Құстар класы.

МАЗМҰНЫ

1. КІРІСПЕ 4

2. НЕГІЗГІ БӨЛІМ 5
2.1 ҚҰСТАР КЛАСЫ. 5
2.1.1 ҚҰСТАР КЛАСЫНА ЖАЛПЫ СИПАТТАМА. 5
2.2 ҚҰС ЖҰМЫРТҚАСЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫСЫ. 7
2.3 ҚҰСТАРДЫ ТОПҚА БӨЛУ. 8
2.4 ЖЫРТҚЫШ ҚҰСТАР 11
2.5 САЯТ ҚҰСТАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЖАРАТЫЛЫСТАҒЫ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 13
2.6 ҚҰС ШАРУАШЫЛЫҒЫ 22
2.7 ҚҰСТАРДЫ ҚОРҒАУ 25
2.8 ҚАЗАҚСТАН ҚҰСТАРЫ 26
2.9 ҚҰСТАРҒА ЖЕКЕ СИПАТТАМА 28

3. ҚОРЫТЫНДЫ 33
1. КІРІСПЕ

Қазақ атауының түп-төркінін әртүрлі жорамалдармен түсіндіруге болады. Нақты ешкім осылай түсіндірген дұрыс деп айтып бере алмай отырғаны және рас. Әйткенмен, маған ең жақын жорамал «Қаз-ақ, ақ қаз» ұғымы. Ақ қаздай тізіліп, керуен жетелеп, көшіп жүретін халықты, ақ шаңқан үйлер тігіліп, жағалай қоныс теуіп, жұрт жаңалап отырар ұлтты «қаз-ақ» демегенде, не дер еді. Тағы бір жорамалда арғы бабаларымыздың ақ қаздан тарағанын да айтады. Кім білген? Қалай болғанда да қазақтың құстар әлемімен байланысы тым тереңде жатқандығы осыдан-ақ белгілі. Құстың ұясын бұздырмаған, жұмыртқасын шақтырмаған елдің осы құстардай еркін күн көшуді көксейтіні тарихи тұрғыдан алып қарасаңыз да жасырын емес. Бұл біздің тереңде жатқан болмысымыз. Табиғатпен етене жағдайда тіршілік ету, астарласа өмір сүру, одан өзін бөлек сезінбеу – қазақ пәлсафасының негізгі тіні. Бағзыдағы бабаларымыз ең алғашқы жылқыны қолға үйретуімен ғана емес, құстарды, құс болғанда да қырандарын қолға үйретіп, аспан еркесін баулып, саят құрғаны тарихта айқын таңбаланған. Анау шексіз аспандағы бұлтты жолақты «Құс жолы» атауымыз да сондықтан. Құс жолына қарап, осы бағытпен адаспай ұшады дейтін танымның астарына үңілсек те, біраз нәрсені аңғаруға болады. Құс екеш құстың да адаспауын тілеп, құс қайтқанда дұға қылар ел-жұрт емес пе ек. Күні кешеге дейін.
Қазақ өлең-жырларының, әндерінің дені де осы құстармен байланысты. Ақан серінің «Қара торғайын» тыңдаған жанның жұлын-жүйкесін біртүрлі өксік пен сағыныш кернейтіні несі екен?! Сүйінбайдың «Бозторғайы» бозаң далада әлі де боздап тұрғандай күй кешетініміз неліктен? Сонау үйсін дәуірінен келе жатқан «Аққу» әнінің арғы мәнін қашан түсінер екенбіз? Мейрамбек қаршадайында боздатқан «Бозторғайды», Рамазан Стамғазиев әуелеткен «Дәриға-дәуренді» тыңдап егілмеген жүректі көрген емен. Ән – руханиятымыздың негізгі қайнары екенін мойындар болсақ, бұл әндердің табиғатынан далалық сағыныш есіп тұрғанына куәдүрміз.
Шындығында, кең даламыз бір кездері мың түрлі әуезге шомылып тұратын деседі. Құстардың құйқылжыта, құбылта салатын әндері тұтас даланы кернеп тұратын дейді көнекөз қариялар. Миуалы орман мен шалқар көлдердің үстінен қалықтаған сиқырлы әуен, сұңқылдар мен сымпылдарға бөгіп жатар даланың құс отаны атанар жөні де бар. Құс дауысымен оянып, құлқын сәріде құпиясы мол дүниеге көз жүгірткен халықтың әр таңы қандай нұрлы еді десеңізші… Тіпті, Алакөлдің аралдарында мекен еткен құстардың ақ ұлпа мамық қауырсыны өткен ғасырдың жетпісінші жылдарына дейін айдынын неше түрлі құс мамықтары көмкеріп тастайтын деп еске алу қандай қызық болса, мұңы да сондай басым екен-ау… Марқакөл мен Шайтанкөлде, Бурабай мен Каспийде, Ертіс пен Іледе, Еділ мен Жайықта мекен ететін құстардың санында қисап жоқ еді ғой деп армандайтын адамдар да аз емес. Қарға мен сауысқаннан басқа құсымыз қалмады деп шып-пыр боп жүрген ғалымдарымыз да жетерлік! [1]
        
        Мазмұны
1. КІРІСПЕ 4
2. НЕГІЗГІ БӨЛІМ 5
2.1 Құстар класы. ... ... ... жалпы сипаттама. 5
2.2 Құс жұмыртқасының құрылысы. 7
2.3 Құстарды топқа бөлу. 8
2.4 ЖЫРТҚЫШ ҚҰСТАР ... Саят ... және ... ... ерекшеліктері 13
2.6 Құс шаруашылығы 22
2.7 Құстарды қорғау 25
2.8 ... ... ... ... ЖЕКЕ ... 28
3. ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... түсіндіруге болады.
Нақты ешкім осылай түсіндірген дұрыс деп айтып бере алмай отырғаны және
рас. ... ... ең ... ... «Қаз-ақ, ақ қаз» ұғымы. Ақ ... ... ... ... ... ... ақ ... үйлер тігіліп,
жағалай қоныс теуіп, жұрт жаңалап отырар ... ... ... не ... Тағы бір жорамалда арғы бабаларымыздың ақ қаздан тарағанын да айтады.
Кім білген? Қалай болғанда да ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Құстың ұясын бұздырмаған, жұмыртқасын
шақтырмаған елдің осы құстардай еркін күн көшуді көксейтіні тарихи тұрғыдан
алып қарасаңыз да ... ... Бұл ... ... жатқан болмысымыз.
Табиғатпен етене жағдайда тіршілік ету, астарласа өмір ... одан ... ...... ... ... ... Бағзыдағы бабаларымыз ең
алғашқы жылқыны қолға үйретуімен ғана ... ... құс ... ... ... ... ... еркесін баулып, саят құрғаны тарихта айқын
таңбаланған. Анау шексіз аспандағы бұлтты жолақты «Құс ... ... ... Құс ... қарап, осы бағытпен адаспай ұшады дейтін ... ... те, ... ... ... ... Құс екеш ... да
адаспауын тілеп, құс қайтқанда дұға қылар ел-жұрт емес пе ек. Күні кешеге
дейін.
Қазақ өлең-жырларының, әндерінің дені де осы ... ... ... ... ... ... ... жұлын-жүйкесін біртүрлі өксік
пен сағыныш кернейтіні несі екен?! ... ... ... ... де ... тұрғандай күй кешетініміз неліктен? Сонау үйсін дәуірінен
келе ... ... ... арғы ... ... ... екенбіз? Мейрамбек
қаршадайында боздатқан «Бозторғайды», Рамазан Стамғазиев әуелеткен ... ... ... ... көрген емен. Ән – руханиятымыздың
негізгі қайнары екенін мойындар болсақ, бұл әндердің табиғатынан ... есіп ... ... кең ... бір кездері мың түрлі әуезге шомылып тұратын
деседі. Құстардың құйқылжыта, ... ... ... ... ... ... ... көнекөз қариялар. Миуалы орман мен шалқар ... ... ... ... ... мен ... ... жатар даланың құс
отаны атанар жөні де бар. Құс ... ... ... ... ... ... көз ... халықтың әр таңы қандай нұрлы еді десеңізші… Тіпті,
Алакөлдің аралдарында ... ... ... ақ ұлпа мамық қауырсыны өткен
ғасырдың жетпісінші ... ... ... неше түрлі құс мамықтары
көмкеріп тастайтын деп еске алу қандай ... ... мұңы да ... ... ... мен Шайтанкөлде, Бурабай мен Каспийде, Ертіс пен Іледе,
Еділ мен ... ... ... ... ... ... жоқ еді ғой деп
армандайтын адамдар да аз ... ... мен ... ... ... қалмады
деп шып-пыр боп жүрген ғалымдарымыз да жетерлік! [1]
2. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1 Құстар класы.
Құстар ... ...... ... ұшуға бейімделген тобы.
Денесі қауырсынмен қапталып, ... ... ... ... Қазіргі
кезде дүние жүзінің түрлі ... ... 8 600-ға жуық ... ... ... құстарды зерттейтін саласы – орнитология
(грекше "орнитес" – ... ... ... 489 түрі ... дене ...... жылы ... әрі жоғары (+41,+43°С).
Құстар барлық құрлықтарда кеңінен таралған. [2]
2.1.1 Құстар класына жалпы сипаттама.
Құстардың денесі бас, мойын және ... ... ... ... 1,5 ... (колибрилерде), 80-90 килограмға дейін (тұйеқұстарда)
жетеді.Құстардың терісі жұқа, әрі кұрғақ, бездері өте аз. Тек ... ... безі ... ... ... ... ... мүйізді бөлігі, жіліншік, саусақтарындағы мүйізді қабыршақтар
жатады. Құс қауырсындары бүкіл денесін жауып тұрады. Ірі ... еніп ... ... ... ... ...... Оның екі
бүйіріндегі ұсақ ... ... ...... Пәрі ... ... ... Қауырсындар құстардың ұшуына жағдай жасайды әрі
денесіндегі жылуды реттейді. Құстардың қаңқасы жеңіл әрі ... ... ... ... иық ... мен қанаттары, жамбас белдеуі мен
аяқтары жөне кеуде қуысы деп ... ... ... ... көз ұясы үлкен, сондықтан жеңіл болады. Қанаты иық ... ... ... ... ... ... арқа, бел, сегізкөз бөлімдері
жамбас сүйектерімен тұтасып, ... тән ... ... ... жотасының мойын бөліміндегі омыртқалар бірімен-бірі өте қозғалмалы
байланысқан. Құстардың кеуде қуысы ... Ол ... ... және арқа ... ... ... жүзетін құстардың төс
сүйегі алдыңғы жағынан қырланып, қыртөс (киль) түзеді. Қабырғалары бірімен-
бірі берік байланысқан. Қанаттарындағы ... ... ішкі ... ... ... ішінде ауа болады. Аяқтарындағы толарсақ,
табан сүйектері бірігіп, жіліншік ... ... ... көпшілік
түрлері үш не төрт саусақты, тек африка ... ... ... ... ... ... ... жетілген. Әсіресе төссүйектегі кеуде,
бұғана асты бүлшықеттері (қанаттарын қозғалысқа ... өте ... ... ... ... ... аралық және сан бұлшықеттері де ... ... ... ... ... ... қапталған.
Оны құстардың тұмсығы деп атайды. Құс тұмсығы тұмсықүсті, тумсықасты
бөлімдерінен қүралады. Қазіргі ... жақ ... ... болмайды.
Өңештің кеңейген бөлігі жемсау деп аталады, ол дәнмен қоректенетін құстарда
айқын байқалады. Құстардың қарны ... және етті ... ... заттар безді қарындағы асқорыту сөлдің әсерінен қорытыла бастайды.
Етті қарындағы ұсақ қиыршық ... ... ... Етті ... ... атқарады. Оның қабырғасы қалың бұлшықетті, ішкі жағында
тығыз қатты қабаты қоректі үсақтайды. Аш ішекке бауырдан ... өт ... ұйқы ... өзегі ашылады. Аш ішек пен тоқ ... ... ... ... ... ... түрлі қоректермен (бунақденелілермен, үсақ кемірушілермен,
өсімдік тұқымымен, жемісімен, гүл ... ... ... ... ... дәнді тұтасымен ұстап, жұтады. Құстар қоректік заттарды тез
қорытатындықтан, тынбай қоректенеді. Етті қарын құстарда ғана ... ... ... де ұшуға бейімделген белгілері айқын
байқалады. Өкпесінің көлемі шағын, іші ұяшықты ... ... ... ... тері ... бұлшықеттердің арасында ауа
қапшықтарын қүрайды. Ауа қапшықтарының көлемі ... 10 есе ... ... ... газ ... ... Ауа қапшықтары ауаның сыйымдылығын
арттырып, ұшу ... құс ... ... ... ... ... ... ұшқан кезде өкпеде ауа құрамындағы оттегіне қан екі рет
(тыныс алған кезде де, тыныс шығарған ... де) ... ... ... ерекшелігін қосарлы тынысалу деп атайды. Құстар ағаш басында қонып
отырғанда, жерде жүргенде кеуде қуысының кеңейіп, ... ... ... Құстардың жүрегі үлкен, әрі толық төрт қуысқа (екі жүрекшеге, екі
қарыншаға) бөлінген. Артерия және вена қаны ... Сол жақ ... оң жақ ... ... ғана ... Одан ... қанайналым
шеңбері басталады. Оң жақ ... өкпе ... ... ... кіші
шеңбер басталады. Құстардың денесіне тек артерия қаны (оттегіне ... ... ... ... ... өте ... ... Миының көлемі үлкен
және алдыңғы ми айқын ми ... ... Оның ... ми қыртысы
пайда болған. Осыған сөйкес кұстардың мінез-қылығы күрделенген (жылыстау,
жұп құру, ұя салу, балапандарына қамқорлық жасау, т.б.). ... ... ... ... Ол көру мүшесінің жақсы дамуына әсер ... ... ... ... ... ол ... қозғалыс қимылдарды реттейді.
Құстардың көзі үлкен, өте жақсы көреді. ... ... ... ... жыртқыш құстар мен түнде белсенді тіршілік ететін үкі, жапалақ,
т.б. құстардың көзі ... ... ... де ... Есту ... де ... ... есту мүшесі ішкі жөне ортаңғы құлақтан тұрады (бүл
жағынан жорғалаушыларға үқсас). ... ... өте ... ... қабылдайды. Иіс сезу мүшесі құстарда нашар ... ... ... ғана ... ... т.б.) ... Олар қорегін иісі
арқылы іздеп табады. Құстардың жамбасқа жақын орналасқан екі бүйрегі жақсы
жетілген. Ол зат ... ... ... ... ... ... ... су аз болады. Ұшуға бейімделуіне сәйкес құстарда қуық
болмайды. Бүйректе түзілген зәр ... екі ... ...... ... ... ... тез шығарылады. Құстар – дара ... ... Құс ... ... безі, жүмыртқа жолы біреу ғана. Ол ... ... ... ... жыныс мүшелері (аталық безі, тұқым жолы) –
екеу. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... бірден ажыратуға болады (қырғауыл, дуадақ, т.б.). Құстар іштей
ұрықтанып, тек ұрықтанған жұмыртқа арқылы көбейеді. Жұмыртқадан ... үшін ... ... ... ... ... жұмыртқасынан 21
тәуліктен соң балапан шығады. [2]
2.2 Құс жұмыртқасының құрылысы.
Аналық безде жетілген жұмыртқажасушаның сарыуызы мол. ... ... ... ... ұрықтанады. Жұмыртқа жолының
қабырғасындағы бездерден бөлінген қалың нәруызды және өзге де қабықтармен
жүмыртқажасушаның ... ... ... ... ... ... ... ұрық табақшасы болады. Ол ашық түсті дақ
тәрізді болып көрінеді. ... ... екі ... ... ... ... ... Сарыуыздың төменгі бөлігі ауыр болғандықтан,
ұрық табақшасы үнемі сарыуыздың жоғарғы бөлігінде жатады. Сарыуыз ... ... ... ... ... ... мол ... [11]
Сарыуыз сыртындағы қалың нәруыз қабаты жұқа екі қабаттан түратын
қабықпен қапталған. Жұмыртқаның доғал ... бүл екі ... ... ... құрайды. Сарыуыз сыртындағы қалың нәруыз қабаты – ұрықтың дамуына
қажетті су қоры. Сонымен бірге ... ... ... ... зақымданудан қорғайды. Жұмыртқа сыртындағы
әкқабықта көптеген өте үсақ тесіктер ... ... ... шұрықтар
жұмыртқаның доғал ұшында көбірек шоғырланған. Осы шұрықтар арқылы дамып
жатқан ұрық пен ... орта ... газ ... ... Жұмыртқаның
әкқабығының сыртындағы өте жүқа қабық ... ... ... ... сыртқы әкқабықтың біраз бөлігі еріп, ұрық қаңқасын
түзуге қатысады.
Құс жұмыртқасының саны, түсі, салмағы да құс түріне сәйкес әр ... Ірі ... ... ... т.б.) – ... ал ... ... жұмыртқа салады. ... ... ... ... байланысты екі топқа бөледі. Олар: қызылшақа
балапан шығаратын құстар, ширақ балапан шығаратын ... ... ... көзі ... қауырсыны жетілмеген болады. Мүндай балапан
шығаратын қүстарға кептерлер, торғайлар, ... ... ... ... ... ... қауырсынды, әрі ширақ, жұмыртқадан шыға
сала, тіршілік әрекетіне ... ... ... ... ... ... ... Жұмыртқасы, бағалы мамығы,
тыңайтқыштық қасиеті бар саңғырығы өзге ... ... ... ... ерте ... ... еткен құстардың қаңқа қалдықтары, тасқа
түскен дене таңбалары сақталған. Құстардың ең ежелгі арғы ... ... 225 млн. жыл ... жер ... табылған. Оны ілкіқұс (протоавис)
деп атайды. Бұда 150 млн. жыл бұрын тіршілік ... ... арғы ... ... деп аталады. Олардың қазіргі құстардан негізгі
айырмашылығы – жақсүйектерінде тістері ... ... ... ... ... ... ... тырнақтары болған, бірақ төссүйегінде қыр
болмаған. [2]
2.3 Құстарды топқа бөлу.
Құстар – омыртқалы ... ... Жер ... ... ... Құстарды дене құрылысына, тіршілік әрекетіне байланысты 3 топқа
бөледі. Олар: қыртөссіздер ... ... ... ... ... қыртөстілер (ұшатын құстар).
Қыртөссіздер немесе жүгіретін құстар. Бұлардың төс ... ... ... қыры ... Олар үша ... ... ... (ашық алаңқай
жерлерде) өте жылдам жүгіреді. Қанат қауырсындары ... ... өте ... жетілген. Бұған барлық құрлықта кездесетін түйеқұстар
жатады. Оларды тіршілік ететін ... ... жеке ... ... ... ... (страус), америкалықтүйеқұс
(нанду), австралиялықтүйеқұстар (эму, ... және Жаңа ... ... түйеқұс (киви) деп аталады.
Жүзетін құстар (пингвиндер) – кұстардың ішіндегі ерекше тобы. Олардың
алдыңғы аяқтары ескекке айналған. ... ... ... суда ... әрі ... ... Төссүйек қыры жақсы жетілген. Ондағы бұлшықеттер
ескек ... ... ... Олар ұша ... ... ... ... Аяқтары қысқа, әрі тұлғасының артқы ... ... тік ... ... құстар – қазіргі кездегі құстардың ең түрі көп
тобы. Төссүйекте жақсы жетілген қыр ... ... да ... ... Қаңқа сүйектері жеңіл. Ұшатын құстар тіршілік ететін ... ... ... ... ... ... ... құстар құрылысына тән белгілері –
саусақтарының арасында жүзу ... бар. ... ... ... сүңгиді.
Көпшілігінің тұмсықтары жалпақ және тұмсығының жиектерінде араның ... ... ... ... ... ... қоректі сүзіп ұстау
қызметін атқарады, оны ... қаз ... ... ... ... сұқсырлар су құстарына жатады. ... ... – ұсақ ... ... ... ... қоқиқаздар, тырналар – су
жағалауы мен батпақты жерлерді мекендейтін кұстар. ... ... ... де, ... де қоректене береді. [14]
Орман кұстарының денелері көбіне шағын, қанаттары ... ... ... ... көкектер, тотықустар, жапалақтар, торғайлардың
көпшілігі жатады. ... ... ... ... ... етуге
бейімделген. Тұмсықтары мықты, үшкір. Саусақтары қысқа, тырнақтары имек.
Ағаш діңіне қонып отырғанда екі ... ... екі ... ... қарай
бағытталады. Құйрық қауырсындары қатты. Ол тірек қызметін ... ... ... ... ағаш қабығының астындағы жәндіктермен қоректенеді.
Кейде қылқан жапырақты ағаштардың тұқымдарын да қорек етеді. Қазақстанда
қара, ... кіші ... ... ... ... зиянды
бунақденелілермен қоректеніп, үлкен пайда келтіреді. [15]
Ашық далалы алқаптардағы құстардың қанаттары кең, қалықтап ұшуға бейім
болады. Кейбір түрлерінің аяқтары ... ... ... олар ... де ... ... қысқа доғал, кейде иіліп келген өткір. Бұлар
(тазқара, бүркіт, ...... ... құстар. Тауықтектестерге:
бөдене, кекілік, улар, қырғауыл; дуадақтарға: безгелдек, жорға дуадақ;
бұлдырықтар, бозторгайлар жатады.
Қүстардың тіршілігінде жыл ... ... да ... ... ... ... құстар тіршілігінде елеулі өзгерістер ... т.б.) ... ... жыл құстары, көшпелі құстар және қыстап
шығатын құстар (отырықшы құстар) деп үш топқа бөледі. Құстардың ... ... салу ... ... ... оңтүстік еңіріндегі
(Жамбыл облысы Жуалы ауданында) Шақпақтас асуында кұстарға сақина ... ... ... ... оңтүстіктегі жылы аймақтарға жылыстап, ... ... ... Жұп құрып, ұя салып, жұмыртқадан балапан
өргізіп, көбейеді. ... ... ... ... ... ... ... ызғары деп есептейді. Жылы жақтан ең ... ... ... оралады.
Көшпелі құстар (үйектік үкі, кейбір жыртқыш құстар) күзде, қыста ауа
райының қолайсыздығынан солтүстіктен оңтүстікке жылыстайды.
Қыстап шығатын құстар жыл бойы бір ... ... ... көбейеді.
Ешқайда жылыстамайды. Ондай құстарға қарғалар, торғайлар, сауысқандар,
шымшықтар жатады. Кұстарға ... ... ... ... ... ... Қызыл кітабына (1996) 11 отрядқа жататын 56 құс түрлері
тіркелген. Ол 6-сыныптың ... ... ... Қызғылт жөне бұйра
бірқазан Каспий, Арал, Балқаш, ... ... ... ... Ақ жөне қара дегелек, сары жөне кіші ... ... ... ... мекендейді. Ақ дегелек (жыл кұсы) Қазақстанның оңтүстік
өңірінде ғана (Оңтүстік ... ... ... ... сирек кездесетін құстың бірі – қоқиқаз ("қызылқаз" деп ... ... ... ерекше ұзын. Тұмсығы имек болады. ... ... ... ... Шалқар теңізінде, Теңіз көлдерінде кездеседі.
Қорғалжын корығын ... ... деп ... Ол ... мәні ... ... жатады.
Қараша қаз, қутұмсық қаз, сұңқылдақ және кіші аққу, мәрмәр, шурегей
Қызыл кітапқа тіркелген. Бұлардың ішінде ... ... ... киелі құс
санайды. Ол туралы аңыздар, әндер, күйлер кеңінен таралған. Аққу пәктіктің,
сұлулықтың, адалдықтың ... деп ... Оның ... – "саһар",
балапаны – "көгілдір" деп ... ...... ... ... ... кезқұйрық,
аққұйрықты су буркіттер, сақалтай, жұртшы, құмай, ақсұңқар, ителгі,
бидайық, ... Бұл ... ... ерекше қадірлеп, қыран құстар деп те
атайды. Жыртқыш құстардың ... ... ... ... ... ұстауға бейімделген. Қыран құстардың қоразы – "шәулі" мекиені
"ұябасар", балапаны – "ақүрпек" деп ... ... ... келе ... ... ... бірі – ... құстарды қолға үйретіп баптау, оны аң-құсқа салу адамды табиғатпен
етене жақындастыра түседі. Халық бүркітті жеті ... бірі деп ... ... түстес көгілдір туымыздагы бүркіт бейнесінің болуында да
үлкен мән бар. ... өнер – ... ... ... әрі ... ... Оның ... та, тәрбиелік те мәні зор. Этнограф
ғалым Жағда Бабалықұлы ... ... ... тілімізде 2000-ға
жуық сөз бар екенін атап көрсетті. Соңғы жылдары елімізде саятшылық өнерді
жандандыру ... ізгі ... ... ... ... ... Еңбекшіқазақ
ауданыңдағы Нүра аулында "Жалайыр Шора ... ... ... ... ... маңызды бастамалар басқа облыстарда да қолға
алынып, саятшылық өнерге ерекше көңіл бөлінуде. Жас ... ... ... ата кәсібін, өнерін қастерлей біліңдер!
Тауықтектестерге жататын алтай ұлары биік таулы алқаптарда ... ... ... ба, ұлар етін ... бе?" ... мәтел ұлардың таулы өңірде
таралғанын аңғартады. Ұлар да ... құс, олар ... топ ... ... Еті де дәмді.
Тауықтектес кұстардың тұмсықтары қысқа, әрі доғалданып келеді.
Тырнақтары да ... ... ... ... мүйізді өскіні бар. Оны
тепкі деп атайды, ... ... ... ақ, сұр, ақбас тырна сулы, батпақты жерлерде
таралған. Дуадақ – ірі кұс, оның ... ... 16 ... ... Оны
кейде "тоқтыбалақ" немесе "қозыбалақ" деп те атайды. Ертеде далалы ... ... ... және реликті шагалалар (қарамойнақ) Қызыл кітап
тізімінде бар. Реликті шағала Қазақстанда Алакөл көлінде ғана ... ... ... қорығы (1998) ұйымдастырылды.
Жапалақтектестерден тек үкі ғана Қызыл кітапқа тіркелген. Халқымызда
үкі – ерекше құрметке бөленген құс. ... ... ... ... бас ... ... үйге, бесікке іліп қою дәстүрі бар.
Торғайтектестердің түрлері көп және ... ... ... ... ... ... құралай сирек кездеседі. Жорға торғай еліміздің
шөлейтті алқабында мекендейді. Сексеуіл ағаштарының арасында (Іле, Балқаш
өңірінде), жер ... ... ... ... ... деп ... ... құстар қорықтарда, қорықшаларда арнайы қорғауға алынған.
[2]
2.4 ЖЫРТҚЫШ ҚҰСТАР
Жыртқыш құстар – тірі жануарларды ... ... ... ... ... құстар. Жыртқыш құстардың тұмсығы имек, шеті өткір, кескіш.
Қанаттары ұзын, көбіне ұшты, кеуде тұсы, сан ... ... ... ... ... ... жетілген. Тырнақтары өткір, имек, жемін бүріп ұстауға,
өлтіруге бейім.
Жыртқыш құстар саны азайып бара ... ... ... ... олар кең ... ... ... емес, кездейсоқ. Жалаңаш және
құз-жартасты тауларды, қыраттарды, қарағайлы және басқа да тоғайларды,
өзендердің жайылмасын, сексеуілді ... ... ... ... белгісіз, бұл құстардың көбі ... ... ... ... ... ... негізгі себептері: заңсыз аулау,
қолда өсіру үшін ... ... алу, ... ... ... ... ... уланған жемдерді жеп өлуі және қақпанға түсуі.
Бұл құстарды қорғауды кеңінен насихаттап, ... ... ... тәртібін
белгілеп, аңшы құс ретінде қолда бағу жағдайын жасау керек.
Біздің елімізде бүркіттің жеті түрі ... ... ... ... ... ... – қыран бүркіт. Ол – қасқырды да алатын, өте күшті, ірі
денелі алып құс. Кавказды, Орта Азия мен ... ... ... бүркіт салып, аң аулайды.
Ең алдымен бүркітші бүркіттің балапанын ... ... ... өзі ... кәсіп. Өйткені, бүркіт өзінің ұясын жан аяқ баспайтын қия жартасқа
салады және аталық (шәулі) бүркіт пен ... ... өз ... ... қорғайды.
Бүркіт еліміздің оңтүстігіндегі адам аяғы баспаған, ешкім ... ... мен қия ... ... Олар ... ит тұмсығы
өтпейтін қалың ... ... ... ... ... да кездеседі. Ормандағы бүркіттер елден, жолдап аулақ ... кәрі ... ұшар ... ұя салады. Өздері өте сақ. Адам
көзіне сирек шалынады.
Тек күздігүні ... ... ғана ... ... ... биікте қалықтап жүреді.
Күн суығанда бүркіттер ұясынан алыс жақа сапар шегеді. Жас бүркіттер
қыста қоныс аударған жаңа жерге тұрақтанып, келесі суық ... ... ... ... ... енді кәрі аталық бүркіт пен ұябасар ... ... ... ... оралады. Олар бұрынғы ұяларын жөндеп, мұнда тағы да ... ... ... – саны ... түсіп келе жатқан түр. Евразияның, соның
ішінде Қазақстанның далалық және шөлейтті ... кең ... ... ... мен құрғақ далалы тау бөктерлерінде көп болған.
Жыртқыштармен күресу кампаниясынан кейін (50-60 жылдар) саны азайып
кетті, екінші себеп – ... ... ... ... жүйелерінің сымдарында
өлім-жітімге ұшырауы. Бұл қырандардың жердегі ұялары өте ... ... және ... ұяларын қорғауды насихаттау, сонымен қатар электр
жүйесін жеткізетін тіректерді тиымды қорғаныш құрластармен ... ...... саны ... бара ... түр. ... солтүстік
ендік бойынша 53-ші градусқа дейін кең тараған; ол тек биік таулар ... ... жоқ ... ғана ... Саны ... бірақ 50-60-
шы жылдардағы күрт төмендеуден кейін қайтадан қалпына келуі өте баяу жүрсе,
ал кейбір ...... жоқ. ... ... сияқты электр жүйесін
тарату тіректерінде жиі өлім-жітімге ұшырайды, кейде бүркіт орнына ... ... ... ... үшін ... да ... алады. Қарақұсты қорғау
үшін үгіт насихатты жандандыру, белгілі ұя салатын ... ... ... жоқ, ... ... ... тарту үшін ағаш басына жасанды ұялар
тұғырын жасау қажет.
Жыланжегіш қыран – сирек, саны ... бара ... түр. ... ... кең ... Қазақстанның барлық оңтүстік бөлігіндегі құмды
шөлдерде, шөлді таулар мен құрғақ тау бөктерлерін мекендейді. Саны ... ... ... он ... оның ... ... байқалады. Негізгі
себептер: электр тарату жүйелерінің тіректеріндегі өлім-жітім, қасақылардың
тікелей кыруы, ұя ... ... ... ... ... және
Қызылқұмда, Іле өзенінің аңғарында қорықтар құру ... – саны ... ... аз, сирек кездесетін түр.
Қазақстандо Талас ... ... ... ... тау ... ... таудың жартасты-құзды жерлеріне салады. Санының қанша екені
белгісіз, дегенмен 100-ге жете бермес. Ақсу-Жабағылы және ... ... 20 ... ... ... ... қорықтардан тысқары
ұяларын тауып, оны қорғап, ... ... ұясы бар ... ... ... өсіруді жолға қою керек.
Құмай – аз зерттелген, сирек кездесетін құс. Тибет, Гималай, Памир-
Алай жене Тянь-Шаньды мекендейді. ... ... ... ... тау ... ... тіршілік етеді. Санының азаю
себептері анықталмаған, шамамен оған улы жемдерден өлуі және оның ... ... ... ... ... ... ... тауып, оларды
қорғауға алу керек, мүмкін, қыста қосымша жемдеуді ұйымдастырып, ... ... табу ... ... ... ... ... табиғат әлеміне әсер
ететін күшті құралдар берді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кейде түсінбей, кейде салақтықтан
табиғатты қалпына келтіру үшін ұзақ ... ... ... ойламастан, оған
қалай болса солай қарайды. Сыңсыған орманның орнындағы жанған ... ... ... тау беткейлеріндегі жыртылған жерлер, ағаш ... ... ... ... бәрі ... кездесетін көптеген бағалы аңдар мен
өсімдіктердің құруына әкеп соғады.
Табиғатта пайда болған әрбір түр ... ... және ... сондықтан да оның жойылуы – орны қайта толмайтын нәрсе. ... бұл ... ... ... мен ... ... тепе-
теңдіктің бұзылуына әкеп соғады. Сондықтан да қазіргі кезде ... ... ... ... ... отыр. Бұл мәселе бүкіл әлемде
маңызды мемлекеттік мәселе ретінде қаралады.
Адамдар мыңдаған жылдар бойы ... мен ... ... ... және де ... ... тіршілігінде жануарлар мен
өсімдіктердің пайдалы қорын ... ғана ... жоқ, ... ... ... арқылы көптеген түрлердің өмір сүру жағдайларына ... ... ... ... ... ... жер бетінде өсімдіктер
мен жануарлардың кейбір түрлерінің жойылу процесі басталды.
Қазіргі кезде Қазақстанда кездесетін жыртқыш ... ... олар ... ... бүркіт, Бақалтақ қыран, Дала қыраны, Қарақұс, Бүркіт, Ақиық
субүркіт, Аққұйрық субүркіт, Жұртшы, Ақсұңқар, Ителгі, Лашын ... ... ... Саят ... және олардың жаратылыстағы ерекшеліктері
Академик Әлкей Марғұлан… Дала данышпанының таяуда ... ... атты ... ... өз ... ... ... жазылған.
1934-1939 және 1947-1953 жылдары академиялық іргелі ... ... ... ... мен ... ... зерттеулері саяси қағажуға
ұшыраған кезде Әлекең елден ... ... ... ... ... ... ... ұмыт қалған өнерін зерделеп, қағазға түсірген екен. 1954
жылдан ... ... ... ... ... ... бүтіндей бет
бұрған кезінде бұл еңбек тартпаның түбінде қалыпты. Жарты ғасыр бойы жарық
көрмесе де мақала саятшылар мен ... үшін ... ... әлі ... Ал ... құстарындағы” атаулар мен сирек сөздер тіліміздің мәйегін
ұйытатыны ... ... да біз бұл ... ... ... ... ... отырмыз.
Тұрсын ЖҰРТБАЙ, “Отырар кітапханасы” ғылыми ... ... ... ... ... ... ... құс атаулы біріне-бірі қарама-қайшы
жаратылған екі ... ... ... Оның бірі – ... ... – “тұяқты құстар”. Бұларды ескі ұғым бойынша бұрын “адал ... ... деп атап ... құс ... – етін жеп, мамық жүнін ... ... ... тобы. Бұлардың өзі тіршілік ... ... екі ... суға ... су ... неше ... ... жалбыз, балдырған
жапырақ, қазоты секілді шөптер мен минералдарды, құм, сүлік, ... жеп ... ... “су ... дейді. Олар – аққу,
қоңырқаз, қоқиқаз (қызыл қаз), бірқазан, қалбағай, ... ... ... ... тағы толып жатқан неше алуан құстар.
Ал, суға жүзе алмайтын, қырда жүріп шалғын шөп, бидайық, бетеге, ... ... ащы ... ... және ... шегіртке,
неше түрлі шыбын-шіркейді қорек етіп, суды сирек ішетін қанаттылар тобын
“қыр құстары” деп атайды. Бұл ... ...... ... дуадақ,
безгелдек, оқпақ, қарабай, тырна, шыңырау, тарғақ, тағы басқалар.
Кейбір құстар тау ішіндегі шытырман сай-саланы, ну ... ... өзен ... ... ... қыр мен сулы ... ... жайлап
жүреді. Олар – қырғауыл, құр, шіл, ұлар, тауқұдірет, орақтұмсық, сутауық,
бөдене ... ... ... ... ... кәсібіне кіретін
құстардың көпшілігі, әсіресе, қопалы ... ... ... су бойларын,
қақшымақ сорды көбірек мекендейді. Ондай құстардың тобына ... ... ... ... ... италақаз, жылқышы, балшықшы,
қызғыш, ... тағы да ... ... тұқымдастардың ішіндегі
тырна, қарабай, шыңырау, шағала сияқты құстар болмаса, өзгесінің барлығы да
етін жеп, мамық жүнін ... ... ... ... желбесін құстар
болып саналады. Тырна, шыңырау, ... ... ... ... көбінесе
кесірткі, жылан, бақа сияқты жәндіктерді қорек ететін болғандықтан да
олардың еті өте ... және улы ... ... да олар ... ... саятшылар олардың соңына түспейді де. Қопалы көлді, өзен ... ... ... ... ... да ... мамық жүні болмаса,
еті онша дәмді бола қоймайды.
Ал енді тұяқты құстарға келсек, олар да өзара екі топтан құралады. ... тобы – ... ... ... ... ... қызмет ететін “қыран
заты” болса, енді бір тобы – не ... не ... ... ... “керексіз заттылар” болып табылады. Бұл соңғыға
қосылатындар: әртүрлі қарақұстар (көкжөре, күшеген, балтақұстар, ... ... ... ... ... бөктергі, кезқұйрық,
құладын, күйкентай, ақсары, ақүкі, жапалақ, тағы сол сияқты өлексе, тышқан,
кесірткі, бақа, жылан жеп ... ... ... күнкөріс, тіршілік
әдетіне қарай құзғын, қарға, сауысқан тектес құстар да осы ... ... ... ... ... кәсіпке ең керектісі әрі пайдалысы –
қыран заттылар. Олар жаратылысынан түйсігі мол, ... ... ... адамның қолына үйренуге икемді келеді. Тумысынан аң, құс алып, кәделі
қызмет атқаруға лайықталып жаралған ... ... ... ... ... ... бүркіт, қаршыға, сұңқар тектес қанаттылар. Бұл көрсеткен ... ... ... өзге ... ... ... Олар түз құсының
ішіндегі ең қарулысы, тегеуріндісі әрі ұшқыры және олардың ... ... де ... ... өзегеше келеді. Сондықтан да оларды саятшылар
тілінде “қыран құс” деп атайды.
Қыран құстар түзде өз еркімен ... ұшып ... ... ... болат
тұяқтарына сеніп, оны күшті қару қылып жұмсап, ... ... ... ... ... ... ... ісі – бір ғана түз аңын жеп күнелту
болғандықтан да олар жапан түз, сары дала ... ұша ... өте ... Қай ... ... құс, аң көп ... – сол жерді баса сағалап,
өмірін көбінесе ... ... ... ... ... ... аңға құмартқан кезінде олар көз жетпес қиянға да, ... ... жол ... ... ... ... осы ... ылғи аң аулау әрекетімен байланысты
болғандықтан да олардың дене құрылысы, мүше-бітімдері де өзгеше жаратылған,
талмай ұзақ ұшуға ... ... ... ... ... ... жинақы ұшуы үшін олардың сүйектері жинақы, бірімен-бірі тұтаса, дене
құрылысы жұмыр біткен. Бұл, әрине, саят ... ұшу ... ... фактордың бірі. Ұшуға ыңғайлы, жұмыр, жинақы біткен дене ... ... ... ... ұшуына не сыпырма ағыза ұшуына ... ... ... ... ... ... оны неше ... құбылтып
отыруына мүмкіндік береді. Оларға кенеттен жоғары қарай атылу, не құдия
төмен ... не ... ... ұшу ешбір қиындық келтірмейді. Бұл
сипат, әсіресе, қаршыға, лашын, сұңқар тектес құстарда көбірек кездеседі.
Саят құстарының ... ... ... ... ... ... мен ... төс сүйегіне тікелей байланысты. Лашын, сұңқар
тұқымдас құстардың арқа мойын омыртқаларында буын болмайды, олар ... ... ... әрі ... әрі ... ... ... құстардың
қайсысының да болсын, барлығының да жая, төс сүйектері берік, шымыр және
кең болады. Бұғана ... ... әлді ... ... Төс ... ... шеті ... ал бауыр жағы тік қырлы келіп, желқайықтың
төсіне ұқсап тұрады. Жалпы, ... төс ... пен арқа ... ... ... денесін тұтастырып тұратын орталық мүшелер. Өзге сүйектер
оларға жалғаса бітіп, саят құстарының денесіне ерекше тегеурін бітіреді.
Төс сүйекпен тұтасып ... ... ... ... ... ... күш алатын ең мықты сүйегінің бірі – бұғана. Ол өте ... ... оның ... ... бір ұшы арқа ... қайнасып, енді
бір ұшы төс сүйекпен жалғаса бітеді. Қазақ саятшылары мұны “төс айшық”
дейді. Екінші ... ... ... мен қабырға сүйектері саят құстарының
арқа мен төс ... ... ... ең күрделі әрі негізгі
мүшелеріне жатады.
Саят құстарының ұшқырлығына себепкер болатын ең негізгі мүшенің бірі ... ... мен ... ... Оған ...... қарсүйек
не тоқпақ жілік, шынтақ сүйек, білезік сүйектер. Құстар ұшқан кезде қанатын
тежеп күш алып отыруы, көбінесе, осы жоғарыда ... қар иық ... ... ... ... ... ... қар сүйегі өте балғын, соқталы келіп, оның жауырын мен
кәрі жілікке (не шынтақ сүйекке) ... екі басы өте ... ... ... Дегенмен олардың қар сүйегі ... ... ... ... де оған ... ұзын қанат емес, тек қана мықты, қысқа
қауырсындар ғана өседі. ... ұзын ... ... тек ... мен білек
сүйектерден салаланып шығады. Сондықтан қар сүйектен гөрі топшы сүйектер
әрі ұзын, әрі ... ... ... ... ... ... шалымды,
ұшқыр болуына, әсіресе, осы топшы сүйектері көп әсер етеді. Ал қанат топшы
сүйектер қағылшаң, берік, ... ... ... ... ... аса
ыңғайлы жағдай жасайды. Қаршыға, ... ... ... ... ... ... ұшатыны олардың қанат сүйектерінің өте ... ... ... құстарының бас сүйегіне келсек, ол да құйған болаттай қайнаса
біткен өте шымыр, қағылшаң келіп, ... жағы ... ... ... ... ... еркін қозғалуы үшін олардың көз ұясы кең, ... ... ... ... ... жарқабақтары жан-жағына жоғары-төмен
қарауға қолайлы мүмкіндік тудырады. Көз алды ... ашық ... ... ... ... ... ... келеді. Қыран құстардың өте қырағы
болуының енді бір ... ... ... ... ... қарай
шодырая бітуінде. Бұл сүйек саят құстарына айқын бағыт көрсетіп, олардың
көз ... ... ... ... ... ... құсқа томаға
орнатарда оны қарақұстың осы шодыр басына кигізеді.
Қыран құстардың өз тіршілігіндегі ең ... ... бірі – ... ... ... ... Мүйізді болат тұмсық тек қана аңды боршалап, оның ... ... жеу үшін ... ... ... өте берік, кейкі тұмсықтың ішіне қарай имие
біткен үшкір қармағы өте берік келеді. Олардың аузын самқайтын ... ... ... қиғаш, кейбіреуінікі қияқтанып тұрады. Өткір араның тісі сияқты
самқау, ... ... ... ... көз ... ... күс басқан қара қылшықтанып тұрады.
Және олардың әрбірінің тегіне, жасына қарай ол ... ... ... ... ... әр ... ... отырады. Бұл қабық саят құстарының
қай текке жататынын көрсететін негізгі ерекшеліктерінің бірі, сондықтан оны
“көз алдының қабығы” не ... ... деп ... Сол ... ... езудің (самқау) арасын ала көлденеңінен танаудың тесігі орналасқан.
Және әрбір қыран құстарының тегіне қарай олардың танау ... де әр ... ... ... ... қаршыға тектес құстардың танау тесігі
көлденең ... ... ... ... ... ... лашын тектес
құстардікі дөңгеленіп келген тік не “шұңқыр тесік” түрінде жолығады. Екінші
жағынан, әрбір саят ... ... ... ... ... қарай, олардың
шоқитын тұмсығы да үлкен-кішілі болып ... ... ... ... ... ... түп жағы ... соқталы келіп, имек ұшы
едәуір ұзын, әрі үшкір, жарғыш болады.
Саят ... енді бір зор ... ... ... тұяқтары. Тегеурінді
болат тұяқ көбінесе аңды бұлжытпай ұстап, кенеттен іліп әкету үшін ... ... ... осы ... соң оның құрылысы да соған ... ... ... тұяқтары мейлінше тегеурінді, мықты, әрі жарғыш үшкір,
желбесін құстарды бүріп қысса мытып ... аса ... ... ... тек қана аңды ... ... арналған соң, көбінесе салалы
келіп, саусақ сүйектерінің ұшын ала ... ... ... саят ... әлді болуы олардың аяғының кеспелтек берік жаралуына ... аяғы ... ұзын ... аңды ... ... бейімделген, өте
ықшам, мықты келеді.
Қыран құстардың саусақтары сырт ... ... ... ... Оның үшеуі алға қарай бейімделе бітсе, енді ... ... ... ... саятшыларының тілінде оның алға қарай біткені – ... ... ...... деп ... ... құстарға түскенде
осы төрт шеңгелді айқастырып, аңды сонымен мұқатады.
Қыран құстардың аяғының құдіретті ... ... ... ... аса ... бітіп, тарамыс сіңірлерінің берік, айқасып жатуында.
Бұлшық ет пен тарамыс сіңірлер сүйекпен бірге берік ... ... ... саят ... күш ... ... қаруы болып табылады. Тарамыс
сіңірлердің қатты күш көрсететін кезі, әсіресе, саят ... ... ... ... ... Тарамыс сіңірлер ондай кезде құстың сан етін
создырмайды, оның болат тұяғы аңмен ... ... ... ... жас ... ... ... қан майдандасып жатқанда,
жырынды саятшылар: құсымның саусағын түлкі ... ... еді, ... етін жыртып алмаса еді, не қанатын сындырып кетпесе еді деп қатты
алаңдаумен ... ... бұл үш ... ... де саят ... ерекшелігін көрсететін, оның ең күрделі қарулары ғой.
Ылғи ... ... күн ... саят құстарының тарамыс бітісі де
басқа ... ... ... ... жембасар мен тегеуріннің
бауырын ала иректеле бітіп, оның ... ... ... ... қыры ... ... ... тұяқты қысып-жазғанда мықты тарамыстың ирегіне
буындағы ... ... дәл ... отыруы құстың тегеурініне ерекше күш
береді. Соның нәтижесінде оның шеңгеліне түскен ... ... ... ... ... жаншылып отырады.
Қырандардың желбесін құстарды қысып, бауырына басатын саусақтарының ... ... ... не “алақан” болмаса “табан” дейді. Олардың бұл
жері ... ... ... ... болып келеді. Осындағы кіреукелі
қабықтар тұяқтың түбінен балақ жүннің шетіне дейін тұтасып ... ... ... ... аяғы ... аяқ ... деп айтуға болмайды, кейбір
сұңқар ... ... аяғы ... ... ... дейін жүнмен
жабылып тұрады. Ол балақ жүн деп аталады.
Саят құстарының тұяғы іліп ... ... ... өте ... үш жағы ... ... имек ... Орта саусағының тұяғы
(жембасар) өзгесінен сәл ұзынырақ, іле ... ... ... ... ... ... жаншуға арналған ең мықты тұяқ тегеурін, яғни артқы бармақ тұяқ
өзгелерінен ... ... ... ... аңға ... осы екі тұяқ
бірімен бірі айқаса кіріп, саятшылар оны ... ... ... көп ... Ірі аң ... ... ... түз бүркіттерінің саусағы дембелше,
быртиған, жуан келіп, олжаны ... ... ... ... күшті
болады. Кейбір тентек бүркіттер ауылдағы итке не балаға түскенде, оны ең
мықты деген ... өзі әзер ... ... ... ... ылғи аңға көз ... өткізетін саят құстарының өзіне тиісті
машығы да болады. Бүркіт, қаршыға, тұйғын сияқты ... аңды ... ... ... ... астына салып, болат тұяқтарымен сығымдап жара
бастайды. Аңды, не ... ... ... қимылмен іле түсуге лайықталған,
әсіресе, қаршыға, тұйғын тектес құстардың тұяқтары ... ... ... ... ұзын және ... қиып түсетін өткір, ұстауға
оңтайлы келеді. Қаршыға тектес құстардың тұяғы ... ... іліп ... ... ... ... ашық жерде не бұтаның, не қамыстың
арасында, не ағаштың бұтағында ... қиын ... ... ... ... ... құйынша іліп жүре береді. Қаршығамен тектес
қырғидың өзін алсақ, ол торғайдың соңына бір ... оның ... ... ... не ... бұтаның ішіне тығылғанына қарамай, көзді ашып
жұмғанша іліп ала жөнеледі. Демек, кенеттен ... ілу бір ғана ... ... ... ... ғана тән. Ал ... тұқымдас құстар (лашын, ителгі)
ілудің орнына көбінесе басқа әдіс қолданады. ... ... ...... ... артқы тұяғымен теуіп түсіру.
Біз жоғарыда саят құстарының тіршілігіне қару болған олардың сыртқы
дене құрылысы туралы әңгіме қозғадық. Енді ... ішкі ... ... да саят ... өте ... кезеген болуымен байланысты аса өзгеше
болып біткенін көреміз. Олардың ішкі мүшелерінде көзге ерекше ... ... ... ... (өкпе), қан сауыттары, асқазаны.
Саят құстарының өкпесі олардың талмай, ентікпей, ұзақ ұшуына қарай
бейімделген. Ауа мен ... ... жұту үшін ... ... кеу,
обығыр болады. Оның үстіне ауа жұтатын өкпе қалталарының ... ... ... еркінше тыныс алып отыруына да көп жеңілдік ... ... кеу ... ... ... тез шығаруға әсер етіп, ұзақ
ұшқанда денені желпіндіріп отыруға мүмкіндік туғызады.
Ұзақ, биіктеп ұшу үшін саят ... ... де өте ... ... болып
біткен. Қаршыға, сұңқар тектес құстардың жүрегінен гөрі ... ... дене ... қарағанда кішірек, биіктеп сыза ұшуға қарай
бейімделген өте ... ... ... Биіктеп ұшқанда үзбей оттегімен
демалып отыруы үшін саят ... қан ... де ... ... ... ... қан түйірлері тозаң тәрізді өте ұсақ болып, ол ... ... ... ... мүмкіндік жасайтын көрінеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... тыныс алып отыруына зор себеп
болмақ.
Қан сауыттары тәрізді, саят құстарының ас ... ... да ... бір алуан. Олардың жем самқайтын аузы үлкен, көмекейі ... кең, тілі ... ... ... аузы бір жағынан ... ... ... ... ... алған жемді жұмсартып, оны
жемсауына дайындап отыруға ыңғайлана біткен. Олардың ... ... ... ... қарай, сілекей тудыратын бездері де күшті келеді. Бұл,
әсіресе, бүркітте ерекше дамыған. Бүркіттің көмекейі кең, өңеші ... ... ... да ... көрмей, сілекейі жеткілікті болған соң
өткізе береді.
Қыран құстардың қорек қылатыны ... түз құсы ... не ... ... көбінесе жембасар мен тегеуріннің айқасуымен ұстайды, өйткені
бұл тұяқтар ... ... ... жампаздауға лайықтанып біткен. ... ... ... ... ... ...... Қырандар түз
құсын ұстағанда, оны екі аяғымен ... ... ... ... ... түтіп, жалаңаштап, тазартып, содан кейін тұмсықты қызыл жемге салады.
Отырған жерінің ... ... ... әр ... ... Егер
ол маңайда өзі тәрізді қыран құстар жүрсе, одан олжасын қатты ... ... ... ... ... ... ... сол жердің өзінде
отырып, қомағайланып, тез жеп бітіруге тырысады.
Дегенмен саят ... онша обыр ... Олар ... ... ... жылы, жұмсақ жерін ғана құлшына жеп, оны ... ... ... сіңіріп отырады. Сондықтан жемді мезгілінде жеп отырған саят ... ... ... ... ... Олардың қомағай болмауының бір
себебі – бөтегесіне ... ... ... ... ... ... көп салып алған түз бүркіттері кейде 10-15 ... ... ... ... құстар жемді үздіксіз жегенді ұнатса да, олар аштыққа
өте шыдамды ... ... күн жем ... ... ... ... төзімді
келетін құс, әсіресе, бүркіт заты. Қазақ саятшылары оны ашықтырып көргенде,
олардың ішінде бір ... ... ... ... ... құстарының асқазаны берік, тез қорытқыш келеді. Алған жемін олар
сүйегімен не ... ... ... да ... шымыр, қорытымпаз болған
соң, оны еркімен сіңіріп ... ... ... ... ... қорытылып,
құстың бойына сіңсе де, қауырсын жүндер құстың бөтегесінде топталып, оны ол
көбінесе қоя ретінде аузынан ... ... ... ... жемі ... ... түседі. Бөтеге – өңештің түбін
ала біткен мырыш дорба тәрізді жұмыршақ ... ол асқа ... ... ... ... ... ... асқазаннан айырмасы – онда
сілекей туғызатын без болмайды. Ол – құс баласын ашықтырмай, көп ... ... ... үшін ... ... бір сауыт. Саят құстары жемге бөтегесін
бір ... ... олар ... ... ... ... ... береді.
Тегінде аш құстардың жеген жемі алдымен асқазанға түсіп, оның қалғаны
бөтегеге ... ... ... бөтеге саят құстары үшін қосалқы жем
сауыты ретінде қызмет ... ... саят ... ас ... екі түрлі бөлшектен құралады: бірінші – фермент шығаратын безді
бөлігі, екінші – мүскілді бөлігі. Ауыр әрі қиын асты ... ... ... бұл екеуінің қосылып атқаратын қызметі саят ... ... ... ... ауыр асты ... ... үшін тұзды қышқыл мен пепсин
деген ... ... ... ... ... бір ғана безді құрсақ, бұл жем
қорытудың дайындағышы ретінде қызмет атқарады. Сол тұз ... ... ... ... жиналған жемді қорытып отыру мүскілді құрсақтың
міндеті болып табылады. Оның ... ...... ағы ... ... ... қышқыл көбінесе сүйектерді ерітеді. Бірақ ... ... бәрі ... ... деп ... ... Бүркіт сияқты
алпауыт қабілеттісі болмаса, өзге саят ... ... ғана ... ... ... жұтатындары көбінесе бүркіт, ... ... ... ... ... ... құстар түзде жем алғанда оның
етін ғана ... жеп, ... ... ... ... ... ... тіршілігіне зор қызмет келтіретін – олардың қанаты,
құйрығы. ... ... ... ... ... ұшады, құйрығымен
қонады” деген сөз тегін айтылмаған. Ол құс тіршілігін ... ... ... саят ... әр жақ ... ... 46-ға дейін мықты
қауырсын бітіп, олардың түбі құстың топшы сүйектеріне, ... ... ... ... ... саятшыларының тәжірибесі бойынша бір жақ
қанаттың өзі үш қатардан құралады. Алдыңғысы – ұзын шалғы, ортадағысы – ... ... – ірге ... деп аталады. Құс тіршілігі үшін ең маңыздысы ... ... ... Ол топшы сүйектен шығады, саны 12-ден 14-дейін. Түзде
өз ... ... ... ... ... ... көп ... тастамай, алдымен
тоқ қанатын шығарып, содан кейін шалғыны ... ... ... ... ... – білезік қар сүйектерінен ... ... саны – ... ... ... бірі ұзын-қысқа болмаған соң тоқ ... ... Ірге ... ... қатынасы өте аз, ол ұшатын қанаттар мен сыртқы
жүннің ... ... ... ұсақ ... ... әрбір құстың күш алып, ұшып қонуына бағыт беріп
отыратын дене ... – оның ... ... ... денесінде қызметтен тыс
жаралған мүше болмайды ғой, оның ішінде құстардың құйрығының атқаратын
қызметі де аз деп ... ... ... ... ... олардың ұшу
бағытын тежеп, не керек ... ... ... ... – бір ... атқаратын ісі. Сондықтан кейбір шапшаң ұшып, кенеттен ... ... ... ... құйрығы да ұзынырақ келеді.
Ұшқыр қыран құстардың құйрық шалғысы (қауырсыны) 12-14-тен кем ... кем ... өте ... тез ... олақ, жеткен жемін тапжылтпай ұстауға
орашолақ келеді.
Екінші жағынан, құстардың әрбірінің тегіне, қанат, құйрық ... ... ұшу ... де әр ... ... ... пен қаршығаның, ителгі
мен лашынның ұшулары біріне бірі бүтіндей ... ... ... ... ... ... ... жайып, бірыңғай сыза ұшуды тәуір
көрсе, енді ... ... ... жай ... ... сыпырта ұшуды
көбірек ұнатады. Үшінші тобы, қаршыға тектес құстар, сыпылдақ келіп, ... ... ... ... ... ... ... оқтай атылып, ағыза,
не сыпырта ұшуға келгенде сұңқар мен ... ... ... ... ... ... ... жетік бақылаған ертедегі саятшылар мен қазіргі
ғалымдардың ... саят ... ... 11-12 метр ... ұшады
екен. Ал лашын алатын жеміне төнгенде секөнтіне 75 метр жылдамдықпен ... ... ... ... ... ... ұмтылған кезде оның бұлдыраған
қарасы да көрінбейді, тек аспанда у-шу болған құстардың ... мен ... жарқ ... ... ... ғана ... ... құстардың көбірек қолданатын ұшуы үш түрлі: қалықтай сыза
ұшу, сұрапылдай ағыза не сыпырта ұшу, сыпылдап ебелектей ұшу.
Қалықтай сыза ... ... құс – ... Ол мұны ... аң ... ... жылдамдық, ептілік жағынан алғанда бұл ұшудың артықшылығы
бар деп айтуға келмейді. Ондай ұшу ашық ... ... ... ... ... қасқыр сияқты аңдарды қағуға ыңғайлы. Бірақ ұшып ... ... іле ... бұл ұшу ... оған ... ... түрлі
әдісі керек. Оны саятшылар тілінде “ату”, “сорғалау”, “сыпырту” дейді.
Сорғалау – бүркіттің жиі қолданатын ұшу әдісі. Ашық ... аң ... ... бір ... аң көрсе, кенеттен қайқаң етіп жоғары көтеріліп,
биікке шарықтап ... соң ... ... ... ... төнеді. Міне, аңның
үстінен осылай төніп, биіктен төмен ... ... ... деп ... ... көп өткізген ақын Абай бұл суретті: Қанат, құйрық суылдап
ысқырады, Көктен қыран сорғалап құйылғанда, – деп ... Аңға ... ... ... ... ... көп ... оны еркінше жайып
жіберіп, тек сызады да отырады. Және сыза ұшуға бейімделген бүркіттердің
қанатының ұшы ... ... ... ... оны ... ... ... қатты жымдаспай, тарамданып тұрады. Бүркіт ұшарда ең ... ... ... ... сол ... ... Биікте ұшып келе
жатқанда тұтқиылдан тез ұшуды не тік ... ... ... ол кезде қанатын
ішіне қарай жыйыңқырап екі топшыны ілгері салып, ... ... ... жиып ... (не ... ұшу – сыза ұшудан гөрі шапшаңдықты
арттырады. Бірақ бұл ұшу аңға қарай ... не ... ... ... болмаса, жайшылықта мұндай әдісті бүркіттер онша көп ... ... ... ... жайып тастап, әуеде жүзіп отырғанды қолайлы
көреді. ... ұшу үшін ... ... тым ұзын не ... ... ... ... өйткені ондай қанат ауаның қарсылығын күшейтіп ... ... ... әрі ... ұзын әрі ... ... қарақұс, көкжөрелер
сорғалай ұшуға өте епсіз келеді. Оларға қарағанда бүркіттердің қанат,
құйрығы анағұрлым ... ... ... ... да олар ұшуға да
икемді келеді.
Құдия, сорғалай ұшу – саят құстарының көпшілігіне тән. Бірақ ... ... бұл ... бір ғана аңға ... ... қолданады. Лашын,
сұңқар, қаршыға, тұйғын тектес құстар алатын жемін көбінесе ашық түзде,
аспанда ... ... да ... ... ... әдістері “ату”,
“сыпырту”, “түю” және бұл құстардың сонша ... ... ... ... тиюі – олардың ... дене ... ... ... дене ... жоғарыда келтірілгендей, өте ықшамды, кеуде жағы
жұмыр, ... ... ... арт ... ... ... біткен садақтың
жебесіне ұқсап тұрады. Сондықтан олардың денесі ұршық сияқты үйіріліп
ұшудың неше ... ... ... ... ... Оның ... ... құстар сыпылдап құйын сияқты ұйытқып ұшуды ұнатса, лашын, сұңқар
сыпыртып ағыза ұшқанды ыңғайлы ... ... Құс ... құстарды қолда өсіруді кұс шаруашылығы деп атайды. Құс
шаруашылығы – мал ... ... ... ... ... тағаммен қамтамасыз етуде құстан алынатын жұмыртқа
мен еттің ... ... Құс ... ... ... тұрмыс қажетіне
де пайдаланылады. Ал құс саңғырығы – ... ... ... ... ... ... үй хайуанаттарына қорек ретінде пайдаға асады.
Қолға үйретілген асыранды құстардың да арғы тегі өздеріне ... ... ... ... ... ... ... 10-нан астам түрі
белгілі. Тауықтектестерден – тауық, күркетауық, мысыр тауығы, (цесарка),
тауыс және жапон ... ... пен қаз да ... ... ... ... құстар отрядынан қолға үйретілгені – көгершін.
Құс шаруашылығын дамытудағы басты мақсат – ... ... мен ... ... қауырсыны ұзын болып келетін тауықтың – феникс қолтүқымы ... ... ... ... мен ... ... ... көгершін жөне
баққунақ (канарейка) өсемдік үшін арнайы торда қолдан ... ... ең ... ... ... – асыранды қаз.
Бұдан 7 мың жылдай бұрын Еуропа мен Батыс Сібірде – ... сұр ... мен ... қиыр ... жабайы қутұмсық қаз бір мезгілде қолға
үйретілген. Асыранды ... ... арғы тегі сұр қаз бен ... ... ... дене ... қауырсындарының түсі арқылы ажыратылады.
Сондай-ақ өзара жұптасып, ұрпақ бере алады.
Асыранды қазды негізінен еті үшін арнайы қүс ... ... ... қаз ... орта ... 30-50 ... ... Арнайы
шаруашылық тарда жылын а 50-80 жұмыртқа алуға болады. Қолда өсірілетін
атақаздардың ... ... 5-8 кг. ... ... 4-7 кг салмақ тартады.
Қаз өсіретін фабрикаларда 2,5-3 ... ... ... жібереді, оның
әрқайсысы 3,5-4,5 кг ет береді.
Қаздардың кубань, қытай, холмогор, италия, рейн, ... сұр қаз ... ... көп ... ... ... (Франңия, Венгрия,
Польша т.б.) қаздың бауырын пайдалану мақсатында да арнайы өсіреді. ... ... ... ланд, италия, рейн қаздары жатады.
Қолға үйретілген құстардан дүние жүзінде ең көп өсірілетіні – ... ... ... жыл ... 10-жылды иеленген. Асыранды тауықтың арғы
жабайы тегі – Азияның оңтүстік-шығыс аймағында ... ... ... тауық Үнді жерінде, Ява, Суматра, Цейлон, Зонд ... ... ... Оның дене тұрқы шағын, салмағы 600-80 0 г, ұясын жерге
салып, жылына 8-12 жұмыртқа салады. Үй ... ... ... ... тауығынан ұзақ жылдардағы сұрыптау нәтижесінде шығарылған. ... ... ... мен ... ... ... ... қолтұқымдар бар.
Үй хайуанаттарын жіктеу ... ... ... ... ... ... ... Ұзақ уақыт қолдан сұрыптау нәтижесінде алынған
бір түрге жататын үй хайуанаттарының тобын қолтқым дейді. Әрбір ... бір ... сай ... ... алу, ... дәмді ет үшін, т.б.)
өсіріледі. Қолтұқымның дене ... ... ... ... тән
белгілері болады. Ондай ... ... ... ... беріліп
отырылады.
Үй тауығының қолтұқымдары негізінен мынадай бағытта өсіріледі:
Жұмыртқалағыш ... ... ... ... қолтұқымдары жылына
220-250, кейде одан да көп жұмыртқа береді. Леггорн, ... ... ақ ... ... ... ... ... қолтұқымдарға жатады.
Қолтұқымдар арнайы ірі құс фабрикаларында өсіріліп, оларға ... ... ... ... ... ... қоректендіру, жұмыртқаларды
арнайы инкубаторда шайқау, т.б.) техника күшімен жүргізіледі.
Етті бағытта өсірілетін тауық қолтұқымдары. Тауық еті ... ... Оның ... адам ... ... ... витаминдер, химиялық
элементтер көптеп кездеседі. Бұл бағытта виандот, род-айленд, ... ... ... ... қолтұқымдары өсіріледі. Етті бағытта
өсірілетін тауық қолтұқымдарының балапандары тез жетіледі, қарқынды ... 7-8 ... ... орташа 1,5-1,8 кг салмақ тартады. Балапандарды
бройлер деп атайды және осы кезде оларды жаппай сойып, сатуға ...... ... ... оның ... мағынасы "отқа қақтау" деген
үғымды білдіреді. Олардың еті жұмсақ әрі дәмді болады. Етінің құрамында ... ... мол. ... ... шығын аз жұмсалатындықтан, ... ... ... ... үшін ... ... құс фабрикалары
жұмыс істейді. Әйнегі жоқ кең ... ... ... ... ... құрама жеммен қоректендіреді. Тәулік бойы жасанды жарық пен
қараңғылық үнемі алмастырылып ... ... әрі ... ... да өсірілетін тауықтың
қолтұқымдары (мысалы, ақ плимутрок) бар.
Төбелестіру мақсатында малай, үнді, ағылшын ... ... ... ... ... сіңірлі келеді. Денесі мығым, шоқысуға,
тепкілесуге бейім. Қолға ... ... арғы тегі – ... ... Үй ... ... 6-7 мың жыл ... Месопотамия аймағында және
Қытайда қолға үйретілген. Оны да еті, мамығы үшін өсіреді.
Қолға үйретілген үйректің тағы бір түрі – ... ... Ол ... рет
Оңтүстік Америкада қолға үйретілген. Оның да еті жұмсақ әрі дәмді, майы ... ... үй ... ең ...... Ол ... ... және Американың оңтүстік өңірінде жабайы түрінен ... ... еті ... құрамында нәруызы мол. Орташа салмағы 9-12 кг.
Африканың батыс, солтүстік аймағында қолға үйретілген тауықтектес
құстың бірі – цесарка (мысыр тауығы деп те ... Оны да ... еті ... ... ... ... ... елдері, АҚШ жөне Австралияда
көптеп өсіреді.
Жапонияда қолдан өсіретін үй құсының бірі бөдене. Оның жұмыртқасы ... де адам ... ... ... Бұл құс өте ... 5-6 ... ... береді. Әрбір бөденеден өнеркөсіптік негізде жылына 250-
300 жұмыртқа алуға болады. Қазіргі ... ... осы ... ... етті ... өсіріледі. Қоразының салмағы – 200 г, ал мекиені 250 г
тартады. ... ... құс ... соңғы кезде Италия, Франция,
Германия елдерде көбейіп келеді.
Азияның оңтүстігінде бұталы, орманды жерлерде тауыстың бірнеше ... ... ... құсы ... түсінің әдемілігіне сәйкес әсемдік үшін
арнайы қолда өсіріледі. Құйрық ... ұзын әрі онда ... ... ... ірі ... ... ... көптеп қолға үйретіле бастаған құс – африкалық туйеқұс
(страус). Оның еті, ... ... ... ... ... ... ... Қытайда, өзге де елдерде бар. Тіпті Қазақстанда
(Қостанай өңіріндегі ... ... ... да африкалық түйеқұсы
өсіріледі. Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданында да түйеқүс өсіру ... ... ... жөне ... де түйеқүс өсірілуде.
Құс шаруашылығы – мал шаруалығының ... ... мол өнім ... ... ... ... үй ... өсіру кәсіптік негіз алып отыр.
Осы ... құс ... деп – ... жылу ... ... ... ... асырылатын жақсы жабдықталған үй-жай. Мұнда құстар арнаулы
үйшіктерде күтіледі. Үйшіктердің қабырғасымен едені ... және ... ... ... ... ... күту ... толық
механикаландырылған. Балапандар белгілі ... ...... ... ... ... ... тауықтар, үйректер, қаздар,
мысыр тауықтар жатады. Еліміздің құсшаруашылық өнеркәсібі үшін мәні ... ... ... ... тауық және қаз болып саналады.
Ауылшаруашылығының ... ... ... құстар өзінің күрделі
құрылымы мен биологиялық ерекшеліктерімен, сыртқы пішіні мен ... ... ... ... ... ... ... біріне-бірі өте
ұқсас, ұшуға бейімделгендіктен, олардаң тұлғасы жинақы да, жұмыр болып
келеді. ... ... және ... ... ... ... ... тұмсық пішіні мен басы, мойнының ұзын – қысқалылығы, қанаттары ... ... ... ... ... пішіні түрліше
нұсқаларда кездеседі.
Құс шаруашылығы өнімдерінен яғни, етінен, меланж жұмыртқадан ұлпа ... да ... ... ... ... ең ... мақсаты
құс өнімдерін тұтынушыларға сапалы да жеткілікті мөлшерде дайындау болып
табылады. Осы мақсатта құс ... ... ... ... деген
сенімдемін.
2.7 Құстарды қорғау
Омыртқалы жануарлар ішіндегі ең ... топ – ... ... ... олардың 10-12 мың түрлерінің тіршілік етуі де ... ... ... ... ... да қанаттыларға өте бай. Онда
құстардың 481 түрі ... күз ... саны ... 18-20 ... ... бұл ... ... десеңізші! Оларды қорғап, пайдалана білуге
тиіспіз.
Адам үшін қанаттылардың пайдасы өте зор. ... ... ... ... ... үшін ... дәмді ет пен мамық қауырсын береді.
Мәселен, қазірде Қазақстанда жылына 3,2 ... құс ... ... Олар – ... қаз, ... ... су құстары. Жасыл желек
жамылған кең байтақ ... ұшып ... ... құстар (шымшың, торғай,
тоңылдақ, ементұмсық және тағы ... ... ... ...... ... қоректеніп, ауыл шаруашылығына
айтарлықтай пайдасын тигізеді. Құстардың эстетикалы мәні өз алдына бір
төбе. ... үні мен ... неше ... ... әндері талай
композиторлардың шығармаларына арқау болып келе жатқан жоқ па? Сондай-ақ
аспанға ұшу ... ... үшін ... ұшу ... ... да ... ... күні бүгінге дейінгі авиаконстукторлар
еңбектерінің ... ... отыр емес пе? ... де бұл ... ... құстардың тек Қазақстанда ғана емес бүкіл жер шарында
кейбір түрлерінің саны азайып бара жатқаны ... ... да ... ... шаралары жүзеге асуда. Сол ... ... ... да ... ... ... кең ... алынды. Саны күрт
азайып кеткен аң-құстарды шұғыл зерттеу арқылы келешекте олардың таралған
аймағы анықталып, кей жерлерде ... ... ... ... ... ... осындай құстардың тізімін ... ... ... ... ... Бұл ... республикамызда саны аз құстардың қай
аудандарда ... ... ... ... ... Өйткені, бұл мәліметтердің оларды қорғау шараларын жүзеге
асыру үшін үлкен мәні бар.
Қазіргі кезде,жастардың міндеті-табиғатты қорғау,соның ... ... ... ... ... деген атпен Семейде
сәуірдің 1-інде атап өтілетін Құстардың халықаралық ... ... шара ... ... ... қорғай білу және оларға ... ... ... ... ... кітабын ашсақ, мұнда қорғауға жататын құстардың санын
көреміз. Олардың 3 түрі ... ... ... шүрегей- жоғалып кету қаупы бар түр. Қазақстанда соңғы 20 жылда
бірде-бір кездеспеген. Бұрын Сырдария бойында, Еділ мен ... жиі ... Саны ... ... азайған сияқты. Түркияда
70 – шы жылдары бар болғаны 2 мыңдайы ғана ... ... ... ... Қазақстан мен Орта Азия мемлекеттерінде бұл
түрді терең зерттеу жүмыстарын жүргізіп, жойылу себептерін ... ... ... ... белгілеу керек.
2. Алакөз сүңгуір-саны күрт ... ... ... кездесетін түр.
Қазақстанның солтүстік, орталық және шығыс аудандарында ұялайды. ... ... ... оңтүстік, оңтүстік-шығыс, оңтүстік-
батысындағы суларда қыстайды. Саны туралы нақтылы деректер ... ... әсер ... ... ... Бұл түрдің бірте-
бірте азаюы оны құстарды зерттеушілер мен ... ... ... алу керектігін талап етеді.
3. Сұңқылдақ аққу. [5]
2.8 ҚАЗАҚСТАН ... ... – тау ... өсетін ағаштарда жиі кездесетін
торғайдың бір түрі. ...... ... ... ... ... тұмсығы атына сай айқасып тұрғандықтан, ол оның ... ... ... Бұл ... ...... ... қақаған қаңтар айында жұмыртқалап, балапандарын шығарады. Қоректі
олаоға ... ... ... ... Ал ... ... ұядан қашан
ұшырғанша шықпайды. Олар балапандарын жемсауындағы жібіген қарағай тұқымын
құсып беру арқылы асырайды. Сәуір ... ... ... ...... жолақтары бар, қоңыр қызғылт түсті орман құсы. Ол
ұзақ уақыт бойы ағаш басында отыруды ... ... ... ұзақтап
сәл кешірек. Ұя салар кезінде қалың орман ішіне ... адам ... ... Бұл құс ... ... ... зиенкестері- бізтұмсық және
қоңыздармен, ағаш қандаласымен қоректеніп, ... ... ... бір ... жазды күндері ол жемін ауламай жүріп,
ағаштағы ... ... ... оны ... ... астына тыға
береді екен. Осылайша бір құс жылы күндері бір ... жуық ... ... оны суық қыс айларында азық ететін көрінеді.
ҚОҚИҚАЗ – дене бітімі ерекше, тұмсығы ... ... ... ... ... деп те ... Қорғалжын қорығындағы Теңіз көлінде ... ... Ол ... суға ... ... қопарып, судағы
жәндіктерді аузына толтырып сүзіп алып қоректенеді. Ұя ... да ... ... ... ... ... бір ... ұя салып, жұптарын жазбайды.
Ұядағы 2-3 жұмыртқаны кезектесіп басып шығарады да алғашқы екі айда ... бай құс ... ... ... ... ... ... балапан аузына апарғанда 23-ы қаннан ... ашық ... ... тамшылап ағады екен. Бұның сыры әлі күнге дейін ... ұшып ... ... ... ... 1-2 ... ... балапанды жүзуге апарып, ұясына қайтаруды ... ... ... – қорғауға алынған, мойыны ұзын, сұлу жыл құсы. Наурыздың басы
мен сәуірдің аяғында оралып, қазан ... ұшып ... ... дыбыс
шығару ерекшелігіне байланысты сұңқылдақ, сыбырлақ деген екі ... ... ... ... ... болғандықтан
тұмсығы жалпақ әрі сүзгі қызметін атқарады. Негізінен, су ... ... ... ұсақ ... де ... Аққу ұясын
жұптасып қамысы нулы, суы таза, тұщы көл жағасында ... 3-7 ... күн ... ... ... ... ... Ал аталығы ұясын,
балапандарын қорғайды. Бір ... ... ... ... Халқымыз
жас жұбайларды қос аққуға осы себептен теңеген.
ҮКІ – негізінен орманды мекендеп, жемін көбіне түнде аулайтын жыртқыш
құс. Басы ... ... ... ... ... ... дыбыссыз
қанат қағады. Ұясын жасыруға болатын жерге салады. Жұптарын өмір ... Дене ... ... ... ... ... ... Қоян, тышқан
секілді кемірушілерді аулап пайда келтіреді. Үкіні қазақ халқы ... ... Оның ... бедер, құранның құпияланып жазылған нұсқасы
деп ... ... бас ... ... ... ... бақыт, табыс
әкеледі деген сеніммен ақын, әншілер бас киімдерін, домбыраларын ... – жыл ... ... ... ... ... ... деп
аталады. Елімізде кент, сұр, құз, жар және қосрең ... да ... ... өте ұшқыр. Сұр қарлығаш сағатына 170 км жылдамдықта
ұшады екен. Сондай-ақ, жемін де ұшып ... ... суды да ұшып ... қалқып
іше алады. Олар насекомдармен қоректеніп, әр қайсысы күніне мыңнан аса маса
жеп зор ... ... ... ... ... және ... ... шебер
жасалынған баспана. Олар жұптарын өмір бойы ... ... ... ... ... ... қарылғашты киелі санайды. Құйрығының айыр
болуына байланысты ел арасында аңыз әңгімелер бар. ...... 3 ... түсі тас өңдес, тауыққа ұқсаса, жергілікті
құс. Биік тау шыңдарын мекендейді. Көбіне 5-10-нан топтасып жүреді де ... ғана ... Олар өте сақ ... Тау ... ... біреуі биік құзға шығып, жан-жағын бағдарлап тұрады екен.
Егер қауіпті ... ... үн ... ... беретін көрінеді.
Қыстың аязды күндерінде тас қуыстарынан пана тауып, топтасып бірін-
бірі жылытады. Қар ... ... ... ... ... ... ... Себебі таутекелер тебіндеп жайылып, қырат беткейлеріндегі ... ... ... тез табуына көмектеседі екен.
ШҰБАР КҮЗЕН. Қазақстанның шөл және шөлейтті аудандарында кең тараған
бірақ барлық жерлерде саны өте аз. ... ... ... саны ... ... ... азайып кеткен. Шөлді аймақта Бетпақдалада, Балқаш
өңірі, Қызылқұм қорықтарын ұйымдастыру, ... ... ... ... ... үшін бірнеше зоологиялық қорықшалар құры екен.
АЛТАЙ АРҚАРЫ. Тек Алтайда ғана кездеседі. Ол ... ... ... ... Яғни бұл ... ... кету ... жақын тұр. Негізгі
себеп-қасақалық және арқарлар тіршілік мекенінде ... ... мал ... жоюды шектеп Күршім жотасының оң жақ беткейінде марқакөл қорығының жеке
бөлімшесін ашу керек.
ШҰБАР КЕСІРТ. Таралу ... ... ... түрі. Қазақстанда
Зайсан ойпатындағы айғыр құмның Оңтүстік шетіндегі құмдардан 4 ... ... Саны өте аз. Бұл ... ... және сан ... әсер
ететін себептерін зерттеу керек. [6]
2.9 ҚҰСТАРҒА ЖЕКЕ СИПАТТАМА
Тарғақ
Тарғақ – орташа ... дала ... ... 230 г). Осы әдемі,
сымбатты құстын негізгі ұялары қазақ далаларында орналасқан. Қыста ... ұшып ... ... ... ... ... шүңқырда орналасқан
ұясында, сәуірде 4 шұбар жұмыртқаларын ... ... мен ... ... 3 ... ... мамықты балапандары шығады да, ұяларын
бірден тастап кете береді. Балапандары ересектері сияқты жәндіктермен, ... ... және ... ... ... сөйтіп
пайдасын тигізеді. Балапандары 1 айдан кейін ұшады. Қуаң ... ... ... ... бұл ... саны ... ... азайып барады.
Сондықтан тарғақ Қазақстаннын Қызыл кітабына енгізілген және дүниежүзіндегі
қорғансыз ... бірі ... ... ... ... – Қазақстан мақтанышы. Оны Қазақстан даласының эндемигі
деп есептеуге болады. Бұл құс Қазақстан жерінен тыс, екі ұлы орыс ... Еділ мен ... оң ... ғана мекендейді. Қара бозторғай ... бір ... ... ... ғана ... солтүстікке де
қонысын аудара береді. Қара бозторғай аталықтары алабажақ сұр туыстарынан
айырмашылығы – жазда және ... ... ... қара ... жөне ... ... ... түлеуден кейін (шілде-тамыз), олар ... ... ... сұр ... жөне ... жағы қара ... ... қанаты мен
құйрығы қара түсті, бірақ әрбір кауырсыны ақшыл сарғыш жиекпен ... бар ... ... ... ... бозторғай реңі – сұр
коңыркай түс. Жас бозторғайлар басқа ... ... ашық ... ... ірі ... 50-75 г). Қуаң даланың жусанды жерлерін ұнатады. Барлык
бозторғайлар әдетте: жерде тез жүгіреді, катты, шапшаң ұшады, ... ... ... ... шомылғанды ұнатады. мен қоректенеді. Көктемде
жәндіктерді жейді, балапандарын да ... ... ... ... ... топтасып өмір сүреді. Ұясы – жердегі шүңқыр. Күй-
ойнақ ... ... көз ... ... ... ... ... кұр
сияқты канатын жайьш, қүйрығын желпуіш тәрізді бұрып, басын ... одан ... ... және ... қаға қалықгап ұшады. Ұясындағы
3-4 шұбар жүмыртқаларын анлығы басып шығарады. ... ... ... ... ... екі рет ... ... бозторғайы
Дала бозторғайы – Қазақстандағы 13 бозторғайдың ішіндегі ең ірісі
(салмағы 55-65г). Далалы ... ... ... ... ... тыс
жерде қыстайды, наурызда ұшып келіп, қазанда ұшып кетеді. Дала бозторғайы
туысының әдеттегі өкіліне тән ... ... ... аяғы ... ... сұр, денесінің төменгі жағы ақ түсті. Көкірегінде қос қара дағы
бар. Осыған ... қара ... ... айырмашығы: қанатының артқы
жағындағы қауырсындары жалпақ ақ жолақпен көмкерілген және кұйрығындағы
шеткі қауырсындары ... ақ ... ... ... ... де ... көрінеді.
Ұшканда ұзақ әндетеді және көп ұшады. Бозторғайдың әні ішіндегі – ең ... ... ... Құс әнін бағалаушылардың көбі бұлбұл әнінен ... әнін ... ... бозторғайлар сияқты жұптасып, ұя салады.
Жердегі құрғақ шөп ... ... ... 4-5 ... ... ... шығарады, кейде аталығы кезектесуі мүмкін. 17 күнде
жұмыртқаны жарып, балапандары шығады. Олар ... 10 ... ... ... тағы бір апта ата-анасы асырайды. ... екі рет ... ... Жаз ... ұшар алдында,
ұлкен топ құрайды. [8]
Дуадақ
Дуадақ – өте ірі құстардың бірі, ересек аталық дуадақтың салмағы 16 кг
жетеді. Күшті ұзын аяқтарында ... ... ұзын ... мойнында кішілеу
басы орналасқан және тұмсығының шетінде "мұрты" – қатты ... ... ... ... ... ... дуадақтар түқымдасында
небары 22 түр ғана бар. Оның ... ... ... ... ... ... ... – бұйығы және сақ кұс. Егістік алқаптарын
мекендейді, ұясы жерде болады, ұясына 2-3 жұмыртқа ... ... ... ал аталығы оларды қорғап, маңында жүреді. Дуадақтар өсімдік
тұқымдары, тамырсабақ, жәндіктер, құрттар, ... ұсақ ...... ... ... және ұсақ құстардың балапандарымен де
қоректенеді. Қазақстандағы тың жерді жырту жөне шектен тыс ... XX ... ... ... ... дуадақ жоқ болып кетгі.
Дуадақ Қазақстанның Қызыл кітабына жойылып кетуі ықтыймал деп енгізіліп
отыр, аулауға ... тиым ... ... ... 5 ... ... саны
жайлап өсуде.
Үлкен шалшықшы
Үлкен шалшықшы – ақ селеулі Қазақстан даласының ... ... ең ... ... Үзын ... жіңішке үзын доға тәрізді
төменге иілген тұмсығы бар. Жоны ашық сұр ... тек ... үсті ақ ... ... құс, бұталарға отыра алады. Төтенше жағдайда, мысалы, жаралы
болғанда ғана жүзеді. Үлкен жалпақ қанаттарымен ... және баяу ... әрі ұзақ ... ...... ... жәй ... ысқырық. Мүндай
дыбысты ертелі-кеш ойнақ салып ұшқанда шығарады. Күндіз белсенді, ... ... ... ... ... ... де ұшады. Жәндіктермен және басқа да
ұсақ ... ... ... ... де ... Жұптасып
тіршілік етеді. Қүрғақ шөп төселген шұңқыр ұясына аналығы 4 сарғыш ... ... ... ... мен ... ... басып
шығарады, балапаңдарын бірге ілестіріп жүріп, бірге қорғайды. Аңшылар үшін
үлкен шалшықшы патша қыр құсы ... ... ... ... ... ... ... құстар жыл сайын азайып барады. «Үріккен аққу
қонбайды, қайта ... ... ... ... көп ... ... құс
аулаудың көптігінен көлден безетін көрінеді. Көктем және жаз айларында, күз
мезгілінде шағын көлдер мен өзендерді баспалап құс ... ... ... ... осы ... мекен етпейтін болған құстардың ... ... Құс ... ... еліміздегі экологиялық апатты
жағдайлар, сулардың тартылуы мен өзен-көл маңайларында демалушы адамдардың
көбеюі, жынысты ... ... мен ... ... ... ... ... өзгеріске ұшырауы, құстардың қоректік
тамақтарының түрлерінің ... көл ... ... зиянды
жәндіктер мен өсімдіктерге шашылған дәрі-дәрмектердің ... ... ... азаюына тигізіп жатқан кері әсері жетерлік. Бір
кездері сұқсұр үйректердің, қоқиқаздар мен ... ... неше ... сүретін Алакөлдің маңына адам көбейген сайын ондағы құс атаулы басқа
жақтарға ауып ... ... ... жиі айтып жүр. Сұңқылдақ
аққулардың дені айдынынан безіп, ... мен ... ... ... ... ... ... алаңдатуда. «Қызыл кітапқа» тұқымы ... ... ... ... ... ел ... яки ... аз
кезігетін өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, құстар мен ... ... ал ... ... ... мен ... ... әлемінде ғана өмір сүретінін ойласақ, оларды ... ... ... ... ... оған ... да, ... да, технология да
көмектеспейтінін бағамдасақ, әр тал шөп, әр жәндік, әр құс пен ... ... бар ... ... ... ... мекен ететін құстардың көп сандысы «Қызыл кітапқа»
енгенін біреу білсе, біреу білмес. ... ... ... бұл ... тұр. ... нені ... ұшқанда соны алатын» текті құстың аты да
бізге етене жақын. Қыран мінезді, қаршыға көзді, бүркіт тұмсықты деп ... ... ... осы ... ... шақ ... да қалыпты. Мәселенки, өзіміз үнемі жырға ... ... ... қаз ... сүйкімді құстар жыл өткен сайын сиреп барады. Аққуды
атпайтын елдің ... ... не ... Тырауын тыңдап отырып,
өтпелі жалғанның өкпекті ызғырығын еске түсірер ... да, ... ... бал жұтып, баябан өлкенің киесіне үңілер даналарымыз да
көп еді. Бұрын. Сирақтылар, ескекаяқтылар, пластина ... ... ... балықшылар, шағала, бізтұмсық шағала, дуадақ, безгелдек,
субүркіт, Алтай ұлары, қара ләйлек, қарабай, дала қыраны, қара құс, бүркіт,
қарабауыр ... ... ... О, ... бәрі ... сирек
құстардың қатарына енгенін ойлағанда кеуде тұсыңыздың шымыр ете түсетіні
бар. Сонда қазақ даласындағы құстың бәрі осы ... ... бе деп ... ... еліміздегі құстардың алпысқа таяу түрі «Қызыл кітаптың»
тізіміне ... ... еті бар» ... ... мен иесі ... ... мен ... ұмытпаңыз! [1]
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. http://dmk.kz/ “ҰШАРҒА ҚАНАТЫМ ЖОҚ…”
2. 7-сынып. БИОЛОГИЯ
3. http://www.info-tses.kz/ “Қазақ жеріндегі жыртқыш құстар”
4. http://www.zhardem.kz/news/ “ҰЛТТЫҚ АҢШЫЛЫҚ ДӘСТҮРЛЕРІ”
5. www.topreferat.com ... ... ... ... ... ... А.Ф., Ковшарь В.А. «Қазақстандағы жануарлар әлемі» Алматыкітап
2004ж.
8. Гагина Т.Н. «Құстар және ауыршаруашылық өндірісі» Алматы 1965ж.
9. Гладков Н.А. ... ... ... ... ... ... Н.Н. «Бүркіт» Алматы 1989ж.
11. Брагин Е.А. «Қырандар» Алматы 1987ж.
12. ... А.Ф. ... ... ... ... ... В.С. «Шөлдегі өмір» Москва 1976ж.
14. Ковшарь А.Ф. «Әнші құстар» Алмты 1983ж.
15. Слудский А.А. ... СССР ... ... ... ... Кривенко В.Г. «Суда жүзетін құстар және оларды қорғау» Алматы 1986ж.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биология сабағында құстар класын оқыту89 бет
Құстар класы32 бет
Зоология5 бет
Зоология сабағында жергілікті жердегі кейбір төменгі сатыдағы жануарларды оқушыларға таныстыру70 бет
Мақтаарал ауданының омыртқалы жануарларын зерттеу79 бет
Тірі ағзалардың өзара теріс және оң қарым – қатынас9 бет
Құстар туралы34 бет
Әл – Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетінің Биология мұражайындағы омыртқалы жануарлардың био алуан түрлілігі54 бет
Delphi ортасында бағдарламалау ( әдістемелік құрал )112 бет
Java тілі негіздері22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь