл жатып, дүниені қараңғылық басқан. ... келе ... ... Күн мен Ай ... шығарылып, жарық дүниені бізге берген деп, Жартушының құдіретінің шындығына көзқарасын білдіреді. Сондай-ақ, адамның топырақтан жаралғандығы, бала туыла сала сол жердің ... ... ... өсіп-өркендейтіні және оның тұлғалық келбеті, мінез-құлқы қалыптасатынына да айрықша философиялық талғамын ұсынады. Бұл ұсынымдардан адамзаттың тіршілігі ... осы төрт ... ... ... ... ... өмірде тоқталатынын аңғартады. Ертедегі Грецияның дәрігерлігінде дүниедегі заттар мен адамзат ... тегі жер, су, ауа, от деп ... ... ... ... ... да осы төрт заттың бірлігінен, алмасымынан, тепе-теңдікті сақтауынан, толассыз өзара қозғалысынан, қарама-қарсылығынан адам организмінде ... ... ... болатынына анықтама берілуде. Бұл тұжырымдамалардың қазақ шипагерінің ұғымымен сабақтас, жүйелес екендігін білдіреді. Әрине, осы ... ... да дін, ... ... ... ... фармакология, этика, эстетика, психология, ғарыштық ілім тағы басқа ғылымдар саласы бойынша да айтары, жаңалығы мол және ұлттық шежіре мен ... аса ... ... ... көп ... бар, ... ... ұлы ғылымнама екенін мақтанышпен айтуға болады. Шипагердің мұндай танымдық идеялық тұжырымдарын оның іс-тәжірибесінің нәтижесінің ... әрі ... ... ... екенін білдіреді. Шипагердің терең философиялық талғамдық өнеге-өсиеттері адамды отанға, елжандылыққа, ... ... ... сүйіспеншілігін арттырады және жамандыққа бармауға баулитын ойшыл идеялы екенін аңғартады. ... ... ... ... ... орын алатын қазақ халқының даңқын арттыратын теңдесі жоқ философиялық ғылымнама, қазақ даналығының өлшеусіз биігі. Сондықтан да Шашты Әзиз ... ... ... дана ... асыл мұрасын көрінгеннің ермегіне айналдырмай, өзі айтқандай отбасы тулақ қылып алмай, мемлекеттік бағдарламасы ... ... ... ... зерттеп, халық мәдениетінің шипагерлік дәстүрінің игілігіне айналдыру, сөйтіп әлемге ... - ... ... ... ... ... ... ғылыми тұжырымдық ұсынысы жаңадан ғылыми зерттеу саласына қосыла бастаған халықтық шипагерлік дәстүрі негізін қалаушы шипагердің ... ... ... ... айқындайды.
Қараүзген шипагер Ө.Тілеуқабылұлының асқан дарынды тіл шебері, адам жанының психологі, терең білімді ғұлама әрі ойшыл философ екенін мойындау, ұлттық шипагерліктің ... ... мен ... ... ... ... жарқын көрсеткіші болары анық екендігін көрсетеді.
Ғалым-шипагер Ө.Тілеуқабылұлының адамның тұлғалық абыройының несіптік және несібелік ризғысы оның Алла ... 7 ... мен 41 ... ... деп, ... , - ... даналық палсапалық сөзін арқау етіп рухани тазалықтың, имандылықтың тәрбиелік жолын көрсеткенін аңғартады.
Шипагердің ... ... ... ... ... дән, ... тұз, қыз, күн, жер, ай.
Қорытынды
Халықтың рухани мәдениетінің дәстүрлі бір саласы шипагерліктің де өзіндік шежіресі мен берер жақсылығы да ертеден ... ... ... болмайды. Ұлттың өзіндік сипаты мен формасын сақтап қалуға да шипагерлердің қосқан үлесі де ... ... ... ... жасауға толық негіз бары анық. Қазақ халқының шипагерлік ілімінің тарихи ... жаңа ... де ... ... және ... мәліметтерге негізделіп болжам айтуға болатына күмән келтіру, ұлттық ... ... ... ... Қазақ шипагерлігінің әлемдік деңгейге көтеріліп танылуына, ілімі мен ғылымына да жол ... дала ... ... ... ... Тілеуқабылұлы екенін тану мен оның тұжырымдамалары мен болжамдарының маңызды философиялық ой ... оң ... ұлт ... дәстүрінің рухының мәдениетінің биіктігін және ғұмырының мәңгілігін айқындайды. ... - ұлт ... ең ... ... Шипагерлік өнері ұлтпен бірге туды, бірге жарасым тауып өз қызметінің жемісін беріп келеді.
Шипагерлік ілімінің өзіндік ерекше құпиялы сырларын философ ... ... ... ... ... ... ... философия ғылымында жаңа бір саласына ашылған тармағын өркендетуге жол салғандық болары ... ... ізгі ... ой ... сыйласым, ынтымақ, ерлік, жарасым, шыдамдылық, батылдық бақыт әкеледі, ал өнер - ... ... ... ... сыйламақ, ырысыңды құрметтей білсең арманыңа жетесің деген пәлсапалық тұжырымын аңғартады.
Ғұлама ғалым, қазақтың қараүзген шипагері Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы өз ... ерке , , ... Ол ... да, ... де ... ... Оның қадірін елі білсе, ол да халқы үшін, болашақ ұрпақ үшін өшпейтін, мәңгілік өлмейтін ... әрі ... ... ... ... бүгінде ұлттық шипагерліктің ғылыми мәртебесін әлемге танытты. Өзі де ... ... ол ... ... ... бүгінде ғұлама талғамы, ойы шындыққа айналды.
Ғұлама шипагер Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының еңбегінің 1994 жылы араб қарпімен Үрімші ... ... ... ... ... ... алғаш бірінші болып зерттеу пікірін жазған ғалым, доцент Әзімжан Тышанұлы ... атты ... ... халқынан шүйінші сұрай былай деп баға береді: .
Бүгінде ғұламаның еңбегін ғылыми негізде зерттеу мен ... ... ... және ... да ... университеттер мен институттарда және ғылыми мекемелер мен қоғамдық ұйымдарда ... ... ... ... ... ... ... арқылы, нағыз ғылымның қайнар бұлағының көзі екеніне ғалымдар мен зерттеушілер болжамдары мен тұжырымдарын білдіріп, халықтың ұлттық мақтанышы ретінде ... ... ... ... ... жуық ... ... кезеңінде терең ой тізбегімен: - деген, данышпандық ой арманның желісі бүгінде ұлт мақтанышына айналуда.
Пайдаланған әдебиеттер
Тілеуқабылұлы ... ... ... ... ... - қазақтың әйгілі шипагер ғалымы
Шалкөде, Айғайтас
Өтейбойдақтың зираты
Шалкөдедегі зират
Шалкөде, Айғайтас. Өтейбойдақтың ескерткіші. Жантелі Бозбашаев - ... ... ... ... - ... журналистер Одағының мүшесі, мәдениеттанушы, Өтейбойдақтанушы ... ... ... ... Қыпшақова Гүлшат Нүсіпжанқызы - Қазақстан ... ... ... ... ... лауреаты, Жамбыл облыстық қазақ драма театрының актеры.
-1562103810
Өтейбойдақ рөлінде - Қазақстан ... ... ... ... ... ... рөлінде - Қазақстан республикасының мәдениет қайраткері, актер Жүніс Әлімбек.
729615231775
Әз ... хан ... - ... ... ... ... актер Алтай Сәдібек.
ШИПАГЕР БАБА
Әні мен сөзі: Зядан Қожалымовтікі ... ... ... ел ... биік ... елі көрінуде биіктерден.
Өтейбойдақ еңбегі дараланып,
Қытай, қазақ ғылымы төрін берген.
Қайырмасы: ... ... ... ... ... сөзі дана.
Ілімі дара,
Өшпейтін мұра қалдырған.
Шежіресінде халқының жазылмаған,
Тарихынан ғұламалар орын алған.
Жаһангер асылдардың көшін бастап,
Шипагар Өтейбойдақ дараланған.
Қайырмасы
Қазақтың ... ... сөзі ... баяндай көзі қалды.
Жарты ғасыр жат елде жатсадағы,
Туған елге дүние-ай қайта оралды.
Қайырмасы:
Ел білімі дәулеттің ... ... іске асты ... ... қадіріне жете білсек,
- ұрпағына ғылым енді.
Қайырмасы:
әнін орындаған: Халықаралық Қазақ-Түрік университетінің білімгері, әнші - ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Фильм. Фильмді басынан аяғына дейін түсіру кезеңдеріне толық сипаттама91 бет
Абыл Тілеуұлы8 бет
Бата, тілек, алғысқа байланысты айтылатын фраземалар және олардың мағыналық – тұлғалық ерекшеліктері10 бет
Жұмағали Тілеулин – ХХ ғ көрнекті қайраткері57 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтеиісұлы бастаған көтеріліс7 бет
Мүдделер мен талап – тілектер9 бет
Нұрғиса Тiлендiұлы2 бет
Нұрғиса Тілендиев4 бет
Нұрғиса Тілендиевтің өмірбаяны27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь